Wikipedia
sowiki
https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
Portal
Portal talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Daarood
0
1519
312062
296842
2026-11-08T12:45:44Z
Isma4l
41797
Hagaajin
312062
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Daarood<br>Darod
| image = Darod2.JPG
| caption = Xabaasha Sheekh Daarood ee ku taalla [[Haylaan]], [[Sanaag]].
| ethnicity = [[Soomaalida|Soomaali]]
| location = [[Soomaaliya]]<br> [[Itoobiya]]<br> [[Kenya]]<br>[[Yemen]]<br>[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = [[Af Soomaali|Soomaali]] [[Carabi]]
| religion = [[Islaam]] [[Sunni]]
| branches = *Maxamed (Kablalaax)
*Yuusuf (Awrtable)
*Xuseen (Tanade)
*Axmed (Sade)
*Ciise (Cisse)
| parent_tribe =
| image_size = 250px
}}
{{Beelaha Soomaalida}}'''Daarood''' ({{langx|so|Daarood}}) waa qabiil ka mid ah beelaha Soomaaliyeed. Awoowaha halyeeyga ah ee qabiilkan waa [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]], kaas oo si weyn loogu yaqaano magaca '''Daarood'''.<ref name="James Currey Publishers">{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=9780852552803 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&dq=i+m+lewis+daarood+1,000,000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref><ref name="scribd.com">{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120102426/https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Beesha Daarood waxay inta badan degtaa madaxa Geeska Afrika iyo hareerihiisa, [[Ogaadeeniya]] iyo labada dhinac ee xadka [[Kenya]] iyo [[Soomaaliya]].<ref name="pcl3">{{cite map|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|title=Ethnic Groups|url=https://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|year=2002|series=Somalia Summary Map|access-date=2012-07-30|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327193237/https://maps.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|url-status=live}} [[Perry–Castañeda Library Map Collection]] – N.B. Various authorities indicate that the Darod is one of the largest Somali clans [https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408083350/https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA8|date=2023-04-08}}, whereas others suggest that the [[Hawiye]] is the largest Somali clan within Somalia, nevertheless, there is an available census that was conducted along the lines of clan affiliates [http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530145554/http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|date=2010-05-30}}.</ref> Beesha Daarood waa mid ka mid ah qoysaska qabiil ee ugu waaweyn Geeska Afrika.<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Peter |title=Somalia |date=2018 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |quote=Darood is the largest clan among all Somalis across borders. |access-date=2019-09-18 |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322143119/https://minorityrights.org/country/somalia/ |url-status=live }}</ref><ref name="James Currey Publishers" /><ref name="scribd.com" /><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=IM |title=A Modern History Of Somalia |date=2019 |quote=the Dulbahante and Warsangeli divisions of the Darod who, with a strength of perhaps one and a half million, are the largest and most widely distributed of all the Somali clan-families.}}</ref>
== Asalka ==
{{main|Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti}}
[[File:Sultan Mohamoud Ali Shire 2.jpg|thumb|right|250px|[[Mohamoud Ali Shire]], hoggaamiyihii Warsangeli. [[Warsangali]] waa jufo ka tirsan beesha Daarood.]]
Sida ay qabto dhaqanka Soomaaliyeed, faracii halyeeyga ahaa ee [[Abu Talib ibn Abd al-Muttalib]], [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood), oo ah wiil uu dhalay Sheekh Ismaaciil al-Jabarti oo ka tirsanaa dariiqada [[Sufism|Suufiga]] ee [[Qadiriyyah]],<ref>{{Cite journal |last=Mochtari de Pierrepont |first=Zacharie |date=2023-07-01 |title=The Abyssinian connection? |url=https://journals.openedition.org/remmm/19536 |journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée |language=en |issue=153 |pages=153–178 |doi=10.4000/remmm.19536 |issn=0997-1327}}</ref> ayaa ka cararay dalkiisii hoose ee [[Jasiirada Araabta]] ka dib markii uu muran dhex maray adeerkiis.<ref name="McGown">Rima Berns McGown, ''Muslims in the diaspora'', (University of Toronto Press: 1999), pp.27–28</ref><ref name="Daud"/> Qarnigii 10-aad ama 11-aad ee C.D,<ref name="Lewis">I.M. Lewis, ''A Modern History of the Somali'', fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), p. 22</ref> Cabdiraxmaan waxaa la rumeysaa inuu degay gobolka Sanaag ee maanta ku yaalla halkaas oo ka xigta [[Badda Cas]] isla markaana uu guursaday [[Dobira]], oo ahayd gabadhii madaxdii beesha [[Dir (qabiil)|Dir]]. Guurkan ayaa la sheegay inuu sababay dhalashada qoyska qabiilka Daarood.<ref name="Tsjvoiott">{{cite book|last=Somaliland Society|title=The Somaliland Journal, Volume 1, Issues 1–3|year=1954|publisher=The Society|page=85|url=https://books.google.com/books?id=8hsOAQAAMAAJ|access-date=2016-09-27|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522134938/https://books.google.com/books?id=8hsOAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> Sidaas darteed, waxaa la dhisay xiriiro [[matrilateral]] ah oo lala leeyahay asalka ugu weyn ee [[Samaale]].<ref>Lewis, ''A pastoral democracy'', pp. 11–13.</ref>
Inkasta oo ay taasi jirto, ilaha cilmi-baaristu waxay u arkaan sheekadan mid hal abuur abtirsiyeed ah, iyaga oo xusaya in magaca islaamka ka hor ee Daarood uu soo jeedinayo qof asal ahaan ka soo jeeda [[Cushitic-speaking peoples|Kushitik]] kaas oo dib loogu sharxay inay ahaadaan muqaddas Islaami ah.<ref>{{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohamed Diriye |url=https://www.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ&pg=PA64 |title=Culture and Customs of Somalia |date=2001-10-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-07329-8 |pages=64 |language=en}}</ref>
=== Boqortooyada Gidaya (Qarnigii 12-aad) ===
[[File:Harladomain.jpg|thumb]]
Qoraayaasha casriga ah waxay xaqiijinayaan in boqortooyada Gidaya ay la xiriirto beesha Geri ee [[Soomaalida]] ee lagu soo sheegay buugga ''[[Futuh al-Habasha]]'' kuwaas oo maanta ku nool agagaarka [[Jigjiga]], halkaas oo ah meesha la rumeysan yahay inay ahayd gobolkii Gidaya.<ref name=":42">{{cite book |last1=Braukamper |first1=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=HGnyk8Pg9NgC&dq=gidaya+hubat&pg=PA34 |title=Islamic History and Culture in Southern Ethiopia |publisher=Lit |year=2002 |isbn=9783825856717 |page=34}}</ref><ref name=":32">{{Cite book |last=ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh |first=Shihāb al-Dīn Aḥmad |title=The Conquest of Abyssinia: 16th Century |date=2013 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |isbn=9780972317269 |pages=125 |language=Arabic |trans-title=English}}</ref>
Gidaya waxay caan ku noqotay sababtoo ah ganacsigeedii gudaha ee dhulka hoose kaasoo gaaray ilaa Addis Ababa ee maanta, tani waxay si fiican u waafaqsan tahay natiijooyinkii aqoonyahannada taariikhda Ingiriiska ee xaqiijinaya in kooxaha Soomaalida ay ka taliyeen dhulka sare ee Itoobiya.<ref name=":6">{{cite book |last1=Hirsch |first1=Bertrand |url=https://books.openedition.org/cfee/714 |title=The port of Zeyla and its hinterland in the Middle Ages |date=2011 |publisher=French Center for Ethiopian Studies |isbn=978-2-8218-8265-2 |series=Annales d'Éthiopie Hors-Série / Special Issues |pages=27–74 |chapter=2. Le port de Zeyla et son arrière-pays au Moyen Âge : Investigations archéologiques et retour aux sources écrites}}</ref> Qarnigii saddexaad qoraagii [[Carab]] ahaa ee [[Al-Mufaddal ibn Abi al-Fada'il|al-Mufaḍḍal]] wuxuu xusay Boqor Geri oo ka tirsanaa Gidaya oo awooddiisa gaarsiiyay ilaa Shawa.<ref name="id:6" /> Taliyaha Geri ee dambe ee loo yaqaano Sihab al-Din Gidaya Girri waxaa loo aqoonsaday inuu yahay madaxa iyo taliyaha ugu sarreeya ee Gidaya.<ref name=":42"/><ref name=":32"/> Sida uu qabo Dr. Lapiso Delebo, Boqortooyadii Gidaya waxay ahayd mid ka mid ah dowladaha Islaamka ee si dhaqso leh uga horumaray [[Geeska Afrika]] laga soo bilaabo qarnigii sagaalaad ilaa qarnigii afar iyo tobnaad.<ref>{{cite book |last1=Dilebo |first1=Lapiso |url=https://emu.tind.io/record/42082?ln=en |title=An introduction to Ethiopian history from the Megalithism Age to the Republic, circa 13000 B.C. to 2000 A.D. |date=2003 |publisher=Commercial Printing Enterprise |oclc=318904173}}</ref> Qoraagii qarnigii lixaad ee Adal [[Shihab al-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir ibn Sālim ibn ʿUthmān|Arab Faqīh]] wuxuu xusay in Boqortooyadii Gidaya ay ka mid ahaayeen ciidankii [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] intii lagu jiray [[Dagaalkii Itoobiya iyo Adal]].<ref name="id:5">{{cite book |last1=Tamrat |first1=Taddesse |url=https://www.jstor.org/stable/41965996 |title=Review: Place Names in Ethiopian History |date=November 1991 |publisher=Journal of Ethiopian Studies |page=120 |jstor=41965996}}</ref><ref>{{cite book |last1=Oliver |first1=Roland |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=geday+cambridge&pg=PA170 |title=The Cambridge History of Africa: From c. 500 B.C. to A.D. 1050 |date=1975 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521209816 |page=170}}</ref>
Sida uu qabo khabiirka anthropologiska Ingiriiska ah ee [[Cilmiga Soomaalida]] [[Ioan Lewis]], dhaqamada ka soo jeedka qoysaska sharafta leh ee Carabta ee la xiriira [[Muhammad|Nebiga]] waa inta badan muujinta fiidiyowga ah ee muhiimadda [[Islaamka]] ee bulshada Soomaaliyeed.<ref>I.M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), pp.128–129</ref><ref name="bloodandbone">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC&pg=PA104|title=Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society|last1=Lewis|first1=Ioan. M.|publisher=The Red Sea Press Inc.|year=1994|isbn=9780932415936|location=Larwenceville, NJ|pages=104–105|access-date=23 September 2015|archive-date=22 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522135909/https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC&pg=PA104#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, "waxaa jira qayb taariikhi ah oo xooggan oo ku jirta khuraafaadkan taas oo, marka laga hadlayo Daarood, lagu xaqiijiyay dhaqanka hadda jira ee wakiilka Dir oo ka qeyb qaadanaya munaasabadda caleemo saarka madaxa qoyska Daarood."
Waxaa sidoo kale jira [[Hagiography|hagiology]] badan oo Af Carabi ah oo qoran oo qeexaya safarka Sheekh Daarood, shaqadiisa iyo noloshiisa guud ee waqooyiga Soomaaliya, iyo sidoo kale dhaqdhaqaaqiisa Carabtii ka hor int>**ii uusan iman.<ref>Roland Anthony Oliver, J. D. Fage, ''Journal of African history, Volume 3'', (Cambridge University Press.: 1962), p.45</ref> Marka laga reebo ilaha taariikhiga ah sida [[Al-Masudi]] ee ''Aqeeliyoon'',<ref name="Daud">{{cite web|url=http://www.maanhadal.com/articles/Islam_in_Somali_History.html|title=Islam in Somali History Fact and Fiction revisited, the Arab Factor|website=maanhadal.com|access-date=6 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919030624/http://maanhadal.com/articles/Islam_in_Somali_History.html|archive-date=19 September 2011|url-status=dead}}</ref> ''manaaqib'' casri ah (ururinta falalka ammaanta leh) oo lagu daabacay [[Qaahira]] sannadkii 1945 by Sheekh Axmed bin Xuseen bin Muxammad oo lagu magacaabo ''Manaaqib as-Sheikh Ismaa'iil bin Ibraahiim al-Jabarti'' ayaa sidoo kale ka hadlaysa Sheekh Daarood iyo aabihiisii la soo jeediyay Isma'il al-Jabarti, kaas oo kan dambe lagu warbixiyay in lagu aasay Bab Siham ee [[Degmada Zabid]] ee galbeedka [[Yemen]].<ref name="Lewisapd">Lewis, ''A pastoral democracy'', p.131.</ref>
Xabaasha Sheekh Daarood waxay ku taallaa [[Haylaan]], oo ku taalla gobolka [[Sanaag]] ee Soomaaliya, waana goob ay ku badan yihiin [[ziyaraad]]ada.<ref name="LewisPeoples">Lewis, ''Peoples of the Horn of Africa'', p.18-19</ref> Sheekh Isaaq waxaa lagu aasay meel u dhow [[Maydh]],<ref>I.M. Lewis, [https://www.jstor.org/stable/180241 "The Somali Conquest of the Horn of Africa", ''Journal of African History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325122653/https://www.jstor.org/stable/180241 |date=2021-03-25 }}, 1 (1960), p. 219</ref> sidii oo kale Sheekh Xarti, oo ahayd faraca Sheekh Daarood iyo awoowaha beesha hoose ee [[Harti (Darood)|Harti]] Daarood, kaasoo xabaashiisu ku taallo magaalada qadiimiga ah ee [[Qa’ableh]]. ''[[mawlid]]'' (dhalashada) Sheekh Daarood ayaa sidoo kale la xusaa Jimco kasta iyadoo si dadweyne ah loo aqrinayo manaaqibtiisa.<ref name="Lewisapd" />
Harti waxay taageerayaal u ahaayeen ilmo adeerkiis [[Imaam]] [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]], kaas oo la soo weriyay inuu ka soo jeedo beesha Geri Kombe.<ref name="Cerulli 1957">{{Cite book |last=Cerulli |first=Enrico |title=Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia. Il Libro degli Zengi |date=1957 |publisher=Istituto poligrafico dello Stato P.V. |language=Italian}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |title=Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti |date=1950 |publisher=Istituto della Enciclopedia Italiana fondata da Biovanni Freccani |volume=32}}</ref>
Qabiilooyinka Soomaaliyeed, gaar ahaan Geri Koombe ee beesha Daarood kuwaas oo noqday xididadiisa degdegga ah, waxay saf ugu jireen gadaashiisa iyaga oo taageeraya tallaabo kasta oo uu qaaday.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hassan |first=Ali Jama |title=Who Cares about Somalia |publisher=Schiler |year=2013 |isbn=9783899300758 |pages=86–88 |language=english}}</ref>
I.M Lewis wuxuu leeyahay:<blockquote>
Ciidamada Soomaalida waxay door muhiim ah ka ciyaareen guulihii Imaamka, waxaana si joogto ah u xusaya Shihab ad-Din, oo ahaa taariikhyahankii Islaamka ee xilligaas oo qorayay int u dhaxeysa 1540 iyo 1560. Kuwa ugu caansan waxay ahaayeen qabiilada Daarood ee ka tirsan garabka Harti kuwaas oo markaas haystay dekedda qadiimiga ah ee [[Maydh|Mait]] ee bariga, isla markaana ku fidayay xagga galbeed iyo koonfur xaruntan. Taageerada Daarood waxaa xoojiyay xiriirka guurka, waayo Imaamku wuxuu xiriir qaraabo ah oo dhanka guurka ah la lahaa mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha Daarood.<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |title=A Modern History of the Somali: Nation and State in the Horn of Africa |date=2003 |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-8214-4573-0 |series=Eastern African Studies |location=Athens, OH |pages=26}}</ref></blockquote>
Tani waa mid aad u dhab ah gaar ahaan Geri Koombe oo ahayd xididkii Imaam Axmed. [[Garad Matan]] wuxuu guursaday Imaam Axmed walaashiis oo lagu magacaabi jiray Fardawsa.<ref>{{Cite book |last1=Pankhurst |first1=Richard |title=Conquest Of Abyssinia |date=July 2003 |isbn=9780972317252 |pages=44 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |language=English}}</ref> Garaad Matan oo ahaa madaxa Geri Koombe wuxuu taageeray Jihaadka wuxuuna u adeegay ahaa taliye Adal ah, ku xigeenka labaad ee Imaam Axmed.<blockquote>Wuxuu kaloo fariin u diray qabiilka Girri kaas oo ahaa qabiilka uu hoggaamiyaha iyo madaxa ka ahaa Mattan bin 'Utman bin Kaled, Soomaaliga, oo ahaa seedigiis kaas oo ka mid ahaa raggii geesiyaasha ahaa ee shahiiday dagaalkii Amba sidii laga soo xasuusan doono si faahfaahsan markii dambe.<ref name="auto3">{{cite book |last1=Richard |first1=Pankhurst |url=https://books.google.com/books?id=pCHWAOyWmWcC |title=The Conquest of Abyssinia: 16th Century. |last2=ʻArabfaqīh |first2=Shihāb |date=1974 |isbn=9780972317252 |pages=261 |publisher=Lightning Source Incorporated |author-link1=Richard Pankhurst (historian) |author-link2=Shihāb ʻArabfaqīh |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627013909/https://books.google.com/books?id=pCHWAOyWmWcC |url-status=live }}</ref> Sheekhuhu, Allaha u naxariistee, wuxuu leeyahay: Dhinaca bidix waxaa joogay qabiilka Soomaaliyeed ee Harti, oo ka soo jeeda dadka Mait; dad aan caadeysan in ay dhiibaan. Waxaa jiray saddex boqol oo iyaga ka mid ah, oo caan ku ahaa ciidanka lugta ah oo ah kuwa seefta ku adag. Sidoo kale waxaa jiray qabiilka Yibberi, oo ahaa agagaarka afar boqol oo ciidan lug ah, kuwaas oo ahaa qaanso-ley. Markaas ayuu imaamku ku xiray shantii boqol ee haystay bartamaha, isaga oo ku yiri, 'Booskiinna ku adkaysta; yuusan idiin dhaqaaqin midkoodna.' Qabiilka Girri waxay ahaayeen dhammaantood fardooley, oo caan ku ah raran rag fardo ah.<ref>{{Cite book |last=Al-Din |first=Sihab |title=Conquest of Abyssinia |date=July 2003 |isbn=9780972317252 |pages=76 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |language=english}}</ref></blockquote>Beesha Geri Koombe waxay door muhiim ah ka ciyaartay hoggaaminta, [[Garad Matan ibn Uthman Al Somali]] waxaa ku tilmaamay taariikhyahankii Shihāb al-Dīn inuu ka mid ahaa taliyaasha ciidan ee ugu geesisan uguna kalsoonida badan Sultanate-ka Adal. Imaamku wuxuu ururiyey dhammaan qabiilooyinka Soomaaliyeed wuxuuna u dhiibay seedigiis [[Garad Matan ibn Uthman Al Somali]].<ref name="auto3"/><blockquote>Intaa ka dib Muslimiintii way istaageen booskooda. Qabiilkii Soomaalida wuxuu yiri waxay ahayd qabiilkii Harla ee na bixiyay halka qabiilkii Harla uu yiri waxay ahayd qabiilkii Soomaalida ee na bixiyay Imaamku wuxuu u qaybiyay ciidankiisa saddex qaybood: dhammaan Soomaalida waxay ku jireen hal qayb oo uu maamulkiisa u wakiishay Mattan.<ref name="auto3" /></blockquote>
Shihāb al-Dīn wuxuu xusay in ciidamada [[Harti]] ay ka qayb qaateen ciidanka Sultanate-ka Adal. Xamsa al-Jufi wuxuu ahaa hoggaamiye ciidan oo lug ah intii lagu jiray [[Dagaalkii Shimbra Kure]]. Qoraaga [[Shihab al-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir ibn Sālim ibn ʿUthmān|Arab Faqih]] wuxuu ku sifeeyay geesinimo iyo adkeysi. Xamsa al-Jufi waxaa lagu tilmaamay mid degdeg badan oo aan iscelin karin ilaa ay Adalites-kii ku qasbanaadeen inay celiyaan, iyagoo u sheegaya inay "samraan". Arab Faqih wuxuu sii wadaa inuu sifeeyo [[Harti]] sida Xamsa al-Jufi oo kale, isagoo aqoonsanaya geesinimada Soomaalida. Wuxuu ku tilmaamay inay yihiin “kuwa caan ku ah ciidanka lugta oo ah seefta ku adag, iyo dad aan caadeysan in ay dhiibaan.”<ref name="Shihab">{{cite book|last1=Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh|first1=Translated by Paul Stenhouse, Richard Pankhurst|title=The conquest of Abyssinia: 16th century|year=2003|publisher=Tsehai Publishers & Distributors|pages=77|isbn=9780972317269|url=https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|access-date=2016-09-27|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522134259/https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> [[File:Screenshot 20230421 154102 Drive.jpg|thumb|483x483px|Qoraal gacmeedyadii qarnigii 16-aad oo muujinaya [[Ahmed Girri Bin Hussein Al Somali|Ahmed Girri Bin Hussein]] oo hoggaaminaya qaybta Yabarray ee [[Habr Maqdi]]. Qoraalka cas ee la hoosta xarriiqay waxaa loo turjumay “Qabiilka Yabirray oo wata hoggaamiyahooda Ahmed Girri”. Sida isha keliya ee ugu muhiimsan ee ku saabsan Ahmed Girri Bin Hussein iyo Dagaalladii Futuh, tani waxay si cad u muujineysaa aqoonsiga Ahmed Girri ma aha oo kaliya Soomaali, laakiin sidoo kale ah laanta [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame ee beesha Daarood. |center]]Beesha [[Marehan]] waxaa lagu diiwaan geliyey inay ka ciyaareen doorka ugu weyn ololihii [[Imaam]] [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] ee ka dhanka ahaa [[Boqortooyada Itoobiya]] qarnigii 16-aad. Imaam Axmed laftiisa, oo ay weheliyaan beddelkiisii [[Nur ibn Mujahid|Amiir Nuur bin Al-Mujaahid]], iyo sidoo kale [[Garad Hirabu Goita Tedros]] waxay dhammaantood ka soo jeedeen beesha Marehan. Iyadoo la socota [[Habr Maqdi]] ee [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]];<ref name=":12">{{Cite journal |title=Cahiers d'études africaines |url=https://books.google.com/books?id=AJhWAAAAYAAJ&q=Yiberri%20somali |journal=Cahiers d'études africaines |date=1961 |volume=2 |pages=30 |via=Google books |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014206/https://books.google.com/books?id=AJhWAAAAYAAJ&q=Yiberri%20somali |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Shihāb al-Dīn |first=ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh |title=The Conquest of Abyssinia 16th Century |date=2003 |isbn=9780972317252 |page=141|publisher=Tsehai Publishers & Distributors }}</ref><ref name="The Conquest">{{Cite book |last=al-Dīn |first=Shihāb |title=The Conquest of Abyssinia |year=2003 |isbn=0972317260 |pages=125|publisher=Tsehai Publishers & Distributors }}</ref> waxay gacan ka geysteen riixidda cadowga xagga galbeed ee bannaanada [[Shawa]] iyo meel ka sii fog, iyagoo caawiyey in la daciifiyo boqortooyadii [[Masiixiyiinta|Masiixiga]] ee buuraleyda ahayd. Dagaalladaas waxaa ka muuqday qaansoleydii Soomaaliyeed, gaar ahaan Mareexanka.<ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''<!--page number missing --></ref>
== Abtirsiga ==
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|180px|Suldaan [[Ali Yusuf Kenadid]] ee ka tirsan [[Sultanate of Hobyo]], oo ka soo jeeda abtirsiinta Majeerteen ee Daarood.]]
Daarood waa wiilka Sheekh Carabi ee caanka ah, Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti, kaas oo lagu aasay Degmada Zabid ee Yemen. Waxaa la rumeysaa inuu ka soo jeeday faraca [[Aqeel ibn Abi Talib]] kaasoo iyaguna ka soo jeeday [[Quraysh]], oo ah qabiil Carabi ah oo taariikh ahaan muhiim ah oo uu ka dhashay nebigii ugu dambeeyay ee Islaamka [[Muhammed]].<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ&pg=PA51| title=The Early Islamic Conquests| isbn=9781400847877| last1=Donner| first1=Fred M.| date=2014-07-14| publisher=Princeton University Press| access-date=2020-05-24| archive-date=2023-03-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164823/https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ| url-status=live}}</ref>
Sannadkii 2009, madaxweynihii hore ee [[Soomaaliya]], [[Abdullahi Yusuf]] wuxuu booqday xabaashii Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti ee Yemen.<ref name="somalitalk.com">{{cite web|url=http://somalitalk.com/2009/feb/28feb909.html|title=Yemen: C/laahi Yuusuf oo Booqday Qabrigii Ismaaciil Jabarti...|website=somalitalk.com|access-date=6 April 2018|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203052021/http://somalitalk.com/2009/feb/28feb909.html|url-status=live}}</ref>
Sida ay qabaan taariikhyahanno badan oo [[dhexe]] iyo kuwo casri ah, Daarood wuxuu ka soo jeedaa Aqeel ibn Abi Talib, oo ah ina-adeerka Maxamed iyo walaalka Cali bin Abi Talib. Buug taariikhi ah oo Islaami ah oo duug ah, oo lagu magacaabo ''Aqeeliyoon'' oo uu qoray Al-Masudi, ayaa si faahfaahsan uga hadlaya faraca Aqeel ibn Abi Talib, halkaas oo Daarood sidoo kale lagu xusay.<ref name="Daud"/> Buuggu wuxuu bixinayaa abtirsiinta Sheekh Daarood sida soo socota: Abdirahmaan Bin Ismaa'iil Bin Ibraahim Bin Abdirahmaan Bin Muhammed Bin Abdi Samad Bin Hanbal Bin Mahdi Bin Ahmed Bin Abdalle Bin Muhammed Bin Aqail Bin Abu-Talib Bin Abdul-Mutalib Bin Hashim Bin Qusaya.
Sida uu qabo buugga ''Allaa'i Alsuniyah Fi Al-Aqab Al-Aqeeliyah'' (2006) ee uu qoray Axmed bin Cali Al-Rajihi Al-Aqeeli, abtirsiinta Sheekh Daarood/Da'ud waa: "Da'ud ibn Ismail ibn Ibrahim ibn Abdulsamad ibn Ahmed ibn Abdallah ibn Ahmed Ibn Ismail ibn Ibrahim ibn Abdallah ibn Isma'il ibn Ali ibn Abdallah ibn Muhammad ibn Hamid ibn Abdallah ibn Ibrahim ibn Ali ibn Ahmed ibn Abdallah ibn Muslim ibn Abdallah ibn Muhammad ibn Aqeel ibn Abi-Talib Al-Hashimi Al-Qurashi". Al-Aqeeli wuxuu ku darayaa in wiilasha Sheekh Isma'il ay ka mid yihiin Abi-Bakar, Da'ud, Ahmad iyo Abdulsamad, kuwaas oo faracooda kale ay ku nool yihiin gobollada [[Hadhramaut]] iyo [[Gobolka Al Mahrah|Mahra]] ee [[Koonfurta Arabia]].<ref>{{cite book|last1=Al-Rajihi|first1=A|title=Allaa'i alsuniyah fi al-aqab al-Aqiliyah|date=2006|publisher=Dar Al Manar|pages=113–116|edition=3rd}}</ref>
== Baahsanaanta ==
[[File:Somalia_ethnic_grps_2002.jpg|thumb|right|200px|Dhulka dhaqanka ee ay degaan qabiilooyinka kala duwan ee Soomaaliyeed oo la tusay<ref>{{cite web |title=Somalia Maps – Perry-Castañeda Map Collection – UT Library Online |url=https://www.lib.utexas.edu/ |access-date=September 21, 2019 |archive-date=September 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921101304/https://www.lib.utexas.edu/ |url-status=live }}</ref>]] [[File:Somalia tribes1977.jpg|thumb|Dhulka dhaqanka ee qabiilooyinka Soomaaliyeed 1977]]
Daarood waxaa la rumeysaa inay tahay beel weyn oo Soomaaliyeed labada dhinacba marka la eego cabbirka dadweynaha iyo deganaanshaha dhulka. Daarood waxay joogitaan weyn ku leeyihiin [[Gobolka Soomaalida]] ee Itoobiya<ref>{{cite web|url=http://unpo.org/members/10714|title=UNPO: Ogaden|website=unpo.org|access-date=6 April 2018|archive-date=8 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408181139/http://unpo.org/members/10714|url-status=live}}</ref> waana sidoo kale mid ka mid ah beelaha ugu waaweyn Soomaalida ee Gobolka Waqooyi Bari ee Kenya.<ref>{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/somalia1.htm|title=Somalia-Ethiopia, Kenya Conflict|first1=John|last1=Pike|website=www.globalsecurity.org|access-date=6 April 2018|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182309/https://www.globalsecurity.org/military/world/war/somalia1.htm|url-status=live}}</ref> Gudaha Soomaaliya, Daarood waxay sidoo kale ka mid tahay beelaha ugu waaweyn, iyadoo xarumo dhaqameed ku leh waqooyiga, dowlad goboleedka maanta ee [[Puntland]] taas oo ay maamusho beesha hoose ee [[Harti]] ee Daarood. Intaa waxaa dheer, xubnaha [[Marehan]], [[Ogadeen (qabiil)|Ogaden]], [[Jidwaaq]], iyo [[Harti (Daarood)|Harti]] Daarood waxay sidoo kale u degan yihiin dhanka koonfureed ee gobolka [[Gedo]] iyo sidoo kale gobollada [[Jubbada Dhexe]] iyo [[Jubbada Hoose]] ee Soomaaliya. Daarood ee Soomaaliya waxay si dhow ugu dhigantaa Daaroodka degan dowlad goboleedyada [[Jubbaland]] iyo [[Puntland]]. Waqooyiga Soomaaliya, Daarood waxay degaan gobollada [[Sool, Soomaaliya|Sool]], [[Sanaag]] iyo gobolada Cayn.
Degmooyinka iyo magaalooyinka waaweyn ee Daarood ee Soomaaliya waxaa ka mid ah [[Galkacyo]], [[Kismaayo]], [[Boosaaso]], iyo [[Garowe]].
Daarood waa sidoo kale beesha ugu weyn [[Jigjiga]] ee Itoobiya, iyo [[Garissa]] ee Waqooyiga Kenya.
== Sharafta iyo Madaxda ==
{{main|Somali aristocratic and court titles|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo}}
Beesha Daarood waxay soo saartay rag iyo dumar fara badan oo leh sharaf iyo [[nobility|gobonimada]] Soomaaliyeed qarniyadii la soo dhaafay, oo ay ku jiraan [[Suldaan]] badan. Dhaqan ahaan, dadka Daarood waxay inta badan ku urursanaayeen magaalooyinka waqooyiga iyo waqooyi-bari ee ku baahsan [[Gacanka Cadmeed]] iyo xeebta sare ee [[Badweynta Hindiya]] ee [[Geeska Afrika]]. Ragga sharafta leh ee Daarood waxay xukumayeen meelahan degganaa ilaa ay awoowayaashii gumeysiga Yurub ka beddeleen dhaqdhaqaaqyada siyaasadeed ee Soomaaliya dhammaadkii qarnigii 19-aad. Intii aysan beesha Daarood bilaabin in ay u soo durugto dhanka koonfureed bartamihii 1850-meeyadii, [[Majeerteen Sultanate]] iyo [[Sultanate of Hobyo]] waxay si adag uga dhisnaayeen jagooyin si adag loo aas-aasay laga soo bilaabo [[Alula]] ilaa [[Hobyo]].
== Geedka qabiilka ==
[[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|right|150px|Taallo loogu talagalay [[Mohammed Abdullah Hassan]] (ama ''Mad Mullah''), hoggaamiyihii [[Dhaqdhaqaaqa Daraawiish]].]]Ma jiro heshiis cad oo laga gaaray qaab-dhismeedka qabiilka iyo beesha hoose, waxaana la dhaafoofay abtirsiinyo badan. Liiska soo socda waxaa saldhig looga dhigay warbixinta [[Bangiga Adduunka]] ee ''Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics'' ee 2005 iyo daabacaadda [[Xafiiska Arrimaha Gudaha]] ee [[Boqortooyada Midowday]], ''Somalia Assessment 2001''.<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215085758/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=2020-02-15 }}'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.55</ref><ref name="ind01b_somalia_ca">[http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf Country Information and Policy Unit, Home Office, Great Britain, Somalia Assessment 2001, Annex B: Somali Clan Structure] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081350/http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |date=2011-07-16 }}, p. 43</ref>
{{tree list}}
*'''Daarood''' ('''Darod''')
**Cisse
**Sade
***[[Marehan]]
****Reer Dini
****Reer Xasan
****Eli Dheere
***[[Facaaye]]
**Tanade
*** [[Leelkase]]
**Yuusuf
***[[Awrtable]]
**Kablalaax
***[[Absame]]<ref>{{Cite book |last=Ciisa-Salwe |first=Cabdisalaam M. |url=https://books.google.com/books?id=ONotAQAAIAAJ&q=bartire+jidwaaq |title=The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy |date=1996 |publisher=HAAN |isbn=978-1-874209-27-0 |language=en}}</ref>
****Bal’ad
****Weytein
****[[Ogadeen (qabiil)|Ogaden]]
*****Makabul
*****Tolomoge
*****Maxamed Zubeir
*****Bahgari
*****[[Aulihan]]
****[[Jidwaaq]]
*****[[Bartire]]
*****[[Abaskuul]]
*****Yabarre
***Koombe (Kombe)
****[[Geri Koombe]]<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=3i4RAQAAIAAJ&dq=geri+kombe&pg=PA261|title=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|first1=Royal Geographical Society (Great|last1=Britain)|date=6 April 1884|publisher=Edward Stanford|access-date=6 April 2018|via=Google Books|archive-date=22 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522135907/https://books.google.com/books?id=3i4RAQAAIAAJ&dq=geri+kombe&pg=PA261#v=onepage&q=geri%20kombe&f=false|url-status=live}}</ref>
*****Abba Yonis Xasan
*****Isaaq Xasan
*****Cumar Xasan
*****Yuusuf Xasan
****Jairan<ref>{{Cite book |last=Drake-Brockman |first=Ralph Evelyn |url=https://books.google.com/books?id=5GhyAAAAMAAJ&q=Jiran+darod&dq=Jiran+darod&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwirmruRtLGUAxWda0EAHQ0JOQYQ6AF6BAgIEAM#Jiran |title=British Somaliland |date=1912 |publisher=Hurst & Blackett |pages=273–274 |language=en}}</ref>
****Harla<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Jeylan |title=Sociocognitive Processes in the Construction of Identity and Conflict between the Jarso and Girhi in Eastern Ethiopia |journal=African Conflict and Peacebuilding Review |year=2015 |volume=5 |issue=2 |publisher=Indiana University Press |page=94 |doi=10.2979/africonfpeacrevi.5.2.89 |jstor=10.2979/africonfpeacrevi.5.2.89 |s2cid=154694376 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ambroso |first1=Guido |title=CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA |publisher=Roma Tre University |page=11 |url=https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship%2C%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |access-date=2020-05-11 |archive-date=2020-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618031848/https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ralph E. Drake-Brockman |title=British Somaliland |date=1912 |location=London |pages=273}}</ref>
****[[Harti (Darod)|Harti]]
*****[[Dishiishe]] (Dishishe)
*****[[Warsangali]] (Warsengeli)
*****[[Majeerteen]] (Mijerteen)
******[[Wabeeneeye]]
******[[Bicidyahan]]
******Siwaaqroon
******Cali Saleeban<ref>{{cite news |url=https://www.idilnews.com/2018/07/22/shirkii-dib-u-heshiisiinta-beelaha-cali-saleebaan-iyo-ugaar-saleebaan-oo-furmay/ |title=Shirkii dib u heshiisiinta Beelaha Cali Saleebaan iyo Ugaar Saleebaan oo furmay |date=22 July 2018 |access-date=26 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234122/https://www.idilnews.com/2018/07/22/shirkii-dib-u-heshiisiinta-beelaha-cali-saleebaan-iyo-ugaar-saleebaan-oo-furmay/ |url-status=live }}</ref>
******[[Ugaar Saleebaan]]
******Mohamoud Saleeban
*******[[Omar Mohamoud (Clan)|Omar Mohamoud]]
*******[[Isse Mohamoud]]
*******[[Osman Mohamoud (clan)|Osman Mohamoud]]
*****[[Dhulbahante]] (Dolbahante)
******[[Mohamoud Garad]]
*******Jama Siad
*******[[Galool Oriye]]
******[[Farah Garad]]
*******Baharsame
*******Barkad
*******Ararsame
*******Bah Cali Gheri
******[[Abdi Garad]]
*******Khayr Abdi
******* Cumar Abdi
Qeybta koonfureed ee bartamaha Soomaaliya, Bangiga Adduunka wuxuu muujinayaa geedka qabiilka ee soo socda:<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215085758/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=2020-02-15 }}'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.56 Figure A-2</ref>
{{tree list/end}}
{{tree list}}
*'''Daarood'''
**Kablalaax
***Kombe
***Kumade
**Cisse (Isse)
**Sade
***Marehan
***Facaye
**Awrtable
**Leelkase (Lelkase)
{{tree list/end}}
Hal dhaqan ayaa qaba in Daarood uu dhalay hal gabar.<ref name="laurence">{{Cite book|last1=Laurence|first1=Margaret|author-link=Margaret Laurence|title=A Tree for Poverty: Somali Poetry and Prose|page=145|isbn=978-1-55022-177-0|publisher=[[McMaster University]]|location=[[Hamilton, Ontario|Hamilton]]|year=1970|quote=Then Magado, the wife of Ishaak, bore him twin sons, and their names were Ahmed, nick-named Arap, and Ismail, nick-named Gerhajis.}}</ref>
== Xabaasha Daarood ==
Daarood waxaa lagu aasay magaalo duug ah oo lagu magacaabo [[Haylaan]] oo u dhow [[Badhan, Sanaag|Badhan]] oo ku taalla gobolka [[Sanaag]] ee waqooyi-bari ee [[Soomaaliya]]. Xaaskiisa [[Dobira]] waxaa lagu aasay meel ka baxsan magaalada. Dhismayaasha ku xeeran iyo masaajidka u dhow xabaasha waxaa dhisay madaxweynihii hore ee Soomaaliya [[Abdullahi Yusuf]].
Daarood waxaa la rumeysaa inuu yahay wiilka Sheekh Carabi ee caanka ah, Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti, kaas oo lagu aasay Degmada Zabid ee Yemen. Dhaqanku wuxuu qabaa inuu ka soo jeedo Banu Xaashim.
Sannadkii 2009, madaxweynihii hore ee [[Soomaaliya]], [[Abdullahi Yusuf]] wuxuu booqday xabaashii Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti ee Yemen<ref name="somalitalk.com"/>
Mawlidka (dhalashada) Sheekh Daarood waxaa la xusaa Jimco kasta iyadoo si dadweyne ah loo aqrinayo manaqibtiisa iyo aayadaha [[Quraanka]].
== Wiilashii Sheekh Daarood Ismaaciil ==<!-- the derivation of "Darod" is unknown -- Dierke Lange suggests that it evolved from "Wadd", the moon-god of South Arabia [https://www.google.com/books?id=syATJKcx5A0C&pg=PA271#v=onepage&q&f=true] -->
*Axmed bin Cabdiraxmaan: Sade Daarood
*Maxamed bin Cabdiraxmaan: Kablalax Daarood
*Xuseen bin Cabdiraxmaan: Tanade Daarood
*Yuusuf bin Cabdiraxmaan: Awrtable Daarood
*Ciise bin Cabdiraxmaan: Cisse Daarood
== Dadka caanka ah ee Daarood ==
===Boqortooyada===
* [[Ahmed Girri Bin Hussein Al Somali]], [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame, hoggaamiyihii qarnigii 16-aad ee Adalite
* [[Matan ibn Uthman Al Somali|Garad Matan Bin Uthman Bin Khalid]] Taliyihii ciidanka Adal ee qarnigii 16-aad
* [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi|Imaam Axmed I Ibrahim Al Ghazi]], [[Geri Koombe]], xukumaha dhabta ah ee Adal<ref name="Cerulli 1957"/><ref name="ReferenceA"/>
* [[Ali Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|[[Ali Yusuf Kenadid]], suldaankii labaad ee [[Sultanate of Hobyo]]]]
* [[Mohamoud Ali Shire]], Warsangeli, Suldaankii hore ee "British Somaliland" (1897–1960)
* [[Ugas Yasin Ugas Abdurahman]] taliyihii hore ee Boosaaso
* [[Ali Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
[[File:Abdiweli Mohamed Ali - 2012-02-27 at 12-31-57.jpg|thumb|[[Abdiweli Gaas]], madaxweynihii hore ee Puntland]]
* [[Farah Garad#Overview|Xasan Deyl]], caaqilka guud ee [[Bah Cali Gheri]] xilligii xorriyadda
* [[Garaad Abdulahi Garaad Soofe]], caaqilka guud ee ugu horreeyay ee [[Bah Cali Gheri]] qarniga 21-aad
* [[Farah Garad#Overview|Yuusuf Kooreeye]], caaqilka guud ee [[Ararsame]] xilligii iyo ka hor xorriyadda
* [[Abdihakim Abdullahi Haji Omar#Personal life|Omar Amey]], caaqilka guud ee Ararsame xilligii gumeysiga
* Garaad Kulmiye Garad Mohammed Garad Dool Garaad Wiil Waal, [[Bartire]], madaxa hadda ee Absame.
* [[Garad Adan Bin Kooshin]], Garaadka Sare ee [[Geri Koombe]] Qarnigii 19-aad
===Hoggaamiyeyaal ===
*Garad Hirsi Farah Hirsi | ''Wiil-Waal'' | [[Bartire]], taliyihii Soomaaliyeed ee xoreeyay Jigjiga laga saaray duullaankii Oromada horraantii 1800-meeyadii.
*[[Mohammed Abdullah Hassan]], Ogaden, [[Sayyid]] / ''Mad Mullah''; hoggaamiyaha diinta iyo qaranka ee [[Dhaqdhaqaaqa Daraawiish]].
*[[Nur ibn Mujahid]], Marehan, Guuleystihii labaad ee Itoobiya iyo Awliyo ka tirsan Harar wuxuu ahaa mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha qaybo ka mid ah Geeska Afrika.
*[[Siad Barre]], Marehan, Madaxweynihii saddexaad ee Soomaaliya, 1969–1991
===Hal-abuuro iyo Aasaasayaal ===
*[[Osman Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Ikhtiraacaha Farta [[Osmanya]].
*[[Shire Jama Ahmed]], Marehan, ikhtiraacaha farta Soomaaliga
*[[Haji Bashir Ismail Yusuf]], Majeerteen, madaxweynihii ugu horreeyay ee Baarlamaanka Qaranka Soomaaliyeed; Wasiirkii hore ee Caafimaadka iyo Shaqaalaha ee Soomaaliya (1966–67)
===Qareenada iyo Sharci-dejiyeyaasha ===
*Axmed Sheekh Cali Axmed, Marehan madaxweynihii hore ee Maxkamadda Racfaanka, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya.
*[[Ahmed Hussen]], Majeerteen, Wasiirka Socdaalka ee Kanada
*[[Abdulqawi Yusuf]], Majeerteen, qareen caalami ah oo Soomaaliyeed oo caan ah iyo madaxweynaha Maxkamadda Adduunka ee Caddaaladda.
*[[Ilhan Omar]], Majeerteen, xubin ka tirsan [[Golaha Wakiilada Gobolka Minnesota]]
*[[Mohamud Ali Magan]], Marehan, Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Qunsulka Guud ee Mareykanka iyo Kanada
*[[File:Aar Maanta.jpg|thumb|[[Aar Maanta]], fanaan-qoraa heesaha, jilaa, muusikiiste iyo soo-saare muusiko Soomaali-British ah]][[Amina Mohamed]], Dhulbahante, guddoomiyihii hore ee Hay'adda Caalamiga ah ee Socdaalka iyo Golaha Guud ee Ururka Ganacsiga Adduunka
*[[Yusuf Mohamed Ismail]], Majeerteen, safiirkii hore ee Soomaaliya ee Xafiiska Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay ee Geneva
===Qoraayaasha iyo Muusikiistayaasha ===
*[[Aadan Carab]], Dhulbahante, abwaan ka sheekeeyay xasuuqii Dhulbahante ee gumeystayaashii Yurub ay u geysteen xilligii Daraawiishta
*[[Yamyam|Abdulkadir Hersi Siyad ''Yamyam'']], Marehan, wuxuu ahaa abwaan iyo riwaayad Soomaaliyeed.
*[[Ahmed Farah Ali|Ahmed Farah Ali ''Idaaja'']], Marehan, mid ka mid ah qoraayaashii ugu horreeyay ee af Soomaaliga ah iyo "aabaha" suugaanta qoran ee Soomaalida
*[[Nuruddin Farah]], Ogaden, qoraa Soomaaliyeed oo caalami ah
*Ahmed Rasta, Marehan, fanaan. loo bixiyay Boqorka Codka.
*[[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|[[Saado Ali Warsame]], fanaan-qoraa heesaha iyo xildhibaan hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]][[Aar Maanta]], Ogaden, fanaan-qoraa heesaha, jilaa, muusikiiste iyo soo-saare muusiko Soomaali-British ah.
* [[Ahmed Biif]], Dishiishe, fanaan hore oo noqday wacdi<ref>{{cite web |title=Ahmed Biif Speaks Out On Quiting Music & New Career As Islamic Preacher |url=https://www.radiodalsan.com/en/58640/2018/11/ahmed-biif-speaks-out-on-quiting-music-new-career-as-islamic-preacher/ |website=Dalsan |access-date=January 29, 2023 |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127135529/https://www.radiodalsan.com/en/58640/2018/11/ahmed-biif-speaks-out-on-quiting-music-new-career-as-islamic-preacher/ |url-status=dead }}</ref>
*[[Mohamed Nuur Giriig]], Warsangeli, Fanaan Qadiimi ah. (1935–2002)
*[[Saado Ali Warsame]], Dhulbahante, fanaan-qoraa heesaha iyo xildhibaan hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
*[[Faarax Maxamed Jaamac Cawl]], Warsangeli, qoraa
*[[:so:Careys Ciise Karshe|Careys Ciise Kaarshe]], Awrtable, abwaan.
===Taliyeyaasha ciidanka iyo shaqaalaha ===
*[[Faarax Qarshe]], guddoomiyihii Daraawiishta ee [[Bah Udgoon]]
*General Sulub Ahmed Firin, [[Abaskuul]] [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame, Taliyaha Booliska ee Guud ee Soomaaliya<ref>{{Cite web |title=Somalia sacks police boss amid Al-Shabaab raids in Mogadishu |url=https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-sacks-police-boss-amid-al-shabaab-raids-in-mogadishu |access-date=2023-03-05 |website=Garowe Online |date=30 June 2020 |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306000102/https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-sacks-police-boss-amid-al-shabaab-raids-in-mogadishu |url-status=live }}</ref>
*[[Adan Ali Gurey]], Dhulbahante, taliyihii [[Golaweyne]]
*[[Suleiman Aden Galaydh]], taliyihii Daraawiishta Dhulbahante ee Cagaarweyne
*[[Haji Yusuf Barre]], Dhulbahante, taliyihii dagaalkii ugu weynaa taariikhda Daraawiishta, yacni Jidbali; wuxuu sameeyay istaagkii ugu dambeeyay ee Taleh
*[[Yusuf Agararan]], Dhulbahante, wuxuu hoggaamiyay duullaankii ugu guulaha badnaa ee Daraawiishta tan iyo Dagaalkii Dul Madoba
*[[Ibraahin Xoorane]], Dhulbahante, taliyihii Daraawiishta ee dilay [[Richard Corfield]][[File:Chief of Somali Police until 1970 Mr. Jama Qorsheel.jpg|thumb|[[Jama Ali Korshel]], Jeneraal Ciidanka Soomaaliya, madaxii hore ee Booliska Soomaaliya iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii afgambigii 1969 ee Soomaaliya]]
*[[Axmed Aarey]], Dhulbahante, taliyihii madaafiicda Daraawiishta ee gacan ka geystay geeridii [[Richard Corfield]]
*[[Afqarshe Ismail]], Dhulbahante, afhayeenkii-abwaankii hore ee Daraawiishta; qofkii ugu horreeyay ee ku dhinta duqeyn diyaaradeed oo ka dhacday Afrika
*[[Nur Hedik]], Dhulbahante, taliyihii [[Dooxato]] (fardowshada Daraawiishta) oo lahaa guuto [[Shiikhyaale]] ah oo loogu magac daray
*[[Abdulkadir Sheikh Diini]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya
*[[Abdullahi Anod]], Marehan, madaxii hore ee ciidanka millatariga Soomaaliya
*[[Mohammed Said Hersi Morgan]], Majeerteen, Wasiirka Gaashaandhigga Xukuumaddii Siyaad Barre
*[[Yusuf Osman Dhumal]], Marehan, madaxii hore ee ciidanka millatariga Soomaaliya
*[[Abdirizak Haji Hussein]], Majeerteen, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, iyo xoghayntii guud ee ururkii dhalinyarada Soomaaliyeed ee SYL.
*[[Barre Adan Shire Hiiraale]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya, Madaxa Isbaheysiga Dooxada Jubba
*[[Jama Ali Korshel]], Warsangeli, jeneraal ka tirsan Ciidanka Soomaaliya, madaxii hore ee Booliska Soomaaliya iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii afgambigii 1969 ee Soomaaliya
*[[Ahmed Warsame]], Marehan, madaxii Akademiyada Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliya.
*[[Abdullahi Ahmed Jama]], Warsangeli, Wasiirkii hore ee Caddaaladda iyo Halyeeygii Dagaalkii Ogadeen ee 1977
*[[Mohamed Abshir Muse]], Majeerteen, taliyihii ugu horreeyay ee [[Ciidanka Booliska Soomaaliyeed]]
*Bashir Abdi Mohammed "Ameeriko", Majeerteen, taliyaha ciidanka booliska dowladda federaalka Soomaaliya ee hadda<ref>{{cite web|url=http://amisom-au.org/2018/05/amisom-to-help-somali-police-force-establish-communication-offices-in-federal-states/|title=AMISOM to help Somali Police Force establish communication offices in federal states|date=2018-05-13|access-date=2018-07-27|archive-date=2018-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513172811/http://amisom-au.org/2018/05/amisom-to-help-somali-police-force-establish-communication-offices-in-federal-states/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-appoints-new-police-intelligence-chiefs/1067694|title=Somalia appoints new police, intelligence chiefs|access-date=2018-07-27|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054642/https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-appoints-new-police-intelligence-chiefs/1067694|url-status=live}}</ref>
*[[File:Bile Abdi (482x321).jpg|thumb|[[Abdi Bile]], horyaalkii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed [[1987 World Championships in Athletics – Men's 1500 metres|adduunka]] ee [[1500 metres]]]]Jeneraal Mohamed Hussien Daa'ud "Xiirane", Awrtable, Jeneraal sar sare oo hoggaaminayay [[Dagaalkii Ogadeen]]<ref>{{Cite web|title=Generals of the 1st Kacaan|url=https://www.somaliwave.com/index.php?threads/generals-of-the-1st-kacaan.15478/|access-date=2021-07-14|website=Somaliwave|date=5 May 2020 |language=en-US|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/https://www.somaliwave.com/index.php?threads/generals-of-the-1st-kacaan.15478/|url-status=live}}</ref>
===Siyaasiyiinta===
*[[Mohamed Abdullahi Mohamed]] (Farmajo), Marehan, madaxweynihii hore ee Soomaaliya
*[[Abdullahi Yusuf Ahmed]], Majeerteen, madaxweynihii hore ee [[Liiska Madaxweynayaasha Soomaaliya|Soomaaliya]], madaxweynihii ugu horreeyay iyo aasaasaha [[Puntland]]
*Abdirahman Omar Mohamed (Dr. Cunaaye), Awrtable, wuxuu ahaa agaasimihii hore ee Caafimaadka Gobolka Benaadir, Caafimaadka Bulshada, iyo Adeegyada Cudurrada<ref>{{Cite web|title=Statement of British Somali Elders Endorsing Dr Aweys Omar Mohamoud's Presidential Bid for 2021|url=https://www.aweysomarmohamoud4president.com/blog/ideas/statement-of-british-somali-elders-endorsing-dr-aweys-omar-mohamouds-presidential-bid-for-2021/|access-date=2021-07-14|website=www.aweysomarmohamoud4president.com|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/https://www.aweysomarmohamoud4president.com/blog/ideas/statement-of-british-somali-elders-endorsing-dr-aweys-omar-mohamouds-presidential-bid-for-2021/|url-status=dead}}</ref>
*[[Abdi Farah Shirdon]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Hirsi Bulhan Farah]] Majeerteen, wasiirkii hore ee dowladdii rayidka ahayd ee 1960-meeyadii, maxbuus siyaasadeed iyo Pan-Somalist.
*[[Aden Ibrahim Aw Hirsi]], Marehan, Qoraa, Siyaasi – Wasiirkii hore ee qorsheynta dowlad goboleedka Jubaland ee Soomaaliya.
*[[Abdirashid Shermarke]], Majeerteen, madaxweynihii labaad ee Soomaaliya, 1967–1969
*[[File:Asli.jpg|thumb|[[Asli Hassan Abade]], duuliye dumar ah oo Soomaali ah oo keliya]]<ref>[Mohamed Aden Sheikh], Marean premier Somali intellectual and former head of Somali Technological Development, Minister of Information, Minister of Education, Head of the Ideology Bureau SRRC</ref>
*[[Omar Haji Massale]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya
*[[Abdiweli Gaas]], Majeerteen madaxweynihii hore ee Puntland
*[[Abdi Shire Warsame]], Marehan, safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyay Kenya iyo Shiinaha iyo Wasiiru Dowlaha Arrimaha Dibadda ee Dowladdii KMG ahayd
*[[Ahmed Mohamed Islam]](Axmed Madoobe), Ogaden, Madaxweynaha Dowlad Goboleedka Jubbaland ee Soomaaliya
*[[Abdiwahid Gonjeh]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, xubin ka tirsan aqalka sare
*[[Ahmed Elmi Osman]] (Karaash), Dhulbahante, Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Puntland iyo madaxweynihii hore ee Maamulka Khatumo
*[[Fatimo Isaak Bihi]], Marehan, haweeneydii ugu horreysay ee safiir ah, Safiirka Geneva, Agaasimaha Waaxda Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda.
*Abdiasis Nur Hersi, Awrtable, Wasiirkii hore ee Shaqaalaha iyo Isboortiga laga soo bilaabo 1970 ilaa 1977<ref>{{Cite web|title=Tacsi: Siyaasi Dr Cabdicasiis Nuur Xirsi oo ku geeriyooday magaalada Boston (Illaahay Janatul fardawso haka waraabsho {{!}} Puntland Observer|url=http://www.puntlandobserver.com/tacsi-siyaasi-dr-cabdicasiis-nuur-xirsi-oo-ku-geeriyooday-magaalada-boston-illaahay-janatul-fardawso-haka-waraabsho/|access-date=2021-07-14|language=en-US|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/http://www.puntlandobserver.com/tacsi-siyaasi-dr-cabdicasiis-nuur-xirsi-oo-ku-geeriyooday-magaalada-boston-illaahay-janatul-fardawso-haka-waraabsho/|url-status=live}}</ref>
*[[Abdi Mohamoud Omar]], Ogaden, madaxweynihii deegaanka Soomaalida ee Itoobiya
*[[Mohamed Abdi Yusuf]], Awrtable, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Abdulahi Sheik Ismael Fara-Tag]], xubin ka tirsan aqalka sare
*[[Abdihakim Abdullahi Haji Omar]], Dhulbahante, Madaxweyne Ku Xigeenka Puntland
*[[File:Mohamed Abdullahi Farmajo2.jpg|thumb|[[Mohamed Abdullahi Mohamed]], madaxweynaha [[Soomaaliya]]]][[Ahmed Mohamed Hassan]], Marehan, Xubin ka tirsan Baarlamaanka Pan-African ee ka socda Djibouti
*[[Abdirahman Farole]], Majeerteen, madaxweynihii hore ee Puntland
*[[Abdirizak Haji Hussein]], Majeerteen, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, iyo xoghayntii guud ee ururkii dhalinyarada Soomaaliyeed ee SYL.
*[[Abdirizak Jurile]], Dishiishe, siyaasi rug-caddaa ah, dibloomaasi iyo borofisar. Wasiirkii hore ee Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee TFG, Xildhibaan hore, agaasimihii hore ee ururro badan oo Qaramada Midoobay iyo kuwo caalami ah, Senator
*[[Abdiweli Sheikh Ahmed]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Omar Sharmarke]], Majeerteen, Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya, iyo wiilka Abdirashid Ali Shermarke
*[[Abdulkadir Abdi Hashi]], Leelkase, Wasiir Dowlaha Madaxtooyada ee Qorsheynta iyo Xiriirka Caalamiga ah ee Puntland
*[[Farah Ali Jama]], Majeerteen, Wasiirkii hore ee Maaliyadda ee Puntland
*[[Abdulahi Bille Nour]], Dishiishe, Wasiir Dowlaha Waxbarashada, Hidaha iyo Tacliinta Sare ee Soomaaliya, mid ka mid ah xildhibaanada qaran ee ugu muddada dheer Soomaaliya.
*[[File:Iman 1996.jpg|thumb|[[Iman (model)|Iman]], [[supermodel]], atariisho iyo ganacsato Soomaaliyeed]][[Abdulrahman Jama Barre]], Marehan, wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya iyo qaraabo dhow la ah Siyaad Barre
*[[Shukran Hussein Gure]], Ogaden, Xildhibaanka Degmada Garissa
*Jabir Mohamed Abdi waa Wasiirka Dowladda ee [[Ministry of Education (Somalia)|Wasaaradda Waxbarashada]] ee [[Dowladda Federaalka Soomaaliya]]<ref>{{Cite web|date=2016-11-13|title=Sacdiya, Burhan iyo Jaabir oo loodoortay Xildh. Beesha Yusuf Darood|url=https://meeraysane.com/articles/3985/Sacdiya-Burhan-iyo-Jaabir-oo-loodoortay-Xildh-besha-Yusuf|access-date=2021-07-14|website=meeraysane.com|language=English|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065105/https://meeraysane.com/articles/3985/Sacdiya-Burhan-iyo-Jaabir-oo-loodoortay-Xildh-besha-Yusuf|url-status=live}}</ref>
*[[Said Mohamed Rage]], Dishiishe, Aasaasaha Wakaaladda Ka Hortagga Burcad-badeedda ee Puntland iyo Wasiirka Dekedaha, Gaadiidka Badda iyo Khayraadka Badda ee Puntland
*[[Farah Maalim]], Ogaden, Guddoomiye Ku Xigeenka Baarlamaanka Kenya
*[[Cabbaas Xuseen]], Dhulbahante, ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay ee Daraawiishta (1895–1900)
*[[Xaashi Suni Fooyaan]], Dhulbahante, ra'iisul wasaarihii xilliga nabadgelyada ee Daraawiishta (1905–1906)
===Injineerada ===
*[[Asli Hassan Abade]], Ogaden, Duuliyihii Milatariga Dumar ee Ugu Horreeyay Afrika
*[[Ali Matan Hashi]], Marehan, duuliyihii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed, taliyihii ciidanka cirka Soomaaliya 1959–1978, Wasiirka Adaladda, Wasiirka Caafimaadka, Wadani Soomaaliyeed.
*[[Ali Meggar]], Taliyaha Badda ee Daraawiishta
===Cayaartooyda ===
*[[Abdi Bile]], Dhulbahante, orodyahankii hore ee fogaanta dhexe iyo horyaalkii adduunka ee 1500m ee 1987.
===Kuwo kale ===
*[[Iman (model)]], Majeerteen, [[supermodel]], atariisho iyo ganacsato
*[[Fatima Jibrell]], Dhulbahante, deegaan-yaqaan Soomaali-Maraykan ah
*[[Hirsi Magan Isse]], Majeerteen, aqoonyahan iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii Kacaanka Soomaaliya
*[[Nathif Jama Adam]], Ogaden, Guddoomiyaha Degmada Garissa iyo Madaxii Hore ee Maalgashiga & Qaybta Bangiyada Caalamiga ah ee Bangiga Islaamiga ah ee Sharjah
*Abdirahman Nur Hersi, Awrtable, Wasiirkii Hore ee Maaliyadda ee Soomaaliya iyo aasaasaha iyo Madaxweyne Ku Xigeenka Fulinta ee [[Islamic Development Bank]]<ref>{{Cite web|date=2015-02-05|title=Golaha wasiirada ee Soomaaliya oo mar kale lagu dhawaaqay|url=https://www.bbc.com/somali/war/2015/02/150205_somali_cabinet|access-date=2021-07-14|website=BBC News Somali|language=so|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412104805/https://www.bbc.com/somali/war/2015/02/150205_somali_cabinet|url-status=live}}</ref>
== Xusuusin ==
{{Reflist|2}}
== Tixraac ==
*Hunt, John A. (1951). "[https://web.archive.org/web/20060815181938/http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1951/general_survey/chapter_9.htm#B. Chapter IX: Tribes and Their Stock]". ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950''. [[London]]: Crown Agent for the Colonies. Accessed on October 7, 2005 (from Civic Webs Virtual Library archive).
*Lewis, I.M. (1955). ''Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho, Part 1'', London: International African Institute.
*Lewis, I. M. (1961). ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', reed. Münster: LIT Verlag, 1999.
*{{Cite book| title=The Somali Ethnic Group and Clan System| work=Civic Webs Virtual Library, from: Reunification of the Somali People by Jack L. Davies, Band 160 IEE Working Papers, Institute of Development Research and Development, Ruhr-Universität Bochum, Bochum, Germany 1996 |isbn=978-3-927276-46-8 |issn=0934-6058|url=http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1995/reunification/appendix_4.htm| access-date=January 22, 2006| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20020921074751/http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1995/reunification/appendix_4.htm| archive-date=September 21, 2002| last1=Davies | first1=Jack L. | year=1996 | publisher=Inst. für Entwicklungsforschung und Entwicklungspolitik }}
== Akhris Dheeraad ah ==
*{{cite book|last1=Turnbull|first1=Richard|title=The Darod Invasion|year=1961|publisher=Indiana University|url=https://books.google.com/books?id=xOcPAQAAMAAJ}}
== Xiriirinta dibadda ==
*[http://aqeleyoon.wordpress.com/2013/05/30/the-historic-manuscripts-of-abdirahman-bin-ismail-al-jabarti-dauddarod/ The Historic Manuscripts of Abdirahman bin Ismail Al-Jabarti (Da'ud/Darod)]
{{Bulshada Soomaaliya}}
[[Category:Daarood| ]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
rj8ybb767wa77frfklgjkio6spdbd2d
312063
312062
2026-11-08T12:47:00Z
Isma4l
41797
312063
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Daarood<br>Darod
| image = Darod2.JPG
| caption = Xabaasha Sheekh Daarood ee ku taalla [[Haylaan]], [[Sanaag]].
| ethnicity = [[Soomaalida|Soomaali]]
| location = [[Soomaaliya]]<br> [[Itoobiya]]<br> [[Kenya]]<br>[[Yemen]]<br>[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = [[Af Soomaali|Soomaali]] [[Carabi]]
| religion = [[Islaam]] [[Sunni]]
| branches = *Maxamed (Kablalaax)
*Yuusuf (Awrtable)
*Xuseen (Tanade)
*Axmed (Sade)
*Ciise (Cisse)
| parent_tribe =
| image_size = 250px
}}
{{Beelaha Soomaalida}}'''Daarood''' ({{langx|so|Daarood}}) waa qabiil ka mid ah beelaha Soomaaliyeed. Awoowaha halyeeyga ah ee qabiilkan waa [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]], kaas oo si weyn loogu yaqaano magaca '''Daarood'''.<ref name="James Currey Publishers">{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=9780852552803 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&dq=i+m+lewis+daarood+1,000,000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref><ref name="scribd.com">{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120102426/https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Beesha Daarood waxay inta badan degtaa madaxa Geeska Afrika iyo hareerihiisa, [[Ogaadeeniya]] iyo labada dhinac ee xadka [[Kenya]] iyo [[Soomaaliya]].<ref name="pcl3">{{cite map|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|title=Ethnic Groups|url=https://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|year=2002|series=Somalia Summary Map|access-date=2012-07-30|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327193237/https://maps.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|url-status=live}} [[Perry–Castañeda Library Map Collection]] – N.B. Various authorities indicate that the Darod is one of the largest Somali clans [https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408083350/https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA8|date=2023-04-08}}, whereas others suggest that the [[Hawiye]] is the largest Somali clan within Somalia, nevertheless, there is an available census that was conducted along the lines of clan affiliates [http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530145554/http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|date=2010-05-30}}.</ref> Beesha Daarood waa mid ka mid ah qoysaska qabiil ee ugu waaweyn Geeska Afrika.<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Peter |title=Somalia |date=2018 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |quote=Darood is the largest clan among all Somalis across borders. |access-date=2019-09-18 |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322143119/https://minorityrights.org/country/somalia/ |url-status=live }}</ref><ref name="James Currey Publishers" /><ref name="scribd.com" /><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=IM |title=A Modern History Of Somalia |date=2019 |quote=the Dulbahante and Warsangeli divisions of the Darod who, with a strength of perhaps one and a half million, are the largest and most widely distributed of all the Somali clan-families.}}</ref>
== Asalka ==
{{main|Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti}}
[[File:Sultan Mohamoud Ali Shire 2.jpg|thumb|right|250px|[[Mohamoud Ali Shire]], hoggaamiyihii Warsangeli. [[Warsangali]] waa jufo ka tirsan beesha Daarood.]]
Sida ay qabto dhaqanka Soomaaliyeed, faracii halyeeyga ahaa ee [[Abu Talib ibn Abd al-Muttalib]], [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood), oo ah wiil uu dhalay Sheekh Ismaaciil al-Jabarti oo ka tirsanaa dariiqada [[Sufism|Suufiga]] ee [[Qadiriyyah]],<ref>{{Cite journal |last=Mochtari de Pierrepont |first=Zacharie |date=2023-07-01 |title=The Abyssinian connection? |url=https://journals.openedition.org/remmm/19536 |journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée |language=en |issue=153 |pages=153–178 |doi=10.4000/remmm.19536 |issn=0997-1327}}</ref> ayaa ka cararay dalkiisii hoose ee [[Jasiirada Araabta]] ka dib markii uu muran dhex maray adeerkiis.<ref name="McGown">Rima Berns McGown, ''Muslims in the diaspora'', (University of Toronto Press: 1999), pp.27–28</ref><ref name="Daud"/> Qarnigii 10-aad ama 11-aad ee C.D,<ref name="Lewis">I.M. Lewis, ''A Modern History of the Somali'', fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), p. 22</ref> Cabdiraxmaan waxaa la rumeysaa inuu degay gobolka Sanaag ee maanta ku yaalla halkaas oo ka xigta [[Badda Cas]] isla markaana uu guursaday [[Dobira]], oo ahayd gabadhii madaxdii beesha [[Dir (qabiil)|Dir]]. Guurkan ayaa la sheegay inuu sababay dhalashada qoyska qabiilka Daarood.<ref name="Tsjvoiott">{{cite book|last=Somaliland Society|title=The Somaliland Journal, Volume 1, Issues 1–3|year=1954|publisher=The Society|page=85|url=https://books.google.com/books?id=8hsOAQAAMAAJ|access-date=2016-09-27|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522134938/https://books.google.com/books?id=8hsOAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> Sidaas darteed, waxaa la dhisay xiriiro [[matrilateral]] ah oo lala leeyahay asalka ugu weyn ee [[Samaale]].<ref>Lewis, ''A pastoral democracy'', pp. 11–13.</ref>
Inkasta oo ay taasi jirto, ilaha cilmi-baaristu waxay u arkaan sheekadan mid hal abuur abtirsiyeed ah, iyaga oo xusaya in magaca islaamka ka hor ee Daarood uu soo jeedinayo qof asal ahaan ka soo jeeda [[Cushitic-speaking peoples|Kushitik]] kaas oo dib loogu sharxay inay ahaadaan muqaddas Islaami ah.<ref>{{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohamed Diriye |url=https://www.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ&pg=PA64 |title=Culture and Customs of Somalia |date=2001-10-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-07329-8 |pages=64 |language=en}}</ref>
=== Boqortooyada Gidaya (Qarnigii 12-aad) ===
[[File:Harladomain.jpg|thumb]]
Qoraayaasha casriga ah waxay xaqiijinayaan in boqortooyada Gidaya ay la xiriirto beesha Geri ee [[Soomaalida]] ee lagu soo sheegay buugga ''[[Futuh al-Habasha]]'' kuwaas oo maanta ku nool agagaarka [[Jigjiga]], halkaas oo ah meesha la rumeysan yahay inay ahayd gobolkii Gidaya.<ref name=":42">{{cite book |last1=Braukamper |first1=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=HGnyk8Pg9NgC&dq=gidaya+hubat&pg=PA34 |title=Islamic History and Culture in Southern Ethiopia |publisher=Lit |year=2002 |isbn=9783825856717 |page=34}}</ref><ref name=":32">{{Cite book |last=ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh |first=Shihāb al-Dīn Aḥmad |title=The Conquest of Abyssinia: 16th Century |date=2013 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |isbn=9780972317269 |pages=125 |language=Arabic |trans-title=English}}</ref>
Gidaya waxay caan ku noqotay sababtoo ah ganacsigeedii gudaha ee dhulka hoose kaasoo gaaray ilaa Addis Ababa ee maanta, tani waxay si fiican u waafaqsan tahay natiijooyinkii aqoonyahannada taariikhda Ingiriiska ee xaqiijinaya in kooxaha Soomaalida ay ka taliyeen dhulka sare ee Itoobiya.<ref name=":6">{{cite book |last1=Hirsch |first1=Bertrand |url=https://books.openedition.org/cfee/714 |title=The port of Zeyla and its hinterland in the Middle Ages |date=2011 |publisher=French Center for Ethiopian Studies |isbn=978-2-8218-8265-2 |series=Annales d'Éthiopie Hors-Série / Special Issues |pages=27–74 |chapter=2. Le port de Zeyla et son arrière-pays au Moyen Âge : Investigations archéologiques et retour aux sources écrites}}</ref> Qarnigii saddexaad qoraagii [[Carab]] ahaa ee [[Al-Mufaddal ibn Abi al-Fada'il|al-Mufaḍḍal]] wuxuu xusay Boqor Geri oo ka tirsanaa Gidaya oo awooddiisa gaarsiiyay ilaa Shawa.<ref name="id:6" /> Taliyaha Geri ee dambe ee loo yaqaano Sihab al-Din Gidaya Girri waxaa loo aqoonsaday inuu yahay madaxa iyo taliyaha ugu sarreeya ee Gidaya.<ref name=":42"/><ref name=":32"/> Sida uu qabo Dr. Lapiso Delebo, Boqortooyadii Gidaya waxay ahayd mid ka mid ah dowladaha Islaamka ee si dhaqso leh uga horumaray [[Geeska Afrika]] laga soo bilaabo qarnigii sagaalaad ilaa qarnigii afar iyo tobnaad.<ref>{{cite book |last1=Dilebo |first1=Lapiso |url=https://emu.tind.io/record/42082?ln=en |title=An introduction to Ethiopian history from the Megalithism Age to the Republic, circa 13000 B.C. to 2000 A.D. |date=2003 |publisher=Commercial Printing Enterprise |oclc=318904173}}</ref> Qoraagii qarnigii lixaad ee Adal [[Shihab al-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir ibn Sālim ibn ʿUthmān|Arab Faqīh]] wuxuu xusay in Boqortooyadii Gidaya ay ka mid ahaayeen ciidankii [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] intii lagu jiray [[Dagaalkii Itoobiya iyo Adal]].<ref name="id:5">{{cite book |last1=Tamrat |first1=Taddesse |url=https://www.jstor.org/stable/41965996 |title=Review: Place Names in Ethiopian History |date=November 1991 |publisher=Journal of Ethiopian Studies |page=120 |jstor=41965996}}</ref><ref>{{cite book |last1=Oliver |first1=Roland |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=geday+cambridge&pg=PA170 |title=The Cambridge History of Africa: From c. 500 B.C. to A.D. 1050 |date=1975 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521209816 |page=170}}</ref>
Sida uu qabo khabiirka anthropologiska Ingiriiska ah ee [[Cilmiga Soomaalida]] [[Ioan Lewis]], dhaqamada ka soo jeedka qoysaska sharafta leh ee Carabta ee la xiriira [[Muhammad|Nebiga]] waa inta badan muujinta fiidiyowga ah ee muhiimadda [[Islaamka]] ee bulshada Soomaaliyeed.<ref>I.M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), pp.128–129</ref><ref name="bloodandbone">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC&pg=PA104|title=Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society|last1=Lewis|first1=Ioan. M.|publisher=The Red Sea Press Inc.|year=1994|isbn=9780932415936|location=Larwenceville, NJ|pages=104–105|access-date=23 September 2015|archive-date=22 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522135909/https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC&pg=PA104#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, "waxaa jira qayb taariikhi ah oo xooggan oo ku jirta khuraafaadkan taas oo, marka laga hadlayo Daarood, lagu xaqiijiyay dhaqanka hadda jira ee wakiilka Dir oo ka qeyb qaadanaya munaasabadda caleemo saarka madaxa qoyska Daarood."
Waxaa sidoo kale jira [[Hagiography|hagiology]] badan oo Af Carabi ah oo qoran oo qeexaya safarka Sheekh Daarood, shaqadiisa iyo noloshiisa guud ee waqooyiga Soomaaliya, iyo sidoo kale dhaqdhaqaaqiisa Carabtii ka hor int>**ii uusan iman.<ref>Roland Anthony Oliver, J. D. Fage, ''Journal of African history, Volume 3'', (Cambridge University Press.: 1962), p.45</ref> Marka laga reebo ilaha taariikhiga ah sida [[Al-Masudi]] ee ''Aqeeliyoon'',<ref name="Daud">{{cite web|url=http://www.maanhadal.com/articles/Islam_in_Somali_History.html|title=Islam in Somali History Fact and Fiction revisited, the Arab Factor|website=maanhadal.com|access-date=6 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919030624/http://maanhadal.com/articles/Islam_in_Somali_History.html|archive-date=19 September 2011|url-status=dead}}</ref> ''manaaqib'' casri ah (ururinta falalka ammaanta leh) oo lagu daabacay [[Qaahira]] sannadkii 1945 by Sheekh Axmed bin Xuseen bin Muxammad oo lagu magacaabo ''Manaaqib as-Sheikh Ismaa'iil bin Ibraahiim al-Jabarti'' ayaa sidoo kale ka hadlaysa Sheekh Daarood iyo aabihiisii la soo jeediyay Isma'il al-Jabarti, kaas oo kan dambe lagu warbixiyay in lagu aasay Bab Siham ee [[Degmada Zabid]] ee galbeedka [[Yemen]].<ref name="Lewisapd">Lewis, ''A pastoral democracy'', p.131.</ref>
Xabaasha Sheekh Daarood waxay ku taallaa [[Haylaan]], oo ku taalla gobolka [[Sanaag]] ee Soomaaliya, waana goob ay ku badan yihiin [[ziyaraad]]ada.<ref name="LewisPeoples">Lewis, ''Peoples of the Horn of Africa'', p.18-19</ref> Sheekh Isaaq waxaa lagu aasay meel u dhow [[Maydh]],<ref>I.M. Lewis, [https://www.jstor.org/stable/180241 "The Somali Conquest of the Horn of Africa", ''Journal of African History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325122653/https://www.jstor.org/stable/180241 |date=2021-03-25 }}, 1 (1960), p. 219</ref> sidii oo kale Sheekh Xarti, oo ahayd faraca Sheekh Daarood iyo awoowaha beesha hoose ee [[Harti (Darood)|Harti]] Daarood, kaasoo xabaashiisu ku taallo magaalada qadiimiga ah ee [[Qa’ableh]]. ''[[mawlid]]'' (dhalashada) Sheekh Daarood ayaa sidoo kale la xusaa Jimco kasta iyadoo si dadweyne ah loo aqrinayo manaaqibtiisa.<ref name="Lewisapd" />
Harti waxay taageerayaal u ahaayeen ilmo adeerkiis [[Imaam]] [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]], kaas oo la soo weriyay inuu ka soo jeedo beesha Geri Kombe.<ref name="Cerulli 1957">{{Cite book |last=Cerulli |first=Enrico |title=Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia. Il Libro degli Zengi |date=1957 |publisher=Istituto poligrafico dello Stato P.V. |language=Italian}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |title=Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti |date=1950 |publisher=Istituto della Enciclopedia Italiana fondata da Biovanni Freccani |volume=32}}</ref>
Qabiilooyinka Soomaaliyeed, gaar ahaan Geri Koombe ee beesha Daarood kuwaas oo noqday xididadiisa degdegga ah, waxay saf ugu jireen gadaashiisa iyaga oo taageeraya tallaabo kasta oo uu qaaday.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hassan |first=Ali Jama |title=Who Cares about Somalia |publisher=Schiler |year=2013 |isbn=9783899300758 |pages=86–88 |language=english}}</ref>
I.M Lewis wuxuu leeyahay:<blockquote>
Ciidamada Soomaalida waxay door muhiim ah ka ciyaareen guulihii Imaamka, waxaana si joogto ah u xusaya Shihab ad-Din, oo ahaa taariikhyahankii Islaamka ee xilligaas oo qorayay int u dhaxeysa 1540 iyo 1560. Kuwa ugu caansan waxay ahaayeen qabiilada Daarood ee ka tirsan garabka Harti kuwaas oo markaas haystay dekedda qadiimiga ah ee [[Maydh|Mait]] ee bariga, isla markaana ku fidayay xagga galbeed iyo koonfur xaruntan. Taageerada Daarood waxaa xoojiyay xiriirka guurka, waayo Imaamku wuxuu xiriir qaraabo ah oo dhanka guurka ah la lahaa mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha Daarood.<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |title=A Modern History of the Somali: Nation and State in the Horn of Africa |date=2003 |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-8214-4573-0 |series=Eastern African Studies |location=Athens, OH |pages=26}}</ref></blockquote>
Tani waa mid aad u dhab ah gaar ahaan Geri Koombe oo ahayd xididkii Imaam Axmed. [[Garad Matan]] wuxuu guursaday Imaam Axmed walaashiis oo lagu magacaabi jiray Fardawsa.<ref>{{Cite book |last1=Pankhurst |first1=Richard |title=Conquest Of Abyssinia |date=July 2003 |isbn=9780972317252 |pages=44 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |language=English}}</ref> Garaad Matan oo ahaa madaxa Geri Koombe wuxuu taageeray Jihaadka wuxuuna u adeegay ahaa taliye Adal ah, ku xigeenka labaad ee Imaam Axmed.<blockquote>Wuxuu kaloo fariin u diray qabiilka Girri kaas oo ahaa qabiilka uu hoggaamiyaha iyo madaxa ka ahaa Mattan bin 'Utman bin Kaled, Soomaaliga, oo ahaa seedigiis kaas oo ka mid ahaa raggii geesiyaasha ahaa ee shahiiday dagaalkii Amba sidii laga soo xasuusan doono si faahfaahsan markii dambe.<ref name="auto3">{{cite book |last1=Richard |first1=Pankhurst |url=https://books.google.com/books?id=pCHWAOyWmWcC |title=The Conquest of Abyssinia: 16th Century. |last2=ʻArabfaqīh |first2=Shihāb |date=1974 |isbn=9780972317252 |pages=261 |publisher=Lightning Source Incorporated |author-link1=Richard Pankhurst (historian) |author-link2=Shihāb ʻArabfaqīh |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627013909/https://books.google.com/books?id=pCHWAOyWmWcC |url-status=live }}</ref> Sheekhuhu, Allaha u naxariistee, wuxuu leeyahay: Dhinaca bidix waxaa joogay qabiilka Soomaaliyeed ee Harti, oo ka soo jeeda dadka Mait; dad aan caadeysan in ay dhiibaan. Waxaa jiray saddex boqol oo iyaga ka mid ah, oo caan ku ahaa ciidanka lugta ah oo ah kuwa seefta ku adag. Sidoo kale waxaa jiray qabiilka Yibberi, oo ahaa agagaarka afar boqol oo ciidan lug ah, kuwaas oo ahaa qaanso-ley. Markaas ayuu imaamku ku xiray shantii boqol ee haystay bartamaha, isaga oo ku yiri, 'Booskiinna ku adkaysta; yuusan idiin dhaqaaqin midkoodna.' Qabiilka Girri waxay ahaayeen dhammaantood fardooley, oo caan ku ah raran rag fardo ah.<ref>{{Cite book |last=Al-Din |first=Sihab |title=Conquest of Abyssinia |date=July 2003 |isbn=9780972317252 |pages=76 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |language=english}}</ref></blockquote>Beesha Geri Koombe waxay door muhiim ah ka ciyaartay hoggaaminta, [[Garad Matan ibn Uthman Al Somali]] waxaa ku tilmaamay taariikhyahankii Shihāb al-Dīn inuu ka mid ahaa taliyaasha ciidan ee ugu geesisan uguna kalsoonida badan Sultanate-ka Adal. Imaamku wuxuu ururiyey dhammaan qabiilooyinka Soomaaliyeed wuxuuna u dhiibay seedigiis [[Garad Matan ibn Uthman Al Somali]].<ref name="auto3"/><blockquote>Intaa ka dib Muslimiintii way istaageen booskooda. Qabiilkii Soomaalida wuxuu yiri waxay ahayd qabiilkii Harla ee na bixiyay halka qabiilkii Harla uu yiri waxay ahayd qabiilkii Soomaalida ee na bixiyay Imaamku wuxuu u qaybiyay ciidankiisa saddex qaybood: dhammaan Soomaalida waxay ku jireen hal qayb oo uu maamulkiisa u wakiishay Mattan.<ref name="auto3" /></blockquote>
Shihāb al-Dīn wuxuu xusay in ciidamada [[Harti]] ay ka qayb qaateen ciidanka Sultanate-ka Adal. Xamsa al-Jufi wuxuu ahaa hoggaamiye ciidan oo lug ah intii lagu jiray [[Dagaalkii Shimbra Kure]]. Qoraaga [[Shihab al-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir ibn Sālim ibn ʿUthmān|Arab Faqih]] wuxuu ku sifeeyay geesinimo iyo adkeysi. Xamsa al-Jufi waxaa lagu tilmaamay mid degdeg badan oo aan iscelin karin ilaa ay Adalites-kii ku qasbanaadeen inay celiyaan, iyagoo u sheegaya inay "samraan". Arab Faqih wuxuu sii wadaa inuu sifeeyo [[Harti]] sida Xamsa al-Jufi oo kale, isagoo aqoonsanaya geesinimada Soomaalida. Wuxuu ku tilmaamay inay yihiin “kuwa caan ku ah ciidanka lugta oo ah seefta ku adag, iyo dad aan caadeysan in ay dhiibaan.”<ref name="Shihab">{{cite book|last1=Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh|first1=Translated by Paul Stenhouse, Richard Pankhurst|title=The conquest of Abyssinia: 16th century|year=2003|publisher=Tsehai Publishers & Distributors|pages=77|isbn=9780972317269|url=https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|access-date=2016-09-27|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522134259/https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> [[File:Screenshot 20230421 154102 Drive.jpg|thumb|483x483px|Qoraal gacmeedyadii qarnigii 16-aad oo muujinaya [[Ahmed Girri Bin Hussein Al Somali|Ahmed Girri Bin Hussein]] oo hoggaaminaya qaybta Yabarray ee [[Habr Maqdi]]. Qoraalka cas ee la hoosta xarriiqay waxaa loo turjumay “Qabiilka Yabirray oo wata hoggaamiyahooda Ahmed Girri”. Sida isha keliya ee ugu muhiimsan ee ku saabsan Ahmed Girri Bin Hussein iyo Dagaalladii Futuh, tani waxay si cad u muujineysaa aqoonsiga Ahmed Girri ma aha oo kaliya Soomaali, laakiin sidoo kale ah laanta [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame ee beesha Daarood. |center]]Beesha [[Marehan]] waxaa lagu diiwaan geliyey inay ka ciyaareen doorka ugu weyn ololihii [[Imaam]] [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] ee ka dhanka ahaa [[Boqortooyada Itoobiya]] qarnigii 16-aad. Imaam Axmed laftiisa, oo ay weheliyaan beddelkiisii [[Nur ibn Mujahid|Amiir Nuur bin Al-Mujaahid]], iyo sidoo kale [[Garad Hirabu Goita Tedros]] waxay dhammaantood ka soo jeedeen beesha Marehan. Iyadoo la socota [[Habr Maqdi]] ee [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]];<ref name=":12">{{Cite journal |title=Cahiers d'études africaines |url=https://books.google.com/books?id=AJhWAAAAYAAJ&q=Yiberri%20somali |journal=Cahiers d'études africaines |date=1961 |volume=2 |pages=30 |via=Google books |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014206/https://books.google.com/books?id=AJhWAAAAYAAJ&q=Yiberri%20somali |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Shihāb al-Dīn |first=ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh |title=The Conquest of Abyssinia 16th Century |date=2003 |isbn=9780972317252 |page=141|publisher=Tsehai Publishers & Distributors }}</ref><ref name="The Conquest">{{Cite book |last=al-Dīn |first=Shihāb |title=The Conquest of Abyssinia |year=2003 |isbn=0972317260 |pages=125|publisher=Tsehai Publishers & Distributors }}</ref> waxay gacan ka geysteen riixidda cadowga xagga galbeed ee bannaanada [[Shawa]] iyo meel ka sii fog, iyagoo caawiyey in la daciifiyo boqortooyadii [[Masiixiyiinta|Masiixiga]] ee buuraleyda ahayd. Dagaalladaas waxaa ka muuqday qaansoleydii Soomaaliyeed, gaar ahaan Mareexanka.<ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''<!--page number missing --></ref>
== Abtirsiga ==
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|180px|Suldaan [[Ali Yusuf Kenadid]] ee ka tirsan [[Sultanate of Hobyo]], oo ka soo jeeda abtirsiinta Majeerteen ee Daarood.]]
Daarood waa wiilka Sheekh Carabi ee caanka ah, Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti, kaas oo lagu aasay Degmada Zabid ee Yemen. Waxaa la rumeysaa inuu ka soo jeeday faraca [[Aqeel ibn Abi Talib]] kaasoo iyaguna ka soo jeeday [[Quraysh]], oo ah qabiil Carabi ah oo taariikh ahaan muhiim ah oo uu ka dhashay nebigii ugu dambeeyay ee Islaamka [[Muhammed]].<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ&pg=PA51| title=The Early Islamic Conquests| isbn=9781400847877| last1=Donner| first1=Fred M.| date=2014-07-14| publisher=Princeton University Press| access-date=2020-05-24| archive-date=2023-03-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164823/https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ| url-status=live}}</ref>
Sannadkii 2009, madaxweynihii hore ee [[Soomaaliya]], [[Abdullahi Yusuf]] wuxuu booqday xabaashii Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti ee Yemen.<ref name="somalitalk.com">{{cite web|url=http://somalitalk.com/2009/feb/28feb909.html|title=Yemen: C/laahi Yuusuf oo Booqday Qabrigii Ismaaciil Jabarti...|website=somalitalk.com|access-date=6 April 2018|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203052021/http://somalitalk.com/2009/feb/28feb909.html|url-status=live}}</ref>
Sida ay qabaan taariikhyahanno badan oo [[dhexe]] iyo kuwo casri ah, Daarood wuxuu ka soo jeedaa Aqeel ibn Abi Talib, oo ah ina-adeerka Maxamed iyo walaalka Cali bin Abi Talib. Buug taariikhi ah oo Islaami ah oo duug ah, oo lagu magacaabo ''Aqeeliyoon'' oo uu qoray Al-Masudi, ayaa si faahfaahsan uga hadlaya faraca Aqeel ibn Abi Talib, halkaas oo Daarood sidoo kale lagu xusay.<ref name="Daud"/> Buuggu wuxuu bixinayaa abtirsiinta Sheekh Daarood sida soo socota: Abdirahmaan Bin Ismaa'iil Bin Ibraahim Bin Abdirahmaan Bin Muhammed Bin Abdi Samad Bin Hanbal Bin Mahdi Bin Ahmed Bin Abdalle Bin Muhammed Bin Aqail Bin Abu-Talib Bin Abdul-Mutalib Bin Hashim Bin Qusaya.
Sida uu qabo buugga ''Allaa'i Alsuniyah Fi Al-Aqab Al-Aqeeliyah'' (2006) ee uu qoray Axmed bin Cali Al-Rajihi Al-Aqeeli, abtirsiinta Sheekh Daarood/Da'ud waa: "Da'ud ibn Ismail ibn Ibrahim ibn Abdulsamad ibn Ahmed ibn Abdallah ibn Ahmed Ibn Ismail ibn Ibrahim ibn Abdallah ibn Isma'il ibn Ali ibn Abdallah ibn Muhammad ibn Hamid ibn Abdallah ibn Ibrahim ibn Ali ibn Ahmed ibn Abdallah ibn Muslim ibn Abdallah ibn Muhammad ibn Aqeel ibn Abi-Talib Al-Hashimi Al-Qurashi". Al-Aqeeli wuxuu ku darayaa in wiilasha Sheekh Isma'il ay ka mid yihiin Abi-Bakar, Da'ud, Ahmad iyo Abdulsamad, kuwaas oo faracooda kale ay ku nool yihiin gobollada [[Hadhramaut]] iyo [[Gobolka Al Mahrah|Mahra]] ee [[Koonfurta Arabia]].<ref>{{cite book|last1=Al-Rajihi|first1=A|title=Allaa'i alsuniyah fi al-aqab al-Aqiliyah|date=2006|publisher=Dar Al Manar|pages=113–116|edition=3rd}}</ref>
== Baahsanaanta ==
[[File:Somalia_ethnic_grps_2002.jpg|thumb|right|200px|Dhulka dhaqanka ee ay degaan qabiilooyinka kala duwan ee Soomaaliyeed oo la tusay<ref>{{cite web |title=Somalia Maps – Perry-Castañeda Map Collection – UT Library Online |url=https://www.lib.utexas.edu/ |access-date=September 21, 2019 |archive-date=September 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921101304/https://www.lib.utexas.edu/ |url-status=live }}</ref>]] [[File:Somalia tribes1977.jpg|thumb|Dhulka dhaqanka ee qabiilooyinka Soomaaliyeed 1977]]
Daarood waxaa la rumeysaa inay tahay beel weyn oo Soomaaliyeed labada dhinacba marka la eego cabbirka dadweynaha iyo deganaanshaha dhulka. Daarood waxay joogitaan weyn ku leeyihiin [[Gobolka Soomaalida]] ee Itoobiya<ref>{{cite web|url=http://unpo.org/members/10714|title=UNPO: Ogaden|website=unpo.org|access-date=6 April 2018|archive-date=8 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408181139/http://unpo.org/members/10714|url-status=live}}</ref> waana sidoo kale mid ka mid ah beelaha ugu waaweyn Soomaalida ee Gobolka Waqooyi Bari ee Kenya.<ref>{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/somalia1.htm|title=Somalia-Ethiopia, Kenya Conflict|first1=John|last1=Pike|website=www.globalsecurity.org|access-date=6 April 2018|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182309/https://www.globalsecurity.org/military/world/war/somalia1.htm|url-status=live}}</ref> Gudaha Soomaaliya, Daarood waxay sidoo kale ka mid tahay beelaha ugu waaweyn, iyadoo xarumo dhaqameed ku leh waqooyiga, dowlad goboleedka maanta ee [[Puntland]] taas oo ay maamusho beesha hoose ee [[Harti]] ee Daarood. Intaa waxaa dheer, xubnaha [[Marehan]], [[Ogadeen (qabiil)|Ogaden]], [[Jidwaaq]], iyo [[Harti (Daarood)|Harti]] Daarood waxay sidoo kale u degan yihiin dhanka koonfureed ee gobolka [[Gedo]] iyo sidoo kale gobollada [[Jubbada Dhexe]] iyo [[Jubbada Hoose]] ee Soomaaliya. Daarood ee Soomaaliya waxay si dhow ugu dhigantaa Daaroodka degan dowlad goboleedyada [[Jubbaland]] iyo [[Puntland]]. Waqooyiga Soomaaliya, Daarood waxay degaan gobollada [[Sool, Soomaaliya|Sool]], [[Sanaag]] iyo gobolada Cayn.
Degmooyinka iyo magaalooyinka waaweyn ee Daarood ee Soomaaliya waxaa ka mid ah [[Galkacyo]], [[Kismaayo]], [[Boosaaso]], iyo [[Garowe]].
Daarood waa sidoo kale beesha ugu weyn [[Jigjiga]] ee Itoobiya, iyo [[Garissa]] ee Waqooyiga Kenya.
== Sharafta iyo Madaxda ==
{{main|Somali aristocratic and court titles|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo}}
Beesha Daarood waxay soo saartay rag iyo dumar fara badan oo leh sharaf iyo [[nobility|gobonimada]] Soomaaliyeed qarniyadii la soo dhaafay, oo ay ku jiraan [[Suldaan]] badan. Dhaqan ahaan, dadka Daarood waxay inta badan ku urursanaayeen magaalooyinka waqooyiga iyo waqooyi-bari ee ku baahsan [[Gacanka Cadmeed]] iyo xeebta sare ee [[Badweynta Hindiya]] ee [[Geeska Afrika]]. Ragga sharafta leh ee Daarood waxay xukumayeen meelahan degganaa ilaa ay awoowayaashii gumeysiga Yurub ka beddeleen dhaqdhaqaaqyada siyaasadeed ee Soomaaliya dhammaadkii qarnigii 19-aad. Intii aysan beesha Daarood bilaabin in ay u soo durugto dhanka koonfureed bartamihii 1850-meeyadii, [[Majeerteen Sultanate]] iyo [[Sultanate of Hobyo]] waxay si adag uga dhisnaayeen jagooyin si adag loo aas-aasay laga soo bilaabo [[Alula]] ilaa [[Hobyo]].
== Geedka qabiilka ==
[[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|right|150px|Taallo loogu talagalay [[Mohammed Abdullah Hassan]] (ama ''Mad Mullah''), hoggaamiyihii [[Dhaqdhaqaaqa Daraawiish]].]]Ma jiro heshiis cad oo laga gaaray qaab-dhismeedka qabiilka iyo beesha hoose, waxaana la dhaafoofay abtirsiinyo badan. Liiska soo socda waxaa saldhig looga dhigay warbixinta [[Bangiga Adduunka]] ee ''Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics'' ee 2005 iyo daabacaadda [[Xafiiska Arrimaha Gudaha]] ee [[Boqortooyada Midowday]], ''Somalia Assessment 2001''.<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215085758/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=2020-02-15 }}'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.55</ref><ref name="ind01b_somalia_ca">[http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf Country Information and Policy Unit, Home Office, Great Britain, Somalia Assessment 2001, Annex B: Somali Clan Structure] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081350/http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |date=2011-07-16 }}, p. 43</ref>
{{tree list}}
*'''Daarood''' ('''Darod''')
**Cisse
**Sade
***[[Mareexaan]]
****Reer Dini
****Reer Xasan
****Eli Dheere
***[[Facaaye]]
**Tanade
*** [[Leelkase]]
**Yuusuf
***[[Awrtable]]
**Kablalaax
***[[Absame]]<ref>{{Cite book |last=Ciisa-Salwe |first=Cabdisalaam M. |url=https://books.google.com/books?id=ONotAQAAIAAJ&q=bartire+jidwaaq |title=The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy |date=1996 |publisher=HAAN |isbn=978-1-874209-27-0 |language=en}}</ref>
****Bal’ad
****Weytein
****[[Ogadeen (qabiil)|Ogaden]]
*****Makabul
*****Tolomoge
*****Maxamed Zubeir
*****Bahgari
*****[[Aulihan]]
****[[Jidwaaq]]
*****[[Bartire]]
*****[[Abaskuul]]
*****Yabarre
***Koombe (Kombe)
****[[Geri Koombe]]<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=3i4RAQAAIAAJ&dq=geri+kombe&pg=PA261|title=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|first1=Royal Geographical Society (Great|last1=Britain)|date=6 April 1884|publisher=Edward Stanford|access-date=6 April 2018|via=Google Books|archive-date=22 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522135907/https://books.google.com/books?id=3i4RAQAAIAAJ&dq=geri+kombe&pg=PA261#v=onepage&q=geri%20kombe&f=false|url-status=live}}</ref>
*****Abba Yonis Xasan
*****Isaaq Xasan
*****Cumar Xasan
*****Yuusuf Xasan
****Jairan<ref>{{Cite book |last=Drake-Brockman |first=Ralph Evelyn |url=https://books.google.com/books?id=5GhyAAAAMAAJ&q=Jiran+darod&dq=Jiran+darod&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwirmruRtLGUAxWda0EAHQ0JOQYQ6AF6BAgIEAM#Jiran |title=British Somaliland |date=1912 |publisher=Hurst & Blackett |pages=273–274 |language=en}}</ref>
****Harla<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Jeylan |title=Sociocognitive Processes in the Construction of Identity and Conflict between the Jarso and Girhi in Eastern Ethiopia |journal=African Conflict and Peacebuilding Review |year=2015 |volume=5 |issue=2 |publisher=Indiana University Press |page=94 |doi=10.2979/africonfpeacrevi.5.2.89 |jstor=10.2979/africonfpeacrevi.5.2.89 |s2cid=154694376 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ambroso |first1=Guido |title=CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA |publisher=Roma Tre University |page=11 |url=https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship%2C%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |access-date=2020-05-11 |archive-date=2020-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618031848/https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ralph E. Drake-Brockman |title=British Somaliland |date=1912 |location=London |pages=273}}</ref>
****[[Harti (Darod)|Harti]]
*****[[Dishiishe]] (Dishishe)
*****[[Warsangali]] (Warsengeli)
*****[[Majeerteen]] (Mijerteen)
******[[Wabeeneeye]]
******[[Bicidyahan]]
******Siwaaqroon
******Cali Saleeban<ref>{{cite news |url=https://www.idilnews.com/2018/07/22/shirkii-dib-u-heshiisiinta-beelaha-cali-saleebaan-iyo-ugaar-saleebaan-oo-furmay/ |title=Shirkii dib u heshiisiinta Beelaha Cali Saleebaan iyo Ugaar Saleebaan oo furmay |date=22 July 2018 |access-date=26 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234122/https://www.idilnews.com/2018/07/22/shirkii-dib-u-heshiisiinta-beelaha-cali-saleebaan-iyo-ugaar-saleebaan-oo-furmay/ |url-status=live }}</ref>
******[[Ugaar Saleebaan]]
******Mohamoud Saleeban
*******[[Omar Mohamoud (Clan)|Omar Mohamoud]]
*******[[Isse Mohamoud]]
*******[[Osman Mohamoud (clan)|Osman Mohamoud]]
*****[[Dhulbahante]] (Dolbahante)
******[[Mohamoud Garad]]
*******Jama Siad
*******[[Galool Oriye]]
******[[Farah Garad]]
*******Baharsame
*******Barkad
*******Ararsame
*******Bah Cali Gheri
******[[Abdi Garad]]
*******Khayr Abdi
******* Cumar Abdi
Qeybta koonfureed ee bartamaha Soomaaliya, Bangiga Adduunka wuxuu muujinayaa geedka qabiilka ee soo socda:<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215085758/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=2020-02-15 }}'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.56 Figure A-2</ref>
{{tree list/end}}
{{tree list}}
*'''Daarood'''
**Kablalaax
***Kombe
***Kumade
**Cisse (Isse)
**Sade
***Marehan
***Facaye
**Awrtable
**Leelkase (Lelkase)
{{tree list/end}}
Hal dhaqan ayaa qaba in Daarood uu dhalay hal gabar.<ref name="laurence">{{Cite book|last1=Laurence|first1=Margaret|author-link=Margaret Laurence|title=A Tree for Poverty: Somali Poetry and Prose|page=145|isbn=978-1-55022-177-0|publisher=[[McMaster University]]|location=[[Hamilton, Ontario|Hamilton]]|year=1970|quote=Then Magado, the wife of Ishaak, bore him twin sons, and their names were Ahmed, nick-named Arap, and Ismail, nick-named Gerhajis.}}</ref>
== Xabaasha Daarood ==
Daarood waxaa lagu aasay magaalo duug ah oo lagu magacaabo [[Haylaan]] oo u dhow [[Badhan, Sanaag|Badhan]] oo ku taalla gobolka [[Sanaag]] ee waqooyi-bari ee [[Soomaaliya]]. Xaaskiisa [[Dobira]] waxaa lagu aasay meel ka baxsan magaalada. Dhismayaasha ku xeeran iyo masaajidka u dhow xabaasha waxaa dhisay madaxweynihii hore ee Soomaaliya [[Abdullahi Yusuf]].
Daarood waxaa la rumeysaa inuu yahay wiilka Sheekh Carabi ee caanka ah, Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti, kaas oo lagu aasay Degmada Zabid ee Yemen. Dhaqanku wuxuu qabaa inuu ka soo jeedo Banu Xaashim.
Sannadkii 2009, madaxweynihii hore ee [[Soomaaliya]], [[Abdullahi Yusuf]] wuxuu booqday xabaashii Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti ee Yemen<ref name="somalitalk.com"/>
Mawlidka (dhalashada) Sheekh Daarood waxaa la xusaa Jimco kasta iyadoo si dadweyne ah loo aqrinayo manaqibtiisa iyo aayadaha [[Quraanka]].
== Wiilashii Sheekh Daarood Ismaaciil ==<!-- the derivation of "Darod" is unknown -- Dierke Lange suggests that it evolved from "Wadd", the moon-god of South Arabia [https://www.google.com/books?id=syATJKcx5A0C&pg=PA271#v=onepage&q&f=true] -->
*Axmed bin Cabdiraxmaan: Sade Daarood
*Maxamed bin Cabdiraxmaan: Kablalax Daarood
*Xuseen bin Cabdiraxmaan: Tanade Daarood
*Yuusuf bin Cabdiraxmaan: Awrtable Daarood
*Ciise bin Cabdiraxmaan: Cisse Daarood
== Dadka caanka ah ee Daarood ==
===Boqortooyada===
* [[Ahmed Girri Bin Hussein Al Somali]], [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame, hoggaamiyihii qarnigii 16-aad ee Adalite
* [[Matan ibn Uthman Al Somali|Garad Matan Bin Uthman Bin Khalid]] Taliyihii ciidanka Adal ee qarnigii 16-aad
* [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi|Imaam Axmed I Ibrahim Al Ghazi]], [[Geri Koombe]], xukumaha dhabta ah ee Adal<ref name="Cerulli 1957"/><ref name="ReferenceA"/>
* [[Ali Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|[[Ali Yusuf Kenadid]], suldaankii labaad ee [[Sultanate of Hobyo]]]]
* [[Mohamoud Ali Shire]], Warsangeli, Suldaankii hore ee "British Somaliland" (1897–1960)
* [[Ugas Yasin Ugas Abdurahman]] taliyihii hore ee Boosaaso
* [[Ali Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
[[File:Abdiweli Mohamed Ali - 2012-02-27 at 12-31-57.jpg|thumb|[[Abdiweli Gaas]], madaxweynihii hore ee Puntland]]
* [[Farah Garad#Overview|Xasan Deyl]], caaqilka guud ee [[Bah Cali Gheri]] xilligii xorriyadda
* [[Garaad Abdulahi Garaad Soofe]], caaqilka guud ee ugu horreeyay ee [[Bah Cali Gheri]] qarniga 21-aad
* [[Farah Garad#Overview|Yuusuf Kooreeye]], caaqilka guud ee [[Ararsame]] xilligii iyo ka hor xorriyadda
* [[Abdihakim Abdullahi Haji Omar#Personal life|Omar Amey]], caaqilka guud ee Ararsame xilligii gumeysiga
* Garaad Kulmiye Garad Mohammed Garad Dool Garaad Wiil Waal, [[Bartire]], madaxa hadda ee Absame.
* [[Garad Adan Bin Kooshin]], Garaadka Sare ee [[Geri Koombe]] Qarnigii 19-aad
===Hoggaamiyeyaal ===
*Garad Hirsi Farah Hirsi | ''Wiil-Waal'' | [[Bartire]], taliyihii Soomaaliyeed ee xoreeyay Jigjiga laga saaray duullaankii Oromada horraantii 1800-meeyadii.
*[[Mohammed Abdullah Hassan]], Ogaden, [[Sayyid]] / ''Mad Mullah''; hoggaamiyaha diinta iyo qaranka ee [[Dhaqdhaqaaqa Daraawiish]].
*[[Nur ibn Mujahid]], Marehan, Guuleystihii labaad ee Itoobiya iyo Awliyo ka tirsan Harar wuxuu ahaa mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha qaybo ka mid ah Geeska Afrika.
*[[Siad Barre]], Marehan, Madaxweynihii saddexaad ee Soomaaliya, 1969–1991
===Hal-abuuro iyo Aasaasayaal ===
*[[Osman Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Ikhtiraacaha Farta [[Osmanya]].
*[[Shire Jama Ahmed]], Marehan, ikhtiraacaha farta Soomaaliga
*[[Haji Bashir Ismail Yusuf]], Majeerteen, madaxweynihii ugu horreeyay ee Baarlamaanka Qaranka Soomaaliyeed; Wasiirkii hore ee Caafimaadka iyo Shaqaalaha ee Soomaaliya (1966–67)
===Qareenada iyo Sharci-dejiyeyaasha ===
*Axmed Sheekh Cali Axmed, Marehan madaxweynihii hore ee Maxkamadda Racfaanka, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya.
*[[Ahmed Hussen]], Majeerteen, Wasiirka Socdaalka ee Kanada
*[[Abdulqawi Yusuf]], Majeerteen, qareen caalami ah oo Soomaaliyeed oo caan ah iyo madaxweynaha Maxkamadda Adduunka ee Caddaaladda.
*[[Ilhan Omar]], Majeerteen, xubin ka tirsan [[Golaha Wakiilada Gobolka Minnesota]]
*[[Mohamud Ali Magan]], Marehan, Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Qunsulka Guud ee Mareykanka iyo Kanada
*[[File:Aar Maanta.jpg|thumb|[[Aar Maanta]], fanaan-qoraa heesaha, jilaa, muusikiiste iyo soo-saare muusiko Soomaali-British ah]][[Amina Mohamed]], Dhulbahante, guddoomiyihii hore ee Hay'adda Caalamiga ah ee Socdaalka iyo Golaha Guud ee Ururka Ganacsiga Adduunka
*[[Yusuf Mohamed Ismail]], Majeerteen, safiirkii hore ee Soomaaliya ee Xafiiska Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay ee Geneva
===Qoraayaasha iyo Muusikiistayaasha ===
*[[Aadan Carab]], Dhulbahante, abwaan ka sheekeeyay xasuuqii Dhulbahante ee gumeystayaashii Yurub ay u geysteen xilligii Daraawiishta
*[[Yamyam|Abdulkadir Hersi Siyad ''Yamyam'']], Marehan, wuxuu ahaa abwaan iyo riwaayad Soomaaliyeed.
*[[Ahmed Farah Ali|Ahmed Farah Ali ''Idaaja'']], Marehan, mid ka mid ah qoraayaashii ugu horreeyay ee af Soomaaliga ah iyo "aabaha" suugaanta qoran ee Soomaalida
*[[Nuruddin Farah]], Ogaden, qoraa Soomaaliyeed oo caalami ah
*Ahmed Rasta, Marehan, fanaan. loo bixiyay Boqorka Codka.
*[[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|[[Saado Ali Warsame]], fanaan-qoraa heesaha iyo xildhibaan hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]][[Aar Maanta]], Ogaden, fanaan-qoraa heesaha, jilaa, muusikiiste iyo soo-saare muusiko Soomaali-British ah.
* [[Ahmed Biif]], Dishiishe, fanaan hore oo noqday wacdi<ref>{{cite web |title=Ahmed Biif Speaks Out On Quiting Music & New Career As Islamic Preacher |url=https://www.radiodalsan.com/en/58640/2018/11/ahmed-biif-speaks-out-on-quiting-music-new-career-as-islamic-preacher/ |website=Dalsan |access-date=January 29, 2023 |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127135529/https://www.radiodalsan.com/en/58640/2018/11/ahmed-biif-speaks-out-on-quiting-music-new-career-as-islamic-preacher/ |url-status=dead }}</ref>
*[[Mohamed Nuur Giriig]], Warsangeli, Fanaan Qadiimi ah. (1935–2002)
*[[Saado Ali Warsame]], Dhulbahante, fanaan-qoraa heesaha iyo xildhibaan hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
*[[Faarax Maxamed Jaamac Cawl]], Warsangeli, qoraa
*[[:so:Careys Ciise Karshe|Careys Ciise Kaarshe]], Awrtable, abwaan.
===Taliyeyaasha ciidanka iyo shaqaalaha ===
*[[Faarax Qarshe]], guddoomiyihii Daraawiishta ee [[Bah Udgoon]]
*General Sulub Ahmed Firin, [[Abaskuul]] [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame, Taliyaha Booliska ee Guud ee Soomaaliya<ref>{{Cite web |title=Somalia sacks police boss amid Al-Shabaab raids in Mogadishu |url=https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-sacks-police-boss-amid-al-shabaab-raids-in-mogadishu |access-date=2023-03-05 |website=Garowe Online |date=30 June 2020 |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306000102/https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-sacks-police-boss-amid-al-shabaab-raids-in-mogadishu |url-status=live }}</ref>
*[[Adan Ali Gurey]], Dhulbahante, taliyihii [[Golaweyne]]
*[[Suleiman Aden Galaydh]], taliyihii Daraawiishta Dhulbahante ee Cagaarweyne
*[[Haji Yusuf Barre]], Dhulbahante, taliyihii dagaalkii ugu weynaa taariikhda Daraawiishta, yacni Jidbali; wuxuu sameeyay istaagkii ugu dambeeyay ee Taleh
*[[Yusuf Agararan]], Dhulbahante, wuxuu hoggaamiyay duullaankii ugu guulaha badnaa ee Daraawiishta tan iyo Dagaalkii Dul Madoba
*[[Ibraahin Xoorane]], Dhulbahante, taliyihii Daraawiishta ee dilay [[Richard Corfield]][[File:Chief of Somali Police until 1970 Mr. Jama Qorsheel.jpg|thumb|[[Jama Ali Korshel]], Jeneraal Ciidanka Soomaaliya, madaxii hore ee Booliska Soomaaliya iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii afgambigii 1969 ee Soomaaliya]]
*[[Axmed Aarey]], Dhulbahante, taliyihii madaafiicda Daraawiishta ee gacan ka geystay geeridii [[Richard Corfield]]
*[[Afqarshe Ismail]], Dhulbahante, afhayeenkii-abwaankii hore ee Daraawiishta; qofkii ugu horreeyay ee ku dhinta duqeyn diyaaradeed oo ka dhacday Afrika
*[[Nur Hedik]], Dhulbahante, taliyihii [[Dooxato]] (fardowshada Daraawiishta) oo lahaa guuto [[Shiikhyaale]] ah oo loogu magac daray
*[[Abdulkadir Sheikh Diini]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya
*[[Abdullahi Anod]], Marehan, madaxii hore ee ciidanka millatariga Soomaaliya
*[[Mohammed Said Hersi Morgan]], Majeerteen, Wasiirka Gaashaandhigga Xukuumaddii Siyaad Barre
*[[Yusuf Osman Dhumal]], Marehan, madaxii hore ee ciidanka millatariga Soomaaliya
*[[Abdirizak Haji Hussein]], Majeerteen, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, iyo xoghayntii guud ee ururkii dhalinyarada Soomaaliyeed ee SYL.
*[[Barre Adan Shire Hiiraale]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya, Madaxa Isbaheysiga Dooxada Jubba
*[[Jama Ali Korshel]], Warsangeli, jeneraal ka tirsan Ciidanka Soomaaliya, madaxii hore ee Booliska Soomaaliya iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii afgambigii 1969 ee Soomaaliya
*[[Ahmed Warsame]], Marehan, madaxii Akademiyada Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliya.
*[[Abdullahi Ahmed Jama]], Warsangeli, Wasiirkii hore ee Caddaaladda iyo Halyeeygii Dagaalkii Ogadeen ee 1977
*[[Mohamed Abshir Muse]], Majeerteen, taliyihii ugu horreeyay ee [[Ciidanka Booliska Soomaaliyeed]]
*Bashir Abdi Mohammed "Ameeriko", Majeerteen, taliyaha ciidanka booliska dowladda federaalka Soomaaliya ee hadda<ref>{{cite web|url=http://amisom-au.org/2018/05/amisom-to-help-somali-police-force-establish-communication-offices-in-federal-states/|title=AMISOM to help Somali Police Force establish communication offices in federal states|date=2018-05-13|access-date=2018-07-27|archive-date=2018-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513172811/http://amisom-au.org/2018/05/amisom-to-help-somali-police-force-establish-communication-offices-in-federal-states/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-appoints-new-police-intelligence-chiefs/1067694|title=Somalia appoints new police, intelligence chiefs|access-date=2018-07-27|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054642/https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-appoints-new-police-intelligence-chiefs/1067694|url-status=live}}</ref>
*[[File:Bile Abdi (482x321).jpg|thumb|[[Abdi Bile]], horyaalkii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed [[1987 World Championships in Athletics – Men's 1500 metres|adduunka]] ee [[1500 metres]]]]Jeneraal Mohamed Hussien Daa'ud "Xiirane", Awrtable, Jeneraal sar sare oo hoggaaminayay [[Dagaalkii Ogadeen]]<ref>{{Cite web|title=Generals of the 1st Kacaan|url=https://www.somaliwave.com/index.php?threads/generals-of-the-1st-kacaan.15478/|access-date=2021-07-14|website=Somaliwave|date=5 May 2020 |language=en-US|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/https://www.somaliwave.com/index.php?threads/generals-of-the-1st-kacaan.15478/|url-status=live}}</ref>
===Siyaasiyiinta===
*[[Mohamed Abdullahi Mohamed]] (Farmajo), Marehan, madaxweynihii hore ee Soomaaliya
*[[Abdullahi Yusuf Ahmed]], Majeerteen, madaxweynihii hore ee [[Liiska Madaxweynayaasha Soomaaliya|Soomaaliya]], madaxweynihii ugu horreeyay iyo aasaasaha [[Puntland]]
*Abdirahman Omar Mohamed (Dr. Cunaaye), Awrtable, wuxuu ahaa agaasimihii hore ee Caafimaadka Gobolka Benaadir, Caafimaadka Bulshada, iyo Adeegyada Cudurrada<ref>{{Cite web|title=Statement of British Somali Elders Endorsing Dr Aweys Omar Mohamoud's Presidential Bid for 2021|url=https://www.aweysomarmohamoud4president.com/blog/ideas/statement-of-british-somali-elders-endorsing-dr-aweys-omar-mohamouds-presidential-bid-for-2021/|access-date=2021-07-14|website=www.aweysomarmohamoud4president.com|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/https://www.aweysomarmohamoud4president.com/blog/ideas/statement-of-british-somali-elders-endorsing-dr-aweys-omar-mohamouds-presidential-bid-for-2021/|url-status=dead}}</ref>
*[[Abdi Farah Shirdon]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Hirsi Bulhan Farah]] Majeerteen, wasiirkii hore ee dowladdii rayidka ahayd ee 1960-meeyadii, maxbuus siyaasadeed iyo Pan-Somalist.
*[[Aden Ibrahim Aw Hirsi]], Marehan, Qoraa, Siyaasi – Wasiirkii hore ee qorsheynta dowlad goboleedka Jubaland ee Soomaaliya.
*[[Abdirashid Shermarke]], Majeerteen, madaxweynihii labaad ee Soomaaliya, 1967–1969
*[[File:Asli.jpg|thumb|[[Asli Hassan Abade]], duuliye dumar ah oo Soomaali ah oo keliya]]<ref>[Mohamed Aden Sheikh], Marean premier Somali intellectual and former head of Somali Technological Development, Minister of Information, Minister of Education, Head of the Ideology Bureau SRRC</ref>
*[[Omar Haji Massale]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya
*[[Abdiweli Gaas]], Majeerteen madaxweynihii hore ee Puntland
*[[Abdi Shire Warsame]], Marehan, safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyay Kenya iyo Shiinaha iyo Wasiiru Dowlaha Arrimaha Dibadda ee Dowladdii KMG ahayd
*[[Ahmed Mohamed Islam]](Axmed Madoobe), Ogaden, Madaxweynaha Dowlad Goboleedka Jubbaland ee Soomaaliya
*[[Abdiwahid Gonjeh]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, xubin ka tirsan aqalka sare
*[[Ahmed Elmi Osman]] (Karaash), Dhulbahante, Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Puntland iyo madaxweynihii hore ee Maamulka Khatumo
*[[Fatimo Isaak Bihi]], Marehan, haweeneydii ugu horreysay ee safiir ah, Safiirka Geneva, Agaasimaha Waaxda Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda.
*Abdiasis Nur Hersi, Awrtable, Wasiirkii hore ee Shaqaalaha iyo Isboortiga laga soo bilaabo 1970 ilaa 1977<ref>{{Cite web|title=Tacsi: Siyaasi Dr Cabdicasiis Nuur Xirsi oo ku geeriyooday magaalada Boston (Illaahay Janatul fardawso haka waraabsho {{!}} Puntland Observer|url=http://www.puntlandobserver.com/tacsi-siyaasi-dr-cabdicasiis-nuur-xirsi-oo-ku-geeriyooday-magaalada-boston-illaahay-janatul-fardawso-haka-waraabsho/|access-date=2021-07-14|language=en-US|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/http://www.puntlandobserver.com/tacsi-siyaasi-dr-cabdicasiis-nuur-xirsi-oo-ku-geeriyooday-magaalada-boston-illaahay-janatul-fardawso-haka-waraabsho/|url-status=live}}</ref>
*[[Abdi Mohamoud Omar]], Ogaden, madaxweynihii deegaanka Soomaalida ee Itoobiya
*[[Mohamed Abdi Yusuf]], Awrtable, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Abdulahi Sheik Ismael Fara-Tag]], xubin ka tirsan aqalka sare
*[[Abdihakim Abdullahi Haji Omar]], Dhulbahante, Madaxweyne Ku Xigeenka Puntland
*[[File:Mohamed Abdullahi Farmajo2.jpg|thumb|[[Mohamed Abdullahi Mohamed]], madaxweynaha [[Soomaaliya]]]][[Ahmed Mohamed Hassan]], Marehan, Xubin ka tirsan Baarlamaanka Pan-African ee ka socda Djibouti
*[[Abdirahman Farole]], Majeerteen, madaxweynihii hore ee Puntland
*[[Abdirizak Haji Hussein]], Majeerteen, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, iyo xoghayntii guud ee ururkii dhalinyarada Soomaaliyeed ee SYL.
*[[Abdirizak Jurile]], Dishiishe, siyaasi rug-caddaa ah, dibloomaasi iyo borofisar. Wasiirkii hore ee Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee TFG, Xildhibaan hore, agaasimihii hore ee ururro badan oo Qaramada Midoobay iyo kuwo caalami ah, Senator
*[[Abdiweli Sheikh Ahmed]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Omar Sharmarke]], Majeerteen, Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya, iyo wiilka Abdirashid Ali Shermarke
*[[Abdulkadir Abdi Hashi]], Leelkase, Wasiir Dowlaha Madaxtooyada ee Qorsheynta iyo Xiriirka Caalamiga ah ee Puntland
*[[Farah Ali Jama]], Majeerteen, Wasiirkii hore ee Maaliyadda ee Puntland
*[[Abdulahi Bille Nour]], Dishiishe, Wasiir Dowlaha Waxbarashada, Hidaha iyo Tacliinta Sare ee Soomaaliya, mid ka mid ah xildhibaanada qaran ee ugu muddada dheer Soomaaliya.
*[[File:Iman 1996.jpg|thumb|[[Iman (model)|Iman]], [[supermodel]], atariisho iyo ganacsato Soomaaliyeed]][[Abdulrahman Jama Barre]], Marehan, wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya iyo qaraabo dhow la ah Siyaad Barre
*[[Shukran Hussein Gure]], Ogaden, Xildhibaanka Degmada Garissa
*Jabir Mohamed Abdi waa Wasiirka Dowladda ee [[Ministry of Education (Somalia)|Wasaaradda Waxbarashada]] ee [[Dowladda Federaalka Soomaaliya]]<ref>{{Cite web|date=2016-11-13|title=Sacdiya, Burhan iyo Jaabir oo loodoortay Xildh. Beesha Yusuf Darood|url=https://meeraysane.com/articles/3985/Sacdiya-Burhan-iyo-Jaabir-oo-loodoortay-Xildh-besha-Yusuf|access-date=2021-07-14|website=meeraysane.com|language=English|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065105/https://meeraysane.com/articles/3985/Sacdiya-Burhan-iyo-Jaabir-oo-loodoortay-Xildh-besha-Yusuf|url-status=live}}</ref>
*[[Said Mohamed Rage]], Dishiishe, Aasaasaha Wakaaladda Ka Hortagga Burcad-badeedda ee Puntland iyo Wasiirka Dekedaha, Gaadiidka Badda iyo Khayraadka Badda ee Puntland
*[[Farah Maalim]], Ogaden, Guddoomiye Ku Xigeenka Baarlamaanka Kenya
*[[Cabbaas Xuseen]], Dhulbahante, ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay ee Daraawiishta (1895–1900)
*[[Xaashi Suni Fooyaan]], Dhulbahante, ra'iisul wasaarihii xilliga nabadgelyada ee Daraawiishta (1905–1906)
===Injineerada ===
*[[Asli Hassan Abade]], Ogaden, Duuliyihii Milatariga Dumar ee Ugu Horreeyay Afrika
*[[Ali Matan Hashi]], Marehan, duuliyihii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed, taliyihii ciidanka cirka Soomaaliya 1959–1978, Wasiirka Adaladda, Wasiirka Caafimaadka, Wadani Soomaaliyeed.
*[[Ali Meggar]], Taliyaha Badda ee Daraawiishta
===Cayaartooyda ===
*[[Abdi Bile]], Dhulbahante, orodyahankii hore ee fogaanta dhexe iyo horyaalkii adduunka ee 1500m ee 1987.
===Kuwo kale ===
*[[Iman (model)]], Majeerteen, [[supermodel]], atariisho iyo ganacsato
*[[Fatima Jibrell]], Dhulbahante, deegaan-yaqaan Soomaali-Maraykan ah
*[[Hirsi Magan Isse]], Majeerteen, aqoonyahan iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii Kacaanka Soomaaliya
*[[Nathif Jama Adam]], Ogaden, Guddoomiyaha Degmada Garissa iyo Madaxii Hore ee Maalgashiga & Qaybta Bangiyada Caalamiga ah ee Bangiga Islaamiga ah ee Sharjah
*Abdirahman Nur Hersi, Awrtable, Wasiirkii Hore ee Maaliyadda ee Soomaaliya iyo aasaasaha iyo Madaxweyne Ku Xigeenka Fulinta ee [[Islamic Development Bank]]<ref>{{Cite web|date=2015-02-05|title=Golaha wasiirada ee Soomaaliya oo mar kale lagu dhawaaqay|url=https://www.bbc.com/somali/war/2015/02/150205_somali_cabinet|access-date=2021-07-14|website=BBC News Somali|language=so|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412104805/https://www.bbc.com/somali/war/2015/02/150205_somali_cabinet|url-status=live}}</ref>
== Xusuusin ==
{{Reflist|2}}
== Tixraac ==
*Hunt, John A. (1951). "[https://web.archive.org/web/20060815181938/http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1951/general_survey/chapter_9.htm#B. Chapter IX: Tribes and Their Stock]". ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950''. [[London]]: Crown Agent for the Colonies. Accessed on October 7, 2005 (from Civic Webs Virtual Library archive).
*Lewis, I.M. (1955). ''Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho, Part 1'', London: International African Institute.
*Lewis, I. M. (1961). ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', reed. Münster: LIT Verlag, 1999.
*{{Cite book| title=The Somali Ethnic Group and Clan System| work=Civic Webs Virtual Library, from: Reunification of the Somali People by Jack L. Davies, Band 160 IEE Working Papers, Institute of Development Research and Development, Ruhr-Universität Bochum, Bochum, Germany 1996 |isbn=978-3-927276-46-8 |issn=0934-6058|url=http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1995/reunification/appendix_4.htm| access-date=January 22, 2006| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20020921074751/http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1995/reunification/appendix_4.htm| archive-date=September 21, 2002| last1=Davies | first1=Jack L. | year=1996 | publisher=Inst. für Entwicklungsforschung und Entwicklungspolitik }}
== Akhris Dheeraad ah ==
*{{cite book|last1=Turnbull|first1=Richard|title=The Darod Invasion|year=1961|publisher=Indiana University|url=https://books.google.com/books?id=xOcPAQAAMAAJ}}
== Xiriirinta dibadda ==
*[http://aqeleyoon.wordpress.com/2013/05/30/the-historic-manuscripts-of-abdirahman-bin-ismail-al-jabarti-dauddarod/ The Historic Manuscripts of Abdirahman bin Ismail Al-Jabarti (Da'ud/Darod)]
{{Bulshada Soomaaliya}}
[[Category:Daarood| ]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
ay23hmf0lp0o7e7mezf3tore7j1joxo
312069
312063
2026-11-08T13:18:31Z
Isma4l
41797
Wax laga beddelay dejimaha ilaalinta ee "[[Daarood]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
312063
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Daarood<br>Darod
| image = Darod2.JPG
| caption = Xabaasha Sheekh Daarood ee ku taalla [[Haylaan]], [[Sanaag]].
| ethnicity = [[Soomaalida|Soomaali]]
| location = [[Soomaaliya]]<br> [[Itoobiya]]<br> [[Kenya]]<br>[[Yemen]]<br>[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = [[Af Soomaali|Soomaali]] [[Carabi]]
| religion = [[Islaam]] [[Sunni]]
| branches = *Maxamed (Kablalaax)
*Yuusuf (Awrtable)
*Xuseen (Tanade)
*Axmed (Sade)
*Ciise (Cisse)
| parent_tribe =
| image_size = 250px
}}
{{Beelaha Soomaalida}}'''Daarood''' ({{langx|so|Daarood}}) waa qabiil ka mid ah beelaha Soomaaliyeed. Awoowaha halyeeyga ah ee qabiilkan waa [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]], kaas oo si weyn loogu yaqaano magaca '''Daarood'''.<ref name="James Currey Publishers">{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=9780852552803 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&dq=i+m+lewis+daarood+1,000,000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref><ref name="scribd.com">{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120102426/https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Beesha Daarood waxay inta badan degtaa madaxa Geeska Afrika iyo hareerihiisa, [[Ogaadeeniya]] iyo labada dhinac ee xadka [[Kenya]] iyo [[Soomaaliya]].<ref name="pcl3">{{cite map|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|title=Ethnic Groups|url=https://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|year=2002|series=Somalia Summary Map|access-date=2012-07-30|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327193237/https://maps.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|url-status=live}} [[Perry–Castañeda Library Map Collection]] – N.B. Various authorities indicate that the Darod is one of the largest Somali clans [https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408083350/https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C&pg=PA8|date=2023-04-08}}, whereas others suggest that the [[Hawiye]] is the largest Somali clan within Somalia, nevertheless, there is an available census that was conducted along the lines of clan affiliates [http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530145554/http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg|date=2010-05-30}}.</ref> Beesha Daarood waa mid ka mid ah qoysaska qabiil ee ugu waaweyn Geeska Afrika.<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Peter |title=Somalia |date=2018 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |quote=Darood is the largest clan among all Somalis across borders. |access-date=2019-09-18 |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322143119/https://minorityrights.org/country/somalia/ |url-status=live }}</ref><ref name="James Currey Publishers" /><ref name="scribd.com" /><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=IM |title=A Modern History Of Somalia |date=2019 |quote=the Dulbahante and Warsangeli divisions of the Darod who, with a strength of perhaps one and a half million, are the largest and most widely distributed of all the Somali clan-families.}}</ref>
== Asalka ==
{{main|Abdirahman bin Isma'il al-Jabarti}}
[[File:Sultan Mohamoud Ali Shire 2.jpg|thumb|right|250px|[[Mohamoud Ali Shire]], hoggaamiyihii Warsangeli. [[Warsangali]] waa jufo ka tirsan beesha Daarood.]]
Sida ay qabto dhaqanka Soomaaliyeed, faracii halyeeyga ahaa ee [[Abu Talib ibn Abd al-Muttalib]], [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood), oo ah wiil uu dhalay Sheekh Ismaaciil al-Jabarti oo ka tirsanaa dariiqada [[Sufism|Suufiga]] ee [[Qadiriyyah]],<ref>{{Cite journal |last=Mochtari de Pierrepont |first=Zacharie |date=2023-07-01 |title=The Abyssinian connection? |url=https://journals.openedition.org/remmm/19536 |journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée |language=en |issue=153 |pages=153–178 |doi=10.4000/remmm.19536 |issn=0997-1327}}</ref> ayaa ka cararay dalkiisii hoose ee [[Jasiirada Araabta]] ka dib markii uu muran dhex maray adeerkiis.<ref name="McGown">Rima Berns McGown, ''Muslims in the diaspora'', (University of Toronto Press: 1999), pp.27–28</ref><ref name="Daud"/> Qarnigii 10-aad ama 11-aad ee C.D,<ref name="Lewis">I.M. Lewis, ''A Modern History of the Somali'', fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), p. 22</ref> Cabdiraxmaan waxaa la rumeysaa inuu degay gobolka Sanaag ee maanta ku yaalla halkaas oo ka xigta [[Badda Cas]] isla markaana uu guursaday [[Dobira]], oo ahayd gabadhii madaxdii beesha [[Dir (qabiil)|Dir]]. Guurkan ayaa la sheegay inuu sababay dhalashada qoyska qabiilka Daarood.<ref name="Tsjvoiott">{{cite book|last=Somaliland Society|title=The Somaliland Journal, Volume 1, Issues 1–3|year=1954|publisher=The Society|page=85|url=https://books.google.com/books?id=8hsOAQAAMAAJ|access-date=2016-09-27|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522134938/https://books.google.com/books?id=8hsOAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> Sidaas darteed, waxaa la dhisay xiriiro [[matrilateral]] ah oo lala leeyahay asalka ugu weyn ee [[Samaale]].<ref>Lewis, ''A pastoral democracy'', pp. 11–13.</ref>
Inkasta oo ay taasi jirto, ilaha cilmi-baaristu waxay u arkaan sheekadan mid hal abuur abtirsiyeed ah, iyaga oo xusaya in magaca islaamka ka hor ee Daarood uu soo jeedinayo qof asal ahaan ka soo jeeda [[Cushitic-speaking peoples|Kushitik]] kaas oo dib loogu sharxay inay ahaadaan muqaddas Islaami ah.<ref>{{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohamed Diriye |url=https://www.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ&pg=PA64 |title=Culture and Customs of Somalia |date=2001-10-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-07329-8 |pages=64 |language=en}}</ref>
=== Boqortooyada Gidaya (Qarnigii 12-aad) ===
[[File:Harladomain.jpg|thumb]]
Qoraayaasha casriga ah waxay xaqiijinayaan in boqortooyada Gidaya ay la xiriirto beesha Geri ee [[Soomaalida]] ee lagu soo sheegay buugga ''[[Futuh al-Habasha]]'' kuwaas oo maanta ku nool agagaarka [[Jigjiga]], halkaas oo ah meesha la rumeysan yahay inay ahayd gobolkii Gidaya.<ref name=":42">{{cite book |last1=Braukamper |first1=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=HGnyk8Pg9NgC&dq=gidaya+hubat&pg=PA34 |title=Islamic History and Culture in Southern Ethiopia |publisher=Lit |year=2002 |isbn=9783825856717 |page=34}}</ref><ref name=":32">{{Cite book |last=ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh |first=Shihāb al-Dīn Aḥmad |title=The Conquest of Abyssinia: 16th Century |date=2013 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |isbn=9780972317269 |pages=125 |language=Arabic |trans-title=English}}</ref>
Gidaya waxay caan ku noqotay sababtoo ah ganacsigeedii gudaha ee dhulka hoose kaasoo gaaray ilaa Addis Ababa ee maanta, tani waxay si fiican u waafaqsan tahay natiijooyinkii aqoonyahannada taariikhda Ingiriiska ee xaqiijinaya in kooxaha Soomaalida ay ka taliyeen dhulka sare ee Itoobiya.<ref name=":6">{{cite book |last1=Hirsch |first1=Bertrand |url=https://books.openedition.org/cfee/714 |title=The port of Zeyla and its hinterland in the Middle Ages |date=2011 |publisher=French Center for Ethiopian Studies |isbn=978-2-8218-8265-2 |series=Annales d'Éthiopie Hors-Série / Special Issues |pages=27–74 |chapter=2. Le port de Zeyla et son arrière-pays au Moyen Âge : Investigations archéologiques et retour aux sources écrites}}</ref> Qarnigii saddexaad qoraagii [[Carab]] ahaa ee [[Al-Mufaddal ibn Abi al-Fada'il|al-Mufaḍḍal]] wuxuu xusay Boqor Geri oo ka tirsanaa Gidaya oo awooddiisa gaarsiiyay ilaa Shawa.<ref name="id:6" /> Taliyaha Geri ee dambe ee loo yaqaano Sihab al-Din Gidaya Girri waxaa loo aqoonsaday inuu yahay madaxa iyo taliyaha ugu sarreeya ee Gidaya.<ref name=":42"/><ref name=":32"/> Sida uu qabo Dr. Lapiso Delebo, Boqortooyadii Gidaya waxay ahayd mid ka mid ah dowladaha Islaamka ee si dhaqso leh uga horumaray [[Geeska Afrika]] laga soo bilaabo qarnigii sagaalaad ilaa qarnigii afar iyo tobnaad.<ref>{{cite book |last1=Dilebo |first1=Lapiso |url=https://emu.tind.io/record/42082?ln=en |title=An introduction to Ethiopian history from the Megalithism Age to the Republic, circa 13000 B.C. to 2000 A.D. |date=2003 |publisher=Commercial Printing Enterprise |oclc=318904173}}</ref> Qoraagii qarnigii lixaad ee Adal [[Shihab al-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir ibn Sālim ibn ʿUthmān|Arab Faqīh]] wuxuu xusay in Boqortooyadii Gidaya ay ka mid ahaayeen ciidankii [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] intii lagu jiray [[Dagaalkii Itoobiya iyo Adal]].<ref name="id:5">{{cite book |last1=Tamrat |first1=Taddesse |url=https://www.jstor.org/stable/41965996 |title=Review: Place Names in Ethiopian History |date=November 1991 |publisher=Journal of Ethiopian Studies |page=120 |jstor=41965996}}</ref><ref>{{cite book |last1=Oliver |first1=Roland |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=geday+cambridge&pg=PA170 |title=The Cambridge History of Africa: From c. 500 B.C. to A.D. 1050 |date=1975 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521209816 |page=170}}</ref>
Sida uu qabo khabiirka anthropologiska Ingiriiska ah ee [[Cilmiga Soomaalida]] [[Ioan Lewis]], dhaqamada ka soo jeedka qoysaska sharafta leh ee Carabta ee la xiriira [[Muhammad|Nebiga]] waa inta badan muujinta fiidiyowga ah ee muhiimadda [[Islaamka]] ee bulshada Soomaaliyeed.<ref>I.M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), pp.128–129</ref><ref name="bloodandbone">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC&pg=PA104|title=Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society|last1=Lewis|first1=Ioan. M.|publisher=The Red Sea Press Inc.|year=1994|isbn=9780932415936|location=Larwenceville, NJ|pages=104–105|access-date=23 September 2015|archive-date=22 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522135909/https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC&pg=PA104#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, "waxaa jira qayb taariikhi ah oo xooggan oo ku jirta khuraafaadkan taas oo, marka laga hadlayo Daarood, lagu xaqiijiyay dhaqanka hadda jira ee wakiilka Dir oo ka qeyb qaadanaya munaasabadda caleemo saarka madaxa qoyska Daarood."
Waxaa sidoo kale jira [[Hagiography|hagiology]] badan oo Af Carabi ah oo qoran oo qeexaya safarka Sheekh Daarood, shaqadiisa iyo noloshiisa guud ee waqooyiga Soomaaliya, iyo sidoo kale dhaqdhaqaaqiisa Carabtii ka hor int>**ii uusan iman.<ref>Roland Anthony Oliver, J. D. Fage, ''Journal of African history, Volume 3'', (Cambridge University Press.: 1962), p.45</ref> Marka laga reebo ilaha taariikhiga ah sida [[Al-Masudi]] ee ''Aqeeliyoon'',<ref name="Daud">{{cite web|url=http://www.maanhadal.com/articles/Islam_in_Somali_History.html|title=Islam in Somali History Fact and Fiction revisited, the Arab Factor|website=maanhadal.com|access-date=6 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919030624/http://maanhadal.com/articles/Islam_in_Somali_History.html|archive-date=19 September 2011|url-status=dead}}</ref> ''manaaqib'' casri ah (ururinta falalka ammaanta leh) oo lagu daabacay [[Qaahira]] sannadkii 1945 by Sheekh Axmed bin Xuseen bin Muxammad oo lagu magacaabo ''Manaaqib as-Sheikh Ismaa'iil bin Ibraahiim al-Jabarti'' ayaa sidoo kale ka hadlaysa Sheekh Daarood iyo aabihiisii la soo jeediyay Isma'il al-Jabarti, kaas oo kan dambe lagu warbixiyay in lagu aasay Bab Siham ee [[Degmada Zabid]] ee galbeedka [[Yemen]].<ref name="Lewisapd">Lewis, ''A pastoral democracy'', p.131.</ref>
Xabaasha Sheekh Daarood waxay ku taallaa [[Haylaan]], oo ku taalla gobolka [[Sanaag]] ee Soomaaliya, waana goob ay ku badan yihiin [[ziyaraad]]ada.<ref name="LewisPeoples">Lewis, ''Peoples of the Horn of Africa'', p.18-19</ref> Sheekh Isaaq waxaa lagu aasay meel u dhow [[Maydh]],<ref>I.M. Lewis, [https://www.jstor.org/stable/180241 "The Somali Conquest of the Horn of Africa", ''Journal of African History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325122653/https://www.jstor.org/stable/180241 |date=2021-03-25 }}, 1 (1960), p. 219</ref> sidii oo kale Sheekh Xarti, oo ahayd faraca Sheekh Daarood iyo awoowaha beesha hoose ee [[Harti (Darood)|Harti]] Daarood, kaasoo xabaashiisu ku taallo magaalada qadiimiga ah ee [[Qa’ableh]]. ''[[mawlid]]'' (dhalashada) Sheekh Daarood ayaa sidoo kale la xusaa Jimco kasta iyadoo si dadweyne ah loo aqrinayo manaaqibtiisa.<ref name="Lewisapd" />
Harti waxay taageerayaal u ahaayeen ilmo adeerkiis [[Imaam]] [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]], kaas oo la soo weriyay inuu ka soo jeedo beesha Geri Kombe.<ref name="Cerulli 1957">{{Cite book |last=Cerulli |first=Enrico |title=Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia. Il Libro degli Zengi |date=1957 |publisher=Istituto poligrafico dello Stato P.V. |language=Italian}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |title=Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti |date=1950 |publisher=Istituto della Enciclopedia Italiana fondata da Biovanni Freccani |volume=32}}</ref>
Qabiilooyinka Soomaaliyeed, gaar ahaan Geri Koombe ee beesha Daarood kuwaas oo noqday xididadiisa degdegga ah, waxay saf ugu jireen gadaashiisa iyaga oo taageeraya tallaabo kasta oo uu qaaday.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hassan |first=Ali Jama |title=Who Cares about Somalia |publisher=Schiler |year=2013 |isbn=9783899300758 |pages=86–88 |language=english}}</ref>
I.M Lewis wuxuu leeyahay:<blockquote>
Ciidamada Soomaalida waxay door muhiim ah ka ciyaareen guulihii Imaamka, waxaana si joogto ah u xusaya Shihab ad-Din, oo ahaa taariikhyahankii Islaamka ee xilligaas oo qorayay int u dhaxeysa 1540 iyo 1560. Kuwa ugu caansan waxay ahaayeen qabiilada Daarood ee ka tirsan garabka Harti kuwaas oo markaas haystay dekedda qadiimiga ah ee [[Maydh|Mait]] ee bariga, isla markaana ku fidayay xagga galbeed iyo koonfur xaruntan. Taageerada Daarood waxaa xoojiyay xiriirka guurka, waayo Imaamku wuxuu xiriir qaraabo ah oo dhanka guurka ah la lahaa mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha Daarood.<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |title=A Modern History of the Somali: Nation and State in the Horn of Africa |date=2003 |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-8214-4573-0 |series=Eastern African Studies |location=Athens, OH |pages=26}}</ref></blockquote>
Tani waa mid aad u dhab ah gaar ahaan Geri Koombe oo ahayd xididkii Imaam Axmed. [[Garad Matan]] wuxuu guursaday Imaam Axmed walaashiis oo lagu magacaabi jiray Fardawsa.<ref>{{Cite book |last1=Pankhurst |first1=Richard |title=Conquest Of Abyssinia |date=July 2003 |isbn=9780972317252 |pages=44 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |language=English}}</ref> Garaad Matan oo ahaa madaxa Geri Koombe wuxuu taageeray Jihaadka wuxuuna u adeegay ahaa taliye Adal ah, ku xigeenka labaad ee Imaam Axmed.<blockquote>Wuxuu kaloo fariin u diray qabiilka Girri kaas oo ahaa qabiilka uu hoggaamiyaha iyo madaxa ka ahaa Mattan bin 'Utman bin Kaled, Soomaaliga, oo ahaa seedigiis kaas oo ka mid ahaa raggii geesiyaasha ahaa ee shahiiday dagaalkii Amba sidii laga soo xasuusan doono si faahfaahsan markii dambe.<ref name="auto3">{{cite book |last1=Richard |first1=Pankhurst |url=https://books.google.com/books?id=pCHWAOyWmWcC |title=The Conquest of Abyssinia: 16th Century. |last2=ʻArabfaqīh |first2=Shihāb |date=1974 |isbn=9780972317252 |pages=261 |publisher=Lightning Source Incorporated |author-link1=Richard Pankhurst (historian) |author-link2=Shihāb ʻArabfaqīh |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627013909/https://books.google.com/books?id=pCHWAOyWmWcC |url-status=live }}</ref> Sheekhuhu, Allaha u naxariistee, wuxuu leeyahay: Dhinaca bidix waxaa joogay qabiilka Soomaaliyeed ee Harti, oo ka soo jeeda dadka Mait; dad aan caadeysan in ay dhiibaan. Waxaa jiray saddex boqol oo iyaga ka mid ah, oo caan ku ahaa ciidanka lugta ah oo ah kuwa seefta ku adag. Sidoo kale waxaa jiray qabiilka Yibberi, oo ahaa agagaarka afar boqol oo ciidan lug ah, kuwaas oo ahaa qaanso-ley. Markaas ayuu imaamku ku xiray shantii boqol ee haystay bartamaha, isaga oo ku yiri, 'Booskiinna ku adkaysta; yuusan idiin dhaqaaqin midkoodna.' Qabiilka Girri waxay ahaayeen dhammaantood fardooley, oo caan ku ah raran rag fardo ah.<ref>{{Cite book |last=Al-Din |first=Sihab |title=Conquest of Abyssinia |date=July 2003 |isbn=9780972317252 |pages=76 |publisher=Tsehai Publishers & Distributors |language=english}}</ref></blockquote>Beesha Geri Koombe waxay door muhiim ah ka ciyaartay hoggaaminta, [[Garad Matan ibn Uthman Al Somali]] waxaa ku tilmaamay taariikhyahankii Shihāb al-Dīn inuu ka mid ahaa taliyaasha ciidan ee ugu geesisan uguna kalsoonida badan Sultanate-ka Adal. Imaamku wuxuu ururiyey dhammaan qabiilooyinka Soomaaliyeed wuxuuna u dhiibay seedigiis [[Garad Matan ibn Uthman Al Somali]].<ref name="auto3"/><blockquote>Intaa ka dib Muslimiintii way istaageen booskooda. Qabiilkii Soomaalida wuxuu yiri waxay ahayd qabiilkii Harla ee na bixiyay halka qabiilkii Harla uu yiri waxay ahayd qabiilkii Soomaalida ee na bixiyay Imaamku wuxuu u qaybiyay ciidankiisa saddex qaybood: dhammaan Soomaalida waxay ku jireen hal qayb oo uu maamulkiisa u wakiishay Mattan.<ref name="auto3" /></blockquote>
Shihāb al-Dīn wuxuu xusay in ciidamada [[Harti]] ay ka qayb qaateen ciidanka Sultanate-ka Adal. Xamsa al-Jufi wuxuu ahaa hoggaamiye ciidan oo lug ah intii lagu jiray [[Dagaalkii Shimbra Kure]]. Qoraaga [[Shihab al-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir ibn Sālim ibn ʿUthmān|Arab Faqih]] wuxuu ku sifeeyay geesinimo iyo adkeysi. Xamsa al-Jufi waxaa lagu tilmaamay mid degdeg badan oo aan iscelin karin ilaa ay Adalites-kii ku qasbanaadeen inay celiyaan, iyagoo u sheegaya inay "samraan". Arab Faqih wuxuu sii wadaa inuu sifeeyo [[Harti]] sida Xamsa al-Jufi oo kale, isagoo aqoonsanaya geesinimada Soomaalida. Wuxuu ku tilmaamay inay yihiin “kuwa caan ku ah ciidanka lugta oo ah seefta ku adag, iyo dad aan caadeysan in ay dhiibaan.”<ref name="Shihab">{{cite book|last1=Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh|first1=Translated by Paul Stenhouse, Richard Pankhurst|title=The conquest of Abyssinia: 16th century|year=2003|publisher=Tsehai Publishers & Distributors|pages=77|isbn=9780972317269|url=https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|access-date=2016-09-27|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522134259/https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> [[File:Screenshot 20230421 154102 Drive.jpg|thumb|483x483px|Qoraal gacmeedyadii qarnigii 16-aad oo muujinaya [[Ahmed Girri Bin Hussein Al Somali|Ahmed Girri Bin Hussein]] oo hoggaaminaya qaybta Yabarray ee [[Habr Maqdi]]. Qoraalka cas ee la hoosta xarriiqay waxaa loo turjumay “Qabiilka Yabirray oo wata hoggaamiyahooda Ahmed Girri”. Sida isha keliya ee ugu muhiimsan ee ku saabsan Ahmed Girri Bin Hussein iyo Dagaalladii Futuh, tani waxay si cad u muujineysaa aqoonsiga Ahmed Girri ma aha oo kaliya Soomaali, laakiin sidoo kale ah laanta [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame ee beesha Daarood. |center]]Beesha [[Marehan]] waxaa lagu diiwaan geliyey inay ka ciyaareen doorka ugu weyn ololihii [[Imaam]] [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] ee ka dhanka ahaa [[Boqortooyada Itoobiya]] qarnigii 16-aad. Imaam Axmed laftiisa, oo ay weheliyaan beddelkiisii [[Nur ibn Mujahid|Amiir Nuur bin Al-Mujaahid]], iyo sidoo kale [[Garad Hirabu Goita Tedros]] waxay dhammaantood ka soo jeedeen beesha Marehan. Iyadoo la socota [[Habr Maqdi]] ee [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]];<ref name=":12">{{Cite journal |title=Cahiers d'études africaines |url=https://books.google.com/books?id=AJhWAAAAYAAJ&q=Yiberri%20somali |journal=Cahiers d'études africaines |date=1961 |volume=2 |pages=30 |via=Google books |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014206/https://books.google.com/books?id=AJhWAAAAYAAJ&q=Yiberri%20somali |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Shihāb al-Dīn |first=ibn ʻAbd al-Qādir ʻArabfaqīh |title=The Conquest of Abyssinia 16th Century |date=2003 |isbn=9780972317252 |page=141|publisher=Tsehai Publishers & Distributors }}</ref><ref name="The Conquest">{{Cite book |last=al-Dīn |first=Shihāb |title=The Conquest of Abyssinia |year=2003 |isbn=0972317260 |pages=125|publisher=Tsehai Publishers & Distributors }}</ref> waxay gacan ka geysteen riixidda cadowga xagga galbeed ee bannaanada [[Shawa]] iyo meel ka sii fog, iyagoo caawiyey in la daciifiyo boqortooyadii [[Masiixiyiinta|Masiixiga]] ee buuraleyda ahayd. Dagaalladaas waxaa ka muuqday qaansoleydii Soomaaliyeed, gaar ahaan Mareexanka.<ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''<!--page number missing --></ref>
== Abtirsiga ==
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|180px|Suldaan [[Ali Yusuf Kenadid]] ee ka tirsan [[Sultanate of Hobyo]], oo ka soo jeeda abtirsiinta Majeerteen ee Daarood.]]
Daarood waa wiilka Sheekh Carabi ee caanka ah, Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti, kaas oo lagu aasay Degmada Zabid ee Yemen. Waxaa la rumeysaa inuu ka soo jeeday faraca [[Aqeel ibn Abi Talib]] kaasoo iyaguna ka soo jeeday [[Quraysh]], oo ah qabiil Carabi ah oo taariikh ahaan muhiim ah oo uu ka dhashay nebigii ugu dambeeyay ee Islaamka [[Muhammed]].<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ&pg=PA51| title=The Early Islamic Conquests| isbn=9781400847877| last1=Donner| first1=Fred M.| date=2014-07-14| publisher=Princeton University Press| access-date=2020-05-24| archive-date=2023-03-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164823/https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ| url-status=live}}</ref>
Sannadkii 2009, madaxweynihii hore ee [[Soomaaliya]], [[Abdullahi Yusuf]] wuxuu booqday xabaashii Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti ee Yemen.<ref name="somalitalk.com">{{cite web|url=http://somalitalk.com/2009/feb/28feb909.html|title=Yemen: C/laahi Yuusuf oo Booqday Qabrigii Ismaaciil Jabarti...|website=somalitalk.com|access-date=6 April 2018|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203052021/http://somalitalk.com/2009/feb/28feb909.html|url-status=live}}</ref>
Sida ay qabaan taariikhyahanno badan oo [[dhexe]] iyo kuwo casri ah, Daarood wuxuu ka soo jeedaa Aqeel ibn Abi Talib, oo ah ina-adeerka Maxamed iyo walaalka Cali bin Abi Talib. Buug taariikhi ah oo Islaami ah oo duug ah, oo lagu magacaabo ''Aqeeliyoon'' oo uu qoray Al-Masudi, ayaa si faahfaahsan uga hadlaya faraca Aqeel ibn Abi Talib, halkaas oo Daarood sidoo kale lagu xusay.<ref name="Daud"/> Buuggu wuxuu bixinayaa abtirsiinta Sheekh Daarood sida soo socota: Abdirahmaan Bin Ismaa'iil Bin Ibraahim Bin Abdirahmaan Bin Muhammed Bin Abdi Samad Bin Hanbal Bin Mahdi Bin Ahmed Bin Abdalle Bin Muhammed Bin Aqail Bin Abu-Talib Bin Abdul-Mutalib Bin Hashim Bin Qusaya.
Sida uu qabo buugga ''Allaa'i Alsuniyah Fi Al-Aqab Al-Aqeeliyah'' (2006) ee uu qoray Axmed bin Cali Al-Rajihi Al-Aqeeli, abtirsiinta Sheekh Daarood/Da'ud waa: "Da'ud ibn Ismail ibn Ibrahim ibn Abdulsamad ibn Ahmed ibn Abdallah ibn Ahmed Ibn Ismail ibn Ibrahim ibn Abdallah ibn Isma'il ibn Ali ibn Abdallah ibn Muhammad ibn Hamid ibn Abdallah ibn Ibrahim ibn Ali ibn Ahmed ibn Abdallah ibn Muslim ibn Abdallah ibn Muhammad ibn Aqeel ibn Abi-Talib Al-Hashimi Al-Qurashi". Al-Aqeeli wuxuu ku darayaa in wiilasha Sheekh Isma'il ay ka mid yihiin Abi-Bakar, Da'ud, Ahmad iyo Abdulsamad, kuwaas oo faracooda kale ay ku nool yihiin gobollada [[Hadhramaut]] iyo [[Gobolka Al Mahrah|Mahra]] ee [[Koonfurta Arabia]].<ref>{{cite book|last1=Al-Rajihi|first1=A|title=Allaa'i alsuniyah fi al-aqab al-Aqiliyah|date=2006|publisher=Dar Al Manar|pages=113–116|edition=3rd}}</ref>
== Baahsanaanta ==
[[File:Somalia_ethnic_grps_2002.jpg|thumb|right|200px|Dhulka dhaqanka ee ay degaan qabiilooyinka kala duwan ee Soomaaliyeed oo la tusay<ref>{{cite web |title=Somalia Maps – Perry-Castañeda Map Collection – UT Library Online |url=https://www.lib.utexas.edu/ |access-date=September 21, 2019 |archive-date=September 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921101304/https://www.lib.utexas.edu/ |url-status=live }}</ref>]] [[File:Somalia tribes1977.jpg|thumb|Dhulka dhaqanka ee qabiilooyinka Soomaaliyeed 1977]]
Daarood waxaa la rumeysaa inay tahay beel weyn oo Soomaaliyeed labada dhinacba marka la eego cabbirka dadweynaha iyo deganaanshaha dhulka. Daarood waxay joogitaan weyn ku leeyihiin [[Gobolka Soomaalida]] ee Itoobiya<ref>{{cite web|url=http://unpo.org/members/10714|title=UNPO: Ogaden|website=unpo.org|access-date=6 April 2018|archive-date=8 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408181139/http://unpo.org/members/10714|url-status=live}}</ref> waana sidoo kale mid ka mid ah beelaha ugu waaweyn Soomaalida ee Gobolka Waqooyi Bari ee Kenya.<ref>{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/somalia1.htm|title=Somalia-Ethiopia, Kenya Conflict|first1=John|last1=Pike|website=www.globalsecurity.org|access-date=6 April 2018|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182309/https://www.globalsecurity.org/military/world/war/somalia1.htm|url-status=live}}</ref> Gudaha Soomaaliya, Daarood waxay sidoo kale ka mid tahay beelaha ugu waaweyn, iyadoo xarumo dhaqameed ku leh waqooyiga, dowlad goboleedka maanta ee [[Puntland]] taas oo ay maamusho beesha hoose ee [[Harti]] ee Daarood. Intaa waxaa dheer, xubnaha [[Marehan]], [[Ogadeen (qabiil)|Ogaden]], [[Jidwaaq]], iyo [[Harti (Daarood)|Harti]] Daarood waxay sidoo kale u degan yihiin dhanka koonfureed ee gobolka [[Gedo]] iyo sidoo kale gobollada [[Jubbada Dhexe]] iyo [[Jubbada Hoose]] ee Soomaaliya. Daarood ee Soomaaliya waxay si dhow ugu dhigantaa Daaroodka degan dowlad goboleedyada [[Jubbaland]] iyo [[Puntland]]. Waqooyiga Soomaaliya, Daarood waxay degaan gobollada [[Sool, Soomaaliya|Sool]], [[Sanaag]] iyo gobolada Cayn.
Degmooyinka iyo magaalooyinka waaweyn ee Daarood ee Soomaaliya waxaa ka mid ah [[Galkacyo]], [[Kismaayo]], [[Boosaaso]], iyo [[Garowe]].
Daarood waa sidoo kale beesha ugu weyn [[Jigjiga]] ee Itoobiya, iyo [[Garissa]] ee Waqooyiga Kenya.
== Sharafta iyo Madaxda ==
{{main|Somali aristocratic and court titles|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo}}
Beesha Daarood waxay soo saartay rag iyo dumar fara badan oo leh sharaf iyo [[nobility|gobonimada]] Soomaaliyeed qarniyadii la soo dhaafay, oo ay ku jiraan [[Suldaan]] badan. Dhaqan ahaan, dadka Daarood waxay inta badan ku urursanaayeen magaalooyinka waqooyiga iyo waqooyi-bari ee ku baahsan [[Gacanka Cadmeed]] iyo xeebta sare ee [[Badweynta Hindiya]] ee [[Geeska Afrika]]. Ragga sharafta leh ee Daarood waxay xukumayeen meelahan degganaa ilaa ay awoowayaashii gumeysiga Yurub ka beddeleen dhaqdhaqaaqyada siyaasadeed ee Soomaaliya dhammaadkii qarnigii 19-aad. Intii aysan beesha Daarood bilaabin in ay u soo durugto dhanka koonfureed bartamihii 1850-meeyadii, [[Majeerteen Sultanate]] iyo [[Sultanate of Hobyo]] waxay si adag uga dhisnaayeen jagooyin si adag loo aas-aasay laga soo bilaabo [[Alula]] ilaa [[Hobyo]].
== Geedka qabiilka ==
[[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|right|150px|Taallo loogu talagalay [[Mohammed Abdullah Hassan]] (ama ''Mad Mullah''), hoggaamiyihii [[Dhaqdhaqaaqa Daraawiish]].]]Ma jiro heshiis cad oo laga gaaray qaab-dhismeedka qabiilka iyo beesha hoose, waxaana la dhaafoofay abtirsiinyo badan. Liiska soo socda waxaa saldhig looga dhigay warbixinta [[Bangiga Adduunka]] ee ''Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics'' ee 2005 iyo daabacaadda [[Xafiiska Arrimaha Gudaha]] ee [[Boqortooyada Midowday]], ''Somalia Assessment 2001''.<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215085758/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=2020-02-15 }}'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.55</ref><ref name="ind01b_somalia_ca">[http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf Country Information and Policy Unit, Home Office, Great Britain, Somalia Assessment 2001, Annex B: Somali Clan Structure] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081350/http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |date=2011-07-16 }}, p. 43</ref>
{{tree list}}
*'''Daarood''' ('''Darod''')
**Cisse
**Sade
***[[Mareexaan]]
****Reer Dini
****Reer Xasan
****Eli Dheere
***[[Facaaye]]
**Tanade
*** [[Leelkase]]
**Yuusuf
***[[Awrtable]]
**Kablalaax
***[[Absame]]<ref>{{Cite book |last=Ciisa-Salwe |first=Cabdisalaam M. |url=https://books.google.com/books?id=ONotAQAAIAAJ&q=bartire+jidwaaq |title=The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy |date=1996 |publisher=HAAN |isbn=978-1-874209-27-0 |language=en}}</ref>
****Bal’ad
****Weytein
****[[Ogadeen (qabiil)|Ogaden]]
*****Makabul
*****Tolomoge
*****Maxamed Zubeir
*****Bahgari
*****[[Aulihan]]
****[[Jidwaaq]]
*****[[Bartire]]
*****[[Abaskuul]]
*****Yabarre
***Koombe (Kombe)
****[[Geri Koombe]]<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=3i4RAQAAIAAJ&dq=geri+kombe&pg=PA261|title=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|first1=Royal Geographical Society (Great|last1=Britain)|date=6 April 1884|publisher=Edward Stanford|access-date=6 April 2018|via=Google Books|archive-date=22 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522135907/https://books.google.com/books?id=3i4RAQAAIAAJ&dq=geri+kombe&pg=PA261#v=onepage&q=geri%20kombe&f=false|url-status=live}}</ref>
*****Abba Yonis Xasan
*****Isaaq Xasan
*****Cumar Xasan
*****Yuusuf Xasan
****Jairan<ref>{{Cite book |last=Drake-Brockman |first=Ralph Evelyn |url=https://books.google.com/books?id=5GhyAAAAMAAJ&q=Jiran+darod&dq=Jiran+darod&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwirmruRtLGUAxWda0EAHQ0JOQYQ6AF6BAgIEAM#Jiran |title=British Somaliland |date=1912 |publisher=Hurst & Blackett |pages=273–274 |language=en}}</ref>
****Harla<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Jeylan |title=Sociocognitive Processes in the Construction of Identity and Conflict between the Jarso and Girhi in Eastern Ethiopia |journal=African Conflict and Peacebuilding Review |year=2015 |volume=5 |issue=2 |publisher=Indiana University Press |page=94 |doi=10.2979/africonfpeacrevi.5.2.89 |jstor=10.2979/africonfpeacrevi.5.2.89 |s2cid=154694376 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ambroso |first1=Guido |title=CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA |publisher=Roma Tre University |page=11 |url=https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship%2C%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |access-date=2020-05-11 |archive-date=2020-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618031848/https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ralph E. Drake-Brockman |title=British Somaliland |date=1912 |location=London |pages=273}}</ref>
****[[Harti (Darod)|Harti]]
*****[[Dishiishe]] (Dishishe)
*****[[Warsangali]] (Warsengeli)
*****[[Majeerteen]] (Mijerteen)
******[[Wabeeneeye]]
******[[Bicidyahan]]
******Siwaaqroon
******Cali Saleeban<ref>{{cite news |url=https://www.idilnews.com/2018/07/22/shirkii-dib-u-heshiisiinta-beelaha-cali-saleebaan-iyo-ugaar-saleebaan-oo-furmay/ |title=Shirkii dib u heshiisiinta Beelaha Cali Saleebaan iyo Ugaar Saleebaan oo furmay |date=22 July 2018 |access-date=26 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234122/https://www.idilnews.com/2018/07/22/shirkii-dib-u-heshiisiinta-beelaha-cali-saleebaan-iyo-ugaar-saleebaan-oo-furmay/ |url-status=live }}</ref>
******[[Ugaar Saleebaan]]
******Mohamoud Saleeban
*******[[Omar Mohamoud (Clan)|Omar Mohamoud]]
*******[[Isse Mohamoud]]
*******[[Osman Mohamoud (clan)|Osman Mohamoud]]
*****[[Dhulbahante]] (Dolbahante)
******[[Mohamoud Garad]]
*******Jama Siad
*******[[Galool Oriye]]
******[[Farah Garad]]
*******Baharsame
*******Barkad
*******Ararsame
*******Bah Cali Gheri
******[[Abdi Garad]]
*******Khayr Abdi
******* Cumar Abdi
Qeybta koonfureed ee bartamaha Soomaaliya, Bangiga Adduunka wuxuu muujinayaa geedka qabiilka ee soo socda:<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215085758/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=2020-02-15 }}'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.56 Figure A-2</ref>
{{tree list/end}}
{{tree list}}
*'''Daarood'''
**Kablalaax
***Kombe
***Kumade
**Cisse (Isse)
**Sade
***Marehan
***Facaye
**Awrtable
**Leelkase (Lelkase)
{{tree list/end}}
Hal dhaqan ayaa qaba in Daarood uu dhalay hal gabar.<ref name="laurence">{{Cite book|last1=Laurence|first1=Margaret|author-link=Margaret Laurence|title=A Tree for Poverty: Somali Poetry and Prose|page=145|isbn=978-1-55022-177-0|publisher=[[McMaster University]]|location=[[Hamilton, Ontario|Hamilton]]|year=1970|quote=Then Magado, the wife of Ishaak, bore him twin sons, and their names were Ahmed, nick-named Arap, and Ismail, nick-named Gerhajis.}}</ref>
== Xabaasha Daarood ==
Daarood waxaa lagu aasay magaalo duug ah oo lagu magacaabo [[Haylaan]] oo u dhow [[Badhan, Sanaag|Badhan]] oo ku taalla gobolka [[Sanaag]] ee waqooyi-bari ee [[Soomaaliya]]. Xaaskiisa [[Dobira]] waxaa lagu aasay meel ka baxsan magaalada. Dhismayaasha ku xeeran iyo masaajidka u dhow xabaasha waxaa dhisay madaxweynihii hore ee Soomaaliya [[Abdullahi Yusuf]].
Daarood waxaa la rumeysaa inuu yahay wiilka Sheekh Carabi ee caanka ah, Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti, kaas oo lagu aasay Degmada Zabid ee Yemen. Dhaqanku wuxuu qabaa inuu ka soo jeedo Banu Xaashim.
Sannadkii 2009, madaxweynihii hore ee [[Soomaaliya]], [[Abdullahi Yusuf]] wuxuu booqday xabaashii Ismaaciil bin Ibraahim Al-Jabarti ee Yemen<ref name="somalitalk.com"/>
Mawlidka (dhalashada) Sheekh Daarood waxaa la xusaa Jimco kasta iyadoo si dadweyne ah loo aqrinayo manaqibtiisa iyo aayadaha [[Quraanka]].
== Wiilashii Sheekh Daarood Ismaaciil ==<!-- the derivation of "Darod" is unknown -- Dierke Lange suggests that it evolved from "Wadd", the moon-god of South Arabia [https://www.google.com/books?id=syATJKcx5A0C&pg=PA271#v=onepage&q&f=true] -->
*Axmed bin Cabdiraxmaan: Sade Daarood
*Maxamed bin Cabdiraxmaan: Kablalax Daarood
*Xuseen bin Cabdiraxmaan: Tanade Daarood
*Yuusuf bin Cabdiraxmaan: Awrtable Daarood
*Ciise bin Cabdiraxmaan: Cisse Daarood
== Dadka caanka ah ee Daarood ==
===Boqortooyada===
* [[Ahmed Girri Bin Hussein Al Somali]], [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame, hoggaamiyihii qarnigii 16-aad ee Adalite
* [[Matan ibn Uthman Al Somali|Garad Matan Bin Uthman Bin Khalid]] Taliyihii ciidanka Adal ee qarnigii 16-aad
* [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi|Imaam Axmed I Ibrahim Al Ghazi]], [[Geri Koombe]], xukumaha dhabta ah ee Adal<ref name="Cerulli 1957"/><ref name="ReferenceA"/>
* [[Ali Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|[[Ali Yusuf Kenadid]], suldaankii labaad ee [[Sultanate of Hobyo]]]]
* [[Mohamoud Ali Shire]], Warsangeli, Suldaankii hore ee "British Somaliland" (1897–1960)
* [[Ugas Yasin Ugas Abdurahman]] taliyihii hore ee Boosaaso
* [[Ali Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
[[File:Abdiweli Mohamed Ali - 2012-02-27 at 12-31-57.jpg|thumb|[[Abdiweli Gaas]], madaxweynihii hore ee Puntland]]
* [[Farah Garad#Overview|Xasan Deyl]], caaqilka guud ee [[Bah Cali Gheri]] xilligii xorriyadda
* [[Garaad Abdulahi Garaad Soofe]], caaqilka guud ee ugu horreeyay ee [[Bah Cali Gheri]] qarniga 21-aad
* [[Farah Garad#Overview|Yuusuf Kooreeye]], caaqilka guud ee [[Ararsame]] xilligii iyo ka hor xorriyadda
* [[Abdihakim Abdullahi Haji Omar#Personal life|Omar Amey]], caaqilka guud ee Ararsame xilligii gumeysiga
* Garaad Kulmiye Garad Mohammed Garad Dool Garaad Wiil Waal, [[Bartire]], madaxa hadda ee Absame.
* [[Garad Adan Bin Kooshin]], Garaadka Sare ee [[Geri Koombe]] Qarnigii 19-aad
===Hoggaamiyeyaal ===
*Garad Hirsi Farah Hirsi | ''Wiil-Waal'' | [[Bartire]], taliyihii Soomaaliyeed ee xoreeyay Jigjiga laga saaray duullaankii Oromada horraantii 1800-meeyadii.
*[[Mohammed Abdullah Hassan]], Ogaden, [[Sayyid]] / ''Mad Mullah''; hoggaamiyaha diinta iyo qaranka ee [[Dhaqdhaqaaqa Daraawiish]].
*[[Nur ibn Mujahid]], Marehan, Guuleystihii labaad ee Itoobiya iyo Awliyo ka tirsan Harar wuxuu ahaa mid ka mid ah hoggaamiyeyaasha qaybo ka mid ah Geeska Afrika.
*[[Siad Barre]], Marehan, Madaxweynihii saddexaad ee Soomaaliya, 1969–1991
===Hal-abuuro iyo Aasaasayaal ===
*[[Osman Yusuf Kenadid]], Majeerteen, Ikhtiraacaha Farta [[Osmanya]].
*[[Shire Jama Ahmed]], Marehan, ikhtiraacaha farta Soomaaliga
*[[Haji Bashir Ismail Yusuf]], Majeerteen, madaxweynihii ugu horreeyay ee Baarlamaanka Qaranka Soomaaliyeed; Wasiirkii hore ee Caafimaadka iyo Shaqaalaha ee Soomaaliya (1966–67)
===Qareenada iyo Sharci-dejiyeyaasha ===
*Axmed Sheekh Cali Axmed, Marehan madaxweynihii hore ee Maxkamadda Racfaanka, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya.
*[[Ahmed Hussen]], Majeerteen, Wasiirka Socdaalka ee Kanada
*[[Abdulqawi Yusuf]], Majeerteen, qareen caalami ah oo Soomaaliyeed oo caan ah iyo madaxweynaha Maxkamadda Adduunka ee Caddaaladda.
*[[Ilhan Omar]], Majeerteen, xubin ka tirsan [[Golaha Wakiilada Gobolka Minnesota]]
*[[Mohamud Ali Magan]], Marehan, Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Qunsulka Guud ee Mareykanka iyo Kanada
*[[File:Aar Maanta.jpg|thumb|[[Aar Maanta]], fanaan-qoraa heesaha, jilaa, muusikiiste iyo soo-saare muusiko Soomaali-British ah]][[Amina Mohamed]], Dhulbahante, guddoomiyihii hore ee Hay'adda Caalamiga ah ee Socdaalka iyo Golaha Guud ee Ururka Ganacsiga Adduunka
*[[Yusuf Mohamed Ismail]], Majeerteen, safiirkii hore ee Soomaaliya ee Xafiiska Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay ee Geneva
===Qoraayaasha iyo Muusikiistayaasha ===
*[[Aadan Carab]], Dhulbahante, abwaan ka sheekeeyay xasuuqii Dhulbahante ee gumeystayaashii Yurub ay u geysteen xilligii Daraawiishta
*[[Yamyam|Abdulkadir Hersi Siyad ''Yamyam'']], Marehan, wuxuu ahaa abwaan iyo riwaayad Soomaaliyeed.
*[[Ahmed Farah Ali|Ahmed Farah Ali ''Idaaja'']], Marehan, mid ka mid ah qoraayaashii ugu horreeyay ee af Soomaaliga ah iyo "aabaha" suugaanta qoran ee Soomaalida
*[[Nuruddin Farah]], Ogaden, qoraa Soomaaliyeed oo caalami ah
*Ahmed Rasta, Marehan, fanaan. loo bixiyay Boqorka Codka.
*[[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|[[Saado Ali Warsame]], fanaan-qoraa heesaha iyo xildhibaan hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]][[Aar Maanta]], Ogaden, fanaan-qoraa heesaha, jilaa, muusikiiste iyo soo-saare muusiko Soomaali-British ah.
* [[Ahmed Biif]], Dishiishe, fanaan hore oo noqday wacdi<ref>{{cite web |title=Ahmed Biif Speaks Out On Quiting Music & New Career As Islamic Preacher |url=https://www.radiodalsan.com/en/58640/2018/11/ahmed-biif-speaks-out-on-quiting-music-new-career-as-islamic-preacher/ |website=Dalsan |access-date=January 29, 2023 |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127135529/https://www.radiodalsan.com/en/58640/2018/11/ahmed-biif-speaks-out-on-quiting-music-new-career-as-islamic-preacher/ |url-status=dead }}</ref>
*[[Mohamed Nuur Giriig]], Warsangeli, Fanaan Qadiimi ah. (1935–2002)
*[[Saado Ali Warsame]], Dhulbahante, fanaan-qoraa heesaha iyo xildhibaan hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
*[[Faarax Maxamed Jaamac Cawl]], Warsangeli, qoraa
*[[:so:Careys Ciise Karshe|Careys Ciise Kaarshe]], Awrtable, abwaan.
===Taliyeyaasha ciidanka iyo shaqaalaha ===
*[[Faarax Qarshe]], guddoomiyihii Daraawiishta ee [[Bah Udgoon]]
*General Sulub Ahmed Firin, [[Abaskuul]] [[Jidwaaq (qabiil)|Jidwaaq]] Absame, Taliyaha Booliska ee Guud ee Soomaaliya<ref>{{Cite web |title=Somalia sacks police boss amid Al-Shabaab raids in Mogadishu |url=https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-sacks-police-boss-amid-al-shabaab-raids-in-mogadishu |access-date=2023-03-05 |website=Garowe Online |date=30 June 2020 |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306000102/https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/somalia-sacks-police-boss-amid-al-shabaab-raids-in-mogadishu |url-status=live }}</ref>
*[[Adan Ali Gurey]], Dhulbahante, taliyihii [[Golaweyne]]
*[[Suleiman Aden Galaydh]], taliyihii Daraawiishta Dhulbahante ee Cagaarweyne
*[[Haji Yusuf Barre]], Dhulbahante, taliyihii dagaalkii ugu weynaa taariikhda Daraawiishta, yacni Jidbali; wuxuu sameeyay istaagkii ugu dambeeyay ee Taleh
*[[Yusuf Agararan]], Dhulbahante, wuxuu hoggaamiyay duullaankii ugu guulaha badnaa ee Daraawiishta tan iyo Dagaalkii Dul Madoba
*[[Ibraahin Xoorane]], Dhulbahante, taliyihii Daraawiishta ee dilay [[Richard Corfield]][[File:Chief of Somali Police until 1970 Mr. Jama Qorsheel.jpg|thumb|[[Jama Ali Korshel]], Jeneraal Ciidanka Soomaaliya, madaxii hore ee Booliska Soomaaliya iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii afgambigii 1969 ee Soomaaliya]]
*[[Axmed Aarey]], Dhulbahante, taliyihii madaafiicda Daraawiishta ee gacan ka geystay geeridii [[Richard Corfield]]
*[[Afqarshe Ismail]], Dhulbahante, afhayeenkii-abwaankii hore ee Daraawiishta; qofkii ugu horreeyay ee ku dhinta duqeyn diyaaradeed oo ka dhacday Afrika
*[[Nur Hedik]], Dhulbahante, taliyihii [[Dooxato]] (fardowshada Daraawiishta) oo lahaa guuto [[Shiikhyaale]] ah oo loogu magac daray
*[[Abdulkadir Sheikh Diini]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya
*[[Abdullahi Anod]], Marehan, madaxii hore ee ciidanka millatariga Soomaaliya
*[[Mohammed Said Hersi Morgan]], Majeerteen, Wasiirka Gaashaandhigga Xukuumaddii Siyaad Barre
*[[Yusuf Osman Dhumal]], Marehan, madaxii hore ee ciidanka millatariga Soomaaliya
*[[Abdirizak Haji Hussein]], Majeerteen, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, iyo xoghayntii guud ee ururkii dhalinyarada Soomaaliyeed ee SYL.
*[[Barre Adan Shire Hiiraale]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya, Madaxa Isbaheysiga Dooxada Jubba
*[[Jama Ali Korshel]], Warsangeli, jeneraal ka tirsan Ciidanka Soomaaliya, madaxii hore ee Booliska Soomaaliya iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii afgambigii 1969 ee Soomaaliya
*[[Ahmed Warsame]], Marehan, madaxii Akademiyada Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliya.
*[[Abdullahi Ahmed Jama]], Warsangeli, Wasiirkii hore ee Caddaaladda iyo Halyeeygii Dagaalkii Ogadeen ee 1977
*[[Mohamed Abshir Muse]], Majeerteen, taliyihii ugu horreeyay ee [[Ciidanka Booliska Soomaaliyeed]]
*Bashir Abdi Mohammed "Ameeriko", Majeerteen, taliyaha ciidanka booliska dowladda federaalka Soomaaliya ee hadda<ref>{{cite web|url=http://amisom-au.org/2018/05/amisom-to-help-somali-police-force-establish-communication-offices-in-federal-states/|title=AMISOM to help Somali Police Force establish communication offices in federal states|date=2018-05-13|access-date=2018-07-27|archive-date=2018-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513172811/http://amisom-au.org/2018/05/amisom-to-help-somali-police-force-establish-communication-offices-in-federal-states/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-appoints-new-police-intelligence-chiefs/1067694|title=Somalia appoints new police, intelligence chiefs|access-date=2018-07-27|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727054642/https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-appoints-new-police-intelligence-chiefs/1067694|url-status=live}}</ref>
*[[File:Bile Abdi (482x321).jpg|thumb|[[Abdi Bile]], horyaalkii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed [[1987 World Championships in Athletics – Men's 1500 metres|adduunka]] ee [[1500 metres]]]]Jeneraal Mohamed Hussien Daa'ud "Xiirane", Awrtable, Jeneraal sar sare oo hoggaaminayay [[Dagaalkii Ogadeen]]<ref>{{Cite web|title=Generals of the 1st Kacaan|url=https://www.somaliwave.com/index.php?threads/generals-of-the-1st-kacaan.15478/|access-date=2021-07-14|website=Somaliwave|date=5 May 2020 |language=en-US|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/https://www.somaliwave.com/index.php?threads/generals-of-the-1st-kacaan.15478/|url-status=live}}</ref>
===Siyaasiyiinta===
*[[Mohamed Abdullahi Mohamed]] (Farmajo), Marehan, madaxweynihii hore ee Soomaaliya
*[[Abdullahi Yusuf Ahmed]], Majeerteen, madaxweynihii hore ee [[Liiska Madaxweynayaasha Soomaaliya|Soomaaliya]], madaxweynihii ugu horreeyay iyo aasaasaha [[Puntland]]
*Abdirahman Omar Mohamed (Dr. Cunaaye), Awrtable, wuxuu ahaa agaasimihii hore ee Caafimaadka Gobolka Benaadir, Caafimaadka Bulshada, iyo Adeegyada Cudurrada<ref>{{Cite web|title=Statement of British Somali Elders Endorsing Dr Aweys Omar Mohamoud's Presidential Bid for 2021|url=https://www.aweysomarmohamoud4president.com/blog/ideas/statement-of-british-somali-elders-endorsing-dr-aweys-omar-mohamouds-presidential-bid-for-2021/|access-date=2021-07-14|website=www.aweysomarmohamoud4president.com|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/https://www.aweysomarmohamoud4president.com/blog/ideas/statement-of-british-somali-elders-endorsing-dr-aweys-omar-mohamouds-presidential-bid-for-2021/|url-status=dead}}</ref>
*[[Abdi Farah Shirdon]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Hirsi Bulhan Farah]] Majeerteen, wasiirkii hore ee dowladdii rayidka ahayd ee 1960-meeyadii, maxbuus siyaasadeed iyo Pan-Somalist.
*[[Aden Ibrahim Aw Hirsi]], Marehan, Qoraa, Siyaasi – Wasiirkii hore ee qorsheynta dowlad goboleedka Jubaland ee Soomaaliya.
*[[Abdirashid Shermarke]], Majeerteen, madaxweynihii labaad ee Soomaaliya, 1967–1969
*[[File:Asli.jpg|thumb|[[Asli Hassan Abade]], duuliye dumar ah oo Soomaali ah oo keliya]]<ref>[Mohamed Aden Sheikh], Marean premier Somali intellectual and former head of Somali Technological Development, Minister of Information, Minister of Education, Head of the Ideology Bureau SRRC</ref>
*[[Omar Haji Massale]], Marehan, wasiirkii hore ee gaashaandhigga Soomaaliya
*[[Abdiweli Gaas]], Majeerteen madaxweynihii hore ee Puntland
*[[Abdi Shire Warsame]], Marehan, safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyay Kenya iyo Shiinaha iyo Wasiiru Dowlaha Arrimaha Dibadda ee Dowladdii KMG ahayd
*[[Ahmed Mohamed Islam]](Axmed Madoobe), Ogaden, Madaxweynaha Dowlad Goboleedka Jubbaland ee Soomaaliya
*[[Abdiwahid Gonjeh]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, xubin ka tirsan aqalka sare
*[[Ahmed Elmi Osman]] (Karaash), Dhulbahante, Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Puntland iyo madaxweynihii hore ee Maamulka Khatumo
*[[Fatimo Isaak Bihi]], Marehan, haweeneydii ugu horreysay ee safiir ah, Safiirka Geneva, Agaasimaha Waaxda Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda.
*Abdiasis Nur Hersi, Awrtable, Wasiirkii hore ee Shaqaalaha iyo Isboortiga laga soo bilaabo 1970 ilaa 1977<ref>{{Cite web|title=Tacsi: Siyaasi Dr Cabdicasiis Nuur Xirsi oo ku geeriyooday magaalada Boston (Illaahay Janatul fardawso haka waraabsho {{!}} Puntland Observer|url=http://www.puntlandobserver.com/tacsi-siyaasi-dr-cabdicasiis-nuur-xirsi-oo-ku-geeriyooday-magaalada-boston-illaahay-janatul-fardawso-haka-waraabsho/|access-date=2021-07-14|language=en-US|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065111/http://www.puntlandobserver.com/tacsi-siyaasi-dr-cabdicasiis-nuur-xirsi-oo-ku-geeriyooday-magaalada-boston-illaahay-janatul-fardawso-haka-waraabsho/|url-status=live}}</ref>
*[[Abdi Mohamoud Omar]], Ogaden, madaxweynihii deegaanka Soomaalida ee Itoobiya
*[[Mohamed Abdi Yusuf]], Awrtable, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Abdulahi Sheik Ismael Fara-Tag]], xubin ka tirsan aqalka sare
*[[Abdihakim Abdullahi Haji Omar]], Dhulbahante, Madaxweyne Ku Xigeenka Puntland
*[[File:Mohamed Abdullahi Farmajo2.jpg|thumb|[[Mohamed Abdullahi Mohamed]], madaxweynaha [[Soomaaliya]]]][[Ahmed Mohamed Hassan]], Marehan, Xubin ka tirsan Baarlamaanka Pan-African ee ka socda Djibouti
*[[Abdirahman Farole]], Majeerteen, madaxweynihii hore ee Puntland
*[[Abdirizak Haji Hussein]], Majeerteen, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, iyo xoghayntii guud ee ururkii dhalinyarada Soomaaliyeed ee SYL.
*[[Abdirizak Jurile]], Dishiishe, siyaasi rug-caddaa ah, dibloomaasi iyo borofisar. Wasiirkii hore ee Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee TFG, Xildhibaan hore, agaasimihii hore ee ururro badan oo Qaramada Midoobay iyo kuwo caalami ah, Senator
*[[Abdiweli Sheikh Ahmed]], Marehan, ra'iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya
*[[Omar Sharmarke]], Majeerteen, Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya, iyo wiilka Abdirashid Ali Shermarke
*[[Abdulkadir Abdi Hashi]], Leelkase, Wasiir Dowlaha Madaxtooyada ee Qorsheynta iyo Xiriirka Caalamiga ah ee Puntland
*[[Farah Ali Jama]], Majeerteen, Wasiirkii hore ee Maaliyadda ee Puntland
*[[Abdulahi Bille Nour]], Dishiishe, Wasiir Dowlaha Waxbarashada, Hidaha iyo Tacliinta Sare ee Soomaaliya, mid ka mid ah xildhibaanada qaran ee ugu muddada dheer Soomaaliya.
*[[File:Iman 1996.jpg|thumb|[[Iman (model)|Iman]], [[supermodel]], atariisho iyo ganacsato Soomaaliyeed]][[Abdulrahman Jama Barre]], Marehan, wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya iyo qaraabo dhow la ah Siyaad Barre
*[[Shukran Hussein Gure]], Ogaden, Xildhibaanka Degmada Garissa
*Jabir Mohamed Abdi waa Wasiirka Dowladda ee [[Ministry of Education (Somalia)|Wasaaradda Waxbarashada]] ee [[Dowladda Federaalka Soomaaliya]]<ref>{{Cite web|date=2016-11-13|title=Sacdiya, Burhan iyo Jaabir oo loodoortay Xildh. Beesha Yusuf Darood|url=https://meeraysane.com/articles/3985/Sacdiya-Burhan-iyo-Jaabir-oo-loodoortay-Xildh-besha-Yusuf|access-date=2021-07-14|website=meeraysane.com|language=English|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714065105/https://meeraysane.com/articles/3985/Sacdiya-Burhan-iyo-Jaabir-oo-loodoortay-Xildh-besha-Yusuf|url-status=live}}</ref>
*[[Said Mohamed Rage]], Dishiishe, Aasaasaha Wakaaladda Ka Hortagga Burcad-badeedda ee Puntland iyo Wasiirka Dekedaha, Gaadiidka Badda iyo Khayraadka Badda ee Puntland
*[[Farah Maalim]], Ogaden, Guddoomiye Ku Xigeenka Baarlamaanka Kenya
*[[Cabbaas Xuseen]], Dhulbahante, ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay ee Daraawiishta (1895–1900)
*[[Xaashi Suni Fooyaan]], Dhulbahante, ra'iisul wasaarihii xilliga nabadgelyada ee Daraawiishta (1905–1906)
===Injineerada ===
*[[Asli Hassan Abade]], Ogaden, Duuliyihii Milatariga Dumar ee Ugu Horreeyay Afrika
*[[Ali Matan Hashi]], Marehan, duuliyihii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed, taliyihii ciidanka cirka Soomaaliya 1959–1978, Wasiirka Adaladda, Wasiirka Caafimaadka, Wadani Soomaaliyeed.
*[[Ali Meggar]], Taliyaha Badda ee Daraawiishta
===Cayaartooyda ===
*[[Abdi Bile]], Dhulbahante, orodyahankii hore ee fogaanta dhexe iyo horyaalkii adduunka ee 1500m ee 1987.
===Kuwo kale ===
*[[Iman (model)]], Majeerteen, [[supermodel]], atariisho iyo ganacsato
*[[Fatima Jibrell]], Dhulbahante, deegaan-yaqaan Soomaali-Maraykan ah
*[[Hirsi Magan Isse]], Majeerteen, aqoonyahan iyo mid ka mid ah hoggaamiyeyaashii Kacaanka Soomaaliya
*[[Nathif Jama Adam]], Ogaden, Guddoomiyaha Degmada Garissa iyo Madaxii Hore ee Maalgashiga & Qaybta Bangiyada Caalamiga ah ee Bangiga Islaamiga ah ee Sharjah
*Abdirahman Nur Hersi, Awrtable, Wasiirkii Hore ee Maaliyadda ee Soomaaliya iyo aasaasaha iyo Madaxweyne Ku Xigeenka Fulinta ee [[Islamic Development Bank]]<ref>{{Cite web|date=2015-02-05|title=Golaha wasiirada ee Soomaaliya oo mar kale lagu dhawaaqay|url=https://www.bbc.com/somali/war/2015/02/150205_somali_cabinet|access-date=2021-07-14|website=BBC News Somali|language=so|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412104805/https://www.bbc.com/somali/war/2015/02/150205_somali_cabinet|url-status=live}}</ref>
== Xusuusin ==
{{Reflist|2}}
== Tixraac ==
*Hunt, John A. (1951). "[https://web.archive.org/web/20060815181938/http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1951/general_survey/chapter_9.htm#B. Chapter IX: Tribes and Their Stock]". ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950''. [[London]]: Crown Agent for the Colonies. Accessed on October 7, 2005 (from Civic Webs Virtual Library archive).
*Lewis, I.M. (1955). ''Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho, Part 1'', London: International African Institute.
*Lewis, I. M. (1961). ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', reed. Münster: LIT Verlag, 1999.
*{{Cite book| title=The Somali Ethnic Group and Clan System| work=Civic Webs Virtual Library, from: Reunification of the Somali People by Jack L. Davies, Band 160 IEE Working Papers, Institute of Development Research and Development, Ruhr-Universität Bochum, Bochum, Germany 1996 |isbn=978-3-927276-46-8 |issn=0934-6058|url=http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1995/reunification/appendix_4.htm| access-date=January 22, 2006| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20020921074751/http://www.civicwebs.com/cwvlib/africa/somalia/1995/reunification/appendix_4.htm| archive-date=September 21, 2002| last1=Davies | first1=Jack L. | year=1996 | publisher=Inst. für Entwicklungsforschung und Entwicklungspolitik }}
== Akhris Dheeraad ah ==
*{{cite book|last1=Turnbull|first1=Richard|title=The Darod Invasion|year=1961|publisher=Indiana University|url=https://books.google.com/books?id=xOcPAQAAMAAJ}}
== Xiriirinta dibadda ==
*[http://aqeleyoon.wordpress.com/2013/05/30/the-historic-manuscripts-of-abdirahman-bin-ismail-al-jabarti-dauddarod/ The Historic Manuscripts of Abdirahman bin Ismail Al-Jabarti (Da'ud/Darod)]
{{Bulshada Soomaaliya}}
[[Category:Daarood| ]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
ay23hmf0lp0o7e7mezf3tore7j1joxo
Wikibidhiya
0
1587
312086
297723
2026-11-09T09:55:29Z
~2026-58915-08
48223
/* */ santarka labile
312086
wikitext
text/x-wiki
Santarka labile
Santarka labile waa qadiimi waa deegaanadii ugu horeyey ee shacàbku ama dadka reer guuraagga ahi deegaameeyeen
Wuxuu kamid yahay santarada degmo gallaadi ee gobolka doollo, waxaa ku nool bulsho fara badan oo lagu qiyaaso 100kun oo qof
Waxay ahayd deegaan baliyo badan oo leh berkado laga cabbo, berkadihii ugu horeyey ee laga qoday waxay ahayeen
Barkadii sagal gamaadiid liibaan
Iyo barkadii xirsi fuundi
Waxaa dega degaankaan beelaha reer bicidyahan iyo beelaha reer horogle oo ah dad si nabad ah kuwada noolaa qarniyo
==Qeexida Wikibidhi==
==Taariikhda==
Wikipedia wuxuu u bilaabay sidii mashruuc dhinac ah [[nupedia]], web-ka qaamuus oo bilaash ah oo maqaalladiisa ay qoreen khabiiro.<ref>Andreas M. Kaplan, M. Haenlein (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, 57 Issue 5, pp.617-626</ref> Larry Sanger, oo la aasaasay nupedia Jimmy Wales, ayaa dejiyay fikradda qaamuus ku salaysan wiki Janaayo 10, 2001 ee liiska waraaqaha nupedia<ref>{{Cite web |ciwaan=Archive.org |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |access-date=2003-04-14 |archive-date=2003-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |dead-url=no }}</ref> Kadib Janaayo 15, 2001, Wikibidhiya waxaa si rasmi ah loo bilaabay mareegaha www.wikipedia.com.<ref>{{cite web|url=http://www.wikipedia.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010331173908/http://www.wikipedia.com/|archivedate=31 March 2001}}</ref>
[[Taariikh]]du markii ay ahayd 18/01/2012 ayaa waxa hawada ka baxay wikibedia laakiinse isla maalin ka bacdiba waa ay ku soo noqotay hawada.
==Tixraac Aboorey ==
{{reflist}}
[[Category:Internet]]
Abdikhaalaq Wadani Yare Kursigu dhibkuu Leeyahay Bal Noo Fasir?
Kursigu ma Wuxuu Hor istaaga
in dhalinyaro La Shaqaalaysiiyo oo Dawlada Sida kuraasta kale Qofka Gacanta La qabto?
Ma Wuxuu Hor istaagaa Deegaankaaga inaad Udoodo xuquuqdiisa?
Hor Orodka Bilaa Macnaha ah iyo iska Dhaadhcinta Shiqsiyeed kursiga aan Ka Dayno oo aan La XisaabtanoWaligaa ma ogaanaysid awoodaada shaqsiyadeed, ilaa qof uu kuu dhaawaco si xun.
Waa xanuun inaad iga tagto, laakin waxaa kasii xanuun badan inaad ila sii-joogto.
Inaan u dulqaato xanuunka macnaheedu maaha, inaan u qalmo.Subax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Subax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Waxaan jeclahay inaan noqdo, sidaada oo kale.
Dhib maleh waxaad xidhan tahay, markasta waad qurux badan tahay.
Waxaan jeclahay inaan wakhti kula-qaato.
Aad ayaan ugu riyaaqaa kartidaada iyo halabuurkaada.
Waligay lama-kulmin qof aamin ah oo daacad ah, sidaada oo kale.
Waan kahelaa sidaad u garanayso shaqsiyadaada. Iyo waxaad ka doonayso noolasha.
Aad ayaan uga helaa sidaad ii daryeesho, waxaa tahay qof qiimo badan.
Labiskaada waa cajiib, waana jeclaan lahaa inaan sidaada oo kale u labis-aqaani lahaa.
Waxaa tahay qofkaan ugu jeclahay inaan la-hadlo. Waad ku mahadsan tahay dhagaha ii nugul, eed igu-dhagaysanayso.
Kalsoonidaadu waa mid soo-jiidasho leh.
Quruxdaadu waa mid soo jiidasho leh.
Noolashayda waxaad ku soo-kordhisay xasilooni iyo jaceyl.
Maalintaan kula-joogin way igu dheertahay.
Meelkastood joogto, ayaan jeclahay inaan joogo.
Dawada ugu wanaagsan, waa anigoo gacantaada qabsada.Yaa u baahan qureex, hadaanba adiga ku haysto.Waligaa ma ogaanaysid awoodaada shaqsiyadeed, ilaa qof uu kuu dhaawaco si xun.
Waa xanuun inaad iga tagto, laakin waxaa kasii xanuun badan inaad ila sii-joogto.
Inaan u dulqaato xanuunka macnaheedu maaha, inaan u qalmo.Abdikhaalaq Wadani Yare Kursigu dhibkuu Leeyahay Bal Noo Fasir?
Kursigu ma Wuxuu Hor istaaga
in dhalinyaro La Shaqaalaysiiyo oo Dawlada Sida kuraasta kale Qofka Gacanta La qabto?
Ma Wuxuu Hor istaagaa Deegaankaaga inaad Udoodo xuquuqdiisa?
Hor Orodka Bilaa Macnaha ah iyo iska Dhaadhcinta Shiqsiyeed kursiga aan Ka Dayno oo aan La XisaabtanoSubax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Waxaan jeclahay inaan noqdo, sidaada oo kale.
Dhib maleh waxaad xidhan tahay, markasta waad qurux badan tahay.
Waxaan jeclahay inaan wakhti kula-qaato.
Aad ayaan ugu riyaaqaa kartidaada iyo halabuurkaada.
Waligay lama-kulmin qof aamin ah oo daacad ah, sidaada oo kale.
Waan kahelaa sidaad u garanayso shaqsiyadaada. Iyo waxaad ka doonayso noolasha.
Aad ayaan uga helaa sidaad ii daryeesho, waxaa tahay qof qiimo badan.
Labiskaada waa cajiib, waana jeclaan lahaa inaan sidaada oo kale u labis-aqaani lahaa.
Waxaa tahay qofkaan ugu jeclahay inaan la-hadlo. Waad ku mahadsan tahay dhagaha ii nugul, eed igu-dhagaysanayso.
Kalsoonidaadu waa mid soo-jiidasho leh.
Quruxdaadu waa mid soo jiidasho leh.
Noolashayda waxaad ku soo-kordhisay xasilooni iyo jaceyl.
Maalintaan kula-joogin way igu dheertahay.
Meelkastood joogto, ayaan jeclahay inaan joogo.
Dawada ugu wanaagsan, waa anigoo gacantaada qabsada.
td39vbdyopgzp4ykbj7fhrwhud2axj4
312087
312086
2026-11-09T10:26:48Z
Isma4l
41797
Wuxuu dib u noqay badalkii uu sameeyay [[Special:Contributions/~2026-58915-08|~2026-58915-08]] ([[User talk:~2026-58915-08|wadahadal]]) kuna celiyay badalkii ka danbeeyay oo sameeyay [[User:Mohamed mohsens|Mohamed mohsens]]
297723
wikitext
text/x-wiki
[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|340px|right|thumb|Af-Soomaali [[Wikipedia logo|Wikibidhiya]].]]
'''Wikibidhiya''', ama '''Wikipedia''' (loogu dhawaaqo [ˌwiˑkiˈpidi.ə]). Waa bar laga helo [[World Wide Web|Web]]-ka oo ah [[Qaamuus]] qoran. Waxaa qorey dad iskood u qora maqaalada luuqadadooda oo aan dawlad ama haayadi dirin ama lacag ku siin. Qofwalba oo [[internet]]ka heysta, yaqaanana sida loo isticmaalo wuu ka qeybqaadan kaaraa Qaamuuskan oo sidii cilmi Soomaaliga ku qoran loo soo gelin lahaa halkan. Arintan oo la bilaabay [[2001]] Ingiriiskuna ([[english]]) ugu horeysey ayaa waxaa ku xigey luuqado badan oo kuwa ugu waaweyn ay yihiin [[Jarmal]], [[Faransiis]], [[Isbania|Isbanish]] iyo [[Talyaani]]. Daabacaadda Wikibidhiya ka dib, daabacado wikibidhiya badan ayaa la bilaabay.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias List of Wikipedias (in english)]</ref>
==Qeexida Wikibidhi==
==Taariikhda==
Wikipedia wuxuu u bilaabay sidii mashruuc dhinac ah [[nupedia]], web-ka qaamuus oo bilaash ah oo maqaalladiisa ay qoreen khabiiro.<ref>Andreas M. Kaplan, M. Haenlein (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, 57 Issue 5, pp.617-626</ref> Larry Sanger, oo la aasaasay nupedia Jimmy Wales, ayaa dejiyay fikradda qaamuus ku salaysan wiki Janaayo 10, 2001 ee liiska waraaqaha nupedia<ref>{{Cite web |ciwaan=Archive.org |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |access-date=2003-04-14 |archive-date=2003-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |dead-url=no }}</ref> Kadib Janaayo 15, 2001, Wikibidhiya waxaa si rasmi ah loo bilaabay mareegaha www.wikipedia.com.<ref>{{cite web|url=http://www.wikipedia.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010331173908/http://www.wikipedia.com/|archivedate=31 March 2001}}</ref>
[[Taariikh]]du markii ay ahayd 18/01/2012 ayaa waxa hawada ka baxay wikibedia laakiinse isla maalin ka bacdiba waa ay ku soo noqotay hawada.
==Tixraac Aboorey ==
{{reflist}}
[[Category:Internet]]
Abdikhaalaq Wadani Yare Kursigu dhibkuu Leeyahay Bal Noo Fasir?
Kursigu ma Wuxuu Hor istaaga
in dhalinyaro La Shaqaalaysiiyo oo Dawlada Sida kuraasta kale Qofka Gacanta La qabto?
Ma Wuxuu Hor istaagaa Deegaankaaga inaad Udoodo xuquuqdiisa?
Hor Orodka Bilaa Macnaha ah iyo iska Dhaadhcinta Shiqsiyeed kursiga aan Ka Dayno oo aan La XisaabtanoWaligaa ma ogaanaysid awoodaada shaqsiyadeed, ilaa qof uu kuu dhaawaco si xun.
Waa xanuun inaad iga tagto, laakin waxaa kasii xanuun badan inaad ila sii-joogto.
Inaan u dulqaato xanuunka macnaheedu maaha, inaan u qalmo.Subax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Subax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Waxaan jeclahay inaan noqdo, sidaada oo kale.
Dhib maleh waxaad xidhan tahay, markasta waad qurux badan tahay.
Waxaan jeclahay inaan wakhti kula-qaato.
Aad ayaan ugu riyaaqaa kartidaada iyo halabuurkaada.
Waligay lama-kulmin qof aamin ah oo daacad ah, sidaada oo kale.
Waan kahelaa sidaad u garanayso shaqsiyadaada. Iyo waxaad ka doonayso noolasha.
Aad ayaan uga helaa sidaad ii daryeesho, waxaa tahay qof qiimo badan.
Labiskaada waa cajiib, waana jeclaan lahaa inaan sidaada oo kale u labis-aqaani lahaa.
Waxaa tahay qofkaan ugu jeclahay inaan la-hadlo. Waad ku mahadsan tahay dhagaha ii nugul, eed igu-dhagaysanayso.
Kalsoonidaadu waa mid soo-jiidasho leh.
Quruxdaadu waa mid soo jiidasho leh.
Noolashayda waxaad ku soo-kordhisay xasilooni iyo jaceyl.
Maalintaan kula-joogin way igu dheertahay.
Meelkastood joogto, ayaan jeclahay inaan joogo.
Dawada ugu wanaagsan, waa anigoo gacantaada qabsada.Yaa u baahan qureex, hadaanba adiga ku haysto.Waligaa ma ogaanaysid awoodaada shaqsiyadeed, ilaa qof uu kuu dhaawaco si xun.
Waa xanuun inaad iga tagto, laakin waxaa kasii xanuun badan inaad ila sii-joogto.
Inaan u dulqaato xanuunka macnaheedu maaha, inaan u qalmo.Abdikhaalaq Wadani Yare Kursigu dhibkuu Leeyahay Bal Noo Fasir?
Kursigu ma Wuxuu Hor istaaga
in dhalinyaro La Shaqaalaysiiyo oo Dawlada Sida kuraasta kale Qofka Gacanta La qabto?
Ma Wuxuu Hor istaagaa Deegaankaaga inaad Udoodo xuquuqdiisa?
Hor Orodka Bilaa Macnaha ah iyo iska Dhaadhcinta Shiqsiyeed kursiga aan Ka Dayno oo aan La XisaabtanoSubax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Waxaan jeclahay inaan noqdo, sidaada oo kale.
Dhib maleh waxaad xidhan tahay, markasta waad qurux badan tahay.
Waxaan jeclahay inaan wakhti kula-qaato.
Aad ayaan ugu riyaaqaa kartidaada iyo halabuurkaada.
Waligay lama-kulmin qof aamin ah oo daacad ah, sidaada oo kale.
Waan kahelaa sidaad u garanayso shaqsiyadaada. Iyo waxaad ka doonayso noolasha.
Aad ayaan uga helaa sidaad ii daryeesho, waxaa tahay qof qiimo badan.
Labiskaada waa cajiib, waana jeclaan lahaa inaan sidaada oo kale u labis-aqaani lahaa.
Waxaa tahay qofkaan ugu jeclahay inaan la-hadlo. Waad ku mahadsan tahay dhagaha ii nugul, eed igu-dhagaysanayso.
Kalsoonidaadu waa mid soo-jiidasho leh.
Quruxdaadu waa mid soo jiidasho leh.
Noolashayda waxaad ku soo-kordhisay xasilooni iyo jaceyl.
Maalintaan kula-joogin way igu dheertahay.
Meelkastood joogto, ayaan jeclahay inaan joogo.
Dawada ugu wanaagsan, waa anigoo gacantaada qabsada.
7uqmewoaqt6mpl2n7nruvyg1zcgbsm7
312088
312087
2026-11-09T10:28:08Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Wikibidhiya]]": [[WP:Tafatirka qaska|Wax ka beddelid carqaladayn ah]] oo joogto ah ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn))
297723
wikitext
text/x-wiki
[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|340px|right|thumb|Af-Soomaali [[Wikipedia logo|Wikibidhiya]].]]
'''Wikibidhiya''', ama '''Wikipedia''' (loogu dhawaaqo [ˌwiˑkiˈpidi.ə]). Waa bar laga helo [[World Wide Web|Web]]-ka oo ah [[Qaamuus]] qoran. Waxaa qorey dad iskood u qora maqaalada luuqadadooda oo aan dawlad ama haayadi dirin ama lacag ku siin. Qofwalba oo [[internet]]ka heysta, yaqaanana sida loo isticmaalo wuu ka qeybqaadan kaaraa Qaamuuskan oo sidii cilmi Soomaaliga ku qoran loo soo gelin lahaa halkan. Arintan oo la bilaabay [[2001]] Ingiriiskuna ([[english]]) ugu horeysey ayaa waxaa ku xigey luuqado badan oo kuwa ugu waaweyn ay yihiin [[Jarmal]], [[Faransiis]], [[Isbania|Isbanish]] iyo [[Talyaani]]. Daabacaadda Wikibidhiya ka dib, daabacado wikibidhiya badan ayaa la bilaabay.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias List of Wikipedias (in english)]</ref>
==Qeexida Wikibidhi==
==Taariikhda==
Wikipedia wuxuu u bilaabay sidii mashruuc dhinac ah [[nupedia]], web-ka qaamuus oo bilaash ah oo maqaalladiisa ay qoreen khabiiro.<ref>Andreas M. Kaplan, M. Haenlein (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, 57 Issue 5, pp.617-626</ref> Larry Sanger, oo la aasaasay nupedia Jimmy Wales, ayaa dejiyay fikradda qaamuus ku salaysan wiki Janaayo 10, 2001 ee liiska waraaqaha nupedia<ref>{{Cite web |ciwaan=Archive.org |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |access-date=2003-04-14 |archive-date=2003-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |dead-url=no }}</ref> Kadib Janaayo 15, 2001, Wikibidhiya waxaa si rasmi ah loo bilaabay mareegaha www.wikipedia.com.<ref>{{cite web|url=http://www.wikipedia.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010331173908/http://www.wikipedia.com/|archivedate=31 March 2001}}</ref>
[[Taariikh]]du markii ay ahayd 18/01/2012 ayaa waxa hawada ka baxay wikibedia laakiinse isla maalin ka bacdiba waa ay ku soo noqotay hawada.
==Tixraac Aboorey ==
{{reflist}}
[[Category:Internet]]
Abdikhaalaq Wadani Yare Kursigu dhibkuu Leeyahay Bal Noo Fasir?
Kursigu ma Wuxuu Hor istaaga
in dhalinyaro La Shaqaalaysiiyo oo Dawlada Sida kuraasta kale Qofka Gacanta La qabto?
Ma Wuxuu Hor istaagaa Deegaankaaga inaad Udoodo xuquuqdiisa?
Hor Orodka Bilaa Macnaha ah iyo iska Dhaadhcinta Shiqsiyeed kursiga aan Ka Dayno oo aan La XisaabtanoWaligaa ma ogaanaysid awoodaada shaqsiyadeed, ilaa qof uu kuu dhaawaco si xun.
Waa xanuun inaad iga tagto, laakin waxaa kasii xanuun badan inaad ila sii-joogto.
Inaan u dulqaato xanuunka macnaheedu maaha, inaan u qalmo.Subax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Subax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Waxaan jeclahay inaan noqdo, sidaada oo kale.
Dhib maleh waxaad xidhan tahay, markasta waad qurux badan tahay.
Waxaan jeclahay inaan wakhti kula-qaato.
Aad ayaan ugu riyaaqaa kartidaada iyo halabuurkaada.
Waligay lama-kulmin qof aamin ah oo daacad ah, sidaada oo kale.
Waan kahelaa sidaad u garanayso shaqsiyadaada. Iyo waxaad ka doonayso noolasha.
Aad ayaan uga helaa sidaad ii daryeesho, waxaa tahay qof qiimo badan.
Labiskaada waa cajiib, waana jeclaan lahaa inaan sidaada oo kale u labis-aqaani lahaa.
Waxaa tahay qofkaan ugu jeclahay inaan la-hadlo. Waad ku mahadsan tahay dhagaha ii nugul, eed igu-dhagaysanayso.
Kalsoonidaadu waa mid soo-jiidasho leh.
Quruxdaadu waa mid soo jiidasho leh.
Noolashayda waxaad ku soo-kordhisay xasilooni iyo jaceyl.
Maalintaan kula-joogin way igu dheertahay.
Meelkastood joogto, ayaan jeclahay inaan joogo.
Dawada ugu wanaagsan, waa anigoo gacantaada qabsada.Yaa u baahan qureex, hadaanba adiga ku haysto.Waligaa ma ogaanaysid awoodaada shaqsiyadeed, ilaa qof uu kuu dhaawaco si xun.
Waa xanuun inaad iga tagto, laakin waxaa kasii xanuun badan inaad ila sii-joogto.
Inaan u dulqaato xanuunka macnaheedu maaha, inaan u qalmo.Abdikhaalaq Wadani Yare Kursigu dhibkuu Leeyahay Bal Noo Fasir?
Kursigu ma Wuxuu Hor istaaga
in dhalinyaro La Shaqaalaysiiyo oo Dawlada Sida kuraasta kale Qofka Gacanta La qabto?
Ma Wuxuu Hor istaagaa Deegaankaaga inaad Udoodo xuquuqdiisa?
Hor Orodka Bilaa Macnaha ah iyo iska Dhaadhcinta Shiqsiyeed kursiga aan Ka Dayno oo aan La XisaabtanoSubax wanaagsan gabadha ugu quruxda badan dumarka.
Xalay oo dhan adigaan kugu riyoonayay.Waxaan jeclahay inaan noqdo, sidaada oo kale.
Dhib maleh waxaad xidhan tahay, markasta waad qurux badan tahay.
Waxaan jeclahay inaan wakhti kula-qaato.
Aad ayaan ugu riyaaqaa kartidaada iyo halabuurkaada.
Waligay lama-kulmin qof aamin ah oo daacad ah, sidaada oo kale.
Waan kahelaa sidaad u garanayso shaqsiyadaada. Iyo waxaad ka doonayso noolasha.
Aad ayaan uga helaa sidaad ii daryeesho, waxaa tahay qof qiimo badan.
Labiskaada waa cajiib, waana jeclaan lahaa inaan sidaada oo kale u labis-aqaani lahaa.
Waxaa tahay qofkaan ugu jeclahay inaan la-hadlo. Waad ku mahadsan tahay dhagaha ii nugul, eed igu-dhagaysanayso.
Kalsoonidaadu waa mid soo-jiidasho leh.
Quruxdaadu waa mid soo jiidasho leh.
Noolashayda waxaad ku soo-kordhisay xasilooni iyo jaceyl.
Maalintaan kula-joogin way igu dheertahay.
Meelkastood joogto, ayaan jeclahay inaan joogo.
Dawada ugu wanaagsan, waa anigoo gacantaada qabsada.
7uqmewoaqt6mpl2n7nruvyg1zcgbsm7
312089
312088
2026-11-09T10:52:28Z
Isma4l
41797
Haaginta maqaalka
312089
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = The Wikipedia logo depicts a globe made out of puzzle pieces with glyphs from various writing systems.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Wikipedia portal showing the different languages sorted by article count
| caption = Wikipedia's desktop homepage in 2022
| collapsible = yes
| website_type = Online encyclopedia
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|There are {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} active editions of Wikipedia, but that does not translate into {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} unique languages. For example, there is an edition in English and an edition in Simple English, different editions of Belarusan (using the Narkamaŭka and Taraškievica orthographies), different editions of Norwegian (using the Nynorsk and Bokmål orthographies), etc.<br />Additionally, there are {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} closed editions of Wikipedia, in languages for which there are not enough speakers for sustainment (for example, Marshallese and Akan). Four editions were outright deleted (examples include the [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] and the [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|For some nearly extinct languages, such as the Manchu language, no Wikipedia editions have ever been created.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = United States
| area_served = Worldwide (except China, Myanmar, and North Korea)
| owner = Wikimedia Foundation (since 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = Supported
| commercial = No
| registration = Optional{{efn|Registration is required for certain tasks, such as editing protected pages, creating pages on the English Wikipedia, and uploading files.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (as of {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Active
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Most text is also dual-licensed under GNU Free Documentation License; media licensing varies.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} or {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} in English}} is a free online encyclopedia written and maintained by a community of volunteer editors, known as Wikipedians, through open collaboration and the wiki software MediaWiki. Founded by Jimmy Wales and Larry Sanger in 2001, Wikipedia has been hosted since 2003 by the Wikimedia Foundation, an American nonprofit organization funded mainly by donations from readers.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia is the largest and most read reference work in history.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Initially available only in English, Wikipedia has grown to over 300 languages and is one of the world's most visited websites {{as of|2026|lc=y|post=}}. The English Wikipedia, with over {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} million articles, remains the largest of the editions, which together comprise more than {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} articles and attract more than 1.5 billion unique device visits and 13 million edits per month (about five{{nbsp}}edits per second on average) <!-- To calculate edits per second, I did the number of edits divided by the number of seconds in a month. If anyone finds this math incorrect, please fix it, I'm not a mathematician! --> {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<!-- {{As of|2024|04|lc=y}} PLEASE UPDATE AS NEEDED --><ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} over 25% of Wikipedia's traffic comes from the United States, while Japan accounts for nearly 7%, and the United Kingdom, Germany, and Russia each represent around 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia has been praised for its internal structure and culture, enabling the democratization of knowledge, and for its extensive coverage on various topics. The encyclopedia has also been criticized for systemic bias, such as a gender bias against women and a geographical bias against the Global South.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> The reliability of Wikipedia was frequently criticized in the 2000s, but has received greater praise from the late 2010s onward.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Censorship of Wikipedia by national governments has ranged from censoring specific pages to the entire site, sometimes due to its criticism of the government, or for content considered blasphemous.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Wikipedia articles on breaking news are accessed as sources for up-to-date information by many.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger both in 2026]]
{{Main|History of Wikipedia}}
=== Nupedia ===
{{Main|Nupedia}}Various collaborative online encyclopedias were attempted before Wikipedia's launch, but with limited success.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia began as a complementary project for Nupedia, a free online English-language encyclopedia project whose articles were written by experts and reviewed under a formal process.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> It was founded on March 9, 2000, under the ownership of Bomis, a web portal company. Its main figures were Bomis CEO Jimmy Wales and Larry Sanger, editor-in-chief for Nupedia and later Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia was initially licensed under its own Nupedia Open Content License. Before Wikipedia was founded, Nupedia switched to the GNU Free Documentation License at the urging of Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales is often credited with defining the goal of making a publicly editable encyclopedia,<ref name="SangerMemoir" /> while Sanger is credited with the strategy of using a wiki to reach that goal.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> On January 10, 2001, Sanger proposed on the Nupedia mailing list to create a wiki as a "feeder" project for Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Launch and growth ===
Wikipedia was launched on January 15, 2001 (sometimes referred to as "Wikipedia Day"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} as a single English-language edition with the domain name ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> and was announced by Sanger on the Nupedia mailing list.<ref name="SangerMemoir" /> The name, proposed by Sanger to forestall any potential damage to the Nupedia name,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> originated from a blend word of the words ''wiki'' and ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales stated that the idea for Wikipedia was influenced by the spontaneous order ideas associated with Friedrich Hayek and the Austrian School of economics after being exposed to these ideas by the libertarian economist Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> In particular, Wales was influenced by Hayek's essay The Use of Knowledge in Society stating it was "central" to his thinking about "how to manage the Wikipedia project".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Its integral policy of "neutral point of view" arose within its first year.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Otherwise, there were initially relatively few rules, and it operated independently of Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis originally intended for it to be a for-profit business.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|The Wikipedia home page on December 20, 2001{{efn|Available as an archive at the Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia gained early contributors from Nupedia, ''Slashdot'' postings, and web search engine indexing. Language editions were created beginning in March 2001, with a total of 161 in use by the end of 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia and Wikipedia coexisted until the former's servers were taken down permanently in 2003, and its text was incorporated into Wikipedia. The English Wikipedia passed the mark of 2 million articles on September 9, 2007, making it the largest encyclopedia ever assembled, surpassing the ''Yongle Encyclopedia'' made in China during the Ming dynasty in 1408, which had held the record for almost 600 years.<ref name="EB_encyclopedia" />
Due to fears of commercial advertising and lack of control, users of the Spanish Wikipedia forked from Wikipedia to create Enciclopedia Libre in February 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales then announced that Wikipedia would not display advertisements and changed Wikipedia's domain from ''wikipedia.com'' to ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
After an early period of exponential growth,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> the growth rate of the English Wikipedia in terms of the numbers of new articles and of editors appears to have peaked around early 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> The edition reached 3 million articles in August 2009. Around 1,800 articles were added daily to the encyclopedia in 2006; by 2013 that average was roughly 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> A team at the Palo Alto Research Center attributed this slowing of growth to "increased coordination and overhead costs, exclusion of newcomers, and resistance to new edits".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Others suggested that the growth flattened naturally because articles that could be called "low-hanging fruit"—topics that clearly merit an article—had already been created and built up extensively.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
In November 2009, a researcher at the Rey Juan Carlos University in Madrid, Spain, found that the English Wikipedia had lost 49,000 editors during the first three months of 2009; in comparison, it lost only 4,900 editors during the same period in 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' cited the array of rules applied to editing and disputes related to such content among the reasons for this trend.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales disputed these claims in 2009, denying the decline and questioning the study's methodology.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Two years later, in 2011, he acknowledged a slight decline, noting a decrease from "a little more than 36,000 writers" in June 2010 to 35,800 in June 2011. In the same interview, he also claimed the number of editors was "stable and sustainable".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> A 2013 ''MIT Technology Review'' article, "The Decline of Wikipedia", questioned this claim, reporting that since 2007 Wikipedia had lost a third of its volunteer editors, and suggesting that those remaining had focused increasingly on minutiae.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> In July 2012, ''The Atlantic'' reported that the number of administrators was also in decline.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> In November 2013, ''New York'' magazine stated, "Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> The number of active English Wikipedia editors has since remained steady after a long period of decline.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
On January 20, 2014, Subodh Varma reporting for ''The Economic Times'' indicated that not only had Wikipedia's growth stalled, it "had lost nearly ten percent of its page views last year. There was a decline of about 2 billion between December 2012 and December 2013. Its most popular versions are leading the slide: page-views of the English Wikipedia declined by twelve percent, those of the German version slid by 17 percent and the Japanese version lost 9 percent."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma added, "While Wikipedia's managers think that this could be due to errors in counting, other experts feel that Google's Knowledge Graphs project launched last year may be gobbling up Wikipedia users."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> When contacted on this matter, Clay Shirky, associate professor at New York University and fellow at Harvard's Berkman Klein Center for Internet & Society said that he suspected much of the page-view decline was due to Knowledge Graphs, stating, "If you can get your question answered from the search page, you don't need to click [any further]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> By the end of December 2016, Wikipedia was ranked the fifth most popular website globally.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> As of January 2023, 55,791 English Wikipedia articles have been cited 92,300 times in scholarly journals,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> from which cloud computing was the most cited page.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-blackout-congressional-representatives.html |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
n25981lwbvq22mldoxr05zdopwo8cxk
312090
312089
2026-11-09T10:54:25Z
Isma4l
41797
/* */
312090
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Ingiriis ah iyo nooc Ingiriis Fudud ah, noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Duubka sare/Dhibcaha oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Khawaarij/Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga English Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Ingiriiska}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedians, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo sofweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Ingiriiska, Wikipedia waxay u phát-tay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. English Wikipedia, oo leh in ka badan {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} milyan oo maqaallo ah, waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger both in 2026]]
{{Main|History of Wikipedia}}
=== Nupedia ===
{{Main|Nupedia}}Various collaborative online encyclopedias were attempted before Wikipedia's launch, but with limited success.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia began as a complementary project for Nupedia, a free online English-language encyclopedia project whose articles were written by experts and reviewed under a formal process.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> It was founded on March 9, 2000, under the ownership of Bomis, a web portal company. Its main figures were Bomis CEO Jimmy Wales and Larry Sanger, editor-in-chief for Nupedia and later Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia was initially licensed under its own Nupedia Open Content License. Before Wikipedia was founded, Nupedia switched to the GNU Free Documentation License at the urging of Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales is often credited with defining the goal of making a publicly editable encyclopedia,<ref name="SangerMemoir" /> while Sanger is credited with the strategy of using a wiki to reach that goal.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> On January 10, 2001, Sanger proposed on the Nupedia mailing list to create a wiki as a "feeder" project for Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Launch and growth ===
Wikipedia was launched on January 15, 2001 (sometimes referred to as "Wikipedia Day"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} as a single English-language edition with the domain name ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> and was announced by Sanger on the Nupedia mailing list.<ref name="SangerMemoir" /> The name, proposed by Sanger to forestall any potential damage to the Nupedia name,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> originated from a blend word of the words ''wiki'' and ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales stated that the idea for Wikipedia was influenced by the spontaneous order ideas associated with Friedrich Hayek and the Austrian School of economics after being exposed to these ideas by the libertarian economist Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> In particular, Wales was influenced by Hayek's essay The Use of Knowledge in Society stating it was "central" to his thinking about "how to manage the Wikipedia project".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Its integral policy of "neutral point of view" arose within its first year.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Otherwise, there were initially relatively few rules, and it operated independently of Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis originally intended for it to be a for-profit business.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|The Wikipedia home page on December 20, 2001{{efn|Available as an archive at the Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia gained early contributors from Nupedia, ''Slashdot'' postings, and web search engine indexing. Language editions were created beginning in March 2001, with a total of 161 in use by the end of 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia and Wikipedia coexisted until the former's servers were taken down permanently in 2003, and its text was incorporated into Wikipedia. The English Wikipedia passed the mark of 2 million articles on September 9, 2007, making it the largest encyclopedia ever assembled, surpassing the ''Yongle Encyclopedia'' made in China during the Ming dynasty in 1408, which had held the record for almost 600 years.<ref name="EB_encyclopedia" />
Due to fears of commercial advertising and lack of control, users of the Spanish Wikipedia forked from Wikipedia to create Enciclopedia Libre in February 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales then announced that Wikipedia would not display advertisements and changed Wikipedia's domain from ''wikipedia.com'' to ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
After an early period of exponential growth,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> the growth rate of the English Wikipedia in terms of the numbers of new articles and of editors appears to have peaked around early 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> The edition reached 3 million articles in August 2009. Around 1,800 articles were added daily to the encyclopedia in 2006; by 2013 that average was roughly 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> A team at the Palo Alto Research Center attributed this slowing of growth to "increased coordination and overhead costs, exclusion of newcomers, and resistance to new edits".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Others suggested that the growth flattened naturally because articles that could be called "low-hanging fruit"—topics that clearly merit an article—had already been created and built up extensively.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
In November 2009, a researcher at the Rey Juan Carlos University in Madrid, Spain, found that the English Wikipedia had lost 49,000 editors during the first three months of 2009; in comparison, it lost only 4,900 editors during the same period in 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' cited the array of rules applied to editing and disputes related to such content among the reasons for this trend.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales disputed these claims in 2009, denying the decline and questioning the study's methodology.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Two years later, in 2011, he acknowledged a slight decline, noting a decrease from "a little more than 36,000 writers" in June 2010 to 35,800 in June 2011. In the same interview, he also claimed the number of editors was "stable and sustainable".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> A 2013 ''MIT Technology Review'' article, "The Decline of Wikipedia", questioned this claim, reporting that since 2007 Wikipedia had lost a third of its volunteer editors, and suggesting that those remaining had focused increasingly on minutiae.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> In July 2012, ''The Atlantic'' reported that the number of administrators was also in decline.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> In November 2013, ''New York'' magazine stated, "Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> The number of active English Wikipedia editors has since remained steady after a long period of decline.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
On January 20, 2014, Subodh Varma reporting for ''The Economic Times'' indicated that not only had Wikipedia's growth stalled, it "had lost nearly ten percent of its page views last year. There was a decline of about 2 billion between December 2012 and December 2013. Its most popular versions are leading the slide: page-views of the English Wikipedia declined by twelve percent, those of the German version slid by 17 percent and the Japanese version lost 9 percent."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma added, "While Wikipedia's managers think that this could be due to errors in counting, other experts feel that Google's Knowledge Graphs project launched last year may be gobbling up Wikipedia users."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> When contacted on this matter, Clay Shirky, associate professor at New York University and fellow at Harvard's Berkman Klein Center for Internet & Society said that he suspected much of the page-view decline was due to Knowledge Graphs, stating, "If you can get your question answered from the search page, you don't need to click [any further]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> By the end of December 2016, Wikipedia was ranked the fifth most popular website globally.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> As of January 2023, 55,791 English Wikipedia articles have been cited 92,300 times in scholarly journals,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> from which cloud computing was the most cited page.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-blackout-congressional-representatives.html |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
ci1tza60gy2sowr3wqftvoykz47brv5
312091
312090
2026-11-09T11:01:32Z
Isma4l
41797
/* Taariikhda */
312091
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Ingiriis ah iyo nooc Ingiriis Fudud ah, noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Duubka sare/Dhibcaha oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Khawaarij/Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga English Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Ingiriiska}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedians, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo sofweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Ingiriiska, Wikipedia waxay u phát-tay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. English Wikipedia, oo leh in ka badan {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} milyan oo maqaallo ah, waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
apu6y0wm2eb8di5nt8b88ao5qmxdmyu
312097
312091
2026-11-09T11:12:14Z
Isma4l
41797
/* */
312097
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Dhibcaha oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga English Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Ingiriiska}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedians, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo sofweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Ingiriiska, Wikipedia waxay u phát-tay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. English Wikipedia, oo leh in ka badan {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} milyan oo maqaallo ah, waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
ffvgw1jcefovomh8pdvg9mgl75gwz2l
312098
312097
2026-11-09T11:14:01Z
Isma4l
41797
/* */
312098
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Ingiriiska}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedians, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo sofweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Ingiriiska, Wikipedia waxay u phát-tay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. English Wikipedia, oo leh in ka badan {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} milyan oo maqaallo ah, waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
bpp8kv5tllkt85kdcxlhphvrrhx0j1m
312099
312098
2026-11-09T11:23:47Z
Isma4l
41797
/* */
312099
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Ingiriiska, Wikipedia waxay u phát-tay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. English Wikipedia, oo leh in ka badan {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} milyan oo maqaallo ah, waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
ojluz2a8kby2r8s8nirlhqi09wo7hao
312100
312099
2026-11-09T11:25:26Z
Isma4l
41797
/* */
312100
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Ingiriiska, Wikipedia waxay u phát-tay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. Soomaali Wikipedia, oo leh in ka badan {{#expr:floor({{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES}}|R}}/10^6)}} kun oo maqaallo ah, waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
73tf2jxq31rs59m03znyvf0vursjae1
312101
312100
2026-11-09T11:29:22Z
Isma4l
41797
/* */
312101
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Soomaaliga, Wikipedia waxay leedahay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. Soomaali Wikipedia, oo leh in ka badan {{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES:R}}|R}} kun oo maqaallo ah waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee views-ka Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
9q6oc1fc55d2xk8gwosnugpkvrgedk5
312102
312101
2026-11-09T11:31:24Z
Isma4l
41797
/* Saamaynta AI-da soo saarta ee aragtid Wikipedia */
312102
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Soomaaliga, Wikipedia waxay leedahay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. Soomaali Wikipedia, oo leh in ka badan {{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES:R}}|R}} kun oo maqaallo ah waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee aragtid Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid [[Internet traffic|traffik-ka]] marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee views-ka dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
5sxi9a749jonvlvb7fisf1v84cvhqj7
312103
312102
2026-11-09T11:32:24Z
Isma4l
41797
312103
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Soomaaliga, Wikipedia waxay leedahay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. Soomaali Wikipedia, oo leh in ka badan {{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES:R}}|R}} kun oo maqaallo ah waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee aragtid Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid taraafikada marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee aragtida dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|A mobile version showing the English Wikipedia's Main Page on October 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|Wikipedia page views by platform]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
g190029imbp13tw8c0nyw6hw00o7w9j
312110
312103
2026-11-09T11:43:37Z
Isma4l
41797
312110
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Soomaaliga, Wikipedia waxay leedahay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. Soomaali Wikipedia, oo leh in ka badan {{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES:R}}|R}} kun oo maqaallo ah waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso [wax kale]."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha (cloud computing) ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee aragtid Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid taraafikada marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee aragtida dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|Nooc moobayl ah oo muujinaya Bogga hore ee Wikipedia ee Ingiriisiga Oktoobar 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|uprightBogagga Wikipedia ee laga daawado madal ahaan]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
sg0sl4kw8obhalgdtcyhz683gjufi1k
312111
312110
2026-11-09T11:56:49Z
Isma4l
41797
312111
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox website
| name = Wikipedia
| logo = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|upright=0.68|frameless|An incomplete sphere made of large, white jigsaw puzzle pieces. Each puzzle piece contains one glyph from a different writing system, with each glyph written in black.]]
| logo_caption = Sawirka astaanta Wikipedia wuxuu muujinayaa qabsi ka samaysan qaybo hal-xiraale ah oo leh astaamo luqado kala duwan oo qoraal ah.
| screenshot = Wikipedia Portal Screenshot (2022).svg{{!}}border
| screenshot_alt = Portal-ka Wikipedia oo muujinaya luqadaha kala duwan oo loo kala soocay tirada maqaallada
| caption = Bogga hore ee kombuyuutarka ee Wikipedia sannadkii 2022
| collapsible = yes
| website_type = Ensiklabeediyada online-ka ah
| language_count = {{NUMBEROF|active|Wikipedia}}
| language_footnote = {{efn|Waxaa jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} noocyo oo firfircoon oo Wikipedia ah, laakiin taasi uma badalanayso {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} luqadood oo gaar ah. Tusaale ahaan, waxaa jira nooc Af-Soomaali ah noocyo kala duwan oo Belarusan ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Narkamaŭka iyo Taraškievica), noocyo kala duwan oo Norwegian ah (iyadoo la isticmaalayo orotograafiyada Nynorsk iyo Bokmål), iwm.<br />Intaa waxaa dheer, waxaa jira {{NUMBEROF|closed|Wikipedia}} nooc oo ku xiran oo Wikipedia ah, oo ku jira luqado aan lahayn kuwo ku filan oo ku hadla si loo sii daayo (tusaale ahaan, Marshallese iyo Akan). Astaamaha afar nooc ayaa la tirtiray gebi ahaanba (tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Moldovan Wikipedia 2|Moldovian Wikipedia]] iyo [[:meta:Proposals for closing projects/Deletion of Siberian Wikipedia|Siberian Wikipedia]])}}{{efn|Luqadaha qaar ee ku dhow inay dhabar-dhabar ka dhacaan, sida luqadda Manchu, ma jiro noocyo Wikipedia ah oo ahaan la abuuray.}}
| predecessor = Nupedia
| headquarters = San Francisco, California, US
| country_of_origin = Mareykanka
| area_served = Adduunka oo dhan (ka sokow Shiinaha, Myanmar, iyo Woqooyiga Kuuriya)
| owner = Wikimedia Foundation (tan iyo 2003)
| creator = {{hlist|Jimmy Wales|Larry Sanger}}
| website = {{URL|https://wikipedia.org}}
| ipv6 = La taageeray
| commercial = Maya
| registration = Ikhtiyaari{{efn|Diiwaangelintu waxay u baahan tahay hawlo kala duwan, sida tafatirka boggaga ilaalinaya, abuurista boggaga Soomaali Wikipedia, iyo soo rarida faylasha.}}
| num_users = {{format price|{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}} (laga bilaabo {{Date|2=MDY}})
| launched = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}}
| current_status = Firfircoon
| content_license = Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0{{efn|Qoraallada badankood waxaa sidoo cual-licensed hoos imaanaya GNU Free Documentation License; shatiga warbaahinta waa kala duwan yahay.}}
| oclc = 52075003
| written_in = <!-- None, the programming language is a property of MediaWiki -->
}}
{{No image carousel}}
'''Wikipedia'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|audio=En-uk-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|@|ˈ|p|iː|d|i|ə}} {{respell|WIK|ə|PEE|dee|ə}} ama {{IPAc-en|audio=en-us-Wikipedia.ogg|ˌ|w|ɪ|k|i|-}} {{respell|WIK|ee|PEE|dee|ə}} ee Af-Soomaali}} waa ensiklabeediyo online ah oo bilaash ah oo ay qoraan kuna maareeyaan bulsho ah tafatirayaal mutadawiciin ah, oo loo yaqano Wikipedian, iyada oo la marinayo iskaashi furan iyo softaweerka wiki ee MediaWiki. Waxaa aasaasay Jimmy Wales iyo Larry Sanger sannadkii 2001, Wikipedia waxaa tan iyo 2003 martigelinayay Wikimedia Foundation, oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo Mareykan ah oo inta badan lagu maalgeliyo deeqaha ka yimaada akhristayaasha.<ref name=WF10.23.23>{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/11/03/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |last=Seitz-Gruwell |first=Lisa |author-link=Lisa Seitz-Gruwell |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 23, 2023 |access-date=December 27, 2023 |url-status=live |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008212455/https://wikimediafoundation.org/news/2023/10/23/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}</ref> Wikipedia waa shaqada tixraaca ee ugu weyn uguna akhriska badan taariikhda.<ref name="Wiki20">{{cite news |date=January 9, 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107165356/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |archive-date=January 7, 2021 |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Economist}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Anderson |first=Chris |date=May 8, 2006 |title=Jimmy Wales – The 2006 Time 100 |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001311/https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975844_1976488,00.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=November 11, 2017 |author-link=Chris Anderson (writer)}}</ref>
Ugu horreyn lagu heli karay oo keliya luqadda Soomaaliga, Wikipedia waxay leedahay in ka badan 300 oo luqadood waxayna tahay mid ka mid ah mareegaha ugu booqashada badan adduunka {{as of|2026|lc=y|post=}}. Soomaali Wikipedia, oo leh in ka badan {{formatnum:{{NUMBEROFARTICLES:R}}|R}} kun oo maqaallo ah waxay weli tahay tan ugu weyn ee noocyada, kuwaas oo wadajir u samaynaya in ka badan {{spellnum per MOS|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}} maqaallo waxayna soo jiitaan in ka badan 1.5 bilyan oo booqashooyin qalab gaar ah iyo 13 milyan oo tafatiryada bishii (qiyaastii shan tafatir ilbiriqsikiiba celcelis ahaan) {{as of|2024|04|lc=y|post=.}}<ref name="Wikimedia_Stats">{{cite web |title=Wikistats – Statistics For Wikimedia Projects |url=https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |access-date=August 8, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=July 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711051858/https://stats.wikimedia.org/#/all-wikipedia-projects |url-status=live}}</ref> {{As of|2025|12|post=,}} in ka badan 25% taraafikada Wikipedia waxay ka timaadaa Mareykanka, halka Jabaan ay ka tahay ku dhowaad 7%, iyo Boqortooyada Midowday, Jarmalka, iyo Ruushka uu kastaaba u dhigmo qiyaastii 5%.<ref>{{Cite web |title=wikipedia.org |url=https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605091241/https://www.similarweb.com/website/wikipedia.org#geography |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 9, 2026 |website=Similarweb}}</ref>
Wikipedia waxaa lagu ammaanay qaab-dhismeedkeeda gudaha iyo dhaqankeeda, iyada oo u oggolaanaysa demokaraadiyeynta aqoonta, iyo dabooliddeeda ballaaran ee mowduucyo kala duwan. Ensiklabeediyada waxaa sidoo kale lagu dhaleeceeyay eexda nidaamsan, sida eexda jinsiga ee ka dhanka ah haweenka iyo eexda juqraafiyadeed ee ka dhanka ah Koonfurta Caalamiga ah.<ref>{{cite news |last=Noor |first=Poppy |title=Wikipedia biases |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=July 29, 2018 |author-link=Poppy Noor |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109040056/https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/29/the-five-wikipedia-biases-pro-western-male-dominated |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hern |first1=Alex |title=Wikipedia's view of the world is written by the west |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/15/wikipedia-view-of-the-world-is-still-written-by-the-west |newspaper=The Guardian |access-date=May 31, 2024 |date=September 15, 2015}}</ref> Kalsoanida Wikipedia waxaa inta badan lagu dhaleeceeyay 2000-yadii, laakiin waxay heshay ammaan ka sii weyn laga bilaabo dhamaadkii 2010-yadii wixii ka dambeeyay.<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21">{{Cite news |date=January 9, 2021 |title=Happy Birthday, Wikipedia |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101031816/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia |url-status=dead |archive-date=January 1, 2023}}</ref> Faafreebka Wikipedia ee ay sameeyaan dowladaha qaranka ayaa ka koobnaa ka faafreebka boggaga gaarka ah ilaa goobta oo dhan, mararka qaarkood sababtoo ah dhaleeceynta dowladda, ama nuxur loo arko mid cay ah.<ref>{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=April 1, 2022 |title=Russia threatens to fine Wikipedia if it doesn't remove some details about the war |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202215844/https://www.npr.org/2022/04/01/1090279187/russia-wikipedia-fine |archive-date=December 2, 2022}}</ref><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |date=February 17, 2020 |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-access=limited |access-date=October 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217081500/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |url-status=dead |archive-date=December 17, 2022}}</ref> Maqaallada Wikipedia ee wararka cusub waxaa loo isticmaalaa il ahaan macluumaadka cusub ee ay sameeyaan kuwo badan.<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012001310/https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |archive-date=October 12, 2022 |access-date=May 24, 2022 |website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news |last=McNamee |first=Kai |date=September 15, 2022 |title=Fastest 'was' in the West: Inside Wikipedia's race to cover the queen's death |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115033202/https://www.npr.org/2022/09/15/1122943829/wikipedia--queen-elizabeth-ii-death-deaditors-editors-article |archive-date=January 15, 2023}}</ref>
==Taariikhda==
[[File:Wikipedia founders Jimmy Wales and Larry Sanger in 2026.jpg|thumb|300x300px|Aasaasayaasha Wikipedia Jimmy Wales iyo Larry Sanger labaduba sanadka 2026]]
=== Nupedia ===
Encyclopedia-yada kala duwan ee la wada shaqeeyo ee internet-ka ayaa la isku dayay ka hor intaan la bilaabin Wikipedia, laakiin waxay lahaayeen guul kooban.<ref>{{cite web |last=Garber |first=Megan |date=October 12, 2011 |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |archive-date=February 10, 2023 |access-date=June 5, 2016 |website=Nieman Lab}}</ref> Wikipedia waxay billowday mashruuc kabid ah oo loogu talagalay Nupedia, oo ah mashruuc encyclopedia ah oo online ah oo af-Ingiriis ah oo bilaash ah cida ay maqaalladooda qoreen khubaro oo lagu eegayay habraac rasmi ah.<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |author1-link=Ned Kock |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> Waxaa la aasaasay Maarso 9, 2000, iyada oo hoos imaanaysa mulkiyadda Bomis, oo ah shirkad bogga internet-ka ah. Xubniheeda ugu muhiimsan waxay ahaayeen madaxa shirkadda Bomis Jimmy Wales iyo Larry Sanger, oo ahaa tifaftiraha guud ee Nupedia iyo dabadeedna Wikipedia.<ref name="Sidener-2004" /><ref name="Meyers" /> Nupedia markii hore waxaa lagu shatiyeeyay shatigeeda gaarka ah ee Nupedia Open Content License. Kahor intaan la aasaasin Wikipedia, Nupedia waxay u beddeshay GNU Free Documentation License iyada oo uu ku boorriyay Richard Stallman.<ref name="stallman1999" /> Wales waxaa inta badan loo aqoonsadaa inuu qeexay ujeeddada ah in la sameeyo encyclopedia si dadweynuhu ay wax uga beddeli karaan,<ref name="SangerMemoir" /> halka Sanger loo aqoonsaday istaraatiijiyadda ah in la isticmaalo wiki si loo gaaro ujeeddadaas.<ref>{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tech Rewind: How Wikipedia, the free encyclopedia came to be |url=https://www.mid-day.com/lifestyle/health-and-fitness/article/tech-rewind--how-wikipedia--the-free-encyclopedia-came-to-be-15915177 |access-date=2026-01-08 |website=Mid-day |language=en}}</ref> Janaayo 10, 2001, Sanger wuxuu ku soo jeediyay liiska boostada ee Nupedia in la abuuro wiki oo ah mashruuc "quudin" ah oo loogu talagalay Nupedia.<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |last=Sanger |first=Larry |date=January 10, 2001 |title=Let's Make a Wiki |url=https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=April 14, 2003 |access-date=December 26, 2008 |publisher=Internet Archive}}</ref>
=== Daahfurka iyo Koritaanka ===
Wikipedia waxaa la daahfuray Janaayo 15, 2001 (mararka qaarkood loo yaqaan "Maalinta Wikipedia"),{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=7}} iyada oo ah daabacaad keliya oo af-Ingiriis ah oo wadata magaca domain-ka ''www.wikipedia.com'',<ref name="WikipediaHome" /> waxaana ku dhuawaaqay Sanger oo ku jira liiska boostada ee Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Magaca, oo uu soo jeediyay Sanger si looga hortago wax kasta oo waxyeelo ah oo soo gaari kara magaca Nupedia,<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |url-status=dead |archive-date=14 April 2003}}</ref> wuxuu ka soo jeestay erey isku dar ah oo ah erayada ''wiki'' iyo ''encyclopedia''.<ref name="MiliardWho" /><ref name="J Sidener" /> Wales wuxuu sheegay in fikradda Wikipedia ay saameeyeen fikradaha nidaamka iskaba-imaadka ah ee la xiriira Friedrich Hayek iyo Dugsiga Dhaqaalaha ee Austriya ka dib markii uu la kulmay fikradahan dhaqaaley yahanka xorta ah Mark Thornton.<ref>{{Cite news |date=2009-04-15 |title=Wikipedia's Model Follows Hayek - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |access-date=2026-04-21 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921023242/https://www.wsj.com/articles/SB123976347774119699 |url-status=live}}</ref><ref name="Mangu-Ward-2007">{{Cite web |last=Mangu-Ward |first=Katherine |date=2007-05-30 |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |access-date=2026-04-21 |website=Reason.com |language=en-US |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725210204/https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |url-status=live}}</ref> Gaar ahaan, Wales waxaa saameeyay qormadii Hayek ee The Use_of Knowledge in Society isagoo sheegay inay ahayd "udub dhexaad" u ah fikirkiisa ku saabsan "sida loo maareeyo mashruuca Wikipedia".<ref name="Mangu-Ward-2007" /> Siyaasaddeeda isku-dhafnaan ee ah "aragtida dhexdhexaadka ah" waxay soo baxday sanadkeedii ugu horreeyay.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=29}} Haddii kale, bilowgii waxaa jiray xeerar yar oo qaraabo ah, waxayna si madaxbannaan u maamulaysay Nupedia.<ref name="SangerMemoir" /> Bomis markii ugu horreysay waxay u toosnayd inay noqoto ganacsi faa'iido doon ah.<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |author-last1=Finkelstein |author-first1=Seth |date=September 25, 2008 |title=Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |url-status=live |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207170151/https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |archive-date=December 7, 2022}}</ref>
[[File:English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|Bogga hoyga ee Wikipedia bishii Diseembar 20, 2001{{efn|Waxaa laga heli karaa keyd ahaan Nostalgia Wikipedia}}]]
Wikipedia waxay ka heshay wax ku darsadayaasha hore Nupedia, qoraallada ''Slashdot'', iyo tilmaamaha mashiinka raadinta webka. Daabacaadaha luqadaha waxaa la abuuray iyadoo la bilaabayo Maarso 2001, iyadoo guud ahaan 161 ay isticmaalayeen dhammaadkii 2004.<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120728/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html |url-status=live}}</ref><ref name="WP early language stats 1">Wikipedia:Multilingual statistics/2004</ref> Nupedia iyo Wikipedia waxay wada jireen ilaa inta server-kii hore la dejiyay si joogto ah 2003, qoraalkeedana lagu daray Wikipedia. Wikipedia-ga Ingiriiska waxay dhaaftay calaamadda 2 milyan oo maqaal Sebtembar 9, 2007, taasoo ka dhigtay encyclopedia-yadii ugu waaweynaa ee abid la soo ururiyo, iyadoo dhaaftay ''Yongle Encyclopedia'' ee lagu sameeyay Shiinaha intii lagu jiray boqortooyadii Ming 1408, taas oo haysay rikoodhka ku dhowaad 600 oo sano.<ref name="EB_encyclopedia" />
Cabsi laga qabay xayeysiisyada ganacsiga iyo la'aanta maamul darteed, isticmaaleyaasha Wikipedia-ga Isbaanishka ayaa ka soocmay Wikipedia si ay u abuuraan Enciclopedia Libre Febraayo 2002.<ref name="EL fears and start 1">{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |website=Osdir |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |url-status=dead |archive-date=October 6, 2008}}</ref> Wales wuxuu markaa ku dhawaaqay in Wikipedia aysan soo bandhigi doonin xayeysiis oo uu beddelay domain-ka Wikipedia ee ahaa ''wikipedia.com'' kuna beddelay ''wikipedia.org''.<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |date=August 16, 2002 |title=Brion VIBBER at pobox.com |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html |archive-date=June 20, 2014 |access-date=December 8, 2020 |website=Wikimedia}}</ref>
Ka dib xilli hore oo koritaan degdeg ah,<ref name="wikisym slowing growth 1"/> heerka koritaanka ee Wikipedia-ga Ingiriiska marka loo eego tirada maqaallada cusub iyo tifaftirayaasha waxay u muuqataa inay gaartay heer sare agagaarka horraantii 2007.<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |date=August 12, 2009 |title=Wikipedia approaches its limits |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |access-date=March 31, 2010 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132759/https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist+ |url-status=live}}</ref> Daabacaaddu waxay gaartay 3 milyan oo maqaal Ogosto 2009. Qiyaastii 1,800 maqaal ayaa maalin walba lagu daray encyclopedia 2006; sanadka 2013 celceliskaas wuxuu ahaa qiyaastii 800.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth |access-date=January 23, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=August 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826234512/http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia%27s_growth |url-status=live |last=((Editors of Wikipedia)) |author-link=Special:History/Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth}}</ref> Koox ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Palo Alto waxay sabab uga dhigtay hoos u dhacan koritaanka "kordhinta isku-duwidda iyo kharashyada guud, ka saaridda kuwa cusub, iyo iska caabinta tifaftirka cusub".<ref name="wikisym slowing growth 1">{{Cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |date=October 25, 2009 |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |conference=WikiSym '09 |book-title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=September 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926122335/https://dl.acm.org/doi/10.1145/1641309.1641322 |url-status=live |author3-link=Ed Chi |author4-link=Peter Pirolli}}</ref> Qaar kalena waxay soo jeediyeen in koritaanku uu si dabiici ah u fogaaday sababtoo ah maqaallada loogu yeeri karo "midho hooseeya" - mowduucyada si cad u mudan maqaal - horeyba waa la abuuray oo si ballaaran loo dhisay.<ref name="bostonreview the end of WP 1">{{cite magazine |last=Morozov |first=Evgeny |date=November–December 2009 |title=Edit This Page; Is it the end of Wikipedia |url=https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |magazine=Boston Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050926/https://bostonreview.net/books-ideas/edit-page-wikipedia-evgeny-morozov |url-status=dead |archive-date=December 11, 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 28, 2009 |title=Wikipedia – Exploring Fact City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045029/https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html |url-status=dead |archive-date=April 30, 2011}}</ref><ref name="stanford WP lack of future growth 1">{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |year=2012 |title=Wikipedia: Nowhere to grow |url=https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |url-status=live |publisher=Stanford Network Analysis Project |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718091331/https://snap.stanford.edu/class/cs341-2012/reports/09-GibbonsVetranoBiancaniCS341.pdf |archive-date=July 18, 2014}} {{open access}}</ref>
{{anchor|Decline in participation since 2009}}
Nofeembar 2009, cilmi-baare ka tirsan Jaamacadda Rey Juan Carlos ee Madrid, Spain, ayaa ogaaday in Wikipedia-ga Ingiriiska uu waayay 49,000 oo tifaftire ah seddexdii bilood ee ugu horreysay 2009; marka la barbardhigo, waxay lumisay kaliya 4,900 oo tifaftire ah muddadaas oo kale sanadka 2008.<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors |title=Wikipedia falling victim to a war of words |work=The Guardian |location=London |first=Jenny |last=Kleeman |date=November 26, 2009 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226132806/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors+ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |date=2009 |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |hdl=10115/11239 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314135007/https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239 |url-status=live}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa xusay tirada xeerarka lagu dabaqo tafatirka iyo khilaafaadka la xiriira waxyaabahaas ka mid ah sababaha isbeddelkan.<ref>{{Cite web |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |date=November 27, 2009 |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969 |archive-date=December 4, 2022 |access-date=January 23, 2023 |website=The Wall Street Journal}}</ref> Wales ayaa muran geliyay eedeymahan 2009, isagoo diiday hoos u dhaca oo su'aal gelinaya habraaca daraasadda.<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news |last=Barnett |first=Emma |date=November 26, 2009 |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html |archive-date=November 9, 2022}}{{cbignore}}</ref> Laba sano ka dib, 2011, wuxuu qirtay hoos u dhac yar, isagoo xusay hoos u dhac ka yimid "in yar oo ka badan 36,000 oo qoraayaal ah" Juun 2010 ilaa 35,800 Juun 2011. Wareysi la mid ah, wuxuu sidoo kale sheegay in tirada tifaftirayaashu ay ahayd "mid deggan oo waara".<ref name="wiki-women">{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |date=August 8, 2011 |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |url-status=live |url-access=registration |access-date=April 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html |archive-date=April 21, 2022}}</ref> Maqaal 2013 ah oo ka baxay ''MIT Technology Review'', "The Decline of Wikipedia", ayaa su'aal geliyay sheegashadan, iyada oo warbixineysa in tan iyo 2007 Wikipedia ay lumisay seddex meelood meel ka mid ah tifaftirayaasheeda mutadawiciinta ah, waxayna soo jeedisay in kuwa soo haray ay si isa soo taraysa diiradda u saareen faahfaahin yar yar.<ref name="Simonite-2013">{{cite journal |last=Simonite |first=Tom |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |title=The Decline of Wikipedia |date=October 22, 2013 |journal=MIT Technology Review |access-date=November 30, 2013 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731083716/https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/ |url-status=live}}</ref> Luulyo 2012, ''The Atlantic'' ayaa ku warrantay in tirada maamulayaashu ay sidoo kale ku jirtay hoos u dhac.<ref name="Meyer-2012">{{cite news |last=Meyer |first=Robinson |date=July 16, 2012 |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=December 9, 2022}}</ref> Nofeembar 2013, joornaalka ''New York'' ayaa sheegay, "Wikipedia, oo ah mareegaha lixaad ee ugu isticmaalka badan, ayaa wajahaya dhibaato gudaha ah."<ref>Ward, Katherine (November 25, 2013). ''New York'' Magazine. p. 18.</ref> Tirada tifaftirayaasha firfircoon ee Wikipedia ee Ingiriiska ayaa tan iyo markaas ahayd mid deggan muddo dheer oo hoos u dhac ah ka dib.<ref>{{Cite news |last=F. |first=G. |date=May 5, 2013 |title=Who really runs Wikipedia? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia |archive-date=November 26, 2021 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandiberg |first=Michael |date=February 23, 2020 |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/ |url-access=subscription |access-date=November 26, 2021 |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023 |archive-date=November 15, 2021}}</ref>
Janaayo 20, 2014, Subodh Varma oo u warramayay ''The Economic Times'' ayaa tilmaamay in koritaanka Wikipedia uusan kaliya istaagin, balse "uu lumiyay ku dhowaad boqolkiiba toban aragtida boggaggiisa sanadkii la soo dhaafay. Waxaa jiray hoos u dhac ku dhowaad 2 bilyan inta u dhaxaysa Diseembar 2012 iyo Diseembar 2013. Noocyadeeda ugu caansan ayaa horseedaya hoos u dhaca: aragtida bogga ee Wikipedia Ingiriiska ayaa hoos u dhacay boqolkiiba laba iyo toban, kuwa nooca Jarmalka ayaa hoos u dhacay 17 boqolkiiba isla markaana nooca Jabaanku uu lumiyay 9 boqolkiiba."<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news |last=Varma |first=Subodh |date=January 20, 2014 |title=Google eating into Wikipedia page views? |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |url-status=live |access-date=February 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211043545/https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/29094246.cms |archive-date=December 11, 2022}}</ref> Varma wuxuu ku daray, "In kasta oo maamulayaasha Wikipedia ay u maleynayaan in tani ay sabab u noqon karto khaladaadka xisaabinta, khubaro kale ayaa qaba in mashruuca Google ee Knowledge Graphs ee la bilaabay sanadkii la soo dhaafay uu liqayo isticmaaleyaasha Wikipedia."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Marka la la xiriiray arrintaan, Clay Shirky, oo ah borofisar ku xigeen ka ah Jaamacadda New York isla markaana ah xubin ka tirsan Xarunta Berkman Klein ee Jaamacadda Harvard ee Internet & Society ayaa sheegay inuu uga shakisan yahay in inta badan hoos u dhaca aragtida bogga uu sabab u ahaa Knowledge Graphs, isagoo yiri, "Haddii aad ka heli karto jawaabta su'aashaada bogga raadinta, uma baahnid inaad gujiso wax kale."<ref name="economictimes.indiatimes.com" /> Dhamaadkii Diseembar 2016, Wikipedia waxaa loo calaamadiyay mareegaha shanaad ee ugu caansan caalamka.<ref name="Alexa">{{cite web |url=https://www.alexa.com/topsites |title=Alexa Top 500 Global Sites |website=Alexa Internet |access-date=December 28, 2016 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites |url-status=dead}}</ref> Laga soo bilaabo Janaayo 2023, 55,791 maqaallo Wikipedia Ingiriis ah ayaa lagu xusay 92,300 jeer joornaalada cilmi-baarista,<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |url-status=live}}</ref> kuwaas oo xisaabinta daruuraha ay ahayd bogga ugu badan ee la soo xigtay.<ref>{{cite web |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |title=Citations of Cloud Computing |publisher=exaly |access-date=November 4, 2022 |archive-date=November 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |url-status=live}}</ref>
=== Mashaariicda la walaasha ah ===
{{Main|Wikimedia project}}
Wikipedia waxay dhashay dhowr mashruuc oo walaalo ah, kuwaas oo iyaguna ah wiki ay maamusho [[Wikimedia Foundation]]. Kuwan kale ee [[Wikimedia project]]s waxaa ka mid ah [[Wiktionary]], mashruuc qaamuus ah oo la bilaabay Diseembar 2002,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |title=Wiktionary project launched |date=December 12, 2002 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |author-link=Erik Möller |access-date=February 4, 2023 |archive-date=June 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html |url-status=live}}</ref> [[Wikiquote]], ururinta oraahyo la abuuray todobaad ka dib markii Wikimedia la bilaabay,<ref>{{Cite book |last1=Woods |first1=Dan |title=Wikis for dummies |last2=Theony |first2=Peter |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-1-118-05066-8 |edition=1st |location=Hoboken, NJ |page=58 |chapter=3: The Thousand Problem-Solving Faces of Wikis |oclc=1300481129 |ol=5741003W}}</ref> [[Wikibooks]], ururinta buugaag waxbarasho oo bilaash ah oo si wada jir ah loo qoray iyo qoraallo la faallooday,<ref>{{Cite web |title=Talk:Science Hypertextbook project |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319183224/http://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=153077 |url-status=live |last=((Editors of Meta-Wiki)) |author-link=m:Special:History/Talk:Science Hypertextbook project}}</ref> [[Wikimedia Commons]], goob u go'an multimedia aqoonta xorta ah,<ref>{{Cite mailing list |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |title=Proposal: commons.wikimedia.org |date=March 19, 2004 |mailing-list=Wikipedia-l |last=Moeller |first=Erik |access-date=February 4, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114542/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2004-March/014885.html |url-status=live}}</ref> [[Wikinews]], oo loogu talagalay saxafada wada-shaqeynta ah<ref>{{Cite news |last=Eloquence |title=User:Eloquence/History |url=https://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |access-date=February 4, 2023 |newspaper=Wikinews |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015221058/http://en.wikinews.org/wiki/User:Eloquence/History |url-status=live}}</ref> (taas oo dambe la xiray 2026<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2026-04-08 |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |access-date=2026-07-20 |website=heise online |language=en |archive-date=July 6, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706193930/https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-11249432.html |url-status=live}}</ref>), iyo [[Wikiversity]], mashruuc loogu talagalay abuurista qalab waxbarasho oo bilaash ah iyo bixinta hawlaha waxbarashada internetka.<ref>{{Cite web |title=Wikiversity:History of Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |access-date=February 4, 2023 |website=Wikiversity |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724204635/https://en.wikiversity.org/wiki/Wikiversity:History_of_Wikiversity |url-status=live |last=((Editors of Wikiversity)) |author-link=v:Special:History/Wikiversity:History_of_Wikiversity}}</ref> Mashruuc kale oo walaal la ah Wikipedia, [[Wikispecies]], waa diiwaanka dhammaan noocyada, laakiin looma furna in dadweynuhu wax ka beddelaan.<ref>{{Cite journal |date=February 18, 2005 |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a |s2cid=220095354 |doi-access=free}}</ref> Sannadkii 2012, [[Wikivoyage]], hagaha socdaalka ee wax laga beddeli karo,<ref>{{Cite journal |last=Luyt |first=Brendan |date=January 1, 2020 |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref> iyo [[Wikidata]], saldhig aqooneed oo wax laga beddeli karo, ayaa la bilaabay.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Matthew |date=March 30, 2012 |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |access-date=February 4, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |url-status=live}}</ref>
=== Guulaha iyo Taariikhda ===
[[File:List of Wikipedia articles by language - March 2024.svg|thumb|upright=1.4|[[Cartogram]] muujinaya tirada maqaallada ee 88-ka Wikipedia ee ugu sarreeya ({{as of|2024|3|lc=y|post=).}} Baaxadda goobooyinka Wikipedia-yada leh in ka yar hal milyan oo maqaallo waa mid go'an oo aan dhakhso ahayn cabbirka Wikipedia. Wikipedia-ha ugu yar ee sameeyay goynta waa Wikipedia-ga [[Haitian Creole]] oo leh 69K maqaallo.{{efn|Sida Abriil 2026, Wikipedia-ga [[Haitian Creole]], oo leh 72K maqaallo, wuxuu ku jiraa kaalinta 91aad marka la kala horreeyo tirada maqaallada.}}<br> Luqadaha waxaa loo qaybiyaa gobol ahaan:
<br>{{hlist|{{legend0|#002060|Northern Europe}}|{{legend0|#C00000|Southern Europe}}|{{legend0|#BF9000|Eastern Europe}}|{{legend0|#C55A11|Middle East}}|{{legend0|#548235|East Asia}}|{{legend0|#00B0F0|Indian subcontinent}}|{{legend0|#925228|Sub-Saharan Africa}}|{{legend0|#767171|Central Asia}}|{{legend0|#7030A0|Caribbean}}}}
]]
Jannaayo 2007, Wikipedia waxay markii ugu horreeysay noqotay mid ka mid ah tobanka [[list of most-visited websites|website ee ugu caansan]] ee Maraykanka, sida uu qabo Comscore Networks.<ref name="Comscore-2007">{{Cite web |date=February 15, 2007 |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819190445/https://ir.comscore.com/static-files/45b068e1-1cee-412a-b48f-21ec34e7b59d |archive-date=August 19, 2021 |access-date=January 23, 2023 |website=Comscore |page=3 |format=PDF}}</ref> Iyadoo leh 42.9 milyan oo booqde oo gaar ah, waxaa loo calaamadiyay inuu yahay kan 9aad, isagoo ka sara maray ''The New York Times'' (No. 10) iyo Apple (No. 11).<ref name="Comscore-2007" /> Tani waxay ahayd koror weyn marka loo eego Jannaayo 2006, markii Wikipedia uu kaalinta 33aad galay, oo ay la socdeen ilaa 18.3 milyan oo booqde oo gaar ah.<ref>{{cite magazine |last=Perez |first=Juan Carlos |date=February 17, 2007 |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |url=https://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |magazine=PCWorld |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319204141/http://www.pcworld.com/article/129135/wikipedia_breaks_into_us_top_10_sites.html |url-status=dead |archive-date=March 19, 2012 |access-date=March 26, 2021}}</ref> Sannadkii 2014, wuxuu helayay 8 bilyan oo bog oo la eegay bishii kasta.<ref>{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=March 8, 2015 |archive-date=October 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |url-status=live}}</ref> Febraayo 9, 2014, ''The New York Times'' ayaa werisay in Wikipedia uu lahaa 18 bilyan oo [[pageview|bog oo la eegay]] iyo ku dhowaad 500 milyan oo [[unique user#Unique visitor|booqde oo gaar ah]] bishii, "sida uu qabo shirkadda qiimaynta ee comScore".<ref name="small screen">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 9, 2014 |title=Wikipedia vs. the Small Screen |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html?_r=0 |archive-date=November 9, 2022}}</ref> {{as of|2023|March}}, wuxuu ku jiray kaalinta lixaad ee caan ah, sida uu qabo [[Similarweb]].<ref>{{Cite web |last=Similarweb |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |access-date=March 4, 2023 |website=Similarweb |archive-date=February 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live}}</ref> Jeff Loveland iyo Joseph Reagle waxay ku doodayaan in, habka, Wikipedia uu raacayo dhaqan dheer oo ah ensiklabeediyeyaal taariikhiga ah oo ururiyay horumarinta gabal gabal iyada oo loo marayo "[[stigmergy|stigmergic]] accumulation".<ref name="sagepub WP and encyclopedic production 1">{{cite journal |first1=Jeff |last1=Loveland |first2=Joseph |last2=Reagle |date=January 15, 2013 |title=Wikipedia and encyclopedic production |journal=New Media & Society |volume=15 |issue=8 |page=1294 |doi=10.1177/1461444812470428 |s2cid=27886998 |issn=1461-4448}}</ref><ref name="theatlantic WP actually a reversion 1">{{cite web |last=Rosen |first=Rebecca J. |date=January 30, 2013 |title=What If the Great Wikipedia 'Revolution' Was Actually a Reversion? |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229051117/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/what-if-the-great-wikipedia-revolution-was-actually-a-reversion/272697/ |archive-date=December 29, 2022 |access-date=February 9, 2013 |website=The Atlantic}}</ref>
{{anchor|BlackoutProtest}}
Jannaayo 18, 2012, English Wikipedia waxay ka qayb qaadatay ololeyaal isku dubaridan oo ka dhan ahaa laba sharci oo la soo jeediyay oo ku jiray [[United States Congress]]—the [[Stop Online Piracy Act]] (SOPA) iyo [[PROTECT IP Act]] (PIPA)—iyada oo [[protests against SOPA and PIPA|bogaggeeda u xirtay madow muddo 24 saacadood ah]].<ref name="LA Times Jan 19">{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |date=January 19, 2012 |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |url=https://latimesblogs.latimes.com/technology/2012/01/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |url-status=live |access-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114230228/https://www.latimes.com/archives/blogs/technology-blog/story/2012-01-19/wikipedia-sopa-protest-led-8-million-to-look-up-reps-in-congress |archive-date=November 14, 2022}}</ref> In ka badan 162 milyan oo qof ayaa eegay bogga sharaxaadda shaqo-joojinta ee ku meel gaarka ahayd ee beddeshay waxa ku jira.<ref name="BBC WP blackout protest 1">{{cite news |date=January 18, 2012 |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-16590585 |url-status=live |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227191611/https://www.bbc.com/news/technology-16590585 |archive-date=December 27, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |title=SOPA/Blackoutpage |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622185443/https://wikimediafoundation.org/wiki/SOPA/Blackoutpage |url-status=dead |archive-date=June 22, 2018}}</ref>
Jannaayo 2013, [[274301 Wikipedia]], oo ah [[asteroid]], ayaa loogu magac daray Wikipedia;<ref>{{Cite news |last=Workman |first=Robert |date=January 5, 2013 |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |work=Space.com |url=https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023831/https://www.space.com/19643-asteroid-named-wikipedia.html |url-status=live}}</ref> Oktoobar 2014, Wikipedia waxaa lagu sharfay ''[[Wikipedia Monument]]'';<ref>{{Cite news |last=Katz |first=Leslie |date=October 27, 2014 |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |access-date=January 23, 2023 |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124023828/https://www.cnet.com/tech/services-and-software/a-wikipedia-monument-its-true-were-pretty-sure/ |url-status=live}}</ref> iyo, Luulyo 2015, 106 ka mid ah 7,473 buugaagta 700-bog ee Wikipedia waxay noqdeen kuwo la heli karo sida [[Print Wikipedia]].<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=June 18, 2015 |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |url=https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |access-date=January 24, 2023 |website=VentureBeat |archive-date=October 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017154940/https://venturebeat.com/business/you-can-soon-buy-a-7471-volume-printed-version-of-wikipedia-for-500000/ |url-status=live}}</ref> Abriil 2019, [[lunar lander]] Israa'iili ah, [[Beresheet]], ayaa ku dhacay dusha sare ee [[Moon|Dayaxa]] isagoo wata nuqul ka mid ah ku dhowaad dhammaan English Wikipedia oo lagu xardhay saxanno nikel dhuuban ah; khubaradu waxay saynisku sheegayaan in saxannada ay u badan tahay inay ka badbaadeen shilka.<ref name="WRD-20190805">{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |date=August 5, 2019 |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |url-status=live |access-date=August 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224013530/https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |archive-date=December 24, 2022}}</ref><ref name="VOX-20190806">{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon – The tardigrade conquest of the solar system has begun. |url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |date=August 6, 2019 |work=Vox |access-date=August 6, 2019 |archive-date=November 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050220/https://www.vox.com/science-and-health/2019/8/6/20756844/tardigrade-moon-beresheet-arch-mission |url-status=live}}</ref> Juun 2019, saynisyahannadu waxay weriyeen in dhammaan 16 GB ee qoraalka maqaalka ee English Wikipedia lagu codeeyay [[synthetic genomics|DNA macmal ah]].<ref name="CNET-20190629">{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |date=June 29, 2019 |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech – Biological molecules will last a lot longer than the latest computer storage technology, Catalog believes. |work=CNET |url=https://www.cnet.com/news/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |url-status=live |access-date=August 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022241/https://www.cnet.com/tech/computing/startup-packs-all-16gb-wikipedia-onto-dna-strands-demonstrate-new-storage-tech/ |archive-date=December 29, 2022}}</ref>
Jannaayo 18, 2023, Wikipedia waxay daahfurtay naqshad shabakad cusub oo la yiraahdo "[[Vector 2022]]".<ref name="Pearl-2023">{{Cite web |last=Pearl |first=Mike |date=January 18, 2023 |title=Yes, Wikipedia looks weird. Don't freak out. |url=https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012235/https://mashable.com/article/new-wikipedia-redesign |archive-date=January 20, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Mashable}}</ref><ref name="Tech Desk-2023">{{cite web |author=Tech Desk |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia gets a facelift after 10 years: A look at new interface and features |url=https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |access-date=January 22, 2023 |website=The Indian Express |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119054103/https://indianexpress.com/article/technology/wikipedia-gets-a-facelift-after-10-years-a-look-at-new-interface-and-features/ |url-status=live}}</ref> Waxay muujisay [[menu bar]] dib loo habeeyay, iyada oo u guurinaysa [[table of contents]] dhinaca bidix sida [[sidebar (computing)|sidebar]], iyo isbeddello badan oo ku saabsan meelaha ay ku yaalliin badhamada sida qalabka xulashada luqadda.<ref name="Tech Desk-2023" /><ref>{{Cite news |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia Gets a Fresh New Look: First Desktop Update in a Decade Puts Usability at the Forefront |work=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |access-date=January 22, 2023 |archive-date=January 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119234339/https://wikimediafoundation.org/news/2023/01/18/wikipedia-gets-a-fresh-new-look-first-desktop-update-in-a-decade-puts-usability-at-the-forefront/ |url-status=live}}</ref> Cusboonaysiintu waxay markii hore heshay falcelin xun, gaar ahaan markii tifaftirayaasha [[Swahili Wikipedia]] ay si wadajir ah u codeeyeen inay celiyaan isbeddellada.<ref name="Pearl-2023" /><ref>{{Cite web |last=Rauwerda |first=Annie |date=January 18, 2023 |title=Wikipedia's Redesign Is Barely Noticeable. That's the Point. |url=https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |access-date=January 23, 2023 |website=Slate Magazine |archive-date=January 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120005241/https://slate.com/technology/2023/01/wikipedia-redesign-vector-2022-skin.html |url-status=live}}</ref>
Labada Sanger iyo Wales waxay bixiyeen wareysiyo dadweyne dhammaadkii 2025 ku saabsan fikradahooda ku saabsan xaaladda iyo xaaladda Wikipedia, taas oo horseeday 25 sano oo ay shaqaynaysay Janaayo 15, 2026; Wales wuxuu ka muuqday barnaamijka wararka telefishanka PBS ee GZERO World oo uu wareystay [[Ian Bremmer]]<ref>GZERO World. Ian Bremmer. "Why we still trust Wikipedia, with cofounder Jimmy Wales". Dec. 13, 2025. [https://www.youtube.com/watch?v=ZUGZ7wB6D_o]</ref> iyo Sanger wuxuu ka muuqday Fox News Channel, oo uu wareystay [[Ashley Rindsberg]].<ref>"Wikipedia's co-founder on anonymous editors, why the site is biased against conservatives and how to fix it: Larry Sanger criticizes 'reliable sources' system and anonymous administrators." By Ashley Rindsberg and Nora Moriarty, Fox News, October 9, 2025. [https://www.foxnews.com/media/wikipedias-co-founder-anonymous-editors-why-site-biased-against-conservatives-how-fix]</ref> Buugga Wales ''[[The Seven Rules of Trust]]'' waxaa daabacay Oktoobar 2025 by Penguin Random House. Waxaa daabacuhu ku tilmaamay "muraayad ballaaran oo ku saabsan dhibaatada caalamiga ah ee kalsoonida iyo aqoonta" iyadoo buuggu baarayo "xeerarka kalsoonida" ee sahlaya koritaanka iyo guusha Wikipedia.<ref name="Penguin">{{Cite web |title=The Seven Rules of Trust |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/734278/the-seven-rules-of-trust-by-jimmy-wales-with-dan-gardner/ |access-date=22 October 2025 |website=Penguin Random House |language=en}}</ref>
=== Saamaynta AI-da soo saarta ee aragtid Wikipedia ===
{{Further|Artificial intelligence in Wikimedia projects}}
Tan iyo Jannaayo 2024, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay koror qiyaastii boqolkiiba 50 ah oo ku yimid isticmaalka bandwidth ee ka yimid soo dejinta nuxurka multimedia ee mashaariicdeeda. Sida uu qabo aasaaska, kororkan waxaa inta badan sabab u ah barnaamijyada otomaatiga ah, ama "[[Web scraping|scraper]]" bots, oo ururiya xaddi badan oo xog ah oo laga helay goobaha Wikimedia si loogu isticmaalo tababarka moodooyinka luqadda waaweyn iyo codsiyada la xiriira.<ref>{{Cite web |last=Weaver |first=Tanya |date=2025-04-04 |title=AI scraper bots putting costly strain on Wikimedia infrastructure |url=https://eandt.theiet.org/2025/04/04/ai-scraper-bots-are-putting-costly-strain-wikimedias-infrastructure |access-date=2025-10-22 |website=eandt.theiet.org}}</ref>
Oktoobar 2025, Wikimedia Foundation waxay soo sheegtay hoos u dhac lagu qiyaasay 8 boqolkiiba oo ku yimid taraafikada marka la barbar dhigo isla bishii 2024 ee aragtida dadka. Waxay ku fikireen inay muujinayso isticmaalka sii kordhaya ee [[generative AI]] iyo baraha bulshada si loo helo macluumaad.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony |date=2025-10-18 |title=Wikipedia says traffic is falling due to AI search summaries and social video |url=https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |access-date=2025-10-22 |website=TechCrunch |archive-date=December 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221202413/https://techcrunch.com/2025/10/18/wikipedia-says-traffic-is-falling-due-to-ai-search-summaries-and-social-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Marshall |date=2025-10-17 |title=New User Trends on Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/ |access-date=2025-10-22 |website=Diff}}</ref>
== Tafatireynta wada-jirka ah ==
[[File:History Comparison Example (Vector).png|thumb|Farqiga u dhexeeya noocyada maqaalka ayaa la muujiyay.]]
=== Xiyaadaha ===
Caanbaxda sii kordheysa ee Wikipedia dartiis, inta badan daabacaadaha, haro-gelinta nooca Ingiriisiga, waxay soo bandhigeen xiyaado dhanka tafatireynta ah oo loogu talagalay xaaladaha qaar. Tusaale ahaan, English Wikipedia iyo daabacaadaha luqadaha kale oo badan, oo keliya dadka adeegsada ee leh 10 tafatireyn oo akoonkoodu uu yahay afar maalmood oo ka badan ayaa abuuri kara maqaal cusub.<ref>Wikipedia:Why create an account</ref> English Wikipedia dhexdeeda, iyo kuwa kale, maqaallada muranka badan ka dhasho, kuwo degan, ama kuwa u nugul burburinta waxaa loo xiyaday heerar kala duwan.<ref>{{cite news |last1=Hafner |first1=Katie |date=June 17, 2006 |title=Growing Wikipedia Refines Its 'Anyone Can Edit' Policy |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212184025/https://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html |archive-date=December 12, 2022}}</ref> Maqaal si joogto ah loo burburiyo waxaa loo ka insecure-gareyn karaa "semi-protected" ama "extended confirmed protected", taas oo ka dhigan in oo keliya tafatirayaasha "autoconfirmed" ama "extended confirmed" ay beddeli karaan.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}} Maqaal si gaar ah muran badan uga jiro waxaa loo xixi karaa si oo keliya maamulayaasha ay isbeddel u sameeyaan.<ref>Wikipedia:Protection policy#Full protection</ref> Maqaal 2021 lagu daabacay Columbia Journalism Review ayaa ku dhiibatay nidaamka ilaalinta bogga ee Wikipedia inuu yahay "magaal ka mid ah kuwa ugu muhiimsan" ee gacanta ku jira si "loo maamulo suuqa fikradaha".<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |last2=Benjakob |first2=Omer |date=January 14, 2021 |title=Wikipedia is twenty. It's time to start covering it better. |url=https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117150508/https://www.cjr.org/opinion/wikipedia-is-twenty-its-time-to-start-covering-it-better.php |archive-date=January 17, 2023 |access-date=January 15, 2021 |website=Columbia Journalism Review}}</ref> Wikipedia waxay u igmatay hawlo ka mid ah bots. Maamulista noocaas ah waxay leedahay fududayn dhanka fulinta iyo meel-gaarsiinta ah, inkastoo diidmada otomaatigga ah ee tafatireynta ay sababi karto hoos u dhac ku yimaada tafatirayaasha hoose ee Wikipedia.<ref name="Ren-2024">{{Cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |date=February 29, 2024 |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |doi=10.1145/3617369 |issn=1073-0516 |archive-date=September 12, 2024 |access-date=September 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912194101/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3617369 |url-status=live}}</ref> Bots waa in ay meel-mariyaan bulshadu ka hor inta aan hawlahooda la fulin.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=36}}
Xaaladaha qaar, dhammaan tafatirayaasha waxaa loo oggol yahay inay soo gudbiyaan isbeddellada, laakiin dib-u-eegis ayaa looga baahan yahay tafatirayaasha qaar, iyadoo ku xiran shuruudo dhowr ah. Tusaale ahaan, German Wikipedia waxay haysataa "noocyo la dhowray" oo maqaallada ah kuwaas oo ka soo gudbay dib-u-eegis dhowr ah.<ref name="WP some sites stable versions 1">{{cite mailing list |first=P. |last=Birken |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |date=December 14, 2008 |language=de |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=February 15, 2009 |archive-date=June 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622083323/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html |url-status=live}}</ref> Ka dib tijaabooyin muddada dheer socday iyo wada-hadallo bulshada dhexdeeda ah, English Wikipedia waxay soo bandhigtay nidaamka "pending changes" bishii Diseembar 2012.<ref name="BInsider pending changes intro 1">{{cite news |last=Henderson |first=William |date=December 10, 2012 |title=Wikipedia Has Figured Out A New Way To Stop Vandals In Their Tracks |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |url-status=live |access-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161520/https://www.businessinsider.com/pending-changes-safeguard-on-wikipedia-2012-12 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Nidaamkan hoos kiisa, tafatireynta dadka cusub iyo kuwa aan diiwaangashanayn ee maqaallada muranka badan ama kuwa u nugul burburinta waxaa dib-u-eegis ku samaynaya tafatirayaasha meel-maray ka hor inta aan la daabacin.<ref>{{cite news |last=Frewin |first=Jonathan |date=June 15, 2010 |title=Wikipedia unlocks divisive pages for editing |journal=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/10312095 |url-status=live |access-date=August 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127041149/https://www.bbc.com/news/10312095 |archive-date=November 27, 2022}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xiyaadaha dhanka tafatireynta waxay dhimayaan ka qayb-galka tafatiraha iyo sidoo kale dadaallada lagu kala duwanaynayo bulshada tafatireysa.<ref>{{Cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=September 28, 2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |pages=1–33 |doi=10.1145/3610198 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915061444/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3610198 |url-status=live}}</ref>
Maqaallada ku saabsan khilaafka Israa'iil iyo Falastiin waxaa la dhigaa ilaalinta ilaa heerka extended-confirmed.<ref name="Harrison-2023">{{Cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=October 26, 2023 |title=Wikipedia Is Covering the War in Israel and Gaza Better Than X |url=https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214194642/https://slate.com/technology/2023/10/wikipedia-elon-musk-gaza-hamas-israel-x-twitter-dispute.html |archive-date=December 14, 2023 |access-date=December 20, 2023 |work=Slate |issn=1091-2339}}</ref> Tafatirayaasha sidoo kale waxay sameyn karaan hal celin oo keliya maalintii dhammaan deegaannada oo dhan waana laga joojin karaa tafatireynta maqaallada la xiriira. Xiyaadahani waxaa soo bandhigay 2008.<ref name="Benjakob-2020a">{{Cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=October 4, 2020 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |access-date=March 6, 2024 |newspaper=Haaretz |archive-date=February 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221104831/https://www.haaretz.com/israel-news/2020-10-04/ty-article/.highlight/the-second-intifada-still-rages-on-wikipedia/0000017f-e7fb-da9b-a1ff-efff2c230000 |url-status=live}}</ref> Jannaayo 2025, Arbitration Committee waxay soo bandhigtay "balanced editing restriction", taas oo ka dalbanaysa dadka xiyaadaha la saaray inay u ku bixiyaan oo keliya meel ka mid ah saddex meelood oo ka mid ah tafatireyntooda maqaallada la xiriira khilaafka Israa'iil iyo Falastiin xataa marka aan shuruucda anshaxa la jabin.<ref name="Harrison-2025">{{cite news |last1=Harrison |first1=Stephen |author1-link=Stephen Harrison (author) |date=February 5, 2025 |title=Project 2025's Creators Want to Dox Wikipedia Editors. The Tool They're Using Is Horrifying. |url=https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |access-date=February 5, 2025 |work=Slate |archive-date=July 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719094759/https://slate.com/technology/2025/02/wikipedia-project-2025-heritage-foundation-doxing-editors-antisemitism.html |url-status=live}}</ref><ref name="Elia-Shalev-2025">{{Cite web |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=January 24, 2025 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |access-date=May 27, 2025 |website=Jewish Telegraphic Agency |archive-date=June 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610091420/https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |url-status=live}}</ref>
=== Dib-u-eegista isbeddellada ===
[[File:Wikipedia editing interface.png|thumb|upright=1.5|Beddelka tafatireynta ee Wikipedia]]
Inkasta oo isbeddellada aan si nidaamsan dib-u-eegis loogu sameyn, sofweerka Wikipedia wuxuu bixiyaa qalab u oggolaanaya qof kasta inuu dib-u-eegis ku sameeyo isbeddellada ay sameeyeen kuwa kale. Taariikhda maqaal kasta waxay ku xiriirtaa nooc kasta oo hore.{{efn|Revisions with libelous content, criminal threats, or copyright infringements may be removed completely.}}<ref name="Torsten_Kleinz" /> Maqaallada intooda badan, qof kasta wuxuu eegi karaa isbeddelladii ugu dambeeyay wuxuuna ka celin karaa noocyadii dadka kale isagoo riixaya linkiyada ku jira bogga taariikhda ee maqaalka. Dadka diiwaangashan waxay haysan karaan "watchlist" oo ah maqaallada ay xiseeyaan si loogu soo diro ogeysiis ku saabsan isbeddellada. Waxaa jira kormeerro kala duwan oo ka jira Wikipedia, haro-gelinta "New pages patrol" oo ah kormeer lagu kormeero maqaallada cusub ee la abuuray si looga baxo dhibaatooyinka waaweyn.
Sannadkii 2003, arday PhD ku takhasusay dhaqaalaha oo la odhan jiray Andrea Ciffolilli ayaa ku dooday in kharashka yar ee ka qayb-galka wiki uu abuuray dhiirigelin kusaabsan horumarinta wada-jirka ah, iyo in sifooyinka sida oggolaanshaha fudud ee loo helo noocyadii hore ee bogga ay ka bixiyeen "dhismaha abuurista" halkii ka ahaayeen "burburinta abuurista".<ref name="FMonday collaborative effort 1">{{cite journal |last1=Ciffolilli |first1=Andrea |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |date=December 2003 |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108 |doi-access=free}}</ref>
== Burburinta ==
{{Main|Vandalism on Wikipedia}}
Isbeddel kasta oo si kas ah u dhibaateeya daacadnimada Wikipedia waxaa loo arkaa burburin. Noocyada ugu badan ee ugu cad ee burburinta waxaa ka mid ah ku daridda aflagaadada iyo qosolka daciifka ah, laakiin waxaa kale oo ku jiri kara xayeysiis iyo noocyada kale ee spam-ka.<ref name="upenn link spamming 1">{{cite conference |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |title=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic messaging, Anti-Abuse and Spam Conference on – CEAS '11 |chapter=Link Spamming Wikipedia for Profit |conference=8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse, and Spam Conference |pages=152–161 |date=2011 |chapter-url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |doi=10.1145/2030376.2030394 |isbn=978-1-4503-0788-8 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015701/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1508&context=cis_papers |url-status=live}}</ref> Mararka qaarkood tafatirayaashu waxay galaan burburin iyagoo tirtiraya nuxurka ama tirtiraya bogga la bixiyay gabi ahaanba. Noocyada burburinta ee aadka u yar, sida ku daridda ula kac ah ee macluumaad [[false information|been abuur ah]] oo la rumaysan karo, waxay noqon karaan kuwo adag in la ogaado. Burcaddu waxay soo gelin karaan qaabeyn aan quseyn, beddeli karaan semantikooyinka bogga sida cinwaanka bogga ama qaybinta, faragelin karaan koodka hoose ee maqaalka, ama isticmaali karaan sawirro si khalkhal leh.<ref name="WP vandalism manipulation 1" />
[[File:John Seigenthaler Sr. speaking.jpg|thumb|alt=White-haired elderly gentleman in suit and tie speaks at a podium.|Suxufiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] (1927–2014), mawduuca [[Seigenthaler biography incident]]]]
Burburinta cad waxaa badanaa sahlan in laga saaro maqaallada Wikipedia; waqtiga dhexe ee lagu ogaado oo lagu hagaajiyo waa dhowr daqiiqo.<ref name="MIT_IBM_study" /><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue" /> Si kastaba ha ahaatee, burburinta qaar waxay qaadataa waqti dheer in la ogaado oo la hagaajiyo.<ref name="Seigenthaler" />
Dhacdadii [[Seigenthaler biography incident|taariikh nololeedka Seigenthaler]], tafatire aan la aqoon ayaa geliyay macluumaad beenta ah taariikh nololeedka siyaasiga Maraykanka [[John Seigenthaler]] May 2005, isagoo si been abuur ah ugu tilmaamay inuu yahay tuhmane dilkii [[assassination of John F. Kennedy|John F. Kennedy]].<ref name="Seigenthaler" /> Waxaa la ilaaliyay iyada oo aan la sixin muddo afar bilood ah.<ref name="Seigenthaler" /> Seigenthaler, agaasimaha tifaftirka aasaasaha ee ''USA Today'' iyo aasaasaha Xarunta Xorriyadda Hadalka ee Freedom Forum ee [[Vanderbilt University]], ayaa wacay aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales wuxuuna waydiiyay inuu haysto waddo uu ku ogaan karo cidda ku tabarucday macluumaadka khaldan. Wales wuxuu sheegay in uusan haysan, inkastoo dembiilaha la helay dambe.<ref name="book The World is Flat 1">{{cite book |last=Friedman |first=Thomas L. |title=The World is Flat |year=2007 |publisher=Farrar, Straus & Giroux |isbn=978-0-374-29278-2 |page=124}}</ref><ref>{{cite web |last=Buchanan |first=Brian |date=November 17, 2006 |title=Founder shares cautionary tale of libel in cyberspace |url=https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221140311/https://archive.firstamendmentcenter.org/news.aspx?id=17798 |url-status=dead |archive-date=December 21, 2012 |access-date=November 17, 2012 |publisher=First Amendment Center}}</ref> Dhacdada ka dib, Seigenthaler wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "qalab cilmi baaris oo cilladaysan oo aan mas'uul ahayn".<ref name="Seigenthaler" /> Dhacdadu waxay horseeday isbeddello siyaasadeed oo ka dhacay Wikipedia si loo adkeeyo xaqiijinta maqaallada taariikh nololeedka ee dadka nool.<ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |title=Wikipedia: "A Work in Progress" |url=https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |newspaper=BusinessWeek |date=December 13, 2005 |access-date=July 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708062333/https://www.businessweek.com/stories/2005-12-13/wikipedia-a-work-in-progress |url-status=dead |archive-date=July 8, 2012}}</ref>
{{Clear left}}
=== Khilaafaadka iyo dagaalka tafatireynta ===
{{Main|Disputes on Wikipedia}}
Tafatirayaasha Wikipedia waxay inta badan isku khilaafaan nuxurka, kuwaas oo lagaga wada hadli karo bogagga Wadahadalka ee maqaalka. Khilaafaadku waxay keeni karaan isbeddelno iska soo horjeeda oo is xigxiga oo ku saabsan maqaal, oo loo yaqaan "edit warring".<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia">Wikipedia:Dispute resolution</ref><ref name="NBC WP editorial warzone 12">{{cite news |last=Coldewey |first=Devin |date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113318/http://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |title=Wikipedia is editorial warzone, says study |department=Technology |work=NBC News |url=https://sys03-public.nbcnews.com/technology/wikipedia-editorial-warzone-says-study-838793 |archive-date=August 26, 2014 |access-date=March 26, 2021 |url-status=dead}}</ref> Waxaa si ballaaran loo arkaa xaalad khayraadka cunta oo aan aqoon wax ku ool ah lagu darin,<ref>{{cite book |last1=Kalyanasundaram |first1=Arun |last2=Wei |first2=Wei |last3=Carley |first3=Kathleen M. |last4=Herbsleb |first4=James D. |title=2015 Winter Simulation Conference (WSC) |chapter=An agent-based model of edit wars in Wikipedia: How and when is consensus reached |date=December 2015 |location=Huntington Beach, CA |publisher=IEEE |pages=276–287 |doi=10.1109/WSC.2015.7408171 |isbn=978-1-4673-9743-8 |s2cid=9353425}}</ref> waxaana loo dhaleeceeyay inay abuurayso dhaqan tafatireed oo tartame ah<ref>{{cite book |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=Proceedings of the 5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |chapter=The singularity is not near |date=2009 |pages=1–10 |location=Orlando, FL |publisher=ACM Press |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1 |doi-access=free}}</ref> iyo ku salaysan khilaaf oo la xiriira doorarka [[gender role|jinsiga]] ragga ee dhaqanka ah.<ref>{{cite news |last=Torres |first=Nicole |date=June 2, 2016 |title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |access-date=August 20, 2019 |issn=0017-8012 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bear |first1=Julia B. |last2=Collier |first2=Benjamin |date=March 2016 |title=Where are the Women in Wikipedia? Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625}}</ref> Cilmi-baaristu waxay diiradda saartay, tusaale ahaan, ixtiraam la'aanta khilaafaadka,<ref>{{Cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=February 7, 2020 |title="Wikipedia does NOT tolerate your babbling!": Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009 |archive-date=September 14, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914115833/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216620300771 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Smirnov |first1=Ivan |last2=Oprea |first2=Camelia |last3=Strohmaier |first3=Markus |date=December 1, 2023 |editor-last=Ognyanova |editor-first=Katherine |title=Toxic comments are associated with reduced activity of volunteer editors on Wikipedia |url=https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |journal=PNAS Nexus |volume=2 |issue=12 |article-number=pgad385 |doi=10.1093/pnasnexus/pgad385 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=10697426 |pmid=38059265 |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007101400/https://academic.oup.com/pnasnexus/article/doi/10.1093/pnasnexus/pgad385/7457939 |url-status=live}}</ref> saamaynta xeryaha tafatirka ee tartamaya,<ref>{{Cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=December 21, 2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126001010/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378873318300467 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morris-O'Connor |first1=Danielle A. |last2=Strotmann |first2=Andreas |last3=Zhao |first3=Dangzhi |date=April 4, 2023 |title=The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |journal=Journal of Documentation |volume=79 |issue=3 |pages=784–810 |doi=10.1108/JD-04-2022-0090 |issn=0022-0418 |archive-date=October 20, 2023 |access-date=November 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020151300/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JD-04-2022-0090/full/html |url-status=live}}</ref> qaab-dhismeedka wadahadalka,<ref>{{Cite journal |last1=Ziembowicz |first1=Karolina |last2=Roszczyńska-Kurasińska |first2=Magdalena |last3=Rychwalska |first3=Agnieszka |last4=Nowak |first4=Andrzej |date=October 3, 2022 |title=Predicting conflict-prone disputes using the structure of turn-taking: the case of Wikipedia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |journal=Information, Communication & Society |volume=25 |issue=13 |pages=1987–2005 |doi=10.1080/1369118X.2021.1924224 |issn=1369-118X |archive-date=October 7, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091334/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2021.1924224 |url-status=live}}</ref> iyo isbeddelka khilaafaadka ee diiradda saaraya ilaha.<ref>{{Cite book |last1=Chhabra |first1=Anamika |last2=Kaur |first2=Rishemjit |last3=Iyengar |first3=S. R.S. |chapter=Dynamics of Edit War Sequences in Wikipedia |date=August 25, 2020 |title=Proceedings of the 16th International Symposium on Open Collaboration |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |publisher=ACM |pages=1–10 |doi=10.1145/3412569.3412585 |isbn=978-1-4503-8779-8 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915052238/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3412569.3412585 |url-status=live}}</ref><ref name="Ruprechter">{{Cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=September 9, 2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y |issn=2364-8228 |doi-access=free}}</ref>
[[Taha Yasseri]] oo ka tirsan [[University of Oxford]] ayaa baaray khilaafaadka tafatirka iyo xallintooda darteed daraasad la sameeyay 2013.<ref>{{cite magazine |date=July 17, 2013 |title=Edit Wars Reveal The 10 Most Controversial Topics on Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |location=Cambridge, MA |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=June 25, 2021 |archive-date=June 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616191250/https://www.technologyreview.com/2013/07/17/177320/edit-wars-reveal-the-10-most-controversial-topics-on-wikipedia/ |url-status=live}}</ref><ref name="Yasseri-2014">{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |publisher=Scarecrow Press |year=2014 |editor1=Fichman, P. |doi=10.2139/SSRN.2269392 |ssrn=2269392 |author1-link=Taha Yasseri |author4-link=János Kertész |editor2=Hara, N. |arxiv=1305.5566 |s2cid=12133330}}</ref> Yasseri wuxuu ku dooday in celinta fudud ama hawlaha "undo" aysan ahayn cabbirka ugu muhiimsan ee [[counterproductive work behavior|dhaqanka shaqada ee waxyeelada leh]] ee ka jira Wikipedia. Wuxuu halkaas ku tiirsanaaday "mutually reverting edit pairs", halkaas oo hal tafatire uu celiyo tafatirka tafatire kale oo markaas, isagoo is xigxiga, soo noqda si uu u celiyo tafatiraha ugu horreeya. Natiijooyinka waxaa loo tabeeyay noocyada luqadaha dhowr ah ee Wikipedia. Seddexda heer ee khilaafka ugu weyn English Wikipedia waxay ahaayeen maqaallada [[George W. Bush]], [[anarchism]], iyo [[Muhammad]].<ref name="Yasseri-2014" /> Marka la barbar dhigo, Jarmalka Wikipedia, saddexda heer ee khilaafka ugu weyn xilligii daraasadda waxay ahaayeen maqaallada daboolaya [[Croatia]], [[Scientology]], iyo [[9/11 conspiracy theories|aragtida shirqoolka 9/11]].<ref name="Yasseri-2014" /> Sannadkii 2020, cilmi-baarayaashu waxay aqoonsadeen cabbirro kale oo ah dhaqamada tafatiraha, marka laga reebo celinta labada dhinac, si loo aqoonsado khilaafaadka tafatirka ee ka jira Wikipedia.<ref name="Ruprechter"/>
Tafatirayaashu sidoo kale waxay kala dooda [[deletion of articles on Wikipedia|tirtiridda maqaallada Wikipedia]], iyadoo ay jiraan ku dhowaad 500,000 oo doodow oo sidan oo kale ah ilaa aasaaskii Wikipedia ilaa 2019. Marka maqaal loo sharraxo tirtirid, khilaafka waxaa badanaa lagu go'aamiyaa codaynta bilowga ah (ee lagu haynayo ama lagu tirtirayo) iyo iyadoo tixraac loo samaynayo siyaasadaha la xiriira mowduuca ee gaarka ah.<ref>{{Cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=November 7, 2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308 |issn=2573-0142 |archive-date=September 15, 2024 |access-date=September 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025504/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3359308 |url-status=live}}</ref>
== <span class="anchor" id="Rules and laws governing content and editor behavior"></span><span class="anchor" id="Rules and laws governing content"></span><span class="anchor" id="Censorship"></span> Siyaasadaha iyo Nuxurka ==
{{self-reference|"Five pillars of Wikipedia" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:Five pillars]].}}
{{External media|width = 220px|float = right|headerimage = [[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px|alt=photograph]]|video1 =
[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia?language=en Jimmy Wales], The Birth of Wikipedia, 2006, [[TED talk]]s, 20 minutes|video2 =
[https://www.youtube.com/watch?v=r2gsj0EEE3I Katherine Maher], What Wikipedia Teaches Us About Balancing Truth and Beliefs, 2022, [[TED talk]]s, 15 minutes}}
Wikipedia waxay ka kooban tahay 11 [[namespace|magac-meelood]] oo kala duwan,{{Update inline|date=August 2026|reason=WP:Namespace claims that "Wikipedia has 30 current namespaces". This is far more than 11.}} iyadoo maqaalladeedu ay ku sugan yihiin ''mainspace''. Magac-meelaha kale waxay leeyihiin horgale ka hor cinwaankooda bogga waxayna gutaan ujeeddooyin kala duwan. Tusaale ahaan, magac-meesha mashruucu waxay isticmaashaa horgalaha ''Wikipedia'' waxaana loo isticmaalaa wadahadallada la xiriira is-maamulka. Akhrisayaasha badankood ma ogola magac-meelahan kale.<ref>{{cite book|author=McDowell, Zackary I.|author2=Vetter, Matthew A.|title=Wikipedia and Education|year=2022|page=3}}</ref>
Mabaadi'da aas-aasiga ah ee bulshada Wikipedia waxaa laga helaa "Shanta Tiir", halka mabaadi'da tafatirka ee faahfaahsan lagu muujiyay siyaasado iyo tilmaamo tiro badan oo loogu talagalay in si habboon loo qaabeeyo nuxurka.<ref>Wikipedia:Five pillars</ref> Shanta tiir waxay kala yihiin:
* Wikipedia waa ensiklabeediyo
* Wikipedia waxaa laga qoraa aragti dhexdhexaad ah
* Wikipedia waa nuxur bilaash ah oo qof kasta uu isticmaali karo, wax ka beddeli karo, oo u qaybin karo
* Tafatirayaasha Wikipedia waa inay si wanaagsan oo xushmad leh ula dhaqmaan midba midka kale
* Wikipedia ma laha sharciyo adag
Sharciyada ay dhistay bulshada waxaa lagu kaydiyaa magac-meesha Wikipedia, tafatirayaasha Wikipedia-na waxay qoraan oo dib u eegaan siyaasadaha iyo tilmaamaha shabakadda iyadoo la waafajinayo isku-afgaradka bulshada.<ref name="pcworld who's behind WP">{{cite web |last=Hendry |first=Andrew |date=February 6, 2008 |title=Who's behind Wikipedia? |url=https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;1866322157;fp;2;fpid;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110303/https://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id%3B1866322157%3Bfp%3B2%3Bfpid%3B2 |url-status=dead |archive-date=February 9, 2008 |access-date=February 7, 2008 |website=PC World |page=2}}</ref> Asal ahaan, sharciyada ku saabsan noocyada aan Ingiriiska ahayn ee Wikipedia waxay ku saleysnaayeen turjumaadda sharciyada English Wikipedia. Tan iyo markaas way kala tageen ilaa xad.<ref name="WP some sites stable versions 1" />
=== Siyaasadaha nuxurka iyo tilmaamaha ===
{{Self-reference|"No original research" redirects here. For the Wikipedia policy, see [[Wikipedia:No original research]].}}
Sida uu qabo sharciga bulshada English Wikipedia, gelitaan kasta oo Wikipedia ku jira waa inuu ku saabsan yahay mowduuc ah [[wikt:encyclopedic|ensiklabeediyo]] oo aan ahayn gelitaan qaamuus ama qaab qaamuus ah.<ref name=":5">Wikipedia:Citing sources: "Wikipedia's verifiability policy requires inline citations for any material challenged or likely to be challenged, and for all quotations, anywhere in article space."</ref> Mowduucu sidoo kale waa inuu buuxiyo [[notability in the English Wikipedia|heerarka "caannimada" ee Wikipedia]], taas oo badanaa la macne ah in mowduuucu si ballaaran looga hadlay ilo lagu kalsoon yahay oo madaxbannaan mowduuca maqaalka.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Wikipedia waxay rabtaa inay gudbiso kaliya aqoonta horay u jirtay oo la aqoonsaday sidaas darteed waa inaysan soo bandhigin cilmi-baaris asal ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=32}} Mowduucyada qaar, sida siyaasiyiinta iyo aqoonyahannada, waxay leeyihiin shuruudo caannimo oo gaar ah.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=53–54}} Ugu dambeyn, Wikipedia waa inaysan ka muuqan aragti dhexdhexaad ah. Tani waxaa lagu fuliyaa iyadoo la soo koobayo ilaha lagu kalsoon yahay, la adeegsanayo luqad aan eex lahayn, iyo hubinta in aragtiyo badan la soo bandhigo iyadoo lagu saleynayo muhiimadooda. Macluumaadka sidoo kale waa in la xaqiijin karaa.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=5-7}} Macluumaadka aan lahayn tixraacyo waxaa loo [[citation needed (Wikipedia)|calaamadayn karaa]] ama laga saari karaa gebi ahaanba.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=33}} Tani mararka qaarkood waxay horseedi kartaa in meesha laga saaro macluumaad sax ah, inkasta oo ay sax tahay, haddana aan si habboon loo soo xigan.<ref name="IHT WP valid info wrong removable 1">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=August 9, 2011 |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |page=18 |newspaper=International Herald Tribune}}</ref> Markii siyaasadaha Wikipedia ay is beddeleen waqti ka dib, oo ay noqdeen kuwo aad u adag, tiradoodu waa ay korodhay. Sannadkii 2008, waxaa jiray 44 bog oo siyaasadeed iyo 248 bog oo tilmaame ah; illaa 2013, culimadu waxay tiriyeen 383 bog oo siyaasadeed iyo 449 bog oo tilmaame ah.<ref name="Ren-2024"/>
== Maamulka ==
{{Further|Wikipedia:Administration|selfref=yes}}
Anshax-xumadii hore ee Wikipedia waxay ku dartay dimuqraadiyad iyo cunsurro [[hierarchy|darajeyn ah]] waqti ka dib.<ref>{{cite web |last1=Sanger |first1=Larry |author-link=Larry Sanger |date=April 18, 2005 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=January 24, 2023 |website=Slashdot |archive-date=May 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525051304/http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kostakis |first1=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |issue=3 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |journal=First Monday |volume=15 |date=March 2010 |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310125049/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/2613/2479 |url-status=live}}</ref> Maqaalka looma tixgeliyo inuu leeyahay abuuraha ama tafatire kale, mana laha qofka maqaalku ku saabsan yahay.<ref>Wikipedia:Ownership of content: "No one "owns" content (including articles or any page at Wikipedia)."</ref> Tafatirayaasha ku jira xaalad wanaagsan ee bulshada dhexdeeda waxay codsan karaan xuquuqaha isticmaale ee dheeraadka ah, iyaga oo siinaya awoodda farsamo ee ay ku fulinayaan falal gaar ah oo la cayimay. Xuquuqaha isticmaale ee qaar waxaa lagu bixiyaa si otomaatig ah, sida kooxaha ''autoconfirmed'' iyo ''extended confirmed'', marka heerarka da'da akoonka iyo tafatirka la buuxiyo.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=12–13}}
=== Maamulayaasha ===
{{Main|Wikipedia:Maamulayaasha}}
Tafatirayaasha khibradda leh waxay dooran karaan inay u tartamaan [[administrators (Wikipedia)|maamulnimo]],<ref name="David_Mehegan" /> taas oo ay ku jirto awoodda ay u tirtirayaan bogagga ama ay uga hortagayaan in la beddelo haddii ay dhacaan burburin daran ama khilaafaad tafatireed.<ref name=":6">Wikipedia:Administrators</ref> Maamulayaasha looma arko inay ku raaxaystaan wax mudnaan ah oo gaar ah go'aan-qaadashada; halkaas waxaa ah, awooddoodu waxay inta badan ku kooban tahay samaynta isbeddellada saamaynta mashruuca oo dhan leh sidaas darteedna aan loo oggolayn tafatirayaasha caadiga ah, iyo in la fuliyo xiyaadaha loogu talagalay in looga hortago tafatirayaasha khalkhalinaya inay sameeyaan tafatir aan faa'iido lahayn.<ref name=":6" />
Ilaa 2012, tafatirayaal yar ayaa noqonayay maamulayaageeda marka la barbar dhigo sannadihii hore ee Wikipedia, qayb ahaan sababtoo ah habka baaritaanka maamulayaasha suurtagalka ah uu noqday mid adag.<ref name="Meyer-2012"/> Sannadkii 2022, waxaa jirtay codsi si gaar ah muran u dhaliyay oo ku saabsan maamulnimo kaas oo ku saabsanaa aragtiyaha ka dhanka ah Trump ee murashaxa; ugu dambeyntii, waxaa la siiyay maamulnimo.<ref>{{cite web |last1=Harrison |first1=Stephen |date=June 16, 2022 |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |access-date=July 22, 2022 |website=Slate |archive-date=August 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824123521/https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-administrator-election-tamzin.html |url-status=live}}</ref>
=== Xallinta khilaafaadka ===
{{Redirect|!vote|the entry in Wikipedia's internal glossary|Wikipedia:Glossary#!vote|the internal essay|Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion|selfref=yes}}
Waqti ka dib, Wikipedia waxay horumarisay nidaam yar oo rasmi ah oo loogu talagalay xallinta khilaafaadka. Si loo go'aamiyo isku-afgaradka bulshada, tafatirayaashu waxay arrimaha ka alifi karaan fagaarayaasha bulshada ee habboon, iyagoo raadinaya fikirka u gaarka ah dhinac saddexaad codsiyada ku saabsan, ama waxay bilaabi karaan wadahadal bulsho oo guud oo loo yaqaan "request for comment",<ref name="Wikipedia:Dispute resolution – Wikipedia" /> halkaas oo bots-ku ay ku darayaan wadahadalka lisi dhexe ee wadahadallada, iyagoo ku weydiinaya tafatirayaasha inay ka qayb qaataan, ka dibna ka saaraya wadahadalka lisi-ga 30 maalmood ka dib.<ref>Wikipedia:Requests for comment</ref> Si kastaba ha ahaatee, tafatirayaashu waxay leeyihiin awoodda ay ku xiraaan (oo ay ka saaraan lisi-ga) wadahadalka xilli hore ama xilli dambe. Haddii natiijada wadahadalku aysan ahayn mid cad, qof xira—oo ah tafatire aan qayb ka ahayn oo badanaa ku jira xaalad wanaagsan—ayaa laga yaabaa inuu soo saaro go'aan ku baxa awoodda doodaha lagu soo bandhigay ka dibna tirada dadka doodaya ee dhinac kasta.<ref name="Bandler-2024">{{Citation |last=Bandler |first=Aaron |date=June 21, 2024 |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |url=https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |access-date=May 3, 2025 |website=Jewish Journal |archive-date=June 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622020506/https://jewishjournal.com/news/united-states/372532/wikipedia-editors-label-adl-only-reliable-for-antisemitism-when-israel-and-zionism-are-not-concerned/ |url-status=live}}</ref> Wikipedians waxay ku adkeeyaan in nidaamku uusan ahayn codayn iyagoo tixraacaya bayaannada aragtida ee wadahadalladaas sida "!vote"s, halkaas oo calaamadda qaylada ay tahay calaamadda diidmada caqli-gal ka ah oo loo dhaho "not".<ref>{{Citation |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |date=July 1, 2021 |work=Slate |url=https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |access-date=May 13, 2025 |issn=1091-2339 |archive-date=July 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701131014/https://slate.com/technology/2021/07/wikipedia-daily-mail-generally-unreliable.html |url-status=live}}</ref>
Wikipedia waxay ku dhiirrigelisaa xallinta deegaanka ee khilaafaadka, kuwaas oo Jemielniak uu ku dooday inuu yahay mid si gaar ah u gaar ah daraasaadka ururrada, inkastoo ay jirtay xoogaa xiso dhowaan ah oo ku saabsan dhisidda isku afgaradka ee sahanka dhexdiisa.<ref name="Jemielniak" /> Reagle iyo Sue Gardner waxay ku doodeen in hababka dhisidda isku-afgaradka ay u dhow yihiin kuwa ay isticmaalaan Quakers.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=62}} Farqiga ka mid ah kulammada Quaker waa inaysan jirin facilitator inta lagu jiro isku-dhaafsiga aragtida, door uu ka qaato karraaniga kulammada Quaker.<ref name="Jemielniak" />{{Rp|page=83}}
==== Guddiga Garsoorka ====
Guddiga Garsoorku wuxuu guddoomiyaa nidaamka ugu dambeeya ee xallinta khilaafaadka. Inkastoo khilaafaadku badanaa ka dhashaan isku dhaafsiga laba aragti oo iska soo horjeeda oo ku saabsan sida maqaal loo akhrin lahaa, Guddiga Garsoorku wuxuu si cad u diidaa inuu si toos ah u go'aamiyo aragtida gaarka ah ee waa in la qaataa.<ref name="Hoffman-2009">{{Cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |date=March 5, 2009 |title=Wikitruth Through Wikiorder |url=https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |ssrn=1354424 |archive-date=June 13, 2021 |access-date=November 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613214656/https://scholarlycommons.law.emory.edu/elj/vol59/iss1/3/ |url-status=live}}</ref>
Cilmi-baaris tiro ah waxay soo jeedinaysaa in guddiga English Wikipedia uu ka tagayo nuxurka khilaafaadka wuxuuna diiradda saaraa sida khilaafaadka loo maamulo,<ref name="emory_p_181" /> isagoo aan u shaqaynayn si uu u xalliyo khilaafaadka oo uu nabad ugu dhex dhigo tafatirayaasha isku khilaafsan, laakiin si uu ka saaro tafatirayaasha dhibaatada ka dhex wada iyadoo loo oggolaanayo tafatirayaasha waxtarka leh inay dib u soo galaan si ay ka qayb qaataan.<ref name="Hoffman-2009" /> Sidaas darteed, guddigu ma amro nuxurka maqaallada, inkastoo uu mararka qaarkood cambaareeyo isbeddellada nuxurka marka uu u arko in nuxurka cusubi uu jabinayo siyaasadaha Wikipedia (tusaale ahaan, haddii nuxurka cusub loo arko inuu yahay mid eex leh).{{efn|Guddigu wuxuu si toos ah u go'aamin karaa in isbeddelka nuxurku uu yahay mid aan habboonayn, laakiin ma go'aamin karo si toos ah in nuxur gaar ah uu yahay mid aan habboonayn.}} Xallinta inta badan la isticmaalo waxaa ka mid ah digniinaha iyo tijaabooyinka (lagu isticmaalo 63% xaaladaha) iyo ka banaynaya tafatirayaasha maqaallada (43%), mowduucyada (23%), ama Wikipedia (16%).<ref name="Hoffman-2009" /> Banaynta dhameystiran ee Wikipedia waxay badanaa ku kooban tahay xaaladaha [[impersonator|iska dhigista]] iyo [[anti-social behavior|dhaqanka ka dhan ah bulshada]].<ref>Wikipedia:Banning policy</ref> Marka dhaqanku uusan ahayn iska dhigis ama dhaqan ka dhan ah bulshada, laakiin uu yahay dagaal tafatireed iyo jebinta kale ee siyaasadaha tafatirka, xallintu waxay u badatay in lagu koobo digniino.<ref name="Hoffman-2009" />
== Bulshada ==
[[File:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|start=00:04|thumbtime=00:16|Muqaalka Wikimania 2005 {{snd}}shir sannadle ah oo loogu talagalay dadka isticmaala Wikipedia iyo mashaariicda kale ee ay maamusho [[Wikimedia Foundation]], ayaa lagu qhelday Frankfurt am Main, Jarmalka, Ogost 4–8.]]
Maqaal kasta iyo adeegsade kasta oo Wikipedia ku jira wuxuu leeyahay bog "wadahadal" oo la xiriira oo u dedicated ah. Kuwani waxay samaynayaan jidka koowaad ee isgaarsiinta ee tafatirayaasha si ay uga wadahadlaan, u isku dubaridaan, oo ay u doodaan.<ref>{{cite web |url=https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205111038/https://www.research.ibm.com/visual/papers/wikipedia_coordination_final.pdf |url-status=dead |archive-date=February 5, 2007 |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin M. |last2=Wattenberg |first3=Jesse |last3=Kriss |first4=Frank |last4=van Ham |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |publisher=Visual Communication Lab, IBM Research |date=January 3, 2007 |access-date=June 27, 2008 |author2-link=Martin M. Wattenberg |author-link=Fernanda B. Viégas}}</ref> Bulshada Wikipedia waxaa loo tilmaamay inay u dhow tahay [[cult|koox caabudaad ah]],<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |title=Log on and join in, but beware the web cults |first=Charles |last=Arthur |date=December 15, 2005 |work=The Guardian |location=London |access-date=December 26, 2008 |archive-date=September 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920191515/http://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |url-status=live}}</ref> inkastoo aysan mar walba lahayn macno dhan kasta oo xun.<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |first=Kristie |last=Lu Stout |publisher=CNN |date=August 4, 2003 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013300/http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |url-status=live}}</ref> Doorbidida ay u leedahay isku-duubnida, xataa haddii ay u baahan tahay tanaasul oo ay ku jiraan in aan loo eegin [[credential|shahaadooyinka]], waxaa loo tilmaamay inay tahay "[[anti-elitism]]".<ref>{{cite web |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |url=https://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |website=Kuro5hin, Op–Ed |first=Larry |last=Sanger |date=December 31, 2004 |quote=There is a certain mindset associated with unmoderated Usenet groups [...] that infects the collectively-managed Wikipedia project: if you react strongly to trolling, that reflects poorly on you, not (necessarily) on the troll. If you [...] demand that something be done about constant disruption by trollish behavior, the other listmembers will cry "censorship", attack you, and even come to the defense of the troll. [...] The root problem: anti-elitism, or lack of respect for expertise. There is a deeper problem [...] which explains both of the above-elaborated problems. Namely, as a community, Wikipedia lacks the habit or tradition of respect for expertise. As a community, far from being elitist, it is anti-elitist (which, in this context, means that expertise is not accorded any special respect, and snubs and disrespect of expertise are tolerated). This is one of my failures: a policy that I attempted to institute in Wikipedia's first year, but for which I did not muster adequate support, was the policy of respecting and deferring politely to experts. (Those who were there will, I hope, remember that I tried very hard.) |author-link=Larry Sanger |access-date=March 26, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101011352/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 |url-status=dead}}</ref>
[[File:Editing Hoxne Hoard at the British Museum.ogv|thumb|right|Wikipedians iyo curiyeyaasha [[British Museum]] oo ka wada shaqaynaya maqaalka [[Hoxne Hoard]] bishii Juun 2010.]]
Wikipedia ma u baahna in tafatirayaasheeda iyo kuwa ku tabarucaa ay bixiyaan aqoonsi.<ref name="user identification" /> Markii Wikipedia ay korotay, "Cidna baa qorta Wikipedia?" waxay noqotay mid ka mid ah su'aalaha inta badan halkaas lagu weydiiyo.<ref>{{cite book |chapter=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |title=CHI '07: Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |publisher=Viktoria Institute |first=Aniket |last=Kittur |year=2007}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu mar ku dooday in oo kaliya "bulsho... koox u go'an oo dhowr boqol oo mutadawiciin ah" ay sameeyaan qaybta ugu weyn ee tabarucaadka Wikipedia iyo in mashruucu sidaas darteed uu yahay "sida urur kasta oo dhaqan ah".<ref name="blodget">{{cite news |last=Blodget |first=Henry |date=January 3, 2009 |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=January 26, 2023 |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |url-status=live}}</ref> Maadaama Wikipedia ay ku tiirsan tahay shaqada mutadawiciinta, tafatirayaashu waxay inta badan diiradda saaraan mowduucyada iyaga danaynaya.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=61–62}}
{{anchor|Decline in participation since 2007}}
English Wikipedia waxay leedahay {{self-reference link|Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}}} maqaallada, {{self-reference link|Special:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}}} tafatirayaasha diiwaangashan, iyo {{self-reference link|Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}}} tafatirayaasha firfircoon. Tafatire waxaa loo arkaa inuu firfircoon yahay haddii uu sameeyay hal ama ka badan oo tafatireyn ah 30-kii maalmood ee la soo dhaafay.<ref>Wikipedia:Wikipedians</ref> Tafatirayaasha amarka u weoleeya caadooyinka dhaqanka Wikipedia, sida saxiixida faallooyinka bogga wadahadalka, waxay si dadban u muujin karaan inay yihiin dad ka baxsan Wikipedia, iyagoo kordhinaya fursadaha ay dadka gudaha Wikipedia ku bartean karaan ama ku hoos u dhigi karaan tabarucaadkooda. Noqoshada mid ka mid ah dadka gudaha Wikipedia waxay leedahay kharashyo waaweyn: ka qaybqaataha waxaa laga filayaa inuu barto koodhadhka teknoolajiyada u gaarka ah Wikipedia, uu u hogaansamo nidaamka xallinta khilaafaadka oo mararka qaarkood adag, oo uu barto "dhaqan jahwareer leh oo hodan ku ah kaftanka gudaha iyo tixraacyada dadka gudaha".<ref name="labor squeeze on WP 1" /> Tafatirayaasha aan gelin akoonkooda waxay ka yihiin mid ka mid ah macnayaasha "[[second-class citizen|muwaadiniinta heerka labaad]]" ee Wikipedia,<ref name="labor squeeze on WP 1">{{cite journal |author-last1=Goldman |author-first1=Eric |year=2010 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |via=Santa Clara Law Digital Commons |access-date=January 26, 2023 |archive-date=January 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126220032/https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |url-status=live}}</ref> maadaama "ka qaybgalayaasha ay aqoonsadaan xubnaha bulshada wiki, kuwaas oo leh dan u gaar ah oo ku saabsan ilaalinta tayada waxsoosaarka shaqada, iyagoo ku salaynaya ka qaybqaatkooda joogtada ah",<ref name="legal edu and WP 1">{{cite journal |author-last1=Noveck |author-first1=Beth Simone |date=March 2007 |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |publisher=Association of American Law Schools |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |jstor=42894005}}</ref> laakiin taariikhaha tabarucaadka ee tafatirayaasha aan la aqoon ee aan diiwaangashanayn oo kaliya lagu aqoonsado [[IP address|ciwaannadooda IP-ga]] looma tiirin karo tafatire gaar ah si intaa ka badan leh. Tafatirayaasha cusubi waxay inta badan ku dhibtoodaan inay fahmaan adkaanta Wikipedia. Tafatirayaasha khibradda leh waxaa lagu dhiirrigeliyaa inaysan "qanin" dadka cusub si loo abuuro jawi soo dhoweyn leh.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=10–11}}
=== Cilmi-baaris ===
Daraasad 2007 ah oo ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[Dartmouth College]] ayaa ka heshay in "dadka aan la aqoon iyo kuwa dhif ah ee ku tabaruca Wikipedia... ay yihiin il aqooneed oo lagu kalsoonaan karo sida kuwa tabarucayaasha ah ee diiwaangashan shabakadda".<ref name="sciam good samaritans 1">{{cite news |url=https://www.sciam.com/article.cfm?id=good-samaritans-are-on-the-money |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |work=Scientific American |date=October 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132453/https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |url-status=live}}</ref> [[Jimmy Wales]] wuxuu yiri 2009 in "[I]t turns out over 50% of all the edits are done by just 0.7% of the users... 524 people... And in fact, the most active 2%, which is 1400 people, have done 73.4% of all the edits."<ref name="blodget" /> Si kastaba ha ahaatee, tifaftiraha ''Business Insider'' iyo suxufi [[Henry Blodget]] ayaa muujiyay 2009 in muunad aan la dooran oo maqaallada ah, nuxurka inta badan ee Wikipedia (oo lagu cabbiro tirada qoraalka ku tabarucay ee ka badbaaday tafatirkii ugu dambeeyay ee muunadda) waxaa abuuray "dadka ka baxsan", halka tafatireynta iyo qaabeynta inta badan ay sameeyeen "dadka gudaha".<ref name="blodget" />
Sannadkii 2008, maqaal magasiinka ''Slate'' lagu daabacay ayaa weriyay in "hal boqolkiiba dadka isticmaala Wikipedia ay mas'uul ka yihiin qiyaastii helf ka mid ah tafatireynta shabakadda."<ref>{{cite news |url=https://www.slate.com/id/2184487 |title=The Wisdom of the Chaperones |date=February 22, 2008 |first=Chris |last=Wilson |work=Slate |access-date=August 13, 2014 |archive-date=September 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905050231/http://www.slate.com/id/2184487 |url-status=live}}</ref> Habkan lagu tathireeyo tabarucaadka waxaa dambe ku murmay [[Aaron Swartz]], oo xusay in dhowr maqaal oo uu muunad ka qaatay ay lahaayeen qaybo waaweyn oo nuxurkooda ah (oo lagu cabbiro tirada xarfaha) oo ay ku tabaruceen dadka leh tirada tafatirka ee hooseysa.<ref>{{cite web |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |title=Raw Thought: Who Writes Wikipedia? |first=Aaron |last=Swartz |date=September 4, 2006 |access-date=February 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803134036/https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |url-status=dead |archive-date=August 3, 2014}}</ref> Daraasad 2008 ah ayaa ka heshay in Wikipedians ay ahaayeen kuwo yar oo heshiis ah, furan, oo damshiir leh marka loo eego kuwa kale,<ref name="liebertonline view on WP users 1">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |year=2008 |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |publisher=Mary Ann Liebert, Inc. |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref> inkastoo faallo dambe ay muujisay cillado waaweyn, oo ay ku jiraan in xogtu ay muujisay furfurnaan sare iyo in farqiga u dhexeeya kooxda kantaroolka iyo muunaduhu uu ahaa mid yar.<ref>{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |date=March 11, 2013 |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |url=https://www.psychologytoday.com/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=June 5, 2016 |website=Psychology Today |archive-date=July 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716155007/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |url-status=live}}</ref> Sida ay sheegtay daraasad 2009 ah, waxaa jira "marag ka mid ah iska-caabinta sii kordheysa ee ka timaada bulshada Wikipedia ee ku saabsan nuxurka cusub".<ref name="newscientist WP boom to bust 1">{{cite web |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |website=New Scientist |date=August 4, 2009 |access-date=September 18, 2017 |archive-date=April 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421215605/http://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust.html |url-status=live}}</ref>
=== Kala duwanaanshaha ===
Dhowr daraasadood ayaa muujiyay in inta badan mutadawiciinta ku tabaruca Wikipedia ay yihiin rag. Natiijooyinka sahankii [[Wikimedia Foundation]] ee 2008 ayaa muujiyay in oo kaliya 13 boqolkiiba tafatirayaasha Wikipedia ay ahaayeen dumar.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |work=The New York Times |date=January 31, 2011 |access-date=October 28, 2013 |archive-date=October 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006065114/http://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html?_r=0 |url-status=live}}</ref> Tani dhiaddeed, jaamacadaha inta badan Maraykanka waxay isku dayeen inay ku dhiirrigeliyaan dumarka inay noqdaan kuwo ku tabaruca Wikipedia.<ref name="CBC News-2013" /> Sidoo kale, inta badan jaamacadahan, oo ay ku jiraan [[Yale University|Yale]] iyo [[Brown University|Brown]], waxay siiyeen dhibco kulliyadeed ardayda abuura ama tafatira maqaal la xiriira dumarka sayniska ama teknoolajiyada.<ref name="CBC News-2013">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=August 27, 2013 |access-date=August 21, 2014 |archive-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826144108/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |url-status=live}}</ref> [[Andrew Lih]], oo ah borofesoor iyo saynisyahan, wuxuu yiri sababta uu u moodayay in tirada ragga ku tabaruca ay aad uga badan tahay tirada dumarka waxay ahayd sababtoo ah u aqoonsiga mulkiile ahaan haweenay waxay u soo bandhigi kartaa qofka "dhaqan fool xun oo cabsida leh".<ref name="Bloomberg 2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |date=December 22, 2016 |title=Is Wikipedia Woke? |newspaper=Bloomberg Businessweek |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool? |access-date=September 21, 2022 |archive-date=April 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415182515/https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |url-status=live}}</ref> Xogtu waxay muujisay in dadka Afrikaanka ah ay yihiin kuwo si yar loo ku muujiyay tafatirayaasha Wikipedia dhexdeeda.<ref name="memeb">{{cite web |last=Walker |first=Andy |date=June 21, 2018 |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |url=https://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |access-date=January 26, 2023 |website=memeburn |archive-date=March 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319170357/http://memeburn.com/2018/06/wikipedia-wikimania-africa-numbers/ |url-status=live}}</ref>
== Noocyada Luqadaha ==
{{Pie chart
| caption = '''Qaybinta {{NUMBEROF|ARTICLES|total|N}} maqaallada ee noocyada luqadaha kala duwan (laga bilaabo {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}})'''<ref name="meta.wikimedia">List of Wikipedias – Meta</ref>
| other = yes
| label1 = {{Wikipedia rank by size/WP|1}}
| value1 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|1}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color1 = #666666
| label2 = {{Wikipedia rank by size/WP|2}}
| value2 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|2}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color2 = #E69F00
| label3 = {{Wikipedia rank by size/WP|3}}
| value3 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|3}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color3 = #56B4E9
| label4 = {{Wikipedia rank by size/WP|4}}
| value4 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|4}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color4 = #009E73
| label5 = {{Wikipedia rank by size/WP|5}}
| value5 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|5}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color5 = #F0E442
| label6 = {{Wikipedia rank by size/WP|6}}
| value6 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|6}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color6 = #0072B2
| label7 = {{Wikipedia rank by size/WP|7}}
| value7 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|7}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color7 = #D55E00
| label8 = {{Wikipedia rank by size/WP|8}}
| value8 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|8}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color8 = #CC79A7
| label9 = {{Wikipedia rank by size/WP|9}}
| value9 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|9}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color9 = #33CC99
| label10 = {{Wikipedia rank by size/WP|10}}
| value10 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|10}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color10 = #333333
| label11 = {{Wikipedia rank by size/WP|11}}
| value11 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|11}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color11 = #9A459A
| label12 = {{Wikipedia rank by size/WP|12}}
| value12 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|12}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color12 = #A60D14
| label13 = {{Wikipedia rank by size/WP|13}}
| value13 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|13}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color13 = #FF82AA
| label14 = {{Wikipedia rank by size/WP|14}}
| value14 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|14}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color14 = #167432
| label15 = {{Wikipedia rank by size/WP|15}}
| value15 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|15}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color15 = #FFA500
| label16 = {{Wikipedia rank by size/WP|16}}
| value16 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|16}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color16 = #483D8B
| label17 = {{Wikipedia rank by size/WP|17}}
| value17 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color17 = #00FFFF
| label18 = {{Wikipedia rank by size/WP|18}}
| value18 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|17}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color18 = LightGreen
| label19 = {{Wikipedia rank by size/WP|19}}
| value19 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|19}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color19 = Red
| label20 = {{Wikipedia rank by size/WP|20}}
| value20 = {{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|20}}}}/{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}*100 round 1}}
| color20 = LightBlue
}}
Waxaa hadda jira {{NUMBEROF|active|Wikipedia}} nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah (sidoo kale loogu yeero noocyada luqadaha, ama si fudud ''Wikipedias''). Sida uu yahay {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}, lixda ugu waaweyn, iyadoo la kala horreeyo tirada maqaallada, waa {{Wikipedia rank by size/WP|1}}, {{Wikipedia rank by size/WP|2}}, {{Wikipedia rank by size/WP|3}}, {{Wikipedia rank by size/WP|4}}, {{Wikipedia rank by size/WP|5}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|6}} Wikipedias.<ref name="WP list of WPs by article 1">Wikipedia:List of Wikipedias</ref> Wikipedia-ga {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|ceb}}}} iyo kan {{ordinal to word|{{Wikipedia rank by size|sv}}}} ee ugu waaweyn waxay ku leeyihiin boosaskooda bot-ka abuuraya maqaallada ee [[Lsjbot]], kaas oo {{as of|2013|lc=y}} abuuray qiyaastii kala bar maqaallada ku jira [[Swedish Wikipedia]], iyo inta badan maqaallada ku jira [[Cebuano Wikipedia|Cebuano]] iyo [[Waray Wikipedia]]. Labada dambe waa labada luqadood ee dalka [[Philippines]].
Marka laga reebo lixda ugu sarreeya, laba iyo toban nooc oo kale oo Wikipedia ah ayaa leh in ka badan hal milyan oo maqaallo midkiiba ({{Wikipedia rank by size/WP|7}}, {{Wikipedia rank by size/WP|8}}, {{Wikipedia rank by size/WP|9}}, {{Wikipedia rank by size/WP|10}}, {{Wikipedia rank by size/WP|11}}, {{Wikipedia rank by size/WP|12}}, {{Wikipedia rank by size/WP|13}}, {{Wikipedia rank by size/WP|14}}, {{Wikipedia rank by size/WP|15}}, {{Wikipedia rank by size/WP|16}}, {{Wikipedia rank by size/WP|17}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|18}}), todobo kale waxay leeyihiin in ka badan 500,000 oo maqaallo ({{Wikipedia rank by size/WP|19}}, {{Wikipedia rank by size/WP|20}}, {{Wikipedia rank by size/WP|21}}, {{Wikipedia rank by size/WP|22}}, {{Wikipedia rank by size/WP|23}}, {{Wikipedia rank by size/WP|24}}, iyo {{Wikipedia rank by size/WP|25}}), 44 kale waxay leeyihiin in ka badan 100,000, iyo 82 kale waxay leeyihiin in ka badan 10,000.<ref name="ListOfWikipedias" /><ref name="WP list of WPs by article 1" /> Ka ugu weyn, English Wikipedia, waxay leedahay in ka badan {{#expr: 0.1*floor({{NUMBEROFARTICLES:R}}/100000)}} milyan oo maqaallo. {{As of|2021|01|post=,}} English Wikipedia waxay heshaa 48% taraafikada guud ee Wikipedia, iyadoo inta kalena ay u qaybsantaan luqadaha kale. Tobanka nooc ee ugu sarreeya waxay ka dhigan yihiin qiyaastii 85% taraafikada guud.<ref>Wikipedia page views by language over time</ref><gallery mode="packed" heights="200">
File:Wikipedia page views by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la daawado ee Wikipedia, 2008–2024
File:Wikipedia editors by language over time.png|Noocyada ugu badan ee la tafatiray ee Wikipedia, 2001–2024
</gallery>{{Largest Wikipedias/graph}}
Maadaama Wikipedia ay ku saleysan tahay [[World Wide Web|Shabakadda]] sidaas darteedna ay tahay mid caalami ah, dadka ku tabaruca nooca isla luqadda ah waxay isticmaali karaan lahjado kala duwan ama waxay ka iman karaan dalal kala duwan (sida kiiska nooca Ingiriisiga).<ref>Choice of national variety in the English-language Wikipedia</ref> Kala duwanaanshahani waxay keeni karaan xoogaa khilaafaad ah oo ku saabsan [[American and British English spelling differences|farqiga hingaadda]] (tusaale ''colour'' halkii ay ka noqon lahayd ''color'')<ref name="WP spelling MOS 1">Wikipedia:Manual of Style/Spelling</ref> ama dhibcaha aragtida.<ref name="WP countering bias 1">Wikipedia:WikiProject Countering systemic bias</ref>
In kasta oo noocyada luqadaha kala duwan lala xiriiriyo siyaasadaha caalamiga ah sida "aragti dhexdhexaad ah", waxay ku kala duwan yihiin qaar ka mid ah dhibcaha siyaasadda iyo ku-dhaqanka, inta badan kuwa ugu caansan waa in sawirrada aan ahayn [[free content|laga haysto rukhsad xor ah]] la isticmaali karo iyadoo la daliishanayo sheegashada [[fair use]].<ref name="WP meta fair use 1">Non-free content</ref><ref name="IBM visual WP 1">The Visual Side of Wikipedia</ref> Nuxurka maqaallada ee ku saabsan mawduuca isla midka ah wuxuu si weyn ugu kala duwanaan karaa luqadaha u dhexeeya, iyadoo ku xiran ilaha ay isticmaalaan tafatirayaasha iyo arrimo kale.<ref>Wikipedia: Editing the narrative</ref><ref name="Benjakob-2021">Israeli 'rule,' not 'occupation': In a sign of the times, Hebrew Wikipedia renames a key article</ref>
Jimmy Wales wuxuu ku tilmaamay Wikipedia "dadaal lagu abuurayo oo lagu qaybinayo ensiklabeediyo xor ah oo tayo sare leh oo suurtagal ah qof kasta oo meeraha jooga oo ku qoran luqadooda".<ref>Wikipedia is an encyclopedia</ref> In kasta oo nooc kasta oo luqad ah uu u shaqeeyo si madaxbannaan, dadaallo qaar ayaa la sameeyaa si loo kormeero dhammaantood. Waxaa qayb ahaan isku dubarida Meta-Wiki, oo ah wiki-ga Wikimedia Foundation ee loogu talagalay ilaalinta dhammaan mashaariicdeeda (Wikipedia iyo kuwo kale).<ref name="WP metawiki maintenance 1">Meta-Wiki</ref> Tusaale ahaan, Meta-Wiki waxay bixisaa tiroakoobyo muhiim ah oo ku saabsan dhammaan noocyada luqadaha ee Wikipedia,<ref name="WP meta stats 1">Meta-Wiki Statistics</ref> waxayna ilaalisaa liiska maqaallada Wikipedia kasta ay tahay inay yeelato.<ref name="WP meta articles on all sites 1">List of articles every Wikipedia should have</ref> Liisku wuxuu khuseeyaa nuxurka aasaasiga ah iyadoo la eegayo mowduuca: taariikh nololeedka, taariikhda, juqraafiyada, bulshada, dhaqanka, sayniska, teknoolajiyada, iyo xisaabta.<ref name="WP meta articles on all sites 1" /> Ma ahan mid naadir ah in maqaallada si adag ula xiriira luqad gaar ah aysan lahayn dhigooda nooc kale. Tusaale ahaan, maqaallada ku saabsan magaalooyinka yaryar ee Maraykanka waxaa laga yaabaa inay ku jiraan Ingiriis oo keliya, xataa marka ay buuxiyaan shuruudaha caannimada ee mashaariicda kale ee luqadda Wikipedia.<ref name=":9">Wikipedia:Notability</ref>
[[File:User - demography.svg|thumb|upright=2.27|Qiyaasta tabarucaadka ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka ilaa noocyada Wikipedia ee kala duwan, {{Circa}} 2012. Eeg qoraalka.<ref name="PLoS One 2012" />]]
Maqaallada la turjumay waxay matalaan qayb yar oo ka mid ah maqaallada noocyada badankood, qayb ahaan sababtoo ah noocyadaas ma oggola turjumaad buuxda oo otomaatig ah oo maqaallada ah. Maqaallada laga heli karo in ka badan hal luqad waxay bixin karaan "interwiki links", kuwaas oo ku xiraya maqaallada dhigooda ah ee noocyada kale.<ref>Manypedia: Comparing language points of view of Wikipedia communities</ref><ref>Manual:Interwiki</ref>
Daraasad ay daabacday ''PLOS One'' 2005 waxay sidoo kale qiyaastay qaybta urursan ee tafatirka ee noocyada kala duwan ee Wikipedia ee ka yimid gobollada kala duwan ee adduunka, iyadoo lagu saleynayo wakhtiga maalinta. Waxay sheegtay in saamiga tafatirka ee ka yimid Waqooyiga Ameerika uu ahaa 51% English Wikipedia, iyo 25% [[Simple English Wikipedia]].<ref name="PLoS One 2012">Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis</ref>
=== Tirada tafatirayaasha English Wikipedia ===
Maaj 1, 2014, ''The Economist'', oo ku jirta maqaal cinwaankiisu ahaa "Mustaqbalka Wikipedia", ayaa soo xigatay falanqaynta isbeddelka ee ku saabsan xogta ay daabacday Wikimedia Foundation iyada oo sheegaysa in "tirada tafatirayaasha nooca luqadda Ingiriisiga ay hoos u dhacday saddex meelood meel todobo sano gudahood."<ref name="economist1">The future of Wikipedia: WikiPeaks?</ref> Heerka ka bixitaanka ee tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia waxaa soo xigtay The Economist inuu si weyn ugu kala duwanaan karo tirakoobyada Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia). The Economist waxay sheegtay in tirada dadka ku tabaruca celcelis ahaan shan tafatireyn ama ka badan bishii ay ahayd mid joogto ah ilaa 2008 ee Wikipedia ee luqadaha kale, oo ahayd qiyaastii 42,000 tafatirayaal ah gudaha xuduudaha xilliyeed ee cidhiidhiga ah ee ku dhow 2,000 tafatirayaal sare ama hoos. Tirada tafatirayaasha firfircoon ee English Wikipedia, oo ay ku jirto barbardhig adag, waxaa lagu sheegay inay kor u kacday 2007 ilaa qiyaastii 50,000 oo ay hoos ugu dhacday 30,000 markii la bilaabay 2014.<ref name="economist1" />
Barbardhig ahaan, falanqaynta isbeddelka ee Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) waxay muujineysaa guul ku wajahan haynta tafatirayaasha firfircoon iyadoo la adeegsanayo saldhig dib loo cusboonaysiin karo oo joogto ah, iyadoo tiradoodu ay tahay mid joogto ah oo ku dhow 24,000. Wax faallo ah lagama bixin taas oo ka mid ah heerarka siyaasadda tafatirka ee kala duwan ee ka yimid Wikipedia ee luqadaha kale (non-English Wikipedia) ay bixin lahayd beddel macquul ah oo loogu talagalay English Wikipedia si loo hagaajiyo heerarka ka bixitaanka tafatiraha ee English-language Wikipedia.<ref name="economist1" />
== Soo Dhaweynta ==
{{See also|Academic studies about Wikipedia|Criticism of Wikipedia|Racial bias on Wikipedia}}
Dhowr [[Wikipedia community|Wikipedians]] ayaa [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|dhaleeceeyay xeer-nidaaminta weyn ee Wikipedia ee sii kordheysa]], taas oo ka kooban in ka badan konton siyaasadood iyo ku dhowaad 150,000 oo eray {{as of|2014|lc=y|post=.}}<ref name="bureaucracy">The Unbearable Bureaucracy of Wikipedia</ref><ref name="Jemielniak">Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia</ref> Dhaleeceeyayaashu waxay sheegeen in Wikipedia ay muujineyso [[systemic bias|eex nidaamyeed]]. Sannadkii 2010, qoraa iyo suxufi Edwin Black ayaa ku tilmaamay Wikipedia mid ka kooban "run, bar-run, iyo xoogaa been ah".<ref name="EdwinBlack">Wikipedia – The Dumbing Down of World Knowledge</ref> Maqaallada ku jira ''The Chronicle of Higher Education'' iyo ''The Journal of Academic Librarianship'' ayaa dhaleeceeyay [[Wikipedia:DUE|siyaasadda miisaanka aan habboonayn]] ee Wikipedia, iyaga oo ku soo gabagabeeyey in Wikipedia aan si cad loogu talagelin inay bixiso macluumaad sax ah oo ku saabsan mawduuc, balse ay diiradda saarto dhammaan aragtiyaha waaweyn ee ku saabsan mawduuca, siiso fiiro gaar ah kuwa yar, oo abuurta ka tagitaan taas oo horseedi karta aaminsanaan been ah oo ku saleysan macluumaad aan dhammaystirnayn.<ref>The 'Undue Weight' of Truth on Wikipedia</ref><ref>"You Just Type in What You Are Looking For": Undergraduates' Use of Library Resources vs. Wikipedia</ref><ref>Wikipedia experience sparks national debate</ref>
Suxufiyiinta Oliver Kamm iyo Edwin Black ayaa ku eedeeyay (2010 iyo 2011, siday u kala horreeyaan) in maqaallada ay ku badan yihiin codadka ugu sarreeya uguna adag, badanaaba koox wadata "ul ay ku shaqeystaan" oo ku saabsan mawduuca.<ref name="EdwinBlack" /><ref name="okw">Wisdom? More like dumbness of the crowds</ref> Maqaal 2008 lagu daabacay joornaalka ''Education Next'' ayaa ku soo gabagabeeyey in il ahaan ku saabsan mawduucyada muranka dhaliya, Wikipedia ay ku jirto gacanta lagu maamuli karo iyo [[spin (propaganda)|spin]].<ref name="Petrilli">Wikipedia or Wickedpedia?</ref> Sannadkii 2020, Omer Benjakob iyo Stephen Harrison waxay xuseen in "Wararka warbaahinta ee Wikipedia ay si weyn isu beddeleen labaatankii sano ee la soo dhaafay: mar waxaa loo arkayay mid maskaxiyan ah, haddana waxaa lagu ammaanay 'godka ugu dambeeya ee xaqiiqada la wadaago' ee internetka."<ref>From Anarchy to Wikiality, Glaring Bias to Good Cop: Press Coverage of Wikipedia's First Two Decades</ref>
Shabakadaha wararka iyo dadka faallooyinka bixiya ee badan ayaa ku eedeeyay Wikipedia inay leedahay [[ideological bias|eex fikradeed]]. Febraayo 2021, Fox News waxay ku eedeysay Wikipedia inay nadiifinayso [[communism|shuuciyadaha]] iyo [[socialism|hantiwadaagayaasha]] isla markaana ay leedahay eex "[[left-wing politics|garabka bidix]]" ah oo aad u badan.<ref>Inside Wikipedia's leftist bias: socialism pages whitewashed, communist atrocities buried</ref> Larry Sanger, oo ka mid ahaa aasaasayaasha Wikipedia oo ka tagay Wikipedia 2002 si uu u aasaaso shabakado tartamaya, ayaa sheegay in Wikipedia ay noqotay "propaganda" loogu talagalay "dhismaha" garabka bidix ee u janjeera isla markaana uu ka digay in aan mar dambe lagu luuqayn karin goobta.<ref>Wikipedia's Co-Founder Is Wikipedia's Most Outspoken Critic</ref><ref>Wikipedia co-founder says site is now 'propaganda' for left-leaning 'establishment'</ref> Sannadkii 2022, libertarian John Stossel ayaa ku dooday in Wikipedia, oo ah goob uu lacag ku taageeray mar, ay u muuqatay mid si tartiib tartiib ah u qaadatay leexasho weyn oo xagga eexda ah oo ku wajahan bidixda siyaasadeed, gaar ahaan mowduucyada siyaasadeed.<ref>Wikipedia Bias</ref> Daraasadaha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia (iyo gaar ahaan English Wikipedia) ay leedahay "[[cultural bias|eex dhaqameed]] reer galbeedka" ama "eex [[Eurocentrism|Eurocentric]]", iyada oo ku celinaysa, sida ay sheegto Anna Samoilenko, "eexda la mid ah ee laga helo 'munaaradda foolmaroodiga' ee [[historiography|taariikh nololeedka]] tacliinta." Carwil Bjork-James waxay soo jeedinaysaa in Wikipedia ay raaci karto qaabka kala duwanaanshaha ee aqoonta casriga ah iyadoo Dangzhi Zhao uu ku baaqayo in la "gumeysi-tirro" Wikipedia si loo yareeyo eexda ka timaada tafatirayaasha ragga cad ee fikradaha adag wata.<ref>The colonization of Wikipedia: evidence from characteristic editing behaviors of warring camps</ref>
Bishii Maajo 2026, boqolaal ka mid ah [[List of Wikipedia controversies#2026|tatifirayaasha Wikipedia ayaa ku hanjabay inay shaqo-joojin sameynayaan]] ka dib markii WMF ay shaqada ka eriday Brooke Vibber, oo ah horumariye ku tabarucay sofweerka [[MediaWiki]] tan iyo 2003 isla markaana hore uga soo shaqeeyay sarkaal maamule tignoolajiyadeed oo u horreeyay WMF.<ref name="Heise Unionization">Unionization at Wikimedia: Community protest after layoffs</ref> Intaa waxaa dheer, hal toddobaad ka dib markii la eriday Vibber, WMF waxay shaqada ka eriday lix shaqaale ah iyadoo xireysa kooxdeeda [[Community Tech Team|Community Tech]], taasoo sii hurisay shaqo-joojinta iyo dadaalka ururinta shaqaalaha.<ref>Nach Entlassung von Entwicklern: Wikipedia-Autoren drohen mit Streik</ref> Maamulayaasha WMF waxay sheegeen in shaqaalaha Community Tech ay codsan karaan jagooyin kala duwan oo ka tirsan ururka, in habka rabitaanka dib loo habeyn doono, iyo in WMF ay aqoonsan doonto urur shaqaale oo hela taageerada inta badan ee shaqaalaha. Dhaleeceeyayaashu waxay xuseen in WMF ay si dadweyne ah u liis gareysay shaqooyin horumariye oo ka yar tirada shaqaalaha ay shaqada ka eriday.<ref name="Heise Unionization"/><ref>Hundreds of prolific Wikipedia editors are threatening to go on strike</ref> [[Wikipedia:Wiki Workers United solidarity#Signatures|Codsi]] muujinaya taageerada ururka Wiki Workers United (WWU) iyo diyaar u ahaanshaha in la galo shaqo-joojin waxaa saxiixay in ka badan 1050 xubnood oo bulshada ka tirsan laga bilaabo Juun 15, 2026.<ref>Wikipedia Editors Could Strike Following Layoffs</ref>
=== Saxnaanta Nuxurka ===
{{Main|Reliability of Wikipedia}}
{{External media|width = 230px|float = right|audio1 = [https://www.cbc.ca/radio/ideas/the-great-book-of-knowledge-part-1-1.2497560 The Great Book of Knowledge, Part 1], ''Ideas with [[Paul Kennedy (host)|Paul Kennedy]]'', CBC, January 15, 2014}}
Maqaallada loogu talagalay ensiklabeediyeyaasha dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' waxaa qora [[expert|khubaro]], taasoo siineysa ensiklabeediyeyaashaas sumcad ay ku leeyihiin saxnaanta.<ref>Wikipedia, Britannica: A Toss-Up</ref> Si kastaba ha ahaatee, dib-u-eegis ay sameeyeen asxaabtu 2005 oo ku saabsan afartan iyo laba shay oo saynis ah oo ku kala jira Wikipedia iyo ''Encyclopædia Britannica'' oo ay daabacday joornaalka sayniska ''Nature'' ayaa ka helay farqi yar oo ku saabsan saxnaanta, waxayna ku soo gabagabeeyeen in "sheyga sayniska ee celceliska ah ee Wikipedia uu ka kooban yahay ilaa afar cilmi-khaldan; ''Britannica'', ku dhowaad saddex."<ref name="GilesJ2005Internet" />
Dadka kale waxay kor u qaadeen dhaleeceyn la mid ah.<ref name="Orlowski2005">Wikipedia science 31% more cronky than Britannica's Excellent for Klingon science, though</ref> Natiijooyinka ay soo saartay ''Nature'' waxaa ku murmay ''Encyclopædia Britannica'',<ref name="corporate.britannica.com" /><ref name="nature.com britannica response 1">Encyclopaedia Britannica and Nature: a response</ref> iyo iyada oo laga jawaabayo, ''Nature'' waxay bixisay jawaab celin ku saabsan dhibcaha ay kor u qaadday ''Britannica''.<ref name="nature.com">''Nature''{{'}}s responses to ''Encyclopaedia Britannica''</ref> Marka laga reebo khilaafka dhibic-ka-dhibic ee u dhexeeya labadan dhinac, dadka kale waxay baareen cabbirka muunadda iyo habka xulashada ee lagu adeegsaday dadaalka ''Nature'', waxayna soo jeediyeen "naqshad daraasadeed oo cilladaysan" (ee xulashada gacanta ee ''Nature'' ee maqaallada, qayb ahaan ama guud ahaan, marka la barbar dhigo), maqnaanshaha falanqaynta tirakoobka (tusaale, ee [[confidence interval|xadka kalsoonida]] ee la weriyay), iyo la'aanta "awoodda tirakoobka" ee daraasadda (sida, sababtoo ah [[sample size determination|cabbirka muunadda]] yar, 42 ama 4 × 10<sup>1</sup> maqaallo la barbar dhigay, marka loo eego cabbirrada go'an ee >10<sup>5</sup> iyo >10<sup>6</sup> ee ''Britannica'' iyo English Wikipedia, siday u kala horreeyaan).<ref>Dynamics of Conflicts in Wikipedia</ref>
Natiijo ahaan qaabdhismeedka furan, Wikipedia "ma ballanqaadeyso ansaxnimada" nuxurkeeda, maadaama aysan jirin cid si dhab ah mas'uul uga ah sheegasho kasta oo ka muuqata.<ref name="WP general disclaimer 1">Wikipedia:General disclaimer</ref> Walaacyo ayaa waxaa soo saaray ''PC World'' 2009 oo ku saabsan la'aanta [[accountability|mas'uuliyadda]] taas oo ka dhalata magac-la'aanta isticmaaleyaasha, gelinta macluumaad beenta ah,<ref name="pcworld WP blunders 1">The 15 Biggest Wikipedia Blunders</ref> [[vandalism on Wikipedia|burburinta]], iyo dhibaatooyin la mid ah. ''Legal Research in a Nutshell'' (2011), waxay u adeegsataa Wikipedia "il guud" taas oo "noqon karta faa'iido dhab ah" marka "lagu soo degdegayo sharciga maamulaya xaalad" iyo, "inkasta oo aanay ahayn mid rasmi ah, waxay bixin kartaa xaqiiqada aasaasiga ah iyo sidoo kale hage u noqota ilo qoto dheer."<ref name="Nutshell in-depth resources">Legal Research in a Nutshell</ref>
Dhaqaaleyahan Tyler Cowen wuxuu qoray: "Haddii ay tahay inaan qiyaaso haddii Wikipedia ama maqaalka joornaalka ee dhaqaalaha la eegay uu yahay mid run ah ka dib fikrad aan dheerayn, waxaan dooran lahaa Wikipedia." Wuxuu ku faallooday in ilaha dhaqameed ee qaar ee aan sheeko-khayaalka ahayn ay la dhibtoonayaan eex nidaamyeed, natiijooyinka cusubna, sida uu qabo, si xad dhaaf ah loogu soo warranaa maqaallada joornaalka, sidoo kalena macluumaadka khuseeya waa laga tagaa wararka. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sidoo kale ka digayaa in khaladaadka inta badan laga helo goobaha internetka iyo in aqoonyahannada iyo khubaradu ay tahay inay feejignaadaan sidii ay u sixi lahaayeen.<ref name="tnr experts vigilant in correcting WP 1">Cooked Books</ref> Amy Bruckman waxay ku dooday in, sababtoo ah tirada dadka dib-u-eegista sameeya, "nuxurka bogga caanka ah ee Wikipedia waa dhab ahaantii nooca ugu kalsoonida badan ee macluumaad abid la abuuray."<ref name="PC 2021">Wikipedia: The Most Reliable Source on the Internet?</ref> Bishii Sebtembar 2022, suxufiga ''The Sydney Morning Herald'' Liam Mannix ayaa xusay in: "Ma jirto sabab loo filayo in Wikipedia ay noqoto mid sax ah... Oo weliba way tahay." Mannix wuxuu intaas ku daray isagoo ka wada hadlay dhowr daraasadood oo caddeeyey in Wikipedia ay guud ahaan tahay mid lagu kalsoonaan karo sida ''Encyclopædia Britannica'', isagoo soo koobaya in "...in la jeediyo dhabarka ilaa ilkan cajiibka ah waa... mid yar oo daciif ah."<ref>Evidence suggests Wikipedia is accurate and reliable. When are we going to start taking it seriously?</ref>
Dhaleeceeyayaashu waxay ku doodayaan in qaabka furan ee Wikipedia iyo la'aanta ilaha habboon ee macluumaadka inta badan ay ka dhigayaan mid aan lagu kalsoonaan karin.<ref name="TNY reliability issues 1">Know It All</ref> Faallo-bixiyeyaasha qaar ayaa soo jeedinaya in Wikipedia ay noqon karto mid lagu kalsoonaan karo, laakiin in kalsoonida maqaal kasta aanay caddayn.<ref name="AcademiaAndWikipedia" /> Tafatirayaasha [[reference work|shaqada tixraaca]] dhaqameed sida ''Encyclopædia Britannica'' ayaa su'aal geliyay [[utility|farsamada]] mashruuca iyo heerkiisa maadaama uu yahay ensiklabeediyo.<ref name="McHenry_2004" /> Aasaasaha Wikipedia Jimmy Wales ayaa sheegay in Wikipedia ay si weyn uga fogaatay dhibaatada "wararka beenta ah" sababtoo ah bulshada Wikipedia waxay si joogto ah uga doodaysaa tayada ilaha maqaallada.<ref>Wikipedia Founder Says Internet Users Are Adrift In The 'Fake News' Era</ref>
{{External media|width = 210px|float = right|video1 = [https://www.dw.de/inside-wikipedia-attack-of-the-pr-industry/av-17745881 Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry], Deutsche Welle, 7:13 mins<ref name="dw">Inside Wikipedia – Attack of the PR Industry</ref>}}
Qaab-dhismeedka furan ee Wikipedia wuxuu si dabiici ah uga dhigayaa bartilmaameed fudud [[Internet troll|trollelada internetka]], [[spamming|spam-ka]], iyo noocyada kala duwan ee u doodista lacagaha ee loo arko inay ka soo horjeedaan ilaalinta ensiklabeediyada khadka ah ee dhex-dhexaadka ah oo la xaqiijin karo.<ref name="Torsten_Kleinz" /><ref name="citizendium WP trolling issues 1">Toward a New Compendium of Knowledge (longer version)</ref>
Iyadoo laga jawaabayo [[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]] iyo arrimaha tafatirka ee aan la shaacin, Wikipedia waxaa lagu soo warramay maqaal ku jira ''The Wall Street Journal'' inay xoojisay xeerarkeedii iyo sharciyadeedii ka dhanka ahaa tafatirka aan la shaacin.<ref name="Elder-2014">Wikipedia Strengthens Rules Against Undisclosed Editing</ref> Maqaalku wuxuu sheegay: "Laga bilaabo Isniinta [laga bilaabo taariikhda maqaalka, Juun 16, 2014], isbeddellada shuruudaha isticmaalka Wikipedia waxay u baahan doonaan qof kasta oo lacag la siiyo si uu u tafatiro maqaallada inuu shaaciyo heshiiskaas. Katherine Maher, oo ah sarkaalka sare ee isgaarsiinta ee aan faa'iido doonka ahayn ee Wikimedia Foundation, ayaa tiri isbeddellada waxay wax ka qabanayaan dareenka ka dhex jira tafatirayaasha mutadawiciinta ah ee ah 'ma nihin adeeg xayeysiis ah; waxaan nahay ensiklabeediyo.'"<ref name="Elder-2014" /><ref name="DeathByWikipedia" /><ref name="cnet politicians and WP 1">Politicians notice Wikipedia</ref><ref name="msnbc MS cash for WP edits 1">Microsoft offers cash for Wikipedia edit</ref><ref name="Seeing Corporate Fingerprints" /> Arrimahan, iyo kuwo kale, waxaa lagu caayay ilaa tobankii sano ee ugu horreeyay ee Wikipedia, gaar ahaan waxaa sameeyay Stephen Colbert oo ka tirsanaa ''The Colbert Report''.<ref name="wikiality" />
=== Qiimo-dhaca Tacliinta ===
Macallimiinta jaamacadaha qaar ayaa ka niyad jabiya ardayda inay ka soo xigtaan ensiklabeediyada kasta [[academic work|shaqada tacliinta]], iyagoo doorbida [[primary source|ilaha koowaad]];<ref name="WideWorldOfWikipedia" /> qaar ayaa si gaar ah u mamnuuca xigashooyinka Wikipedia.<ref name="insidehighered against WP 1">Why You Can't Cite Wikipedia in My Class</ref><ref name="insidehighered wiki no cite">A Stand Against Wikipedia</ref> Wales wuxuu ku adkeeyaa in ensiklabeediyeyaasha nooc kasta ha ahaatee aanay inta badan ku habboonayn in loo isticmaalo ilo la soo xigan karo, mana aha in lagu tiirsanaado sidii kuwo rasmi ah.<ref name="AWorkInProgress" /> Wales mar (2006 ama ka hor) wuxuu sheegay inuu helo ku dhowaad toban iimayl usbuuc kasta oo ka yimaada ardayda leh waxay ka heleen dhibco xun warqadaha sababtoo ah waxay ka soo xigteen Wikipedia; wuxuu u sheegay ardayda inay heleen wixii ay mudnaayeen. "Ilaah baan ku dhaartaye, waxaad ku jirtaa kulliyad; ha ka soo xigan ensiklabeediyada," ayuu yiri.<ref>Wikipedia sucks students in with reliable information</ref>
Febraayo 2007, maqaal ku jira wargeyska ''The Harvard Crimson'' ayaa weriyay in qaar ka mid ah borofisoorada jaamacadda [[Harvard University]] ay ku darayeen maqaallada Wikipedia [[syllabus|syllabiyadooda]], inkasta oo aan la ogeyn in maqaallada ay isbedeli karaan.<ref name="thecrimson wiki debate">Professors Split on Wiki Debate</ref> Juun 2007, Michael Gorman, oo ahaa madaxii hore ee [[American Library Association]], ayaa cambaareeyay Wikipedia, oo ay la socoto Google, isagoo sheegay in aqoonyahannada taageera isticmaalka Wikipedia ay yihiin "dhigaha maskaxda ee nafaqeeyaha oo ku talinaya cunto joogto ah oo ah Big Macs oo wata wax walba".<ref name="stothart" />
Daraasad cilmi-baaris 2000 lagu daabacay ''Studies in Higher Education'' ayaa ku dooday in Wikipedia lagu dabaqi karo "[[flipped classroom|fasalka la rogay]]" ee tacliinta sare, oo ah qaab waxbarasho oo ardaydu ay wax ku bartaan ka hor inta aanay iman fasalka oo ay ku dabaqaan hawlaha fasalka. Kooxda tijaabada ah waxaa la faray inay wax bartaan ka hor fasalka oo ay helaan jawaab celin degdeg ah ka hor inta aan la gelin (qaabka fasalka la rogay), halka kooxda kantaroolka la siiyay tilmaamo toos ah fasalka dhexdiisa (qaabka fasalka caadiga ah). Kooxaha waxaa la faray inay si wada jir ah u horumariyaan maqaallada Wikipedia, kuwaas oo lagu qiimayn doono tayada ka dib daraasadda. Natiijooyinka waxay muujiyeen in kooxda tijaabada ah ay soo saartay maqaallo Wikipedia ah oo badan oo ay heleen dhibco sarreeya oo tayo leh. Daraasadda ayaa ku soo gabagabeysay in waxbarashada Wikipedia ee fasallada la rogay ay ka waxtar badnayd marka loo eego fasallada caadiga ah, iyadoo muujineysa in Wikipedia loo isticmaali karo qalab waxbarasho oo ku jira tacliinta sare.<ref>Flipped learning with Wikipedia in higher education</ref>
==== Macluumaadka Caafimaadka ====
{{See also|Health information on Wikipedia}}
March 5, 2014, Julie Beck, oo u qoraysay majalladda ''[[The Atlantic]]'' maqaal cinwaankiisu ahaa "Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia", ayaa sheegtay in "Konton boqolkiiba dhakhaatiirtu ay ka raadiyaan xaaladaha goobta (Wikipedia), qaar kalena ay iyagu wax ka beddelaan maqaallada si ay u hagaajiyaan tayada macluumaadka la heli karo."<ref name="Beck-2014">{{Cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=March 5, 2014 |title=Doctors' #1 Source for Healthcare Information: Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024070757/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/03/doctors-1-source-for-healthcare-information-wikipedia/284206/ |archive-date=October 24, 2022 |access-date=January 29, 2023}}</ref> Beck waxay sii wadday in ay faahfaahiso maqaalkan barnaamijyada cusub ee [[Amin Azzam]] ee [[University of San Francisco]] si ay u bixiyaan koorsooyinka dugsiga caafimaadka ardayda caafimaadka si ay u bartaan sida loo tafatiro oo loo hagaajiyo [[health information on Wikipedia|maqaallada Wikipedia ee ku saabsan arrimaha la xiriira caafimaadka]], iyo sidoo kale barnaamijyada xakamaynta tayada gudaha ee ka dhex jira Wikipedia ee ay soo agaasimeen [[James Heilman]] si loo hagaajiyo koox ka kooban 200 oo maqaallo caafimaad ah oo muhiimad dhexe u leh caafimaadka ilaa heerka ugu sarreeya ee Wikipedia ee maqaallada iyadoo la adeegsanayo hannaanka qiimaynta asxaabta ee Maqaalka Muuqda iyo Maqaalka Wanaagsan.<ref name="Beck-2014" /> May 7, 2014, maqaal daba-galka ah ee ''The Atlantic'' oo cinwaankiisu ahaa "Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text?", Julie Beck waxay soo xiganaysaa James Heilman oo ka tirsan WikiProject Medicine isagoo leh: "Kaliya sababtoo ah tixraac waa mid ay dib-u-eegis ku sameeyeen asxaabtu macnaheedu maaha inay tahay tixraac tayo sare leh."<ref name="theatlantic.com">{{cite magazine |last=Beck |first=Julie |date=May 7, 2014 |title=Can Wikipedia Ever Be a Definitive Medical Text? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |issn=2151-9463 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208113526/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/can-wikipedia-ever-be-a-definitive-medical-text/361822/ |archive-date=December 8, 2022 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Beck waxay ku dartay in: "Wikipedia ay leedahay hannaankeeda dib-u-eegista asxaabta ka hor intaan maqaallada loo kala saarin 'wanaagsan' ama 'muuqda'. Heilman, oo ka qaybqaatay hannaankaas hore, wuxuu leeyahay 'in ka yar hal boqolkiiba' maqaallada caafimaadka ee Wikipedia ayaa ka gudbay."<ref name="theatlantic.com" />
=== Daboolida mowduucyada iyo eexda nidaamyeed ===
{{See also|Notability in the English Wikipedia|Criticism of Wikipedia#Systemic bias in coverage}}
Wikipedia waxay doonaysaa inay abuurto soo koobid dhammaan aqoonta bini'aadamka oo ah qaab ensiklabeediyo online ah, iyadoo mowduuc kasta lagu daboolayo si ensiklabeediyo ah hal maqaal. Maadaama ay leedahay [[byte#Multiple-byte units|terabytes]] oo [[disk space|meel disk ah]], waxay yeelan kartaa mowduucyo aad uga badan kuwa ay dabooli karto ensiklabeediyo kasta oo daabacan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a paper encyclopedia</ref> Xaddiga saxda ah iyo qaabka daboolida ee Wikipedia ayaa si joogto ah loogu eegaa tafatirayaasheeda, khilaafaadkuna ma ahan kuwo naadir ah (eeg [[deletionism and inclusionism in Wikipedia|deletionism and inclusionism]]).<ref name="Economist disagreements not uncommon">{{cite news |date=March 6, 2008 |title=The battle for Wikipedia's soul |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/printedition/displaystory.cfm?story_id=10789354 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214004436/https://www.economist.com/technology-quarterly/2008/03/08/the-battle-for-wikipedias-soul |archive-date=December 14, 2022 |issn=0013-0613}}</ref><ref name="telegraph WP torn apart 1">{{cite news |title=Wikipedia: an online encyclopedia torn apart |first=Ian |last=Douglas |work=The Daily Telegraph |location=London |date=November 10, 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/3354752/Wikipedia-an-online-encyclopedia-torn-apart.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=November 23, 2010}}{{cbignore}}</ref> Wikipedia waxay ka kooban tahay agab ay dadka qaar u arki karaan mid la diidi karo, xun, ama qaawan.<ref>Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored</ref> Siyaasadda "Wikipedia ma laha faafreeb" mararka qaardood waxay caddaysay inay tahay mid muran dhalisa: 2008, Wikipedia waxay diiday codsi online ah oo ka dhan ahaa ku daridda [[online petition on Wikipedia Muhammad article|sawirrada Muxammed]] ee [[English Wikipedia|nooca Ingiriisiga]] ee maqaalka [[Muhammad]], iyadoo daliishanaysa siyaasaddan.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=February 5, 2008 |title=Wikipedia Islam Entry Is Criticized |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=January 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126025338/https://www.nytimes.com/2008/02/05/books/05wiki.html |archive-date=November 26, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Joogitaanka waxyaabaha qaawan, oo ay la socdaan agabka xasaasiga ah ee dhanka siyaasadda iyo diinta ee Wikipedia ayaa horseeday in [[censorship of Wikipedia|faafreeb lagu sameeyo]] maamulada qaranka ee Shiinaha<ref name="Taylor" /> iyo Pakistan,<ref name="washington post state censorship 1">{{cite news |last=Bruilliard |first=Karin |date=May 21, 2010 |title=Pakistan blocks YouTube a day after shutdown of Facebook over Muhammad issue |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |url-status=live |access-date=October 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427091507/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/20/AR2010052005073.html |archive-date=April 27, 2020}}</ref> dalal kale dhexdood.<ref>{{Cite web |last=Moon |first=Mariella |date=March 12, 2022 |title=Prominent editor of Russian Wikipedia pages detained in Belarus |url=https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |access-date=January 30, 2023 |website=Yahoo! |archive-date=March 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313173559/https://www.yahoo.com/now/mark-bernstein-russian-wikipedia-pages-detained-in-belarus-104102452.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mokhtar |first=Hassna'a |date=July 19, 2006 |title=What Is Wrong With Wikipedia? |work=Arab News |url=http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807060237/http://archive.arabnews.com/?page=1§ion=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 |url-status=dead |archive-date=August 7, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arthur |first=Charles |date=December 8, 2008 |title=Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image |url=http://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |access-date=January 30, 2023 |website=The Guardian |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://www.theguardian.com/technology/2008/dec/08/amazon-internet-censorship-iwf |url-status=live}}</ref>
Barnaamijkeeda "Wikipedia Loves Libraries", Wikipedia waxay la gashay iskaashi maktabado dadweyne oo waaweyn sida [[New York Public Library for the Performing Arts]] si loo ballaariyo daboolideeda mowduucyada iyo maqaallada aan la filanin.<ref name="NYT subjects and articles">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |title=Wikipedia's Deep Dive Into a Library Collection |last=Petrusich |first=Amanda |work=The New York Times |date=October 20, 2011 |access-date=October 28, 2011 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111213754/http://www.nytimes.com/2011/10/21/theater/editing-wikipedia-at-the-new-york-public-library-for-the-performing-arts.html |url-status=live}}</ref> Daraasad 2011 ay sameeyeen cilmi-baarayaal ka tirsan [[University of Minnesota]] waxay muujisay in tafatirayaasha labka iyo dheddigga ay diiradda saaraan mowduucyo daboolid oo kala duwan. Waxaa jiray urursanaan weyn oo dheddig ah qaybta "dadka iyo fanka", halka raggu ay diiradda saaraan "juqraafiyada iyo sayniska".<ref>{{Cite conference |last1=Lam |first1=Shyong (Tony) K. |last2=Uduwage |first2=Anuradha |last3=Dong |first3=Zhenhua |last4=Sen |first4=Shilad |last5=Musicant |first5=David R. |last6=Terveen |first6=Loren |last7=Riedl |first7=John |date=October 3–5, 2011 |title=WP:Clubhouse? An Exploration of Wikipedia's Gender Imbalance |url=https://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |conference=WikiSym'2011 |location=Mountain View, California |publisher=ACM |access-date=March 26, 2021 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309064955/http://files.grouplens.org/papers/wp-gender-wikisym2011.pdf |url-status=live}}</ref> Faallo ku jirtay ''The Guardian'' 2014 ayaa sheegtay in dadaal badan la geliyay bixinta tixraacyada [[list of pornographic performers by decade|liiska jilaayaasha filimada qaawan ee dheddigga ah]] marka loo eego [[list of women writers|liiska qorayaasha dumarka ah]].<ref name="GuardianAugust2014">{{cite news |date=August 7, 2018 |title=The Guardian view on Wikipedia: evolving truth |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |url-status=live |access-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112212758/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/07/guardian-view-wikipedia-evolving-truth |archive-date=November 12, 2016}}</ref>
==== Eexaha Nidaamyeed ====
Siyaasadaha Wikipedia waxay xaddidi karaan "awoodeeda ay si dhab ah ugu matali karto aqoonta caalamiga ah". Tusaale ahaan, Wikipedia waxay u tixgelisaa ilaha la daabacay oo keliya inay yihiin kuwo lagu kalsoonaan karo. [[Oral knowledge|Aqoonta afka ah]] ee dhaqamada Asalka ah mar walba laguma muujiyo daabacaadda. Mowduucyada la takoorey sidoo kale waxay u badan tahay inay ka maqnaadaan daboolin muhiim ah oo ku jirta ilaha la kalsoonaan karo. Nuxurka Wikipedia Sidaas darteed wuxuu ku xaddidan yahay natiijada eexaha nidaamyeed ee waaweyn.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|pages=37, 38, 47}}
[[Academic studies about Wikipedia|Daraasaadka tacliimeed ee Wikipedia]] waxay muujiyeen in tafatiraha celceliska ah ee English Wikipedia uu yahay nin caddaan ah oo aqoon leh, u janjeera tignoolajiyada, da'diisu tahay 15–49, kana soo jeeda dal horumaray, oo inta badan Masiixi ah.<ref name="Livingstone2010">{{Cite journal |last=Livingstone |first=Randall M. |date=November 23, 2010 |title=Let's Leave the Bias to the Mainstream Media: A Wikipedia Community Fighting for Information Neutrality |url=https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |url-status=live |journal=M/C Journal |volume=13 |issue=6 |doi=10.5204/mcj.315 |issn=1441-2616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121135911/https://www.journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/view/315 |archive-date=November 21, 2022 |access-date=November 23, 2022 |doi-access=free}}</ref> Aragtida u dhiganta (POV) waa mid si xad dhaaf ah loo matelay.<ref name="Hube2017">{{Cite book |last=Hube |first=Christoph |title=Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion – WWW '17 Companion |chapter=Bias in Wikipedia |date=April 3, 2017 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3041021.3053375 |location=Republic and Canton of Geneva, CHE |publisher=International World Wide Web Conferences Steering Committee |pages=717–721 |doi=10.1145/3041021.3053375 |isbn=978-1-4503-4914-7 |s2cid=10472970}}</ref><ref name="Bjork-James-2021">{{Cite journal |last=Bjork-James |first=Carwil |date=July 3, 2021 |title=New maps for an inclusive Wikipedia: decolonial scholarship and strategies to counter systemic bias |journal=New Review of Hypermedia and Multimedia |volume=27 |issue=3 |pages=207–228 |bibcode=2021NRvHM..27..207B |doi=10.1080/13614568.2020.1865463 |s2cid=234286415}}</ref> Eexdan nidaamyeed ee tirakoobka tafatiraha waxay keentaa [[cultural bias|eex dhaqameed]], [[gender bias on Wikipedia|eex jinsi]], iyo [[geographical bias on Wikipedia|eex juqraafi]].<ref name="Ackerly-2022">{{Cite journal |last1=Ackerly |first1=Brooke A. |last2=Michelitch |first2=Kristin |date=2022 |title=Wikipedia and Political Science: Addressing Systematic Biases with Student Initiatives |journal=PS: Political Science & Politics |volume=55 |issue=2 |pages=429–433 |doi=10.1017/S1049096521001463 |s2cid=247795102 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beytía |first=Pablo |title=Companion Proceedings of the Web Conference 2020 |chapter=The Positioning Matters |date=April 20, 2020 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/3366424.3383569 |series=WWW '20 |location=New York |publisher=Association for Computing Machinery |pages=806–810 |doi=10.1145/3366424.3383569 |isbn=978-1-4503-7024-0 |s2cid=218523099 |access-date=May 8, 2023 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132221/https://dl.acm.org/doi/10.1145/3366424.3383569 |url-status=live}}</ref> Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo eex ah, kuwaas oo ah ''dhab ah'' (marka mowduuc laga tago) iyo ''cad'' (marka POV gaar ah si xad dhaaf ah loogu matalo maqaal ama tixraacyo dhexdiisa).<ref name="Hube2017" />
Qiimaynta tacliimeed ee anshaxa u dhexeysa ee maqaallada Wikipedia waxay ogaatay in inkasta oo maqaallada ay inta badan yihiin kuwo sax ah oo ka madax bannaan macluumaad khaldan, haddana badanaa ma dhammaystirna mana soo bandhigaan dhammaan aragtiyaha oo wata [[neutrality (philosophy)|aragti dhex-dhexaad ah]].<ref name="Ackerly-2022" /> Sannadkii 2011, Wales wuxuu sheegay in sinnaan la'aanta dabooliddu ay tahay muraayad muujinaysa tirakoobka tafatirayaasha, isagoo tusaale u soo qaatay "taariikh nololeedyada dumarka caanka ah ee taariikhda ku jira iyo arrimaha ku xeeran daryeelka carruurta hore".<ref name="wiki-women" /> Maqaalkii Oktoobar 22, 2013 ee Tom Simonite ee ka tirsanaa ''Technology Review'' ee MIT oo cinwaankiisu ahaa "The Decline of Wikipedia" wuxuu ka hadlay saamaynta eexda nidaamyeed iyo [[criticism of Wikipedia#Excessive regulation|soo dabcinta siyaasadda]] ee ku wajahan [[#English Wikipedia editor numbers|isbeddelka hoos u dhaca ee tirada tafatirayaasha]].<ref name="Simonite-2013" />
Cilmi-baaris ay sameeyeen Mark Graham oo ka tirsan [[Oxford Internet Institute]] 2009 waxay muujisay in qaybinta juqraafiyadeed ee mowduucyada maqaallada ay tahay mid aan sinnayn, iyadoo Afrika ay tahay tan ugu yar ee la matelay.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Mark |date=November 12, 2009 |title=Mapping the Geographies of Wikipedia Content |url=https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002051150/https://zerogeography.net/post/144973716228/mapping-the-geographies-of-wikipedia-content |archive-date=October 2, 2016 |url-status=usurped |website=Zerogeography}}</ref> Inta u dhexeysa 30 nooc oo luqadood ah oo Wikipedia ah, maqaallada taariikhiga ah iyo qaybaha waa kuwo [[Eurocentric|reer Yurub u jeeda]] oo diiradda saaraya dhacdooyinkii ugu dambeeyay.<ref>{{cite book |last=Strohmaier |first=Markus |url=https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |title=Multilingual historical narratives on Wikipedia |date=March 6, 2017 |publisher=GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences |chapter=KAT50 Society, Culture |doi=10.7802/1411 |quote=Wikipedia narratives about national histories (i) are skewed towards more recent events (recency bias) and (ii) are distributed unevenly across the continents with significant focus on the history of European countries (Eurocentric bias). |access-date=January 31, 2023 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131023846/https://search.gesis.org/research_data/SDN-10.7802-1411?doi=10.7802/1411 |url-status=live}}</ref>
=== Nuxurka Muuqda ee Qaawan ===
{{See also|Internet Watch Foundation and Wikipedia|Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons}}
{{for|the government censorship of Wikipedia|Censorship of Wikipedia}}
{{self-reference|For Wikipedia's policy concerning censorship, see [[Wikipedia:Wikipedia is not censored]]}}
Wikipedia waxaa loo dhaleeceeyay in loo oggolaado macluumaadka ku saabsan nuxurka garaafka ah.<ref>{{Cite news |last=Maxton |first=Richard |date=September 9, 2008 |title=Wikipedia attacked over porn pages |work=Macquarie Network |url=http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917145158/http://livenews.com.au/Articles/2008/09/09/Wikipedia_attacked_over_porn_pages |url-status=dead |archive-date=September 17, 2008}}</ref> Maqaallada muujinaya waxa ay dhaleeceeyayaashu ku tilmaameen nuxur aan la aqbali karin (sida [[feces|saxaro]], [[cadaver|mayd]], [[human penis|guska bini'aadamka]], [[vulva|xubinta taranka dheddigga]], iyo qaawan) waxay ka kooban yihiin sawirro garaaf ah iyo macluumaad faahfaahsan oo si sahlan uga heli kara qof kasta oo haysta internetka, oo ay ku jiraan carruurta.<ref>Wikipedia:Sexual content/FAQ</ref> Goobta sidoo kale waxaa ku jira [[sexual content|nuxur galmo]] sida sawirro iyo muuqaallo [[masturbation|is-kicin]] iyo [[ejaculation|biyo-bax]], sawirro [[zoophilia|u janjeera xayawaanka]], iyo sawirro ka yimid filimada [[hardcore pornography|pornography-ga adag]] ee maqaalladeeda. Sidoo kale waxay leedahay [[child nudity|sawirro carruur ah oo aan lahayn dhar]] oo aan ahayn kuwa galmada.<ref>Wikipedia:Sexual content</ref>
Maqaalka Wikipedia ee ku saabsan ''[[Virgin Killer]]''—album 1976 ah oo ka yimid kooxda rock-ga Jarmalka [[Scorpions (band)|Scorpions]]—wuxuu leeyahay sawir ka mid ah daboolka asalka ah ee albumka, kaas oo muujinaya gabadh yar oo [[preadolescence#Prepubescence, puberty, and age range|aan qaangaarin]] oo qaawan. Daboolkii la sii daayay ee asalka ahaa wuxuu keenay muran waxaana lagu beddelay dalal qaar. Diseembar 2008, helitaanka maqaalka Wikipedia ''Virgin Killer'' waxaa xiray afar maalmood inta badan [[Internet service provider|bixiyeyaasha adeegga internetka]] ee Boqortooyada Midowday ka dib markii [[Internet Watch Foundation]] (IWF) ay go'aansatay in daboolka albumku uu ahaa sawir aan habboonayn oo sharci-darro ah kuna dartay URL-ka maqaalka "liiska madow" ee ay siiso bixiyeyaasha adeegga internetka ee Britain.<ref name="Register ISP censorship">{{cite news |title=Brit ISPs censor Wikipedia over 'child porn' album cover |first=Cade |last=Metz |work=The Register |date=December 7, 2008 |url=https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia |access-date=May 10, 2009 |archive-date=May 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513233758/https://www.theregister.co.uk/2008/12/07/brit_isps_censor_wikipedia/ |url-status=live}}</ref>
Abriil 2010, Sanger wuxuu warqad u qoray Xafiiska Baaritaanka Federaalka (FBI), isagoo soo bandhigaya walaaciisa ah in laba qaybood oo sawirro ah oo ku jira [[Wikimedia Commons]] ay ka kooban yihiin sawirro qaawan oo carruur ah, isla markaana ay jebinayaan [[United States obscenity law|sharciga akhlaaq xumada federaalka Mareykanka]].<ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |title=Wikipedia rejects child porn accusation |date=April 29, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |access-date=May 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180523/https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh |archive-date=September 2, 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer child abuse allegations">{{cite news |last=Farrell |first=Nick |date=April 29, 2010 |title=Wikipedia denies child abuse allegations: Co-founder grassed the outfit to the FBI |newspaper=The Inquirer |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |access-date=October 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501174521/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/1603521/wikipedia-denies-child-abuse-allegations |url-status=dead |archive-date=May 1, 2010}}</ref> Sanger dambe wuxuu caddeeyay in sawirrada, oo la xiriiray [[pedophilia|jeclaysiga carruurta]] iyo mid ku saabsan [[lolicon]], aanay ahayn carruur dhab ah, laakiin wuxuu sheegay inay ahaayeen "matalaadaha aragtiyeed ee xun ee xadgudubka galmada ee carruurta", iyada oo hoos imaanaysa [[child pornography laws in the United States#1466A – Obscene visual representations of the sexual abuse of children|Sharciga Ilaalinta ee 2003 (PROTECT Act)]].<ref name="The Register-April" /> Sharcigani wuxuu mamnuucayaa pornografi-ga carruurta ee sawirrada ah iyo sawirrada kartoonada iyo sawirrada carruurta ee ah [[obscenity#United States obscenity law|kuwo xun marka loo eego sharciga Mareykanka]].<ref name="The Register-April" /> Sanger sidoo kale wuxuu muujiyay walaac ku saabsan helitaanka sawirrada Wikipedia ee dugsiyada dhexdiisa.<ref name="TET child porn accusations">{{cite news |title=Wikipedia blasts co-founder's accusations of child porn on website |date=April 29, 2010 |work=The Economic Times |location=India |url=https://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |access-date=April 29, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513213147/http://economictimes.indiatimes.com/infotech/internet/Wikipedia-blasts-co-founders-accusations-of-child-porn-on-website/articleshow/5871943.cms |url-status=live}}</ref>
Afhayeenka [[Wikimedia Foundation]] Jay Walsh ayaa si adag u diiday eedeynta Sanger,<ref name="AFP" /> isagoo leh Wikipedia ma lahayn "agab aan u aragno inuu yahay mid sharci-darro ah. Haddii aan haysan lahayn, waanu ka saari lahayn."<ref name="AFP" /> Ka dib cabashadii ka timid Sanger, Wales wuxuu tirtiray sawirrada galmada iyadoon la tashan bulshada. Ka dib markii tafatirayaasha mutadawiciinta ah ay ku doodeen in go'aanka la qaatay si degdeg ah, Wales wuxuu si ikhtiyaari ah uga tanaasulay qaar ka mid ah awoodaha uu haystay qayb ka mid ah xaaladdiisa aasaasaha. Wuxuu ku qoray fariin ku socota liiska iimaylka ee Wikimedia Foundation in falkan uu ahaa "iyadoo la eegayo danaha dhiirigelinta wadahadalkan inuu noqdo mid ku saabsan arrimaha dhabta ah ee falsafada/nuxurka, halkii ay ka noqon lahayd aniga iyo sida aan u dhaqmay si degdeg ah".<ref name="BBC News Wales cedes rights">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |title=Wikimedia pornography row deepens as Wales cedes rights |work=BBC News |date=May 10, 2010 |access-date=May 19, 2010 |archive-date=May 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513075509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/10104946.stm |url-status=live}}</ref> Dhaleeceeyayaasha, oo ay ku jiraan [[Wikipediocracy]], ayaa ogaaday in badan oo ka mid ah sawirrada qaawan ee laga tirtiray Wikipedia ilaa 2010 ay dib u soo muuqdeen.<ref name="XBIZ">{{cite news |last=Gray |first=Lila |date=September 17, 2013 |title=Wikipedia Gives Porn aBreak |work=XBIZ.com |url=https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |access-date=November 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064635/https://newswire.xbiz.com/view.php?id=169017 |url-status=dead |archive-date=October 21, 2013}}</ref>
=== Qarinshada Xogta Shakhsiga ah ===
Hal walaac oo [[privacy|sir ah]] oo ku saabsan kiiska Wikipedia wuxuu khuseeyaa xuquuqda qofka ee ah inuu ahaado [[private citizen|muwaadin gaar ah]] halkii uu ka noqon lahaa [[public figure|qof dadweyne ah]] indhaha sharciga.<ref>{{cite book |last1=McStay |first1=Andrew |title=Privacy and Philosophy: New Media and Affective Protocol |date=2014 |publisher=Peter Lang |isbn=978-1-4541-9163-6 |doi=10.3726/978-1-4539-1336-9 |series=Digital Formation |volume=86}}</ref>{{efn|See [https://web.archive.org/web/20101130081035/https://texaspress.com/index.php/publications/law-media/731-law-a-the-media-in-texas--libel-cases "Libel"] by David McHam for the legal distinction.}} Waa dagaal u dhexeeya xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[cyberspace|meelaha internetka]] iyo xuquuqda lagu noqon karo mid aan la aqoon [[real life|nolosha dhabta ah]]. Siyaasadda [[privacy policy|sirta]] ee Wikimedia Foundation waxay leedahay, "waxaan aaminsanahay inaadan bixin inta badan macluumaadka shakhsiga ah si aad uga qaybqaadato dhaqdhaqaaqa aqoonta xorta ah", waxayna sheegaysaa in "macluumaadka shakhsiga ah" la wadaagi karo "Sababo sharci darro ah", "Si Loogu Ilaaliyo Adiga, Naftaada & Dadka Kalena", ama "Si loo Fahmo & Tijaabiyo".<ref>{{Cite web |title=Privacy policy |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131204008/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Privacy_policy |url-status=live}}</ref>
Jannaayo 2006, maxkamad Jarmal ah waxay amar ku bixisay in [[German Wikipedia]] la xiro gudaha Jarmalka sababtoo ah waxay sheegtay magaca buuxa ee [[Tron (hacker)|Boris Floricic]], aka "Tron", oo ahaa haker dhintay. Febraayo 9, 2006, amarka ka dhanka ahaa Wikimedia Deutschland waa la rogey, iyadoo maxkamaddu ay diiday fikradda ah in [[right to privacy|xuquuqda sirta]] ee Tron ama tan waalidkiis la jebinayay.<ref name="heise Tron public issue 1">{{cite news |last1=Kleinz |first1=Torsten |title=Gericht weist einstweilige Verfügung gegen Wikimedia Deutschland ab [Update] |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |work=Heise Online |publisher=Heinz Heise |date=September 2, 2006 |language=de |trans-title=Court rejects preliminary injunction against Wikimedia Germany [Update] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913054949/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Gericht-weist-einstweilige-Verfuegung-gegen-Wikimedia-Deutschland-ab-Update-173587.html |archive-date=September 13, 2012}}</ref>
Wikipedia waxay leedahay "{{visible anchor|Volunteer Response Team}}" oo isticmaasha Znuny, oo ah [[free and open-source software|softweer bilaash ah oo furan]] oo ka yimid [[OTRS]]<ref>{{Cite web |title=Volunteer Response Team |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202072211/https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_response_team |url-status=live}}</ref> si loo maareeyo waydiimaha iyadoon la shaacin aqoonsiga dhinacyada lugta ku leh. Tan waxaa loo isticmaalaa, tusaale ahaan, xaqiijinta ogolaanshaha isticmaalka sawirrada shakhsi ahaaneed iyo warbaahinta kale ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=OTRS – A flexible Help Desk and IT-Service Management Software |url=https://www.otrs.com/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030215341/https://www.otrs.com/en/ |url-status=dead |archive-date=October 30, 2013 |access-date=June 9, 2012 |website=Open Technology Real Services |publisher=OTRS.com}}</ref>
Dhamaadkii Abriil 2023, Wikimedia Foundation waxay ku dhawaaqday in Wikipedia aysan u hoggaansami doonin wax xaqiijin ah oo da'da ah oo laga yaabo inay u baahato sharciga [[Online Safety Act 2023|Online Safety Bill]] ee UK. Rebecca MacKinnon oo ka tirsan Wikimedia Foundation waxay sheegtay in hubinta noocaas ah ay ka hor imaanayso ballanqaadka shabakadda ee ururinta xogta ugu yar ee ku saabsan dadka ku tabaruca iyo akhristayaasheeda.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |title=Wikipedia will not perform Online Safety Bill age checks |work=BBC |date=April 28, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501203750/https://www.bbc.com/news/technology-65388255 |url-status=live}}</ref>
=== Takoorka Jinsiga ===
{{Main|Gender bias on Wikipedia}}
Wikipedia waxaa lagu sifeeyay 2015 inay hoy u tahay dhaqanka garoonka dagaalka ee [[sexism|takooridda jinsiga]] iyo [[harassment|dhibaataynta]].<ref name="Paling">{{cite web |last=Paling |first=Emma |date=October 21, 2015 |title=Wikipedia's Hostility to Women |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231105811/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/10/how-wikipedia-is-hostile-to-women/411619/ |archive-date=December 31, 2022 |access-date=October 24, 2015 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Auerbach |first1=David |title=Encyclopedia Frown |url=https://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |journal=Slate |access-date=October 24, 2015 |date=December 11, 2014 |archive-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023233133/http://www.slate.com/articles/technology/bitwise/2014/12/wikipedia_editing_disputes_the_crowdsourced_encyclopedia_has_become_a_rancorous.html |url-status=live}}</ref> Dulqaadka la dareemay ee luqadda cayda ah wuxuu ahaa sabab la soo bandhigay 2013 oo keentay farqiga jinsiga ee tafatirayaasha Wikipedia.<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Dan |date=August 1, 2013 |title=In UK, rising chorus of outrage over online misogyny |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |access-date=February 1, 2023 |archive-date=December 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201014632/https://www.csmonitor.com/World/Security-Watch/Backchannels/2013/0801/In-UK-rising-chorus-of-outrage-over-online-misogyny |url-status=live}}</ref> [[Edit-a-thon|Munaasabadaha tafatirka]] ayaa la qabtay si loo dhiirrigeliyo tafatirayaasha dheddigga ah loona kordhiyo daboolidda mowduucyada dumarka.<ref>{{cite news |last1=Kueppers |first1=Courtney |date=March 23, 2020 |title=High Museum to host virtual Wikipedia edit-a-thon to boost entries about women |newspaper=The Atlanta Journal-Constitution |url=https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027101959/https://www.ajc.com/lifestyles/high-museum-host-virtual-wikipedia-edit-thon-boost-entries-about-women/TxxMEMGWHqFfaNMpV8y9DN/ |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2018, tafatiraha Wikipedia ayaa diiday maqaal la soo gudbiyay oo ku saabsan [[Donna Strickland]] sababtoo ah la'aanta daboolin warbaahinta dhexdeeda.<ref>{{Cite web |title=Draft:Donna Strickland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114656/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Draft:Donna_Strickland&oldid=842614385 |url-status=live}}</ref><ref name="Schlanger-2018">{{Cite web |last1=Schlanger |first1=Zoë |last2=Purtill |first2=Corinne |date=October 2, 2018 |title=Wikipedia rejected an entry on a Nobel Prize winner because she wasn't famous enough |url=https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=October 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025085329/https://qz.com/1410909/wikipedia-had-rejected-nobel-prize-winner-donna-strickland-because-she-wasnt-famous-enough/ |url-status=live}}</ref> Shan bilood ka dib, Strickland waxay ku guuleysatay [[Nobel Prize in Physics|Abaaraha Nobel ee Fiisikisaka]] "hal-abuuro cusub oo ku saabsan aagga fiisikisaka leysarka", iyada oo noqotay haweeneydii saddexaad ee abid hesha abaalmarinta.<ref name="Schlanger-2018" /><ref>{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=The Nobel Prize in Physics 2018 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |access-date=February 1, 2023 |website=The Nobel Prize |archive-date=October 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ |url-status=live}}</ref> Kahor inta aysan ku guuleysan abaalmarinta, xuska kaliya ee Strickland ee Wikipedia wuxuu ku jiray maqaalka ku saabsan gacankaryaha iyo ku-guuleystaha lammaanaha ah ee abaalmarinta [[Gérard Mourou]].<ref name="Schlanger-2018" /> Ka-saariddeeda Wikipedia waxay horseeday eedeymo ku saabsan takooridda jinsiga, laakiin Corinne Purtill oo u qoraysa ''Quartz'' ayaa ku dooday in "ay sidoo kale tahay cashar tilmaamaya halisaha eexda jinsiga ee warbaahinta, iyo cawaaqibta ballaaran ee matalaad la'aanta."<ref name="Purtill-2018">{{Cite web |last=Purtill |first=Corinne |date=October 3, 2018 |title=Sexism at Wikipedia feeds off the sexism in the media |url=https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media/ |access-date=February 1, 2023 |website=Quartz |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201022552/https://qz.com/1412718/wikipedia-has-a-problem-with-sexism-so-does-the-media |url-status=live}}</ref> Purtill waxay arrinta dusha saaraysaa eexda jinsiga ee daboolida warbaahinta.<ref name="Purtill-2018" />
Sahan dhammaystiran oo 2008 ah, oo la daabacay 2016, oo ay sameeyeen Julia B. Bear oo ka tirsan Kulliyadda Ganacsiga ee [[Stony Brook University]] iyo Benjamin Collier oo ka tirsan [[Carnegie Mellon University]] ayaa ogaaday kala duwanaansho weyn oo jinsiga ah oo ku saabsan kalsoonida khibradda, raaxo-darrada tafatirka, iyo jawaabta celceliska naqdiyaha. "Haweenku waxay soo sheegeen kalsooni yar oo ku saabsan khibradooda, waxay muujiyeen raaxo-darro weyn oo ku saabsan tafatirka (oo inta badan ku lug leh khilaaf), waxayna soo sheegeen jawaab celin taban oo dheeraad ah marka loo eego ragga."<ref>{{cite journal |author-first1=Julia B. |author-last1=Bear |author-first2=Benjamin |author-last2=Collier |title=Where are the Women in Wikipedia ? – Understanding the Different Psychological Experiences of Men and Women in Wikipedia |journal=Sex Roles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |publisher=Springer Science |date=January 4, 2016 |volume=74 |issue=5–6 |pages=254–265 |doi=10.1007/s11199-015-0573-y |s2cid=146452625 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2021 |archive-date=October 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027122538/https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-015-0573-y |url-status=live}}</ref>
=== ''Nine Theses'' ===
''"Nine Theses"'' waxay tilmaamaysaa soo jeedin dib-u-habeyn oo uu daabacay Larry Sanger Oktoob 2025. Sanger's ''Nine Theses'' ee ku saabsan Wikipedia waxay soo bandhigaysaa qiimeyn naqdi ah iyo ajandaha dib-u-habeynta ee Wikipedia. Soo jeedintu waa qayb ka mid ah dadaalkiisa ballaaran ee wax looga qabanayo waxa Sanger u arko inay yihiin arrimo nidaamyeed oo ka dhex jira Wikipedia, kuwaas oo ay ka mid yihiin eex fikradeed, daahfurnaan la'aan ku jirta hab-maamuuska tafatirayaasha, iyo habraac go'aan-qaadasho oo ku saleysan is-afgarad oo aan waxtar lahayn.<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Wikipedia Co-Founder Unveils Plan To Fix Website's Biased 'Engine of Defamation' |url=https://www.nysun.com/article/wikipedia-co-founder-unveils-plan-to-fix-websites-biased-engine-of-defamation |access-date=2026-01-08 |website=The New York Sun |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-11 |title=Nine Theses on Wikipedia |url=https://larrysanger.org/nine-theses/ |access-date=2026-01-08 |website=LarrySanger.org |language=en-US}}</ref>
== Howlgalka ==
=== Wikimedia Foundation iyo Dhaqdhaqaaqyada Xiriirka La Leh ===
{{Main|Wikimedia Foundation}}
[[File:Sue Gardner during her presentation at Wikimania 2013.jpg|thumb|Sue Gardner, agaasimaha fulinta ee ugu horreeyay, 2013 at [[Wikimania]]]]
Wikipedia waxaa martigeliya oo maalgeliya [[Wikimedia Foundation]], oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn oo sidoo kale maamusha mashaariicda la xiriira Wikipedia sida [[Wiktionary]] iyo [[Wikibooks]].<ref>{{Cite web |title=Wikimedia Projects |url=https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |access-date=February 1, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |date=May 30, 2018 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011065720/https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/ |url-status=live}}</ref> Hay'addu waxay ku tiirsan tahay tabarucaadka dadweynaha iyo deeqaha si ay u maalgeliso hawlgalkeeda.<ref>{{cite news |last1=McGregor |first1=Jena |title=Wikimedia's approach to coronavirus: Staffers can work 20 hours a week, get paid for full time |url=https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |access-date=February 25, 2021 |newspaper=The Washington Post |date=March 17, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421031242/https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/17/wikimedias-approach-coronavirus-staffers-can-work-20-hours-week-get-paid-full-time/ |url-status=live}}</ref><ref name="financialstatements">{{cite web |date=October 12, 2022 |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Consolidated Financial Statements – June 30, 2022 and 2021 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |access-date=June 5, 2016 |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf |url-status=live}}</ref> [[Form 990|Foomka 990]] ee Adeegga Dakhliga Gudaha ee hay'adda ee 2020 wuxuu muujinayaa dakhli dhan $124.6 milyan iyo kharash dhan ku dhowaad $112.2 milyan, iyadoo hantidu ay tahay qiyaastii $191.2 milyan iyo deyn dhan ku dhowaad $11 milyan.<ref>{{cite web |date=May 17, 2022 |title=Wikimedia Foundation 2020 Form 990 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |access-date=October 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=May 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524102009/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/e4/Wikimedia_Foundation_2020_Form_990.pdf |url-status=live}}</ref>
Bishii Maajo 2014, Wikimedia Foundation waxay u magacowday [[Lila Tretikov]] agaasimaha fulinta ee labaad, iyada oo la wareegaysa Sue Gardner.<ref>{{cite web |date=May 1, 2014 |title=Press releases/WMF announces new ED Lila Tretikov |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503035438/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/WMF_announces_new_ED_Lila_Tretikov |url-status=dead |archive-date=May 3, 2014 |access-date=June 14, 2014 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> ''The Wall Street Journal'' ayaa werisay May 1, 2014, in khibradda tignoolajiyada macluumaadka ee Tretikov, ee ka timid sanadadeeda Jaamacadda California ay siinaysaa Wikipedia fursad ay ku horumariso jihooyin aad u urursan oo uu hagayo bayaankeeda mowqifka ah ee soo noqnoqday oo ah, "Macluumaadka, sida hawada, wuxuu doonayaa inuu noqdo mid xor ah."<ref name="Jeff Elder 2014">{{Cite news |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |access-date=February 1, 2023 |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201172213/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-34824 |url-status=live}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=May 1, 2014 |title=Media: Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040015/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html?_r=0 |archive-date=December 29, 2022}}</ref> Isla maqaalkii Wall Street Journal ayaa weriyay jihooyinka horumarinta ee ku saleysan waraysi la yeeshay afhayeenka Jay Walsh ee Wikimedia, kaasoo "sheegay in Tretikov ay wax ka qaban doonto arrintaas ([[conflict-of-interest editing on Wikipedia|tafatirka u doodista ee la bixiyo]]) mudnaan ahaan. 'Waxaan si dhab ah ugu riixeynaa dhanka daahfurnaan dheeraad ah... Waxaan xoojineynaa in tafatirka u doodista ee la bixiyo aan la soo dhoweyn.' Hindisayaasha lagu lug yeesho kala duwanaansho weyn oo tabarucaad ah, taageero mobayl oo wanaagsan oo Wikipedia ah, qalab cusub oo juqraafi ah si loo helo nuxurka maxalliga ah si sahlan, iyo qalab badan oo loogu talagalay isticmaaleyaasha adduunka labaad iyo saddexaad sidoo kale waa mudnaanaha," ayuu yiri Walsh.<ref name="Jeff Elder 2014" />
Ka dib bixitaankii Tretikov ee Wikipedia sababtoo ah arrimaha ku saabsan adeegsiga sifooyinka "ilaalinta sare" ee noocyada luqadaha qaar ee Wikipedia ay qaateen,<ref>{{Cite news |last=Neotarf |author-link=User:Neotarf |date=August 13, 2014 |title=Media Viewer controversy spreads to German Wikipedia |work=The Signpost |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |access-date=February 1, 2023 |archive-date=January 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125043521/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2014-08-13/News_and_notes |url-status=live}}</ref> [[Katherine Maher]] waxay noqotay agaasimaha fulinta ee saddexaad ee Wikimedia Foundation bishii Juun 2016.<ref>{{Cite web |last=Lorente |first=Patricio |date=March 16, 2016 |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees welcomes Katherine Maher as interim Executive Director |url=https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |access-date=February 1, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2016/03/16/board-welcomes-katherine-maher/ |url-status=live}}</ref> Maher waxay sheegtay in mid ka mid ah mudnaanteeda uu noqon doono arrinta dhibaataynta tafatiraha ee ku baahsan Wikipedia sidii ay aqoonsatay guddiga Wikipedia bishii Diseembar. Waxay u sheegtay ''Bloomberg Businessweek'' oo ku saabsan arrinta dhibaataynta in: "Waxay ka dhisaysaa dareen bulshada dhexdeeda ah in tani ay tahay mudnaan... [iyo in saxitaanku u baahan yahay in] ay noqoto mid ka badan erayo."<ref name="Bloomberg 2016" />
Maher waxay u adeegtay agaasime fulinta ilaa Abriil 2021.<ref name=axios>{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}</ref> [[Maryana Iskander]] waxaa loo magacaabay madaxa fulinta ee imanaya bishii Sebtembar 2021, waxayna la wareegtay doorkaas bishii Jannaayo 2022. Waxay sheegtay in mid ka mid ah diiraddeeda ay noqon doonto kordhinta kala duwanaanshaha bulshada Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=Lima |first=Cristiano |date=September 14, 2021 |title=Wikimedia taps leader of South African nonprofit as its next CEO |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |access-date=September 14, 2021 |issn=0190-8286 |archive-date=September 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162044/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/09/14/wikipedia-maryana-iskander-ceo/ |url-status=live}}</ref> Iskander waxay shaqaynaysay ilaa Jannaayo 2026, markaas oo [[Bernadette Meehan]] ay la wareegtay xilka Agaasimaha Fulinta.
Wikipedia sidoo kale waxaa taageera ururo iyo kooxo badan oo xiriir la leh Wikimedia Foundation laakiin si madaxbannaan u shaqeeya, oo lagu magacaabo [[Wikimedia movement affiliates|laamaha dhaqdhaqaaqa Wikimedia]]. Kuwaas waxaa ka mid ah [[list of Wikimedia chapters|laamaha Wikimedia]] (kuwaas oo ah ururo qaran ama hoose, sida Wikimedia Deutschland iyo Wikimedia France), ururada mawduuca (sida Amical Wikimedia ee bulshada [[Catalan language|luqadda Katalanka]]), iyo kooxaha isticmaaleyaasha. Laamahani waxay ka qaybqaataan dhiirrigelinta, horumarinta, iyo maalgelinta Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Wikimedia chapters |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |access-date=February 1, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=November 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112001834/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |url-status=live}}</ref>
=== Hawlgallada Sofweerka iyo Taageerada ===
{{See also|MediaWiki}}
Hawlgalka Wikipedia wuxuu ku xiran yahay [[MediaWiki]], oo ah madal [[wiki software|softweer wiki]] ah oo la sameeyay, [[free software|bilaash ah]] oo furan oo lagu qoray [[PHP]] isla markaana lagu dhisay nidaamka xog-ururinta [[MySQL]].<ref name="nedworks database system">{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergsma |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |url-status=dead |archive-date=March 3, 2009}}</ref> Sofweerku wuxuu ku darayaa sifooyin barnaamijyeed sida [[macro (computer science)|luqadda makro]], [[variable (programming)|doorsoomayaal]], nidaam [[transclusion|tallaalid]] oo loogu talagalay [[web template system|shabakadaha]], iyo [[URL redirection|leexinta URL]].<ref>{{Cite web |title=MediaWiki Features |url=https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |access-date=February 2, 2023 |website=WikiMatrix |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202020544/https://www.wikimatrix.org/show/mediawiki |url-status=live}}</ref> MediaWiki waxaa lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License]] (GPL) waxaana isticmaala dhammaan mashaariicda Wikimedia, iyo sidoo kale mashaariicda kale ee wiki ee badan.<ref name="nedworks database system" /><ref>{{Cite web |title=Project:Copyrights |url=https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022061355/https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Project:Copyrights&oldid=262877 |url-status=live}}</ref> Asal ahaan, Wikipedia waxay ku shaqaynaysay [[UseModWiki]] oo ay ku qortay [[Perl]] Clifford Adams (Wejigii I), kaas oo bilowgii u baahnaa [[Camel case|CamelCase]] xiriirinta maqaallada; qaabka labajibbaaran ee hadda la isticmaalo waxaa la daray dambe. Laga bilaabo Jannaayo 2002 (Wejigii II), Wikipedia waxay bilowday inay ku shaqeyso mashiinka [[PhpWiki|PHP wiki]] oo wata xog-ururin MySQL; softweerkan waxaa u sameeyay Wikipedia [[Magnus Manske]]. Softweerka Wejigii II waxaa lagu celceliyay in wax laga beddelo si loo waafajiyo baahida [[exponential growth|si xad dhaaf ah u kordheysa]]. Luuliyo 2002 (Wejigii III), Wikipedia waxay u wareegtay softweerka jiilka saddexaad, MediaWiki, oo asal ahaan uu qoray [[Lee Daniel Crocker]].
Kordhintiyada MediaWiki ee dhowr ah ayaa la rakibay si loo kordhiyo shaqada softweerka MediaWiki.<ref name="WP extensions installed">[[Special:Version]]</ref> Abriil 2005, kordhin [[Apache Lucene|Lucene]] ah<ref>{{cite web |last=Snow |first=Michael |date=April 18, 2005 |title=Internal search function returns to service |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=[Wikitech-l] Lucene search |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |access-date=February 26, 2009 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=March 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |url-status=live}}</ref> ayaa lagu daray raadinta ku dhex jirta MediaWiki waxaana Wikipedia ay ka beddeshay MySQL oo u wareegtay Lucene raadinta. Lucene waxaa dambe lagu beddelay CirrusSearch oo ku salaysan [[Elasticsearch]].<ref>{{Cite web |title=Extension:CirrusSearch |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=February 2, 2023 |website=MediaWiki |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}</ref> Luuliyo 2013, ka dib tijaabo beta oo ballaaran, kordhin [[WYSIWYG]] ah (Waxa aad aragto waa waxa aad hesho), [[VisualEditor]], ayaa loo furay isticmaalka dadweynaha.<ref name="thenextwebve">{{cite news |last=Protalinski |first=Emil |date=July 2, 2013 |title=Wikimedia rolls out WYSIWYG visual editor for logged-in users accessing Wikipedia articles in English |newspaper=TNW |url=https://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705200158/http://thenextweb.com/insider/2013/07/02/wikimedia-rolls-out-its-wysiwyg-visual-editor-for-logged-in-users-accessing-wikipedia-articles-in-english/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/10196578/Wikipedia-introduces-new-features-to-entice-editors.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Daily Telegraph |title=Wikipedia introduces new features to entice editors |author-last1=Curtis |author-first1=Sophie |date=July 23, 2013 |access-date=August 18, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref name="TheEconomistVE">{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |title=Changes at Wikipedia: Seeing things |author=L. M. |date=December 13, 2011 |access-date=July 28, 2013 |archive-date=June 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609185354/http://www.economist.com/blogs/babbage/2011/12/changes-wikipedia |url-status=live}}</ref> Waxaa lala kulmay diidmo iyo dhaleeceyn badan, waxaana lagu sifeeyay mid "gaabis ah oo cilladaysan".<ref name="Orlowski, Andrew">{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor/ |title=Wikipedians say no to Jimmy's 'buggy' WYSIWYG editor |author-last1=Orlowski |author-first1=Andrew |date=August 1, 2013 |website=The Register |access-date=August 18, 2013 |archive-date=August 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130804115056/http://www.theregister.co.uk/2013/08/01/wikipedians_reject_wysiwyg_editor |url-status=live}}</ref> Sifada waxaa markii dambe laga beddelay mid la diidi karo oo la geliyay mid la dooran karo.<ref>{{Cite web |last=Forrester |first=James |date=April 25, 2013 |title=The alpha version of the VisualEditor is now in 15 languages |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |access-date=February 2, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114634/https://diff.wikimedia.org/2013/04/25/visualeditor-alpha-in-15-languages/ |url-status=live}}</ref>
=== Tafatirka Otomaatiga ah ===
{{Main|Wikipedia bots}}
Barnaamijyada kombuyuutarka ee loo yaqaan [[Internet bot|bot-yada]] waxaa inta badan loo isticmaalaa in lagu qabto hawlo fudud oo soo noqnoqda, sida sixitaanka hingaadyada caadiga ah iyo arrimaha hab-qoraalka, ama in la bilaabo maqaallo sida gelitaanka juqraafiyada ee qaab caadi ah oo ka yimid xogta tirakoobka.<ref>Wikipedia:Bots</ref><ref name="meetbots">{{cite news |last=Nasaw |first=Daniel |date=July 24, 2012 |title=Meet the 'bots' that edit Wikipedia |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=July 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728024625/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18892510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Halliday |first=Josh |author-last2=Arthur |author-first2=Charles |title=Boot up: The Wikipedia vandalism police, Apple analysts, and more |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |newspaper=The Guardian |date=July 26, 2012 |access-date=September 5, 2012 |archive-date=February 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220203949/https://www.theguardian.com/technology/blog/2012/jul/26/boot-up-wikipedia-apple |url-status=live}}</ref> Hal qoraa oo muran dhaliyay, [[Sverker Johansson]], wuxuu abuuray maqaallo wata bot-kiisa [[Lsjbot]], kaas oo la weriyay inuu abuuray ilaa 10,000 oo maqaallo ah Swedish Wikipedia maalmo gaar ah.<ref>{{cite news |last=Jervell |first=Ellen Emmerentze |date=July 13, 2014 |title=For This Author, 10,000 Wikipedia Articles Is a Good Day's Work |work=The Wall Street Journal |url=https://online.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |url-status=live |url-access=registration |access-date=August 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185020/https://www.wsj.com/articles/for-this-author-10-000-wikipedia-articles-is-a-good-days-work-1405305001 |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Intaa waxaa dheer, waxaa jira bot-yo loogu talagalay inay si otomaatig ah ugu ogeysiiyaan tafatirayaasha marka ay sameeyaan khaladaadka tafatirka ee caadiga ah (sida oraahyada aan u dhigmin ama qaybaha aan u dhigmin).<ref>{{Cite news |last=Aude |date=March 23, 2009 |title=Abuse Filter is enabled |work=The Signpost |publisher=Wikipedia, The Free Encyclopedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |access-date=February 2, 2023 |archive-date=March 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322114624/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2009-03-23/Abuse_Filter |url-status=live}}</ref> Tafatirada si khaldan u aqoonsan bot-yada inay yihiin shaqada tafatiraha la mamnuucay waxaa soo celin kara tafatirayaasha kale. Bot-ka ka hortagga burburinta waxaa loo barnaamijyeeyay inuu ogaado oo uu si dhakhso leh u soo celiyo burburinta.<ref name="meetbots" /> Bot-yada waxay awoodaan inay muujiyaan tafatirada xisaabaadka gaarka ah ama kala duwanaanshaha [[IP address|ciwaanka IP]], sida ka dhacay xilligii la soo riday [[Malaysia Airlines Flight 17|duulimaadka Malaysia Airlines 17 (MH17)]] Luuliyo 2014 marka la weriyay in tafatirada lagu sameeyay IP-yada uu maamulayo dowladda Ruushka.<ref>{{cite web |date=July 21, 2014 |title=MH17 Wikipedia entry edited from Russian government IP address |url=https://www.aljazeera.com/program/the-stream/2014/7/21/mh17-wikipedia-entry-edited-from-russian-government-ip-address |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116002928/https://stream.aljazeera.com/story/201407211855-0023944 |archive-date=November 16, 2016 |access-date=July 22, 2014 |website=Al Jazeera}}</ref> Bot-yada Wikipedia waa in la oggolaadaa ka hor intaan la hawlgelin.<ref>Wikipedia:Bot policy</ref> Sida uu qabo [[Andrew Lih]], ballaarinta hadda ee Wikipedia ee malaayiinka maqaallo ah waxay noqon lahayd mid adag in la sawiro iyada oo aan la isticmaalin bot-yadaas.<ref>{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution |publisher=Hachette Books |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |pages=99–106 |oclc=232977686}}</ref>
Bishii March 2026, [[AI agent|wakiil AI ah]], Tom, ayaa ku tafatirey Wikipedia hoostaga xisaabta TomWikiAssist. Xisaabta waxaa laga xiray inay tahay bot aan la oggolayn.<ref>{{cite web |url=https://www.404media.co/an-ai-agent-was-banned-from-creating-wikipedia-articles-then-wrote-angry-blogs-about-being-banned/ |website=404 Media |url-access=registration |title=An AI Agent Was Banned From Creating Wikipedia Articles, Then Wrote Angry Blogs About Being Banned |last=Maiberg |first=Emmanuel |date=March 30, 2026 |access-date=April 12, 2026}}</ref>
=== Hawlgallada Qalabka iyo Taageerada ===
[[File:Wikipedia webrequest 2022.png|alt=Sawirka jaantuska ee muujinaya socodka xogta ee u dhexeeya server-yada Wikipedia.|thumb|Dulmarka naqshadda nidaamka {{as of|2022|08|lc=on}}]]
{{As of|2021|post=,}}, codsiyada bogga waxaa marka hore loo gudbiyaa lakabka hore ee server-yada kaydinta [[Varnish (software)|Varnish]] waxaana kaydinta dambe lagu sameeyaa [[Apache Traffic Server]].<ref name=":14">{{cite web |title=Varnish |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040423/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Varnish |url-status=live}}</ref> Codsiyada aan laga bixin karin kaydka Varnish waxaa loo diraa server-yada culeyska dheellitira ee wada softweerka [[Linux Virtual Server]], kuwaas oo iyaguna u gudbiya mid ka mid ah server-yada shabakadda Apache si loogu sameeyo bogga xog-ururinta.<ref name=":14" /> Server-yada shabakaddu waxay bixiyaan boggaga sida looga codsado, iyagoo u sameynaya boggaga dhammaan noocyada luqadaha Wikipedia. Si loo kordhiyo xawaaraha dheeraadka ah, boggaga la sameeyay waxaa lagu kaydiyaa kayd xusuus ah oo qaybsan illaa laga tirtirayo, taas oo u oggolaanaysa boggaga inay si buuxda u dhaafeen gelitaanka bogga ugu caansan.<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Vitaly |date=January 12, 2021 |title=Front-End Performance Checklist 2021 (PDF, Apple Pages, MS Word) |url=https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |access-date=April 26, 2022 |website=Smashing Magazine |archive-date=April 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401164651/https://www.smashingmagazine.com/2021/01/front-end-performance-2021-free-pdf-checklist/ |url-status=live}}</ref>
Wikipedia hadda waxay ku shaqaysaa [[computer cluster|kooxo]] u go'an oo ka tirsan server-yada [[Linux]] ee wada nidaamka hawlgalka [[Debian]].<ref>{{Cite web |title=Debian |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 9, 2021 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}</ref> Laga soo bilaabo Jannaayo 22, 2013, Wikipedia waxay u guurtay xarunteeda xogta aasaasiga ah xarunta [[Equinix]] ee ku taal [[Ashburn, Virginia]].<ref>{{cite web |last=Palmier |first=Guillaume |date=January 19, 2013 |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn, Virginia |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |access-date=June 5, 2016 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |first=Jason |last=Verge |publisher=Data Center Knowledge |access-date=June 5, 2016 |date=January 14, 2013 |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |url-status=live}}</ref> Xarun xogta codsiga labaad ayaa la abuuray 2014 magaalada [[Carrollton, Texas]], si loo hagaajiyo kalsoonida Wikipedia.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=May 5, 2014 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=October 4, 2025 |website=Diff |archive-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |url-status=live}}</ref> Labada xarun xogta waxay u shaqeeyaan sida tan aasaasiga ah, iyagoo kala beddelaya simistarrada, halka tan kalena ay u shaqeyneyso sida xarun xogta labaad.<ref>{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=October 4, 2025 |website=wikitech.wikimedia.org}}</ref> Sannadkii 2017, Wikipedia waxay ku rakibtay koox kayd ah xarunta Equinix ee ku taal [[Singapore]], taasoo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Aasiya.<ref>{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |access-date=May 12, 2019 |archive-date=May 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2022, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[Marseille]], Faransiiska.<ref>{{Cite web |title=⚓ T282787 Configure dns and puppet repositories for new drmrs datacenter |url=https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Phabricator |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114545/https://phabricator.wikimedia.org/T282787 |url-status=live}}</ref> Sannadkii 2024, xarun xogta kaydinta ah ayaa laga furay [[São Paulo]], taas oo ahayd tii ugu horreysay ee nooceed ah ee Koonfurta Ameerika.<ref name="Magru">{{cite web |date=July 26, 2024 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |access-date=November 29, 2024 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live}}</ref> {{As of|2024|11|post=,}}, kooxaha kaydinta waxay ku yaalliin [[Amsterdam]], San Francisco, Singapore, Marseille, iyo São Paulo.<ref name=":13">{{Cite web |title=Wikimedia servers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |access-date=January 24, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki |date=April 22, 2013 |archive-date=November 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120023847/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Data centers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=February 2, 2023 |website=Wikitech |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129081929/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |url-status=live}}</ref>
=== Cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta hawlgelinta ===
Ka dib kororka tirada deeqaha soo galaya 2013 ee ka batay toddobo tiro,<ref name="Simonite-2013" /> Aasaaska ayaa gaaray heer hanti ah oo u qalma tixgelintiisa hoos imaanaysa mabaadi'da [[industrial organization|dhaqaalaha ururinta warshadaha]] si loo muujiyo baahida loo qabo in deeqaha dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta Aasaaska.<ref>{{cite book |last1=Scherer |first1=Frederic M. |url=https://ssrn.com/abstract=1496716 |title=Industrial Market Structure and Economic Performance |date=2009 |publisher=Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, [[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |ssrn=1496716 |author1-link=Frederic M. Scherer |access-date=February 2, 2023 |orig-date=1970 |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132257/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1496716 |url-status=live}}</ref> Labada mashruuc ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarintaas waxay ahaayeen abuuritaanka Tafatiraha Muuqda (Visual Editor) iyo tabka "Mahad" ee taariikhda tafatirka, kuwaas oo la horumariyay si loo hagaajiyo dhibaatooyinka ka bixitaanka tafatirayaasha.<ref name="Simonite-2013" /><ref name="Orlowski, Andrew" /> Qiyaasta dib-u-maalgelinta ee ururada warshadaha ee cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waxaa bartay [[Adam B. Jaffe|Adam Jaffe]], kaas oo diiwaangeliyay in inta u dhexeysa 4% ilaa 25% sanad walba lagu talinayo, iyadoo tignoolajiyada heerka sarreysa ay u baahan tahay heerka sare ee taageerada dib-u-maalgelinta gudaha.<ref name="Trajtenberg-2002">{{Cite book |last1=Trajtenberg |first1=Manuel |url=https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |title=Patents, Citations, and Innovations: A Window on the Knowledge Economy |last2=Jaffe |first2=Adam B. |year=2002 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-27623-8 |pages=89–153 |doi=10.7551/mitpress/5263.001.0001 |access-date=February 2, 2023 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://direct.mit.edu/books/book/2593/Patents-Citations-and-InnovationsA-Window-on-the |url-status=live}}</ref> Heerka deeqaha ee 2013 ee Wikimedia ee hadda la dokumentay oo ah 45 milyan oo doollar,<ref>{{Cite web |last1=Peters |first1=David |last2=Walsh |first2=Jay |year=2013 |title=Wikimedia Foundation 2012–13 Annual Report |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114540/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Wmf_AR12_v11_SHIP_2pp_hyper_14jan14.pdf |url-status=live}}</ref> heerka miisaaniyadda ee la xisaabiyay ee uu Jaffe ku taliyay ee dib loogu maalgashado cilmi-baarista gudaha iyo horumarinta waa inta u dhexeysa 1.8 milyan iyo 11.3 milyan oo doollar sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" /> Sannadkii 2019, heerka deeqaha waxaa Wikimedia Foundation ku warrantay inuu ahaa $120 milyan sanad walba,<ref>{{Cite web |year=2020 |title=2019 to 2020 Annual Report – Statement of Activities – Audited (July 1, 2019 – June 30, 2020) |url=https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |access-date=February 2, 2023 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202174803/https://wikimediafoundation.org/about/annualreport/2020-annual-report/financials/#section-2 |url-status=live}}</ref> taasoo cusbooneysiinaysa qiyaasaha Jaffe ee heerka sare ee taageerada inta u dhexeysa $3.08 milyan iyo $19.2 milyan sanad walba.<ref name="Trajtenberg-2002" />
=== Daabacadaha Warka ee Gudaha ===
{{Main|The Signpost{{!}}''The Signpost''}}
Mashaariicda badan ee Wikimedia waxay leeyihiin daabacado wararka gudaha ah. Wargeyska khadka ah ee [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] ''[[The Signpost]]'' waxaa la aasaasay 2005 waxaa aasaasay Michael Snow, oo ahaa maamule Wikipedia ah oo ku biiray guddiga maamulka Wikimedia Foundation 2008.<ref>{{Cite web |last=McCarthy |first=Caroline |date=July 18, 2008 |title=Wikimedia Foundation edits its board of trustees |url=https://www.cnet.com/culture/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301224408/https://www.cnet.com/news/wikimedia-foundation-edits-its-board-of-trustees/ |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 2, 2023 |website=CNET}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 5, 2007 |title=A Contributor to Wikipedia Has His Fictional Side |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=October 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161523/https://www.nytimes.com/2007/03/05/technology/05wikipedia.html?pagewanted=2&_r=1 |archive-date=November 13, 2022}}</ref> Daabacaddani waxay ka hadashaa wararka iyo dhacdooyinka ka socda English Wikipedia, Wikimedia Foundation, iyo [[Wikimedia Foundation#Projects and initiatives|mashaariicda walaalaha ah ee Wikipedia]].<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/About |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=June 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610122656/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/About |url-status=live}}</ref>
=== Maktabada Wikipedia ===
{{For|information for Wikipedia editors|Wikipedia:The Wikipedia Library|selfref=yes}}
[[File:Wikipedia Library owl.svg|thumb|upright|Logo of the Wikipedia Library|alt=Wikipedia Library logo]]
Tafatirayaasha Wikipedia mararka qaarkood waxay la dhibtoonayaan inay helaan ilaha lacagta ku xiran ee looga baahan yahay in lagu hagaajiyo mawduuc.{{sfn|McDowell|Vetter|2022|page=64}} Maktabada Wikipedia waa il khayraad oo loogu talagalay tafatirayaasha Wikipedia taas oo bixisa helitaanka bilaashka ah ee noocyo kala duwan oo ah [[electronic publishing|daabacadaha digital-ka ah]], si ay u tashadaan oo ay u xigtaan kuwan iyagoo tafatiraya ensiklabeediyada.<ref name="orlowitz">{{cite journal |last1=Orlowitz |first1=Jake |date=January 2018 |title=The Wikipedia Library: the biggest encyclopedia needs a digital library and we are building it |url=https://www.researchgate.net/publication/327963422 |journal=JLIS.it |volume=9 |issue=3 |doi=10.4403/jlis.it-12505 |access-date=February 2, 2023 |via=ResearchGate |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428132509/https://www.researchgate.net/publication/327963422_The_wikipedia_library_The_biggest_encyclopedia_needs_a_digital_library_and_we_are_building_it |url-status=live}}</ref><ref name="bna">{{cite news |last1=The British Newspaper Archive |date=July 18, 2014 |title=Working with Wikipedia to bring history facts to light |work=British Newspaper Archive |url=https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |access-date=February 2, 2023 |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161528/https://blog.britishnewspaperarchive.co.uk/2014/07/18/working-with-wikipedia-to-bring-history-facts-to-light/ |url-status=live}}</ref> Waxaa la aasaasay 2010 markii [[Credo Reference]] ay ku deeqday 500 oo xisaabood oo bilaash ah, waxaa si dhow u raacay in ka badan 4,500 oo xisaabood oo ay ku deeqeen [[HighBeam Research]] (oo xirmay 2018), [[Questia Online Library]] (oo xirmay 2020), [[JSTOR]], iyo [[Cochrane Library]].<ref name="LJ 2014">{{cite web |title=Librarypedia: The Future of Libraries and Wikipedia |work=Library Journal |date=January 25, 2014 |access-date=2026-10-20 |url=https://www.libraryjournal.com/story/librarypedia-the-future-of-libraries-and-wikipedia}}</ref> Sannadkii 2013, Wikimedia Foundation waxay bilowday in ay maalgeliso barnaamijka iyada oo loo marayo deeqaha.<ref name="LJ 2014" /> Tan iyo markaas, in ka badan 60 daabacayaal ayaa la gashay iskaashi Maktabada Wikipedia si ay u bixiyaan helitaanka ilahooda: markii [[ICE Publishing]] ay ku biirtay 2020, afhayeen ayaa yiri "Adoo u oggolaanaya helitaanka bilaashka ah ee nuxurkayaga tafatirayaasha Wikipedia, waxaan rajeyneynaa inaan horumarino ilaha bulshada cilmi-baarista - abuurista iyo cusboonays entendimento maqaallada Wikipedia ee injineerniyada madaniga ah kuwaas oo ay akhriyaan kumanaan akhristayaal ah bil kasta."<ref name="hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Sam |date=June 24, 2020 |title=ICE Publishing partners with The Wikipedia Library |url=https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |access-date=October 26, 2021 |website=ICE Virtual Library |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113161530/https://www.icevirtuallibrary.com/page/ice-news/106-wikipedia-library |url-status=live}}</ref>
== Helitaanka Nuxurka ==
{{Redirect|Accessing Wikipedia|our accessibility guidelines|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility}}
=== Shatiga Nuxurka ===
Markii mashruucu bilaabmay 2001, dhammaan qoraallada Wikipedia waxaa daboolay [[GNU Free Documentation License]] (GFDL), oo ah shati [[copyleft|kopileft]] ah oo u oggolaanaya qaybinta dib u dhaca, abuurista shaqooyinka ka dhashay, iyo isticmaalka ganacsiga ee nuxurka halka qorayaashu ay haystaan xuquuqda daabacaadda shaqadooda.<ref name="Wikipedia:Copyrights">Wikipedia:Copyrights</ref> GFDL waxaa loo abuuray buug-gacmeedyada softweerka ee la socda barnaamijyada [[free software|softweerka bilaashka ah]] ee lagu shatiyeeyey [[GNU General Public License|GPL]]. Tani waxay ka dhigtay mid aan u fiicnayn shaqada tixraaca guud: tusaale ahaan, GFDL waxay u baahan tahay in dib-u-daabacaadda agabka Wikipedia ay la timaado koobi buuxda oo ah qoraalka GFDL.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses |url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |access-date=February 2, 2023 |website=GNU Operating System |publisher=Free Software Foundation |archive-date=March 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318014154/https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.en.html |url-status=live}}</ref> Diseembar 2002, [[Creative Commons license|shatiga Creative Commons]] waa la sii daayay; waxaa si gaar ah loogu talagalay shaqooyinka hal-abuurka ah guud ahaan, ee ma aha oo kaliya buug-gacmeedyada softweerka. Mashruuca Wikipedia wuxuu raadiyay inuu u beddelo Creative Commons.<ref name="WPF switch to CC">{{cite web |last=Vermeir |first=Walter |date=December 1, 2007 |title=Resolution:License update |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |access-date=December 4, 2007 |website=Wikimedia Foundation |archive-date=September 3, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903084619/http://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:License_update |url-status=live}}</ref> Sababtoo ah GFDL iyo Creative Commons ma aysan aheyn kuwo is waafaqsan, Noofambar 2008, ka dib codsigii mashruuca, [[Free Software Foundation]] (FSF) waxay sii daysay nooc cusub oo GFDL ah oo si gaar ah loogu talagalay in lagu oggolaado Wikipedia inay dib u shatiyeyso nuxurkeeda una beddesho CC BY-SA August 1, 2009.<ref>Wikipedia:Licensing update</ref> Abriil 2009, Wikipedia iyo mashaariicdeeda walaalaha ah waxay qabteen afti bulshada oo dhan ah, taas oo go'aamisay beddelidda June 2009.<ref name="voteresult" /><ref name="MW licensing QA">{{cite web |title=Licensing update/Questions and Answers |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |access-date=February 15, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=July 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716170801/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Questions_and_Answers |url-status=live}}</ref><ref name="MW licensing timeline 1">{{cite web |title=Licensing_update/Timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |access-date=April 5, 2009 |website=Wikimedia Meta-Wiki |archive-date=August 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817062932/https://meta.wikimedia.org/wiki/Licensing_update/Timeline |url-status=live}}</ref><ref name="WP blog license migration">{{cite web |last=Walsh |first=Jay |date=May 21, 2009 |title=Wikimedia community approves license migration |url=https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration |access-date=May 21, 2009 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113042618/https://diff.wikimedia.org/2009/05/21/wikimedia-community-approves-license-migration/ |url-status=live}}</ref>
Maareynta faylasha warbaahinta (tusaale, faylasha sawirka) waa kuwo ku kala duwan noocyada luqadaha. Noocyada luqadaha qaar, sida English Wikipedia, waxay ku jiraan faylal sawireed aan xor ahayn oo hoos imaanaya mabda'a [[fair use|isticmaalka caddaaladda]],<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:Non-free content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation |archive-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127162916/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Non-free_content |url-status=live}}</ref> halka kuwa kalena ay doorteen anay sameyn, qayb ahaan sababtoo ah la'aanta mabaadi'da isticmaalka caddaaladda ee dalalkooda hooyo (tusaale sharciga xuquuqda daabacaadda ee Japan). Faylasha warbaahinta ee uu daboolayo shatiga [[free content|nuxurka xorta ah]] (tusaale [[Creative Commons]]' [[CC BY-SA]]) waxaa lagu wadaagaa noocyada luqadaha iyada oo la marinayo keydka [[Wikimedia Commons]], oo ah mashruuc ay maamusho Wikimedia Foundation.<ref>{{Cite web |title=Commons:Fair use |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |access-date=February 2, 2023 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Commons |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131061136/https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Fair_use |url-status=live}}</ref> Qaabilaadda Wikipedia ee sharciyada xuquuqda daabacaadda caalamiga ah ee ku saabsan sawirada waxay keentay in qaar ay ogaadaan in dabooliddeeda sawir-qaadista ee mowduucyada ay ka dambeyso tayada qoraalka ensiklabeediyada.<ref name="NYT photos on WP">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=July 19, 2009 |title=Wikipedia May Be a Font of Facts, but It's a Desert for Photos |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=March 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126005544/https://www.nytimes.com/2009/07/20/arts/20funny.html |archive-date=November 26, 2022}}</ref> Wikimedia Foundation ma aha ruqsad bixiye nuxurka ku jira Wikipedia ama mashaariicdeeda la xiriira balse waa adeeg martigelin oo kaliya u ah dadka ku tabaruca iyo ruqsad bixiyaasha Wikipedia, kaas oo si guul leh looga difaacay 2004 maxkamad ku taal Faransiiska.<ref name="reuters French defamation case">{{cite news |date=November 2, 2007 |title=Wikipedia cleared in French defamation case |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |access-date=November 2, 2007 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123810/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL0280486220071102 |url-status=live}}</ref><ref name="ars tech WP dumb suing case">{{cite web |last=Anderson |first=Nate |date=May 2, 2008 |title=Dumb idea: suing Wikipedia for calling you "dumb" |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb/ |access-date=May 4, 2008 |website=Ars Technica |archive-date=August 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806121938/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2008/05/dumb-idea-suing-wikipedia-for-calling-you-dumb.ars |url-status=live}}</ref>
=== Hababka Helitaanka<span class="anchor" id="Reusing Wikipedia's content"></span> ===
Maadaama nuxurka Wikipedia lagu qaybiyo shati xor ah, qof kasta wuxuu dib u isticmaali karaa ama dib ugu qaybin karaa lacag la'aan.<ref>Wikipedia:Mirrors and forks</ref> Nuxurka Wikipedia waxaa lagu daabacay siyaabo badan, labadaba khadka iyo offline-ka, ka baxsan mareegta Wikipedia.
Kumanaan ka mid ah [[mirror site|goobaha muraayadda]] ayaa jira oo dib u daabaca nuxurka Wikipedia; laba caan ah oo sidoo kale ka kooban nuxurka ilaha tixraaca kale waa [[Reference.com]] iyo [[Answers.com]].<ref>{{Cite web |title=Reference.com Expands Content by Adding Wikipedia Encyclopedia to Search Capabilities |url=http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |url-status=dead |archive-date=February 25, 2009 |website=Lexico Publishing Group, LLC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of Answers.com |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |access-date=February 3, 2023 |website=PCMag |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203151141/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/answerscom |url-status=live}}</ref> Tusaale kale waa [[Wapedia]], oo billowday inay muujiso nuxurka Wikipedia qaab mobayl-ku-habboon ka hor inta uusan Wikipedia laftiisu samayn.<ref name=":16">{{Cite web |last=Seifi |first=Joe |date=August 27, 2007 |title=Wapedia review |url=https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423185926/https://appsafari.com/utilities/1144/wapedia/ |url-status=dead |archive-date=April 23, 2022 |access-date=February 2, 2023 |website=appSafari}}</ref> Mashiinnada raadinta [[search engine|shabakadda]] qaar waxay isticmaalaan gaar ah nuxurka Wikipedia marka ay muujinayaan natiijooyinka raadinta: tusaalooyinka waxaa ka mid ah [[Microsoft Bing]] (iyada oo la mareyo tignoolajiyada laga helay [[Powerset (company)|Powerset]])<ref name="bing WP research and referencing" /> iyo [[DuckDuckGo]].
Ururinta maqaallada Wikipedia ayaa lagu daabacay [[optical disc|saxannada indhaha]]. Nooc Ingiriis ah oo la sii daayay 2006 wuxuu ka koobnaa ilaa 2,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia 0.5 available on a CD-ROM |url=http://www.wikipediaondvd.com/site.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602060411/http://www.wikipediaondvd.com/site.php |url-status=dead |archive-date=June 2, 2013 |website=Wikipedia On DVD}}</ref> Nooca luqadda Polish-ka ee 2006 wuxuu ka kooban yahay ku dhowaad 240,000 oo maqaallo,<ref name="WM polish WP on dvd">{{cite web |title=Polish Wikipedia on DVD |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_%28z_Helionem%29/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229040017/https://meta.wikimedia.org/wiki/Polska_Wikipedia_na_DVD_(z_Helionem)/en |archive-date=December 29, 2022 |access-date=December 26, 2008 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> nooca luqadda Jarmalka ee 2007/2008 wuxuu ka kooban yahay in ka badan 620,000 oo maqaallo,<ref>[[:de:Wikipedia:DVD|Wikipedia:DVD]]</ref> iyo nooca luqadda Isbaanishka ee 2011 wuxuu ka kooban yahay 886,000 oo maqaallo.<ref>{{Cite web |title=¿Qué es la CDPedia? |url=http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702023520/http://python.org.ar/pyar/Proyectos/CDPedia |url-status=dead |archive-date=July 2, 2011 |website=Py Ar |language=es}}</ref> Intaa waxaa dheer, "Wikipedia for Schools", taxanaha Wikipedia ee CD-yada / DVD-yada ay soo saareen Wikipedia iyo [[SOS Children's Villages UK|SOS Children]], waa xulasho bilaash ah oo ka timid Wikipedia oo loogu talagalay waxbarashada carruurta da'doodu u dhaxeyso siddeed ilaa toddobo iyo toban.<ref>{{Cite news |date=October 22, 2008 |title=2008–09 Wikipedia for Schools goes online |url=https://en.wikinews.org/wiki/2008-09_Wikipedia_for_Schools_goes_online |access-date=February 3, 2023 |newspaper=WikiNews |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Waxaa jiray dadaallo lagu doonayo in lagu geliyo qayb yar oo ka mid ah maqaallada Wikipedia qaab buug daabacan.<ref name="WP into books 1">{{cite news |date=June 16, 2009 |title=Wikipedia turned into book |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801202703/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/5549589/Wikipedia-turned-into-book.html |archive-date=August 1, 2009}}</ref><ref name="WP schools selection 1">{{cite web |title=Wikipedia Selection for Schools |url=https://schools-wikipedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804093730/https://schools-wikipedia.org/ |url-status=dead |archive-date=August 4, 2012 |access-date=July 14, 2012 |website=Wikipedia, The Free Encyclopedia |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Laga soo bilaabo 2009, tobanaan kun oo buugaag ah oo [[print on demand|daabacan marka la dalbado]] oo soo saaray maqaallada Wikipedia ee Ingiriiska, Jarmalka, Ruushka, iyo Faransiiska waxaa soo saaray shirkadda Mareykanka ee [[Books LLC]] iyo saddex shirkadood oo hoos yimaada shirkadda Jarmalka ee [[VDM Publishing|VDM]].<ref name="FAZ" />
Mareegta [[DBpedia]], oo bilaabatay 2007, waxay ka soo saartaa xogta sanduuqyada macluumaadka (infoboxes) iyo caddaymaha qaybaha ee English-language Wikipedia.<ref>{{Cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |date=September 2009 |title=DBpedia – A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002 |s2cid=16081721}}</ref> Wikimedia waxay abuurtay mashruuca [[Wikidata]] oo ujeeddo la mid ah u leh keydinta xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee bog kasta oo Wikipedia ah iyo mashaariicda kale ee Wikimedia Foundation oo ka dhigaysa mid la heli karo qaab [[Semantic Web|semantik]] ah oo la waydiin karo, oo ah [[Resource Description Framework|RDF]].<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Introduction |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Introduction |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} waxay leedahay in ka badan 101 milyan oo shay.<ref>{{Cite web |title=Wikidata:Statistics |url=https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Statistics |access-date=February 3, 2023 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> [[WikiReader]] waa qalab akhriye u go'an oo ka kooban koobi offline ah oo Wikipedia ah, kaas oo ay daah furtay [[Openmoko|OpenMoko]] oo marka hore la sii daayay 2009.<ref>{{cite web |last1=Moeller |first1=Erik |date=October 13, 2009 |title=OpenMoko Launches WikiReader |url=https://diff.wikimedia.org/2009/10/13/openmoko-launches-wikireader/ |access-date=January 19, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Helitaanka nuxurka buuxa ee Wikipedia ee dib loogu isticmaalo waxay soo bandhigaysaa caqabado, maadaama nuqul-ka-sameynta tooska ah iyada oo la marinayo [[web crawler|gurguuraha shabakadda]] aan la dhiirrigelin.<ref name="WP DB usage policy 1" /> Wikipedia waxay daabacdaa "[[Wikipedia:Database download|dumps]]" oo ah nuxurkeeda, laakiin kuwan waa qoraal-oo keliya; {{as of|2023|lc=y|post=,}} ma jiro wax dump ah oo la heli karo oo ah sawirada Wikipedia.<ref name="WP image data dumps 1">{{Cite web |title=Data dumps/What's available for download |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_dumps/What%27s_available_for_download |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> [[Wikimedia Enterprise]] waa xal faa'iido doon ah oo tan ah.<ref>{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |date=March 16, 2021 |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |access-date=February 3, 2023 |issn=1059-1028}}</ref>
Luqadaha qaar ee Wikipedia sidoo kale waxay ilaaliyaan miiska tixraaca, halkaas oo mutadawiciintu ay uga jawaabaan su'aalaha ka yimaada bulshada weyn. Sida lagu sheegay daraasad ay sameysay Pnina Shachaf oo ku jirta ''[[Journal of Documentation]]'', tayada miiska tixraaca Wikipedia waa mid la mid ah miiska tixraaca maktabadda caadiga ah, oo leh saxnaan ah boqolkiiba 55.<ref>{{Cite journal |last=Shachaf |first=Pnina |date=October 16, 2009 |title=The paradox of expertise: is the Wikipedia Reference Desk as good as your library? |journal=Journal of Documentation |volume=65 |issue=6 |pages=977–996 |doi=10.1108/00220410910998951 |url=http://eprints.rclis.org/20329/1/Paradox%20of%20expertise-final.pdf}}</ref>
==== Helitaanka Mobaylka<span class="anchor" id="Wikipedia mobile access"></span><span class="anchor" id="Wikipedia mobile"></span> ====
{{See also|List of Wikipedia mobile applications|Help:Mobile access}}
[[File:Wikipedia on Mobile screenshot (2024) (cropped).png|thumb|Nooc moobayl ah oo muujinaya Bogga hore ee Wikipedia ee Ingiriisiga Oktoobar 2, 2024]]
[[File:Wikipedia page views by device type.webp|thumb|uprightBogagga Wikipedia ee laga daawado madal ahaan]]
Dhexdhexaadka asalka ah ee Wikipedia wuxuu ahaa in isticmaaleyaashu ay akhriyaan oo ay ka tafatiraan nuxurka iyagoo isticmaalaya kasta oo caadi ah oo ah [[web browser|browser shabakad]] ah iyaga oo maraya xiriir [[Internet access|internet]] oo go'an. In kasta oo nuxurka Wikipedia uu ahaa mid la heli karo iyada oo la marinayo [[mobile web|mobaylka shabakadda]] tan iyo Luuliyo 2013, ''The New York Times'' Febraayo 9, 2014, waxay soo xigatay Erik Möller, ku-xigeenka agaasimaha Wikimedia Foundation, isagoo sheegaya in kala guurka taraafikada internetka ee ka yimid kombuyuutarrada miiska una gudbaya qalabka mobaylka uu ahaa mid muhiim ah oo sababay welwel iyo walbahaar. Maqaalka ku jira ''The New York Times'' wuxuu weriyay tirakoobyada barbardhigga ee tafatirka mobaylka iyagoo sheegaya, "Kaliya 20 boqolkiiba akhriska English Wikipedia ayaa ku yimaada qalabka mobaylka, tiradaas oo aad uga hooseysa boqolkiiba taraafikada mobaylka ee goobaha warbaahinta kale, kuwaas oo badan ay gaaraan 50 boqolkiiba. Iyo beddelidda tafatirka mobaylka ayaa xitaa ka dambeysay." 2014 ''The New York Times'' wuxuu weriyay in Möller uu u xilsaaray "koox ka kooban 10 horumariye sofweer oo diiradda saaraya mobaylka", oo ka mid ah wadarta qiyaastii 200 oo shaqaale ah oo ka shaqeeya Wikimedia Foundation. Hal walaac oo muhiim ah oo ay sheegtay ''The New York Times'' ee ah "welwelka" ayaa ah in Wikipedia ay si wax ku ool ah wax uga qabato dhibaatooyinka ka bixitaanka tirada tafatirayaasha ee ay ensiklabeediyada online-ka ah soo jiidato si ay u tafatiraan oo ay u ilaaliyaan nuxurkeeda jawiga helitaanka mobaylka.<ref name="small screen" /> Ilaa 2023, shaqaalaha Wikimedia Foundation waxay kor u dhaafeen in ka badan 700 oo shaqaale ah.<ref name=WF10.23.23 />
Helitaanka Wikipedia ee ka timid taleefannada gacanta waxay suurtagal ahayd ilaa 2004, iyada oo la marinayo [[Wireless Application Protocol]] (WAP), iyada oo la mareyo adeegga [[Wapedia]].<ref name=":16" /> Juun 2007, Wikipedia waxay daah furtay en.mobile.wikipedia.org, oo ah mareeg rasmi ah oo loogu talagalay qalabka bilaa-waayirka ah. 2009, adeeg cusub oo mobayl ah ayaa si rasmi ah loo sii daayay, kaas oo ku yaal en.m.wikipedia.org, kaas oo u adeega qalabka mobaylka ee horumarsan sida [[iPhone]], qalabka ku saleysan [[Android (operating system)|Android]], ama qalabka ku saleysan [[WebOS]].<ref name="WM mobile added 1">{{cite web |date=June 30, 2009 |title=Wikimedia Mobile is Officially Launched |url=https://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111101614/http://techblog.wikimedia.org/2009/06/wikimedia-mobile-launch/ |url-status=dead |archive-date=January 11, 2010 |access-date=July 22, 2009 |website=Wikimedia Technical Blog |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> Habab kale oo dhowr ah oo helitaanka mobaylka ee Wikipedia ayaa soo baxay tan iyo markaas. Qalab badan iyo barnaamijyo ayaa wanaajiya ama kor u qaada bandhigidda nuxurka Wikipedia ee qalabka mobaylka, halka qaarna ay sidoo kale ku daraan sifooyin dheeraad ah sida isticmaalka Wikipedia [[metadata|xogta xogta]] sida [[geographic data and information|xogta juqraafiyadeed]].<ref name="androgeoid.com LPOI WP 1">{{cite web |date=May 15, 2011 |title=Local Points Of Interest In Wikipedia |url=https://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601092809/http://androgeoid.com/2011/04/local-points-of-interest-in-wikipedia/ |url-status=dead |archive-date=June 1, 2011 |access-date=May 15, 2011 |website=AndroGeoid}}</ref><ref name="ilounge iphone gems WP">{{cite web |last=Hollington |first=Jesse David |date=November 30, 2008 |title=iPhone Gems: Wikipedia Apps |url=https://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112235945/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/15802/ |archive-date=January 12, 2009 |access-date=July 22, 2008 |url-status=usurped |website=iLounge}}</ref>
Barnaamijka Android ee Wikipedia waxaa la sii daayay Jannaayo 2012, wuxuuna gaaray in ka badan 500,000 oo rakibid ah iyo dib-u-eegis guud ahaan togan, isagoo ka dhaliyay in ka badan afar ka mid ah shan suurtagal ah codbixinta qiyaastii 200,000 oo isticmaalayaal ah oo ka soo degsanayay Google.<ref>{{Cite web |last=Finc |first=Tomasz |date=January 26, 2012 |title=Announcing the Official Wikipedia Android App |url=https://diff.wikimedia.org/2012/01/26/announcing-the-official-wikipedia-android-app/ |access-date=February 3, 2023 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref><ref>{{cite web |title=Wikipedia |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia&hl=en |access-date=February 3, 2023 |website=Google Play}}</ref> Nooca iOS waxaa la sii daayay Abriil 3, 2013, dib-u-eegis la mid ah.<ref>{{cite web |date=August 4, 2014 |title=Wikipedia Mobile on the App Store on iTunes |url=https://apps.apple.com/us/app/wikipedia-mobile/id324715238 |access-date=August 21, 2014 |website=App Store (iOS/iPadOS) |publisher=Apple Inc. }}</ref> [[Wikipedia Zero]] wuxuu ahaa hindise ka yimid Wikimedia Foundation si loo ballaariyo gaaritaanka ensiklabeediyada ee dalalka soo koraya iyadoo lala kaashanayo hawlwadeennada mobaylka si loo oggolaado helitaanka bilaashka ah.<ref name=":17" /><ref>{{cite news |last=Ellis |first=Justin |date=January 17, 2013 |title=Wikipedia plans to expand mobile access around the globe with new funding |url=https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012228/https://www.niemanlab.org/2013/01/wikipedia-plans-to-expand-mobile-access-around-the-globe-with-new-funding/ |archive-date=November 30, 2022 |access-date=April 22, 2013 |newspaper=Nieman Lab}}</ref> Waxaa la joojiyay Febraayo 2018 sababtoo ah la'aanta ka qaybqaadashada hawlwadeennada mobaylka.<ref name=":17">{{cite web |date=February 16, 2018 |title=Building for the future of Wikimedia with a new approach to partnerships |url=https://diff.wikimedia.org/2018/02/16/partnerships-new-approach/ |access-date=May 12, 2019 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
Labada [[Andrew Lih]] iyo [[Andrew Brown (writer)|Andrew Brown]] labaduba waxay ku doodayaan in tafatirka Wikipedia ee [[smartphone|taleefannada casriga ah]] ay tahay mid adag, taasina ay ka niyad jabinayso tabaruceyaasha cusub ee suurtagalka ah.<ref name="Lih-2015" /><ref name="Brown-2015" /> Lih wuxuu sheegay in tirada tafatirayaasha Wikipedia ay hoos u dhacaysay dhowr sano ka dib,<ref name="Lih-2015" /> iyo Tom Simonite oo ka tirsanaa ''[[MIT Technology Review]]'' ayaa sheegaya in qaab-dhismeedka iyo xeerarka xafiiseed ay yihiin qodob tan keenay. Simonite wuxuu ku eedaynayaa qaar ka mid ah [[Wikipedian|Wikipedians]] inay isticmaalayaan xeerarka iyo hageyaasha wareegsan si ay u maamulaan kuwa kale isla markaana tafatirayaashaasi ay leeyihiin dano gaar ah oo ay ku ilaalinayaan xaaladda jirta.<ref name="Simonite-2013" /> Lih wuxuu sheegayaa inuu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya dadka wax tabaruca ee jira ee ku saabsan sida tan loo xalliyo. Lih wuxuu ka cabsanayaa mustaqbalka fog ee Wikipedia halka Brown uu ka cabsanayo dhibaatooyinka Wikipedia inay sii jiri doonaan, ensiklabeediyada tartamaysana aysan beddeli doonin.<ref name="Lih-2015">{{cite news |last=Lih |first=Andrew |date=June 20, 2015 |title=Can Wikipedia Survive? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205707/https://www.nytimes.com/2015/06/21/opinion/can-wikipedia-survive.html |archive-date=February 17, 2022}}</ref><ref name="Brown-2015">{{cite news |last=Brown |first=Andrew |date=June 25, 2015 |title=Wikipedia editors are a dying breed. The reason? Mobile |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102741/https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jun/25/wikipedia-editors-dying-breed-mobile-smartphone-technology-online-encyclopedia |archive-date=October 22, 2022}}</ref>
=== Helitaanka Shiinaha ===
Helitaanka Wikipedia waxaa [[Internet censorship in China|laga xiray]] gudaha [[mainland China|Shiinaha qaaradda]] tan iyo May 2015.<ref name="Skipper-2015">{{Cite news |last=Skipper |first=Ben |date=December 7, 2015 |title=China's government has blocked Wikipedia in its entirety again |work=International Business Times UK |url=https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111142/https://www.ibtimes.co.uk/chinas-government-has-blocked-wikipedia-its-entirety-again-1532138 |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fox-Brewster |first=Thomas |date=May 22, 2015 |title=Wikipedia Disturbed Over Fresh China Censorship |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |url-status=live |access-date=May 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503043534/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/05/22/wikipedia-disturbed-over-fresh-china-censorship/#377839ae112a |archive-date=May 3, 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Henochowicz |first=Anne |date=May 20, 2015 |title=Chinese Wikipedia Blocked by Great Firewall |url=https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504212406/https://chinadigitaltimes.net/2015/05/chinese-wikipedia-blocked-by-great-firewall/ |archive-date=May 4, 2017 |access-date=May 4, 2017 |website=China Digital Times}}</ref> Tani waxaa la sameeyay ka dib markii Wikipedia ay bilowday inay isticmaasho sirta [[HTTPS]], taas oo ka dhigtay faafreebka xulashada mid adag.<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=June 12, 2015 |title=The Wikimedia Foundation Turns On HTTPS By Default Across All Sites, Including Wikipedia |url=https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824001601/https://techcrunch.com/2015/06/12/the-wikimedia-foundation-turns-on-https-by-default-across-all-sites-including-wikipedia/ |archive-date=August 24, 2020 |access-date=June 3, 2020 |website=TechCrunch}}</ref>
== Saamaynta Dhaqanka<span class="anchor" id="Influence"></span> ==
=== Il Lagu Kalsoonaan Karo oo Lagula Dagaallamo Wararka Beenta ah ===
2017–18, ka dib duqeyn warar beenta ah ah, labada Facebook iyo YouTube waxay ku dhawaaqeen inay ku tiirsanaan doonaan Wikipedia si ay uga caawiyaan isticmaaleyaashooda inay qiimeeyaan warbixinnada oo ay diidaan wararka beenta ah.<ref>{{Cite web |last1=Hughes |first1=Taylor |last2=Smith |first2=Jeff |last3=Leavitt |first3=Alex |date=April 3, 2018 |title=Helping People Better Assess the Stories They See in News Feed with the Context Button |url=https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111152311/https://about.fb.com/news/2018/04/news-feed-fyi-more-context/ |archive-date=January 11, 2023 |access-date=January 23, 2023 |website=Meta}}</ref><ref name="Cohen-2018" /> [[Noam Cohen]], oo ku qoraya ''[[The Washington Post]]'' ayaa yiri, "Ku tiirsanaanta YouTube ee Wikipedia si loo saxo rikoorka waxay ku dhisanta plataforma kale oo xaqiiqooyinkeedu adag yihiin, shabakadda bulshada ee Facebook, oo ku dhawaaqday sannadkii tagay in Wikipedia ay ka caawin doonto isticmaaleyaasheeda inay xidido '[[fake news|wararka beenta ah]]'."<ref name="Cohen-2018">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=April 7, 2018 |title=Conspiracy videos? Fake news? Enter Wikipedia, the 'good cop' of the Internet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045810/https://www.washingtonpost.com/outlook/conspiracy-videos-fake-news-enter-wikipedia-the-good-cop-of-the-internet/2018/04/06/ad1f018a-3835-11e8-8fd2-49fe3c675a89_story.html |url-status=dead |archive-date=June 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=April 3, 2018 |title=Facebook fights fake news with author info, rolls out publisher context |url=https://techcrunch.com/2018/04/03/facebook-author-info/ |access-date=July 15, 2021 |website=TechCrunch}}</ref>
=== Akhriska ===
Febraayo 2014, ''The New York Times'' waxay werisay in Wikipedia ay ku jirtay kaalinta shanaad caalami ahaan dhammaan mareegaha, iyada oo leh "Iyadoo leh 18 bilyan oo daawasho bogag ah iyo ku dhowaad 500 milyan oo booqasho gaar ah bishii... Wikipedia waxay ka dambeysaa Yahoo, Facebook, Microsoft, and Google, kaas oo ugu weyn leh 1.2 bilyan oo booqasho gaar ah."<ref name="small screen" /> Si kastaba ha ahaatee, darajadeeda waxay hoos ugu dhacday kaalinta 13aad caalami ahaan June 2020 inta badan sababtoo ah kororka caanka ah ee mareegaha Shiinaha ee dukaameysiga online-ka ah.<ref name="Alexa" /> Mareegtu tan iyo markaas waxay soo ceshatay darajadeeda ilaa April 2022.<ref name="Alexa" />
Marka laga reebo kororka [[logistic function|saadka]] ee tirada maqaalladeeda,<ref name="modelling" /> Wikipedia waxay si joogto ah u heshay heerka mareegta tixraaca guud tan iyo aasaaseedii 2001.<ref name="comscore" /> Tirada akhristayaasha Wikipedia ee adduunka oo dhan waxay gaartay 365 milyan dhammaadkii 2009.<ref name="365M">{{cite web |last=West |first=Stuart |date=2010 |title=Wikipedia's Evolving Impact: slideshow presentation at TED2010 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/TED2010%2C_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf |access-date=February 3, 2023 |website=Wikimedia Foundation}}</ref> Mashruuca [[Pew Research Center|Pew]] Internet and American Life wuxuu ogaaday in seddex meelood meel ka mid ah isticmaaleyaasha internetka ee US ay la tashadeen Wikipedia.<ref name="Wikipedia users" /> 2011, ''[[Business Insider]]'' waxay siisay Wikipedia qiimo dhan $4 bilyan haddii ay wadi lahayd xayaysiisyada.<ref>{{cite web |author=SAI |url=https://www.businessinsider.com/2011-digital-100#7-wikimedia-foundation-wikipedia-7 |title=The World's Most Valuable Startups |website=Business Insider |date=October 7, 2011 |access-date=June 14, 2014}}</ref>
Sida laga soo xigtay "Wikipedia Readership Survey 2011", da'da celceliska ah ee akhristayaasha Wikipedia waa 36, oo leh sinnaan qallafsan oo u dhaxeysa labada jinsi. Ku dhowaad kala bar akhristayaasha Wikipedia waxay booqdaan goobta in ka badan shan jeer bishii, tiro la mid ah oo akhristayaal ah ayaa si gaar ah u raadiya Wikipedia natiijooyinka mashiinka raadinta. Ku dhowaad 47 boqolkiiba akhristayaasha Wikipedia ma garwaaqsadaan in Wikipedia ay tahay hay'ad aan faa'iido doon ahayn.<ref>{{cite web |date=February 6, 2012 |title=Research: Wikipedia Readership Survey 2011/Results – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209125719/https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Wikipedia_Readership_Survey_2011/Results |url-status=dead |archive-date=December 9, 2013 |access-date=April 16, 2014 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> {{As of|2023|2|post=,}} Wikipedia waxay soo jiidataa ku dhowaad 2 bilyan oo qalab oo gaar ah bishii, iyadoo English Wikipedia ay heleysa 10 bilyan oo [[Wikipedia:Pageview statistics|daawasho bogag ah]] bil kasta.<ref name="Wikimedia_Stats" />
==== Faafitaanka COVID-19 ====
{{Main|Wikipedia and the COVID-19 pandemic}}
Intii lagu guda jiray [[COVID-19 pandemic|faafitaanka COVID-19]], daboolidda Wikipedia ee faafitaanka iyo dagaalka lagula jiro macluumaadka khaldan waxay heshay dareen warbaahineed caalami ah, waxayna keentay koror ku yimid akhriska Wikipedia guud ahaan.<ref>{{Cite magazine |last=Sachdev |first=Shaan |date=February 26, 2021 |title=Wikipedia's Sprawling, Awe-Inspiring Coverage of the Pandemic |magazine=The New Republic |url=https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228122324/https://newrepublic.com/article/161486/wikipedia-coverage-pandemic-covid |archive-date=February 28, 2021 |issn=0028-6583}}</ref><ref name="Cohen-2020">{{Cite magazine |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=March 15, 2020 |title=How Wikipedia Prevents the Spread of Coronavirus Misinformation |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501004048/https://www.wired.com/story/how-wikipedia-prevents-spread-coronavirus-misinformation/ |archive-date=May 1, 2020 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Benjakob |first=Omer |date=September 2, 2020 |title=On Wikipedia, a fight is raging over coronavirus disinformation-GB |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416214738/https://www.wired.co.uk/article/wikipedia-coronavirus |archive-date=April 16, 2020 |issn=1357-0978}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dodds |first=Laurence |date=April 3, 2020 |title=Why Wikipedia is winning against the coronavirus 'infodemic'-GB |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200231/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/03/wikipedia-winning-against-coronavirus-infodemic/ |archive-date=April 11, 2020 |issn=0307-1235}}</ref> Noam Cohen wuxuu ku qoray ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' in dadaalka Wikipedia ee ah in lala dagaallamo [[COVID-19 misinformation|macluumaadka khaldan ee la xiriira faafitaanka]] uu ka duwanaa mareegaha kale ee waaweyn, isagoo ku doodaya, "Haddii uusan Twitter, Facebook iyo [[social media|kuwa kale]] baran inay si wax ku ool ah wax uga qabtaan macluumaadka khaldan, Wikipedia waxay ahaan doontaa meesha ugu dambeysa ee ugu fiican internetka."<ref name="Cohen-2020" /> Oktoobar 2020, [[World Health Organization]] waxay ku dhawaaqeen inay si xor ah u shatiyeynayaan [[infographic|sawirrada xogta]] iyo agabka kale ee mashaariicda Wikimedia.<ref>{{Cite news |last=McNeil |first=Donald G. Jr. |date=October 22, 2020 |title=Wikipedia and W.H.O. Join to Combat Covid-19 Misinformation |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |url-status=live |access-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227064916/https://www.nytimes.com/2020/10/22/health/wikipedia-who-coronavirus-health.html |archive-date=December 27, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Waxaa jiray ku dhowaad 7,000 oo maqaallo Wikipedia ah oo la xiriira COVID-19 oo ku baahsan 188 Wikipedias oo kala duwan, {{As of|2021|11|lc=y|post=.}}<ref>{{Cite web |last1=Kenton |first1=Amanda |last2=Humborg |first2=Christian |date=November 29, 2021 |title=Digital regulation must empower people to make the internet better |url=https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530140630/https://techcrunch.com/2021/11/28/digital-regulation-must-empower-people-to-make-the-internet-better/ |archive-date=May 30, 2022 |access-date=February 3, 2023 |website=TechCrunch}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wales |first=Jimmy |date=August 26, 2021 |title=Learning to trust the internet again |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827002411/https://www.aljazeera.com/opinions/2021/8/26/learning-to-trust-the-internet-again |archive-date=August 27, 2021 |access-date=February 3, 2023 |website=Al Jazeera English|Al Jazeera}}</ref>
=== Muhiimadda Dhaqanka ===
{{Main|Wikipedia in culture}}
<!-- Every single cultural, media, or Internet reference to Wikipedia does not need to be mentioned here and differentiation between what constitutes a matter of significance and what is run-of-the-mill is important when adding content here. -->
[[File:Wikipedia Monument 2.JPG|thumb|upright|''[[Wikipedia Monument]]'' in [[Słubice]], Poland, by [[Mihran Hakobyan]] (2014)]]
Nuxurka Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday daraasaadka tacliimeed, buugaag, shirar, iyo kiisas maxkamadeed.<ref name="Wikipedia in media" /><ref name="Bourgeois" /><ref name="ssrn.com Wikipedian Justice 1">{{cite journal |last1=Sharma |first1=Raghav |date=February 19, 2009 |title=Wikipedian Justice |doi=10.2139/ssrn.1346311 |ssrn=1346311 |website=Social Science Research Network |s2cid=233749371}}</ref> Mareegta [[Parliament of Canada|Baarlamaanka Canada]] waxay tixraacdaa maqaalka Wikipedia ee ku saabsan [[same-sex marriage|guurka labada jinsi ee isku mid ah]] qaybta "xiriirada la xiriira" ee liiska "akhriska dheeraadka ah" ee ''[[Civil Marriage Act]]''.<ref name="parl.gc.ca same-sex marriage">{{cite web |title=An Act respecting certain aspects of legal capacity for marriage for civil purposes |url=https://www.parl.ca/LegisInfo/en/bill/38-1/C-38?view=about |access-date=February 3, 2023 |website=LEGISinfo |publisher=Parliament of Canada}}</ref> Sheegashooyinka ensiklabeediyada waxaa si sii kordheysa loogu adeegsadaa il ahaan ururada sida maxkamadaha federaalka US iyo [[World IntellectualProperty Organization]]—inkasta oo inta badan loogu talagalay in lagu taageero macluumaadka halkii laga heli lahaa macluumaad go'aan gaar ah u leh kiis.<ref name="WP_court_source" /><ref name="Courts turn to Wikipedia" /> Nuxurka ka muuqda Wikipedia sidoo kale waxaa loo soo xigtay il ahaan oo lagu tixraacay warbixinada qaar ee [[United States Intelligence Community|hay'adaha sirdoonka US]].<ref name="US Intelligence" /> Diseembar 2008, joornaalka sayniska ''[[RNA Biology]]'' ayaa daah furay qayb cusub oo loogu talagalay sharaxaadaha qoysaska molecules RNA wuxuuna u baahan yahay qorayaasha ku tabaruca qaybta inay sidoo kale soo gudbiyaan qoraal qabyo ah oo ku saabsan [[Rfam|qoyska RNA]] si loogu daabaco Wikipedia.<ref name="Declan" /> Wikipedia sidoo kale waxaa loo adeegsaday il ahaan saxafada,<ref name="ajr.org WP in the newsroom">{{cite news |last=Shaw |first=Donna |date=February–March 2008 |title=Wikipedia in the Newsroom |work=American Journalism Review |url=https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |access-date=February 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805155909/https://www.ajr.org/Article.asp?id=4461 |url-status=dead |archive-date=August 5, 2012}}</ref><ref name="twsY23" /> badanaa iyada oo aan la bixin dhalasho, waxaana saxafiyiin dhowr ah laga ceyriyay [[plagiarism from Wikipedia|laga qaatay shaqada sababtoo ah waxay ka xadeen Wikipedia]].<ref name="shizuoka plagiarized WP 1">{{cite news |title=Shizuoka newspaper plagiarized Wikipedia article |work=Japan News Review |date=July 5, 2007 |url=https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id=364 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013353/https://www.japannewsreview.com/society/chubu/20070705page_id%3D364 |url-status=dead |archive-date=March 12, 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Richter |first=Bob |date=January 9, 2007 |title=Express-News staffer resigns after plagiarism in column is discovered |work=San Antonio Express-News |url=https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123064704/https://www.mysanantonio.com/news/metro/stories/MYSA010307.02A.richter.132c153.html |url-status=dead |archive-date=January 23, 2007}}</ref><ref name="starbulletin.com Inquiry prompts dismissal">{{cite web |last=Bridgewater |first=Frank |title=Inquiry prompts reporter's dismissal |url=https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128202726/https://archives.starbulletin.com/2006/01/13/news/story03.html |archive-date=January 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=Honolulu Star-Bulletin}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coscarelli |first=Joe |date=July 29, 2014 |title=Plagiarizing Wikipedia Is Still Plagiarism, at BuzzFeed or the New York Times |url=https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818021218/https://nymag.com/intelligencer/2014/07/new-york-times-buzzfeed-wikipedia-plagiarism.html |archive-date=August 18, 2022 |access-date=February 4, 2023 |website=Intelligencer |publisher=New York}}</ref>
2006, majalladda ''[[Time (magazine)|Time]]'' waxay aqoonsatay ka qaybqaadashada Wikipedia (iyada oo ay weheliyaan YouTube, [[Reddit]], [[MySpace]], iyo Facebook) ee koboca degdeg ah ee iskaashiga online-ka ah iyo isdhexgalka malaayiinka ah ee adduunka oo dhan.<ref name="Time2006" /> Sebtembar 16, 2007, ''[[The Washington Post]]'' waxay werisay in Wikipedia ay noqotay bartilmaameed dhexe ololaha [[2008 United States presidential election|doorashada madaxweynaha US ee 2008]], iyada oo leh: "Ku qor magaca musharrax Google, iyo natiijooyinka ugu horreeya waxaa ku jira bog Wikipedia ah, taas oo ka dhigaysa gelitaannadaas kuwo muhiim u ah sida xayaysiis kasta oo lagu qeexayo musharrax. Horay, gelitaannada madaxweynaha ayaa la tafatirayaa, la kala qaadayaa oo laga doodayaa tiro aan la koobi karin maalin kasta."<ref name="WP.com WP election usage">{{cite news |author-last1=Vargas |author-first1=Jose Antonio |date=September 17, 2007 |title=On Wikipedia, Debating 2008 Hopefuls' Every Facet |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |url-status=live |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127185625/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/16/AR2007091601699_pf.html |archive-date=January 27, 2023}}</ref> Maqaal Reuters ah oo soo baxay Oktoobar 2007, cinwaankiisu ahaa "Wikipedia page the latest status symbol", wuxuu weriyay ifafaalaha dhow ee ah sida lahaanshaha bog Wikipedia uu u caddaynayo sumcadda qofka.<ref>{{cite news |last=Ablan |first=Jennifer |date=October 22, 2007 |title=Wikipedia page the latest status symbol |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN2232893820071022?sp=true |access-date=October 24, 2007}}</ref>
Mid ka mid ah waqtiyadii ugu horreeyay ee Wikipedia ay ku lug lahayd arrimaha dowladda wuxuu ahaa Sebtembar 28, 2007, markii [[politics of Italy|siyaasiga Talyaaniga]] [[Franco Grillini]] uu kor u qaaday su'aal baarlamaaneed oo ku socota wasiirka khayraadka iyo dhaqanka ee ku saabsan baahida loo qabo [[freedom of panorama|xorriyadda muuqaalka]]. Wuxuu sheegay in la'aanta xorriyaddaas ay ku qasabtay Wikipedia, "mareegta toddobaad ee ugu badan ee la tashiga lagu sameeyo", inay mamnuucdo dhammaan sawirada dhismayaasha casriga ah ee Talyaaniga iyo farshaxanka, wuxuuna sheegay in tani ay si xun u dhaawacayso dakhliga dalxiiska.<ref>{{cite web |last=Grillini |first=Franco |author-link=Franco Grillini |date=March 30, 2009 |title=Comunicato Stampa. On. Franco Grillini. Wikipedia. Interrogazione a Rutelli. Con "diritto di panorama" promuovere arte e architettura contemporanea italiana. Rivedere con urgenza legge copyright |trans-title=Press release. Honorable Franco Grillini. Wikipedia. Interview with Rutelli about the "right to view" promoting contemporary art and architecture of Italy. Review with urgency copyright law |url=https://www.grillini.it/show.php?4885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330141810/https://www.grillini.it/show.php?4885 |url-status=dead |archive-date=March 30, 2009 |access-date=December 26, 2008 |language=it}}</ref>
[[File:Wikipedia, an introduction - Erasmus Prize 2015.webm|thumb|upright=1|thumbtime=00:36.00|Wikipedia, an introduction – [[Erasmus Prize]] 2015]]
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|upright=1|[[Jimmy Wales]] accepts the 2008 [[Quadriga (award)|Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' award on behalf of Wikipedia.]]
Koox shaqo oo uu hoggaaminayo [[Peter Stone (professor)|Peter Stone]] (oo loo sameeyay qayb ka mid ah mashruuca [[Stanford]]-ka ee [[One Hundred Year Study on Artificial Intelligence]]) warbixinteeda waxay ku yeertay Wikipedia "tusaalaha ugu caansan ee [[crowdsourcing|iskaashiga dadweynaha]]... kaas oo aad uga dhaafeysaa ilaha macluumaadka ee dhaqaaq ahaan loo ururiyay, sida ensiklabeediyeyaasha iyo qaamuusyada, cabbir iyo qoto dheer ahaan".<ref>{{cite web |date=September 2016 |title=Artificial Intelligence and Life in 2030 |url=https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208003001/https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence/ai-research-trends |archive-date=December 8, 2022 |access-date=September 3, 2016 |website=One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT-20230718" />
Maqaal ra'yi ah oo 2017 loogu talagalay ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', [[Hossein Derakhshan]] wuxuu ku sifeeyay Wikipedia "mid ka mid ah tiirarka ugu dambeeya ee haray ee [[openness|shabakadda furan]] iyo [[decentralization#Centralization and redecentralization of the Internet|aan la xiriirin]]" wuxuuna ka soo horjeestay jiritaankeeda oo ah il ku saleysan qoraal ee aqoonta oo leh warbaahinta bulshada iyo [[social networking service|adeegyada shabakadda bulshada]], kan dambe oo "tan iyo markaas gumeystay shabakadda qiyamka televizanka". Sida uu qabo Derakhshan, ujeeddada Wikipedia ee ah ensiklabeediyad ahaan waxay mataleysaa dhaqanka [[Age of Enlightenment|Qarniga Iftiiminta]] ee [[rationality|macaanaha]] oo ka adkaanaya shucuurta, isbeddel kaas oo uu u arko mid "halis ku jira" sababtoo ah "isbeddelka tartiib-tartiib ah ee ka yimid dhaqanka [[typography|qoraal-gacmeed]] ilaa mid sawir-qaade ah, taas oo iyaduna ka dhigan isbeddel ka yimid macaanaha ilaa shucuurta, bandhigidda ilaa madadaalada". Halkii ay noqon lahayd "{{lang|la|[[sapere aude]]}}" ({{literal translation|ku dhiirro in aad ogaato|lk=on}}), shabakadaha bulshada waxay horseedeen dhaqan ah "ha ku dhiirran in aad daryeesho in aad ogaato". Tani waa iyada oo Wikipedia ay wajahayso "dhibato aad uga walaac badan" marka loo eego maalgelinta, oo ah "heerka koboca ee siman ee tirada tabaruceyaasha mareegta". Natiijo ahaan, caqabada Wikipedia iyo kuwa isticmaala waa in la "badbaadiyo Wikipedia iyo ballankeeda ah ururinta xorta ah iyo furan ee dhammaan aqoonta bini'aadamka iyadoo la adeegsanayo guulaysashada televizanka cusub iyo kan duugga ah - sida loo ururiyo oo loo ilaaliyo aqoonta marka uusan cidina daryeynin inuu ogaado."<ref>{{cite news |last=Derakhshan |first=Hossein |author-link=Hossein Derakhshan |date=October 19, 2017 |title=How Social Media Endangers Knowledge |url=https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |url-status=live |department=Business |magazine=Wired |publisher=Condé Nast |eissn=1078-3148 |issn=1059-1028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022190537/https://www.wired.com/story/wikipedias-fate-shows-how-the-web-endangers-knowledge/ |archive-date=October 22, 2018 |access-date=October 22, 2018}}</ref>
==== Abaalmarinnada ====
[[File:Wikipedia team visiting to Parliament of Oviedo Spain 2015.JPG|thumb|upright|1|Wikipedia team visiting the Parliament of Asturias]]
[[File:Spanish Wikipedians meetup.jpg|thumb|upright|1|Wikipedians meeting after the 2015 Asturias awards ceremony]]
Wikipedia waxay ku guuleysatay abaalmarino badan, iyadoo heshay labadeeda abaalmarin ee ugu waaweyn May 2004.<ref>{{Cite web |title=Trophy shelf |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Trophy_shelf |access-date=February 4, 2023 |website=Wikimedia Meta-Wiki}}</ref> Midka koowaad wuxuu ahaa Golden Nica ee Bulshada Dijital ah ee tartanka sannadlaha ah ee [[Prix Ars Electronica]]; tani waxay la timid deeq €10,000 (£6,588; $12,700) ah iyo casuumaad lagu soo bandhigayo PAE Cyberarts Festival ee Austria dhammaadka sannadkaas. Midka labaad wuxuu ahaa [[Webby Award|Abaalmarinta Webby]] ee Garsoorayaasha ee qaybta "bulshada".<ref name="webbyawards WP awards 1">{{cite news |url=https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |title=Webby Awards 2004 |publisher=The International Academy of Digital Arts and Sciences |year=2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722174246/https://www.webbyawards.com/webbys/winners-2004.php |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011}}</ref>
Septembar 2008, Wikipedia waxay heshay [[Quadriga (award)|Abaalmarinta Quadriga]] ''A Mission of Enlightenment'' ee Werkstatt Deutschland oo ay la socdaan [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]], iyo [[Peter Gabriel]]. Abaamarinta waxaa u soo bandhigay Wales [[David Weinberger]].<ref name="loomarea.com WP award 1">{{cite web |url=https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915140714/https://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |url-status=dead |archive-date=September 15, 2008 |title=Die Quadriga – Award 2008 |access-date=December 26, 2008}}</ref>
2015, Wikipedia waxaa la siiyay labadaba [[Erasmus Prize|Abaalmarinta Erasmus]] ee sannadlaha ah, taas oo aqoonsaneysa tabarucaadyada gaarka ah ee dhaqanka, bulshada ama cilmiga bulshada,<ref name="EP2015">{{cite web |title=Erasmus Prize – Praemium Erasmianum |url=https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115214241/https://www.erasmusprijs.org/?lang=en&page=Erasmusprijs |url-status=dead |archive-date=January 15, 2015 |access-date=January 15, 2015 |website=Praemium Erasmianum Foundation}}</ref> iyo [[Princess of Asturias Award]] ee Isbaanishka ee Iskaashiga Caalamiga ah.<ref>{{cite web |title=Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional 2015 |work=Fundación Princesa de Asturias |trans-title=Princess of Asturias Award of International Cooperation 2015 |url=https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2015-wikipedia.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2015&especifica=0 |access-date=June 17, 2015 |language=es}}</ref> Isagoo ka hadlaya Baarlamaanka Asturian ee Oviedo, magaalada martigelisa munaasabadda abaalmarinta, [[Jimmy Wales]] wuxuu ammaanay shaqada isticmaaleyaasha [[Asturian Wikipedia]].<ref>{{cite news |date=October 22, 2015 |title=Los fundadores de Wikipedia destacan la versión en asturiano |language=es |trans-title=The founders of Wikipedia highlight the Asturian version |newspaper=La Nueva España |url=https://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/10/22/fundadores-wikipedia-destacan-version-asturiano/1830529.html |access-date=October 20, 2015}}</ref>
==== Majaajilo ====
{{Category see also|Parodies of Wikipedia}}
Comedian [[Stephen Colbert]] wuxuu ku majaajilooday ama tixraacay Wikipedia dhacdooyin badan oo ka mid ah bandhiggiisa ''[[The Colbert Report]]'' wuxuuna soo saaray erayga la xiriira [[wikiality]], oo macnaheedu yahay "wada jir waxaan abuuri karnaa xaqiiqo aan dhammaanteen ku heshiino - xaqiiqada aan hadda ku heshiinnay".<ref name="wikiality" /> Tusaale kale waxaa laga heli karaa "Wikipedia Celebrates 750 Years of American Independence", maqaal bogga hore ah oo ah July 2006 oo ku jira ''[[The Onion]]'',<ref name="onion WP 750 years 1">{{cite web |url=https://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |title=Wikipedia Celebrates 750 Years Of American Independence |access-date=October 15, 2006 |date=July 26, 2006 |website=The Onion |archive-date=March 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325234026/http://www.theonion.com/articles/wikipedia-celebrates-750-years-of-american-indepen,2007/ |url-status=dead}}</ref> iyo sidoo kale maqaalkii 2010 ee ''The Onion'' {{"'}}L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today".<ref>{{cite web |date=November 24, 2010 |title='L.A. Law' Wikipedia Page Viewed 874 Times Today |url=https://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |access-date=February 4, 2023 |website=The Onion |archive-date=April 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405113731/http://www.theonion.com/articles/la-law-wikipedia-page-viewed-874-times-today,18521/ |url-status=dead}}</ref>
Dhacdo Abriil 2007 ah oo ka mid ah majaajilada TV-ga Mareykanka [[The Office (American TV series)|The Office]], maamulaha xafiiska ([[Michael Scott (The Office)|Michael Scott]]) waxaa la tusayaa isagoo ku tiirsan maqaal Wikipedia ah oo khayaali ah macluumaadka ku saabsan xeeladaha [[negotiation|wada-xaajoodka]] si uu uga caawiyo inuu ka wada-xaajoodo mushahar ka hooseeya shaqaale.<ref>{{Cite episode |title=The Negotiation |episode-link=The Negotiation (The Office) |series=The Office |series-link=The Office (American TV series) |network=NBC |date=April 5, 2007 |season=3 |number=19}}</ref> Daawadayaasha bandhigga waxay isku dayeen inay ku daraan xuska bandhigga ee bogga qayb ka mid ah maqaalka Wikipedia ee dhabta ah ee ku saabsan wada-xaajoodka, laakiin dadaalkan waxaa ka hortagay isticmaalayaasha kale ee bogga wadahadalka maqaalka.<ref>{{cite news |last=Jesdanun |first=Anick |date=April 12, 2007 |title='Office' fans, inspired by Michael Scott, flock to edit Wikipedia |newspaper=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |url-status=live |access-date=December 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044344/https://usatoday30.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2007-04-12-office-wikipedia_N.htm |archive-date=January 28, 2023}}</ref>
"[[My Number One Doctor]]", dhacdo 2007 ah oo ka mid ah bandhigga TV-ga [[Scrubs (2001 TV series)|Scrubs]], waxay ku ciyaartay aragtida ah in Wikipedia ay tahay qalab tixraac oo aan la soocnayn oo wata muuqaal uu [[Perry Cox]] kaga falcelinayo bukaan oranaya in maqaal Wikipedia ah uu tilmaamayo in [[raw food diet|cuntada cuntada ceeriin]] ay dib u celiso saamaynta [[bone cancer|kansarka lafaha]] iyadoo ku celinaysa in tafatiraha isla maqaalkaas qoray uu sidoo kale qoray [[list of Battlestar Galactica (2004 TV series) episodes|hage taxanaha ''Battlestar Galactica'']].<ref name="Bakken one doctor 1">{{Cite episode |title=My Number One Doctor |episode-link=Scrubs (season 7)#ep145 |series=Scrubs |series-link=Scrubs (2001 TV series) |network=NBC |date=December 6, 2007 |season=7 |number=145 |last=Bakken |first=Janae |author-link=Janae Bakken}}</ref>
2008, mareegta majaajilada [[CollegeHumor]] waxay soo saartay muuqaal sketch ah oo lagu magacaabo "Professor Wikipedia", halkaas oo Professor Wikipedia ee khayaaliga ah uu ku barayo fasal iyadoo wata xaqiiqooyin aan la xaqiijin karin oo mararka qaarkood ah kuwo cajiib ah.<ref>{{cite web |url=https://gizmodo.com/if-wikipedia-was-a-professor-college-would-be-awesome-5050507 |title=If Wikipedia Was a Professor, College Would Be Awesome [Citation Needed] |first=Adam |last=Frucci |date=September 16, 2008 |access-date=May 28, 2026 |work=Gizmodo}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Professor Wikipedia |publisher=Dropout |via=YouTube |date=September 24, 2008 |access-date=May 28, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=eaADQTeZRCY}}</ref> [[Dilbert|Qoraalka majaajilada ee Dilbert]] ee May 8, 2009, wuxuu leeyahay dabeecad taageereysa sheegasho aan macquul ahayn oo leh, "I siiso toban daqiiqo dabadeedna hubi Wikipedia."<ref>{{cite comic |Strip=Topper |Date=May 8, 2009 |Syndicate=United Media |Cartoonist=Adams, Scott}}</ref> Luuliyo 2009, [[BBC Radio 4]] waxay baahisay taxane majaajilo ah oo lagu magacaabo [[Bigipedia]], kaas oo ka dhex muuqday mareeg ahayd parody Wikipedia.<ref>{{Cite web |last=Wolf |first=Ian |date=June 4, 2010 |title=Bigipedia given second series |url=https://www.comedy.co.uk/radio/news/319/bigipedia_given_second_series/ |access-date=February 4, 2023 |website=British Comedy Guide}}</ref> Qaar ka mid ah sketch-yada waxaa si toos ah u dhiirrigeliyay Wikipedia iyo maqaalladeeda.<ref>{{cite web |url=https://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview/ |title=Interview With Nick Doody and Matt Kirshen |website=British Comedy Guide |access-date=July 31, 2009 |archive-date=July 31, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731150008/http://www.comedy.org.uk/guide/radio/bigipedia/interview |url-status=dead}}</ref>
August 23, 2013, mareegta ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' waxay daabacday sawir gacmeed oo wata qoraalkan: "Nacalaa, Manning, ma tixgelisay dagaalka magac-u-yaalka ah ee ay tani ka bilaabi doonto boggaaga Wikipedia?"<ref>{{cite web |last=Flake |first=Emily |author-link=Emily Flake |date=August 23, 2013 |title=Manning/Wikipedia cartoon |url=https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012052730/https://www.condenaststore.com/-sp/Dammit-Manning-have-you-considered-the-pronoun-war-that-this-is-going-t-Cartoon-Prints_i9813981_.htm |url-status=dead |archive-date=October 12, 2014 |access-date=August 26, 2013 |website=Conde Nast Collection}}</ref> Sawir-gacmeedku wuxuu tixraacay [[Chelsea Manning|Chelsea Elizabeth Manning]] (dhashay Bradley Edward Manning), oo ah dhaqdhaqaaqe Mareykan ah, siyaasi, iyo askari hore oo ka tirsanaa Ciidanka Mareykanka oo dhawaan [[coming out|soo baxay]] isagoo ah [[trans woman|haweeney transgender ah]].<ref>{{Cite web |date=August 22, 2013 |title='I am Chelsea': Read Manning's full statement |url=http://www.today.com/news/i-am-chelsea-read-mannings-full-statement-6C10974052 |access-date=February 4, 2023 |website=Today}}</ref>
June 2024, ''[[Nature (journal)|Nature]]'' waxay daabacday [[talk page|bog wadahadal]] Wikipedia ah oo khayaali ah cinwaankiisu ahaa "Plastic-eating fungus caused doomsday" oo qoray Emma Burnett. Bogga wadahadalka wuxuu ku saabsanaa maqaal khayaali ah oo qeexaya cawaaqibta aan la fileyn ee sii deynta fangaska caagga cuna si loo nadiifiyo daadinta shidaalka. Maqaalku wuxuu ka koobnaa mawduucyada bogga wadahadalka ee laga helay Wikipedia, sida doodaha ku saabsan isbeddellada qiimaynta maqaalka.<ref>{{Cite journal |last=Burnett |first=Emma |date=June 12, 2024 |title=Plastic-eating fungus caused doomsday[2] [3] |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01723-z |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-024-01723-z |issn=0028-0836 |doi-access=free |pmid=38867010 |access-date=May 28, 2026}}</ref>
=== Daabacaadda ===
[[File:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|right|thumb|A group of Wikimedians of the [[Wikimedia DC]] chapter at the 2013 DC Wikimedia annual meeting standing in front of the ''Encyclopædia Britannica'' ''(back left)'' at the US National Archives]]
Saamaynta dhaqaale ee ugu cadcad ee Wikipedia waxay ahayd dhimashada ensiklabeediyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan noocyada daabacan sida ''[[Encyclopædia Britannica]]'', kuwaas oo aysan awoodin inay la tartamaan beddel bilaash ah.<ref>{{cite web |last1=Bosman |first1=Julie |date=March 13, 2012 |title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses |url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com//2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103001340/https://archive.nytimes.com/mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopedia-britannica-stops-the-presses/ |archive-date=January 3, 2023 |access-date=January 26, 2015 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=March 20, 2012 |title=Encyclopedia Britannica Dies At The Hands Of Wikipedia [Infographic] |url=https://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |access-date=June 14, 2014 |website=GizmoCrazed |archive-date=June 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629152825/http://www.gizmocrazed.com/2012/03/encyclopedia-britannica-dies-at-the-hands-of-wikipedia-infographic/ |url-status=usurped}}</ref><ref name="FT effect on traditional media">{{cite news |author-last1=Caldwell |author-first1=Christopher |author-link=Christopher Caldwell (journalist) |date=June 14, 2013 |title=A chapter in the Enlightenment closes |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/cms/s/0/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=June 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225084438/https://www.ft.com/content/ae22314a-d383-11e2-b3ff-00144feab7de |archive-date=December 25, 2022 |quote=Bertelsmann did not resort to euphemism this week when it announced the end of the Brockhaus encyclopedia brand. Brockhaus had been publishing reference books for two centuries when the media group bought it in 2008. [...] The internet has finished off Brockhaus altogether. [...] What Germans like is Wikipedia.}}</ref> [[Nicholas G. Carr|Nicholas Carr]] maqaalkiisii 2005 "The amorality of [[Web 2.0]]" wuxuu dhaleeceeyaa mareegaha wata [[user-generated content|nuxurka uu isticmaalahu soo saaray]] (sida Wikipedia) inay u horseedi karaan soosaarayaasha nuxurka xirfadeed (iyo, aragtidiisa, sare) inay shaqada ka baxaan, sababtoo ah "bilaashka ayaa ka adkaada tayada mar walba". Carr wuxuu qoray, "Implicated in the ecstatic visions of Web 2.0 is the [[hegemony|hagemooniga]] amateur-ka. Anigu hal wax ma qiyaasi karo oo ka naxdin badan."<ref name="RType WP traditional media effect 1">{{cite web |last=Carr |first=Nicholas |author-link=Nicholas G. Carr |date=October 3, 2005 |title=The amorality of Web 2.0 |url=https://www.roughtype.com/archives/2005/10/the_amorality_o.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804031256/https://www.roughtype.com/?p=110 |archive-date=August 4, 2022 |access-date=July 15, 2006 |website=Rough Type}}</ref> Qaar kale waxay ku murmaan aragtida ah in Wikipedia, ama dadaallo la mid ah, ay gebi ahaanba beddeli doonaan daabacadaha dhaqameed. [[Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]], madaxii hore ee tifaftiraha ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', wuxuu ku qoray ''[[Nature (journal)|Nature]]'' in habka "[[wisdom of the crowd|xigmadda dadweynaha]]" ee Wikipedia uusan beddeli doonin [[scientific journal|joornaalada sayniska]] ee sare oo wata habraacyo adag oo [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu ah]]<ref name="nature.com crowds wisdom" />
Saamaynta Wikipedia ee ganacsiga daabacaadda taariikh nololeedka waxay welwel ku noqotay qaar. Tracker-ka xogta daabacaadda buugaagta Nielsen [[BookScan]] wuxuu sheegay 2013 in iibka taariikh nololeedka uu hoos u dhacayey "si aad u adag".<ref name="Flood-2013" /> [[Kathryn Hughes]], oo ah borofisar ku takhasusay [[life writing|qorista nolosha]] ee [[University of East Anglia]] isla markaana ah qoraa laba taariikh nololeed ah, ayaa qortay, "Welwelku waa in, haddii aad ka heli karto dhammaan macluumaadkaas Wikipedia, maxaa u haray taariikh nololeedka?"<ref name="Flood-2013">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=February 7, 2013 |title=Alison Flood: ''Should traditional biography be buried alongside Shakespeare's breakfast?'' |journal=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2013/feb/07/traditional-biography-shakespeare-breakfast |access-date=June 14, 2014}}</ref>
=== Isticmaalka Cilmi-baarista ===
Wikipedia waxaa si weyn loogu adeegsaday [[text corpus|corpus]] ahaan cilmi-baarista luqadeed ee [[computational linguistics|luqadda kombuyuutarka]], [[information retrieval|soo celinta macluumaadka]] iyo [[natural language processing|hagaajinta luqadda dabiiciga ah]].<ref>{{Cite web |last=Mayo |first=Matthew |date=November 23, 2017 |title=Building a Wikipedia Text Corpus for Natural Language Processing |url=https://www.kdnuggets.com/building-a-wikipedia-text-corpus-natural-language-processing.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528034621/https://www.kdnuggets.com/2017/11/building-wikipedia-text-corpus-nlp.html |url-status=dead |archive-date=May 28, 2023 |access-date=February 4, 2023 |website=KDnuggets}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lindemann |first=Luke |date=February 19, 2021 |title=Wikipedia Corpus |url=https://lukelindemann.com/wiki_corpus.html |access-date=February 4, 2023 |website=lukelindemann.com}}</ref> Gaar ahaan, waxay caadi ahaan u adeegtaa saldhig aqooneed oo loogu talagalay dhibaatada [[entity linking|xiriirinta hay'adaha]], taas oo markaa loo yaqaan "wikification",<ref name="wikify">{{cite conference |url=https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |title=Wikify!: linking documents to encyclopedic knowledge |first1=Mihalcea |last1=Rada |first2=Andras |last2=Csomai |author1-link=Rada Mihalcea |date=November 2007 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '07: Proceedings of the sixteenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218062051/https://www.cse.unt.edu/~tarau/teaching/NLP/papers/Mihalcea-2007-Wikify-Linking_Documents_to_Encyclopedic.pdf |archive-date=February 18, 2016 |location=Lisbon; New York City |pages=233–242 |isbn=978-1-59593-803-9 |doi=10.1145/1321440.1321475 |url-status=live}}</ref> iyo dhibaatada la xiriirta ee [[word-sense disambiguation|kala soocidda macnaha ereyga]].<ref name="milne witten WP usage 1">{{cite conference |url=https://www.cms.waikato.ac.nz/~ihw/papers/08-DNM-IHW-LearningToLinkWithWikipedia.pdf |title=Learning to Link with Wikipedia |first1=David |last1=Milne |first2=Ian H. |last2=Witten |author2-link=Ian H. Witten |date=October 2008 |conference=ACM Conference on Information and Knowledge Management |book-title=CIKM '08: Proceedings of the seventeenth ACM conference on Conference on information and knowledge management |publisher=Association for Computing Machinery |location=Napa Valley, CA; New York |pages=509–518 |isbn=978-1-59593-991-3 |doi=10.1145/1458082.1458150}}</ref> Hababka la mid ah wikification waxay iyaguna noqon karaan kuwo la isticmaalo si loo helo xiriirada "maqan" ee Wikipedia.<ref name="discovering missing WP links 1">{{cite conference |last1=Adafre |first1=Sisay Fissaha |last2=de Rijke |first2=Maarten |author2-link=Maarten de Rijke |date=August 2005 |url=https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |conference=ACM LinkKDD |location=Chicago; New York City |publisher=Association for Computing Machinery |pages=90–97 |doi=10.1145/1134271.1134284 |isbn=978-1-59593-135-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717054413/https://staff.science.uva.nl/~mdr/Publications/Files/linkkdd2005.pdf |archive-date=July 17, 2012 |title=Discovering missing links in Wikipedia |book-title=LinkKDD '05: Proceedings of the 3rd international workshop on Link discovery |url-status=live}}</ref>
2015, cilmi-baarayaal Faransiis ah José Lages oo ka tirsan [[University of Franche-Comté]] ee [[Besançon]] iyo Dima Shepelyansky oo ka tirsan [[Paul Sabatier University]] ee [[Toulouse]] waxay daabaceen qiimaynta jaamacadeed ee caalamiga ah oo ku saleysan tixraacyada tacliimeed ee Wikipedia.<ref name=mitmining>{{cite news |title=Wikipedia-Mining Algorithm Reveals World's Most Influential Universities: An algorithm's list of the most influential universities contains some surprising entries |url=https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |access-date=December 27, 2015 |work=MIT Technology Review |date=December 7, 2015 |archive-date=February 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174817/https://www.technologyreview.com/view/544266/wikipedia-mining-algorithm-reveals-worlds-most-influential-universities/ |url-status=dead}}</ref><ref name=harvardisonlymarmow>{{cite news |last1=Marmow Shaw |first1=Jessica |title=Harvard is only the 3rd most influential university in the world, according to this list |url=https://www.marketwatch.com/story/two-universities-beat-harvard-in-this-surprising-school-ranking-2015-12-09 |access-date=December 27, 2015 |work=MarketWatch |date=December 10, 2015}}</ref><ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche>{{cite news |last1=Bothwell |first1=Ellie |title=Wikipedia Ranking of World Universities: the top 100. List ranks institutions by search engine results and Wikipedia appearances |url=https://www.timeshighereducation.com/features/wikipedia-ranking-world-universities-top-100 |access-date=December 27, 2015 |work=Times Higher Education |date=December 15, 2015}}</ref> Waxay isticmaaleen [[PageRank]], [[CheiRank]] iyo algorithms la mid ah "oo ay ku xigto tirada muuqashada 24 nooc oo luqadood oo kala duwan oo Wikipedia ah (siday u kala horreeyaan) iyo qarnigii ay la aas-aasay (oo kor u kacaya)".<ref name=wikipediarankingtimesworldunifranche /><ref>{{cite journal |author1=Lages, J. |author2=Patt, A. |author3=Shepelyansky, D. |year=2016 |title=Wikipedia ranking of world universities |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=89 |page=69 |arxiv=1511.09021 |bibcode=2016EPJB...89...69L |doi=10.1140/epjb/e2016-60922-0 |number=69 |s2cid=1965378}}</ref> Daraasadda waxaa la cusboonaysiiyay 2019.<ref>{{cite journal |author1=Coquidé, C. |author2=Lages, J. |author3=Shepelyansky, D.L. |year=2019 |title=World influence and interactions of universities from Wikipedia networks. |journal=European Physical Journal B|Eur. Phys. J. B |volume=92 |page=3 |arxiv=1809.00332 |bibcode=2019EPJB...92....3C |doi=10.1140/epjb/e2018-90532-7 |number=3 |s2cid=52154548}}</ref>
Diseembar 2015, [[John Julius Norwich]] wuxuu ku sheegay, warqad lagu daabacay wargeyska ''[[The Times]]'', in isagoo ah taariikhyahan uu u jeedsaday Wikipedia "ugu yaraan laba iyo toban jeer maalin kasta", oo uusan "marna ka qaban". Wuxuu ku sifeeyay "shaqo tixraac ah oo waxtar leh sida mid kasta oo jira", oo wadata inta u dhaxeysa si ay ugu dhowdahay mid aan macquul ahayn in la helo qof, meel, ama shay oo ay ka tagtay oo uusan waligiis ku qori karin labadiisii buug ee ugu dambeeyay iyada oo aan la jirin.<ref>{{Cite web |date=December 13, 2015 |title=All hail Wikipedia |url=https://www.thetimes.com/article/all-hail-wikipedia-l6t9cnhkl5m |access-date=October 1, 2024 |website=The Times}}</ref>
Daraasad 2017 [[MIT]] waxay soo jeedinaysaa in ereyada lagu isticmaalo maqaallada Wikipedia ay ku dhammaadaan daabacadaha sayniska.<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Neil |last2=Hanley |first2=Douglas |date=February 13, 2018 |title=Science Is Shaped by Wikipedia: Evidence From a Randomized Control Trial |journal=MIT Sloan Research Paper No. 5238-17 |location=Rochester, NY |doi=10.2139/ssrn.3039505 |ssrn=3039505 |s2cid=30918097 |via=SSRN}}</ref> Daraasaadka la xiriira Wikipedia waxay isticmaalayeen [[machine learning|barashada mashiinka]] iyo [[artificial intelligence|sirdoonka macmalka ah]]<ref name="NYT-20230718">{{cite news |last=Gertner |first=Jon |title=Wikipedia's Moment of Truth – Can the online encyclopedia help teach A.I. chatbots to get their facts right — without destroying itself in the process? + comment |url=https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |date=July 18, 2023 |work=The New York Times |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20230719220706/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html#permid=126389255 |archive-date=July 19, 2023 |access-date=July 19, 2023}}</ref> si ay u taageeraan hawlo kala duwan. Meelaha ugu muhiimsan waa ogaanshaha otomaatiga ah ee burburinta<ref>{{cite conference |last1=Sarabadani |first1=Amir |last2=Halfaker |first2=Aaron |last3=Taraborelli |first3=Dario |author2-link=Aaron Halfaker |title=Building automated vandalism detection tools for Wikidata |date=April 2017 |conference=26th International Conference on World Wide Web Companion |book-title=WWW '17 Companion: Proceedings of the 26th International Conference on World Wide Web Companion |publisher=Association for Computing Machinery |location=Perth; New York |pages=1647–1654 |isbn=978-1-4503-4914-7 |doi=10.1145/3041021.3053366 |arxiv=1703.03861}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Potthast |first1=Martin |last2=Stein |first2=Benno |last3=Gerling |first3=Robert |title=Automatic Vandalism Detection in Wikipedia |book-title=Advances in Information Retrieval |date=2008 |volume=4956 |pages=663–668 |doi=10.1007/978-3-540-78646-7_75 |series=Lecture Notes in Computer Science |isbn=978-3-540-78645-0 |editor1-first=Craig |editor1-last=Macdonald |editor2-first=Iadh |editor2-last=Ounis |editor3-first=Vassilis |editor3-last=Plachouras |editor4-first=Ian |editor4-last=Ruthven |editor5-first=Ryen W. |editor5-last=White |conference=30th ECIR |location=Glasgow |publisher=Springer}}</ref> iyo qiimaynta [[data quality|tayada xogta]] ee Wikipedia.<ref>{{cite journal |last1=Asthana |first1=Sumit |last2=Halfaker |first2=Aaron |author2-link=Aaron Halfaker |editor1-last=Lampe |editor1-first=Cliff |editor1-link=Cliff Lampe |title=With Few Eyes, All Hoaxes are Deep |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |date=November 2018 |volume=2 |issue=CSCW |doi=10.1145/3274290 |at=21 |publisher=Association for Computing Machinery |location=New York City |issn=2573-0142 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Petroni |first1=Fabio |last2=Broscheit |first2=Samuel |last3=Piktus |first3=Aleksandra |last4=Lewis |first4=Patrick |last5=Izacard |first5=Gautier |last6=Hosseini |first6=Lucas |last7=Dwivedi-Yu |first7=Jane |last8=Lomeli |first8=Maria |last9=Schick |first9=Timo|last10=Bevilacqua|first10=Michele |last11=Mazaré |first11=Pierre-Emmanuel |last12=Joulin |first12=Armand |last13=Grave |first13=Edouard |last14=Riedel |first14=Sebastian |title=Improving Wikipedia verifiability with AI |journal=Nature Machine Intelligence |date=2023 |volume=5 |issue=10 |pages=1142–1148 |doi=10.1038/s42256-023-00726-1 |doi-access=free |arxiv=2207.06220}}</ref>
== Mashaariicda La xiriira ==
Ensiklabeediyeyaasha multimedia isdhexgalka ah ee ku jira maqaallada ay qortay bulshadu waxay jireen waqti dheer ka hor intaan la aasaasin Wikipedia. Midka ugu horreeyay ee kuwan ka mid ah wuxuu ahaa [[BBC Domesday Project]] ee 1986, kaas oo ka koobnaa qoraal (oo lagu geliyay kombuyuutarrada [[BBC Micro]]) iyo sawirro ka yimid in ka badan hal milyan oo tabaruceyaal ah oo ku sugan UK, wuxuna daboolay juqraafiyada, fanka, iyo dhaqanka UK. Tani waxay ahayd ensiklabeediyada multimedia isdhexgalka ah ee ugu horreysay (waxay kaloo ahayd dukumeentigii ugu horreeyay ee multimedia ee weyn oo lagu xiray xiriirada gudaha), iyadoo maqaallada badankood ay ahaayeen kuwo la heli karo iyadoo la marinayo khariidad isdhexgalka ah ee UK. Interface-ka isticmaalaha iyo qayb ka mid ah nuxurka Domesday Project waxaa laga sameeyay mareeg ilaa 2008.<ref name="Domesday Project" />
Ensiklabeediyeyaasha la wadaago ee nuxurka xorta ah waxaa la abuuray waqti la mid ah Wikipedia (tusaale [[Everything2]]),<ref>{{cite news |last=Frauenfelder |first=Mark |date=November 21, 2000 |title=The next generation of online encyclopedias |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |url-status=live |access-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814034109/https://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html |archive-date=August 14, 2004}}</ref> iyadoo qaar badan oo dambe lagu daray mashruuca (tusaale [[GNE (encyclopedia)|GNE]]).<ref>{{Cite web |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |access-date=February 4, 2023 |website=GNU Operating System |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref> Mid ka mid ah ensiklabeediyeyaasha online-ka ah ee ugu guulaha badan ee ku daray maqaallada bulshada wuxuu ahaa [[h2g2]], kaas oo uu abuuray [[Douglas Adams]] 1999. Ensiklabeediyada h2g2 waa mid fudud oo fudud, oo diiradda saaraysa maqaallada ah kuwo xiiso leh oo wata macluumaad.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Harriet |date=May 31, 1998 |title=The Hitchhikers Guide to the New Economy |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/34100/hitchhikers-guide-new-economy |access-date=February 4, 2023}}</ref>
Mareegaha [[knowledge base|aqoonta]] la wadaago ee xiga ayaa ka soo qaatay dhiirrigelin Wikipedia. Kuwa kale waxay isticmaalaan [[peer review|dib-u-eegis asxaabtu]] dhaqameed, sida ''[[Encyclopedia of Life]]'' iyo ensiklabeediyeyaasha wiki ee online-ka ah ''[[Scholarpedia]]'' iyo [[Citizendium]].<ref>{{Cite web |title=Encyclopedia of Life |url=http://naturalhistory.si.edu/research/eol |access-date=February 4, 2023 |website=National Museum of Natural History |publisher=Smithsonian}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia |url=http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222104006/http://applied-neuroscience.org/index.php?option=com_content&task=view&id=79 |url-status=dead |archive-date=February 22, 2012 |website=Society of Applied Neuroscience}}</ref> Kan dambe waxaa bilaabay Sanger isku day lagu doonayo in lagu abuuro beddel lagu kalsoonaan karo oo Wikipedia ah.<ref name="Orlowski18" /><ref name="JayLyman">{{cite news |first=Jay |last=Lyman |url=https://www.crmbuyer.com/story/53137.html |title=Wikipedia Co-Founder Planning New Expert-Authored Site |publisher=LinuxInsider |date=September 20, 2006 |access-date=June 27, 2007 |archive-date=September 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928002933/http://www.crmbuyer.com/story/53137.html |url-status=dead}}</ref>
== Qoraallada hoose ==
{{Notelist|30em}}
== Tixraacyada ==
{{Reflist|refs=
<ref name="nature.com crowds wisdom">{{cite web |title=Technical solutions: Wisdom of the crowds |url=https://www.nature.com/nature/peerreview/debate/nature04992.html |website=Nature |access-date=October 10, 2006}}</ref>
<!-- unused <ref name="Alexa siteinfo">{{cite web |title=Wikipedia.org Traffic, Demographics and Competitors |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |publisher=[[Alexa Internet]] |access-date=October 1, 2019}}</ref> -->
<ref name=comscore>{{cite web |url=https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |title=694 Million People Currently Use the Internet Worldwide According To comScore Networks |date=May 4, 2006 |publisher=comScore |access-date=December 16, 2007 |quote=Wikipedia has emerged as a site that continues to increase in popularity, both globally and in the US |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730011713/https://www.comscore.com/press/release.asp?press=849 |url-status=dead |archive-date=July 30, 2008}}</ref>
<ref name="Wikipedia users">{{cite web |first1=Lee |last1=Rainie |first2=Bill |last2=Tancer |title=Wikipedia users |publisher=Pew Research Center |website=Pew Internet & American Life Project |date=December 15, 2007 |quote=36% of online American adults consult Wikipedia. It is particularly popular with the well-educated and current college-age students. |url=https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |access-date=December 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031354/https://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Wikipedia07.pdf |url-status=dead |archive-date=March 6, 2008}}</ref>
<ref name="Bourgeois">{{cite web |url=https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |title=Bourgeois et al. v. Peters et al. |access-date=February 6, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203021430/https://www.ca11.uscourts.gov/opinions/ops/200216886.pdf |url-status=dead |archive-date=February 3, 2007}}</ref>
<ref name="Courts turn to Wikipedia">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |author-link=Noam Cohen |date=January 29, 2007 |title=Courts Turn to Wikipedia, but Selectively |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/technology/29wikipedia.html |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="US Intelligence">{{cite web |url=https://fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |title=The Wikipedia Factor in US Intelligence |first=Steven |last=Aftergood |publisher=Federation of American Scientists Project on Government Secrecy |date=March 21, 2007 |access-date=April 14, 2007 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118113948/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/03/the_wikipedia_factor_in_us_int.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Declan">{{cite journal |last=Butler |first=Declan |date=December 16, 2008 |title=Publish in Wikipedia or perish |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2008.1312}}</ref>
<ref name=MiliardWho>{{cite news |url=https://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |work=[[Salt Lake City Weekly]] |date=March 1, 2008 |access-date=December 18, 2008 |archive-date=April 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402034719/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name=Time2006>{{cite news |date=December 13, 2006 |url=https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |title=Time's Person of the Year: You |magazine=Time |access-date=December 26, 2008 |first=Lev |last=Grossman |archive-date=March 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304050538/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead}}</ref>
<ref name="AcademiaAndWikipedia">{{cite web |first=Danah |last=Boyd |url=https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316184224/https://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php |url-status=dead |archive-date=March 16, 2006 |title=Academia and Wikipedia |website=Many 2 Many: A Group We[[blog]] on Social Software |publisher=Corante |date=January 4, 2005 |access-date=December 18, 2008 |quote=[The author, Danah Boyd, describes herself as] an expert on social media[,] [...] a doctoral student in the School of Information at the [[University of California, Berkeley]] [,] and a fellow at the Harvard University [[Berkman Center for Internet & Society]] [at [[Harvard Law School]].]}}</ref>
<ref name="MIT_IBM_study">{{cite book |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |title=CHI '04 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |chapter=The palm zire 71 camera interface |url=https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060125025047/https://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf |url-status=dead |archive-date=January 25, 2006 |pages=575–582 |year=2004 |doi=10.1145/985921.985953 |isbn=978-1-58113-702-6 |s2cid=10351688 |access-date=January 24, 2007}}</ref>
<ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal |first1=Reid |last1=Priedhorsky |first2=Jilin |last2=Chen |author3=Shyong (Tony) K. Lam |first4=Katherine |last4=Panciera |first5=Loren |last5=Terveen |first6=John |last6=Riedl |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Association for Computing Machinery Group '07 Conference Proceedings; GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, University of Minnesota |date=November 4, 2007 |url=https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |access-date=October 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025080718/https://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf |url-status=dead |archive-date=October 25, 2007}}</ref>
<ref name="Sidener-2004">{{cite news |url=https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first=Jonathan |last=Sidener |title=Everyone's Encyclopedia |date=December 6, 2004 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |access-date=October 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |archive-date=October 11, 2007}}</ref>
<ref name=Meyers>{{cite news |first=Peter |last=Meyers |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software |work=The New York Times |date=September 20, 2001 |quote='I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date=November 22, 2007}}</ref>
<ref name=SangerMemoir>{{cite news |first=Larry |last=Sanger |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date=April 18, 2005 |work=Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=15th |year=2007 |volume=18 |pages=257–286}}</ref>
<ref name=Shirky>{{cite book |first=Clay |last=Shirky |author-link=Clay Shirky |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |year=2008 |publisher=The Penguin Press via Amazon Online Reader |url=https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir |isbn=978-1-59420-153-0 |page=[https://archive.org/details/herecomeseverybo0000shir/page/273 273] |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name=FAZ>{{cite web |last=Thiel |first=Thomas |title=Wikipedia und Amazon: Der Marketplace soll es richten |website=Frankfurter Allgemeine Zeitung |language=de |date=September 27, 2010 |url=https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |access-date=December 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126184904/https://www.faz.net/s/RubCF3AEB154CE64960822FA5429A182360/Doc~E7A20980B9C0D46E99A9F60BC09506343~ATpl~Ecommon~Scontent.html |url-status=dead |archive-date=November 26, 2010}}</ref>
<ref name="Seigenthaler">{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |last=Seigenthaler |first=John |title=A False Wikipedia 'biography' |date=November 29, 2005 |work=USA Today |access-date=December 26, 2008}}</ref>
<ref name="Torsten_Kleinz">{{cite news |first=Torsten |last=Kleinz |title=World of Knowledge |work=Linux Magazine |quote=The Wikipedia's open structure makes it a target for trolls and vandals who malevolently add incorrect information to articles, get other people tied up in endless discussions, and generally do everything to draw attention to themselves. |date=February 2005 |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |access-date=July 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925220722/https://w3.linux-magazine.com/issue/51/Wikipedia_Encyclopedia.pdf |url-status=dead |archive-date=September 25, 2007}}</ref>
<ref name="DeathByWikipedia">{{cite news |title=Death by Wikipedia: The Kenneth Lay Chronicles |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |first=Frank |last=Ahrens |newspaper=The Washington Post |date=July 9, 2006 |access-date=November 1, 2006}}</ref>
<ref name="wikiality">{{cite news |title=Wikiality |url=https://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911230950/http://www.cc.com/video-clips/z1aahs/the-colbert-report-the-word---wikiality |url-status=dead |archive-date=September 11, 2015 |first=Stephen |last=Colbert |date=July 30, 2006 |access-date=October 8, 2015}}</ref>
<ref name="Seeing Corporate Fingerprints">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html |title=Lifting Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia |first=Katie |last=Hafner |work=The New York Times |date=August 19, 2007 |access-date=December 26, 2008 |page=1}}</ref>
<ref name=Taylor>{{cite news |url=https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |title=China allows access to English Wikipedia |work=Reuters |first=Sophie |last=Taylor |date=April 5, 2008 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229092049/https://in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-32865420080405 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="McHenry_2004">{{cite news |last1=McHenry |first1=Robert |title=The Faith-Based Encyclopedia |url=https://www.techcentralstation.com/111504A.html |work=[[TCS Daily|Tech Central Station]] |date=November 15, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060107210301/https://www.techcentralstation.com/111504A.html |url-status=dead |archive-date=January 7, 2006}}</ref>
<ref name="WideWorldOfWikipedia">{{cite news |title=Wide World of Wikipedia |newspaper=The Emory Wheel |url=https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |date=April 21, 2006 |access-date=October 17, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107052908/https://www.emorywheel.com/detail.php?n=17902 |url-status=dead |archive-date=November 7, 2007}}</ref>
<ref name="AWorkInProgress">{{cite news |first=Burt |last=Helm |title=Wikipedia: 'A Work in Progress' |url=https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |work=Bloomberg BusinessWeek |date=December 14, 2005 |access-date=January 29, 2007 |archive-date=April 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421000522/https://www.businessweek.com/technology/content/dec2005/tc20051214_441708.htm |url-status=dead}}</ref>
<ref name="GilesJ2005Internet">{{cite journal |first=Jim |last=Giles |title=Internet encyclopedias go head to head |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=438 |issue=7070 |pages=900–901 |date=December 2005 |pmid=16355180 |doi=10.1038/438900a |author-link=Jim Giles (reporter) |bibcode=2005Natur.438..900G |doi-access=free}} {{subscription required}}
Note: The study was cited in several news articles; e.g.:
* {{cite news |title=Wikipedia survives research test |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm |date=December 15, 2005}}</ref>
<ref name="corporate.britannica.com">{{cite report |author=Encyclopædia Britannica |author-link=Encyclopædia Britannica |date=March 2006 |title=Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'' |url=https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/https://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |archive-date=July 9, 2016 |url-status=live}}</ref>
<ref name="stothart">Chloe Stothart. [https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408 "Web threatens learning ethos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140310/https://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=209408|date=December 21, 2012}} ''The Times Higher Education Supplement'', 2007, 1799 (June 22), p. 2.</ref>
<ref name="The Register-April">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/09/sanger_reports_wikimedia_to_the_fbi/ |work=The Register |date=April 9, 2010 |first=Cade |last=Metz |title=Wikifounder reports Wikiparent to FBI over 'child porn' |access-date=April 19, 2010}}</ref>
<ref name=AFP>{{cite news |last1=Agence France-Presse |title=Wikipedia rejects child porn accusation |url=https://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikipedia-rejects-child-porn-accusation-20100428-tsvh.html |work=The Sydney Morning Herald |date=April 29, 2010}}</ref>
<ref name="David_Mehegan">{{cite news |first=David |last=Mehegan |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=February 13, 2006 |access-date=March 25, 2007}}</ref>
<ref name="user identification">{{cite web |title=The Authority of Wikipedia |url=https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122202231/https://www.public.iastate.edu/~goodwin/pubs/goodwinwikipedia.pdf |url-status=dead |archive-date=November 22, 2009 |first=Jean |last=Goodwin |year=2009 |quote=Wikipedia's commitment to anonymity/pseudonymity thus imposes a sort of epistemic agnosticism on its readers |access-date=January 31, 2011}}</ref>
<ref name="WP_court_source">{{cite journal |last=Arias |first=Martha L. |date=January 29, 2007 |url=https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |title=Wikipedia: The Free Online Encyclopedia and its Use as Court Source |journal=Internet Business Law Services |access-date=December 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054827/https://www.ibls.com/internet_law_news_portal_view.aspx?s=latestnews&id=1668 |url-status=dead |archive-date=May 20, 2012}} (The name "''World Intellectual Property Office''" should however read "''World Intellectual Property Organization''" in this source.)</ref>
<ref name=twsY23>{{cite news |author=Lexington |title=Classlessness in America: The uses and abuses of an enduring myth |newspaper=The Economist |quote=Socialist Labour Party of America [...] though it can trace its history as far back as 1876, when it was known as the Workingmen's Party, no less an authority than Wikipedia pronounces it "moribund". |date=September 24, 2011 |url=https://www.economist.com/united-states/2011/09/24/classlessness-in-america |access-date=September 27, 2011}}</ref>
<ref name="Domesday Project">{{cite web |url=https://www.domesday1986.com/ |title=Website discussing the emulator of the Domesday Project User Interface |author=Heart Internet |access-date=September 9, 2014 |archive-date=May 17, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517075130/http://domesday1986.com/ |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Orlowski18">{{cite news |first=Andrew |last=Orlowski |author-link=Andrew Orlowski |url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia |title=Wikipedia founder forks Wikipedia, More experts, less fiddling? |work=The Register |date=September 18, 2006 |quote=Larry Sanger describes the Citizendium project as a "progressive or gradual fork", with the major difference that experts have the final say over edits. |access-date=June 27, 2007}}</ref>
<ref name="bing WP research and referencing">{{cite news |url=https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202054/https://www.bing.com/community/site_blogs/b/search/archive/2009/07/27/researching-with-bing-reference.aspx |url-status=dead |archive-date=October 23, 2010 |title=Researching With Bing Reference |newspaper=Bing Community |access-date=September 9, 2014}}</ref>
<ref name="J Sidener">{{cite news |url=https://legacy.utsandiego.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |title=Wikipedia family feud rooted in San Diego |last=Sidener |first=Jonathan |date=October 9, 2006 |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111074945/https://legacy.sandiegouniontribune.com/news/tech/personaltech/20061009-9999-mz1b9wikiped.html |url-status=dead |archive-date=November 11, 2016 |access-date=May 5, 2009}}</ref>
<ref name="emory_p_181">{{cite journal |title=Wikitruth through Wikiorder |ssrn=1354424 |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |page=181 |first1=David A. |last1=Hoffman |first2=Salil K. |last2=Mehra}}</ref>
<!--Wikipedia internal pages, other WMF project pages, and WMF-published sources-->
<ref name=modelling>[[Wikipedia: Modelling Wikipedia's growth]]</ref>
<ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |url-status=dead |archive-date=March 31, 2001 |title=Wikipedia: HomePage |access-date=March 31, 2001}}</ref>
<ref name="WP vandalism manipulation 1">{{self-reference link|Wikipedia:Vandalism|Burburin}}. ''Wikipedia''. Retrieved November 6, 2012.</ref>
<ref name="WP DB usage policy 1">{{self-reference link|Wikipedia:Database download|Qawaacidda Wikipedia}} on data download</ref>
<ref name="voteresult">[[meta:Licensing update/Result|Wikimedia]]</ref>
<ref name="Wikipedia in media">[[Wikipedia:Wikipedia in the media]]</ref>
<ref name="ListOfWikipedias">[[Special:Statistics]]</ref>
<ref name="stallman1999">{{cite web |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |title=The Free Encyclopedia Project |first=Richard M. |last=Stallman |author-link=Richard Stallman |date=June 20, 2007 |publisher=Free Software Foundation |access-date=January 4, 2008 |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref>
}}
=== Ilaha ===
* {{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew |title=[[Wikipedia and the Representation of Reality]] |date=2022 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-367-55571-9 |pages=1–107}}
== Akhris Dheeraad ah ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |last=Balke |first=Jeff |url=https://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace |work=[[Houston Chronicle]] |agency=Broken Record (blog) |date=March 2008 |access-date=December 17, 2008 |archive-date=December 29, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229164945/http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html |url-status=dead}}
* {{cite news |last=Borland |first=John |date=August 14, 2007 |title=See Who's Editing Wikipedia – Diebold, the CIA, a Campaign |url=https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116134820/https://www.wired.com/2007/08/wiki-tracker/ |archive-date=November 16, 2015 |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=October 23, 2018}}
* {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html |title=All the News That's Fit to Print Out |first=Jonathan |last=Dee |work=The New York Times Magazine |date=July 1, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Jim |last=Giles |title=Wikipedia 2.0 – Now with Added Trust |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526226.200 |date=September 20, 2007 |work=[[New Scientist]] |access-date=January 14, 2008}}
* {{cite news |first=Mike |last=Miliard |title=Wikipedia Rules |url=https://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules |work=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]] |date=December 2, 2007 |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |first=Marshall |last=Poe |author-link=Marshall Poe |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |work=[[The Atlantic]] Monthly |date=September 1, 2006 |access-date=March 22, 2008}}
* {{cite news |first=Michael S. |last=Rosenwald |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s Entry: Road to City's Wikipedia Page Goes Through a DuPont Circle Bedroom |date=October 23, 2009 |newspaper=The Washington Post |access-date=October 22, 2009}}
* {{cite news |first=David |last=Runciman |url=https://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog |date=May 28, 2009 |work=London Review of Books |access-date=June 3, 2009 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527013530/http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |url-status=dead}}
* [[Gary Stix|Stix, Gary]], "Wiki-Curious: Are you a 'Busybody,' a 'Hunter" or a 'Dancer'?", ''[[Scientific American]]'', vol. 332, no. 2 (February 2025), p. 18. "'Curiosity actually works by connecting pieces of information, not just acquiring them.'"
* {{cite news |first=Chris |last=Taylor |url=https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050602012551/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html |url-status=dead |archive-date=June 2, 2005 |title=It's a Wiki, Wiki World |date=May 29, 2005 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=February 22, 2008}}
* {{cite news |url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist |newspaper=[[The Economist]] |date=June 5, 2008 |access-date=June 5, 2008 |quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next?}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/technology-24613608 "Wikipedia Probe into Paid-For 'Sockpuppet' Entries"], BBC News, October 21, 2013.
* [https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the-decline-of-wikipedia/ "The Decline of Wikipedia"] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20131023135648/https://www.technologyreview.com/featuredstory/520446/the%2Ddecline%2Dof%2Dwikipedia/|date=October 23, 2013 }}, ''MIT Technology Review'', October 22, 2013
* [https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza "Edits to Wikipedia pages on Bell, Garner, Diallo traced to 1{{nbsp}}Police Plaza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313150951/https://www.capitalnewyork.com/article/city-hall/2015/03/8563947/edits-wikipedia-pages-bell-garner-diallo-traced-1-police-plaza|date=March 13, 2015 }} (March 2015), ''[[Media in New York's Capital District|Capital]]''
* [https://www.vice.com/en/article/wikipedia-zero-facebook-free-basics-angola-pirates-zero-rating/ Angola's Wikipedia Pirates Are Exposing Problems] (March 2016), ''[[Vice (magazine)|Motherboard]]''
* {{cite web |url=https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |title=Dark Side of Wikipedia |work=Full Measure |access-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804110601/https://fullmeasure.news/news/politics/dark-side-of-wikipedia |url-status=dead |archive-date=August 4, 2016}} ''[[Full Measure with Sharyl Attkisson]]'', April 17, 2016. <small>(Includes video.)</small>
* {{cite web |last1=Wales |first1=Jimmy |title=How Wikipedia Works |url=https://www.cato.org/multimedia/cato-daily-podcast/how-wikipedia-works |publisher=[[Cato Institute]] |date=December 9, 2016 |quote=Jimmy Wales, founder of Wikipedia, discusses the site, how it's treated by governments, and how it's fueled by its users.}}
* [https://www.cbc.ca/ideas/episodes/2014/01/15/the-great-book-of-knowledge-part-1/ The Great Book of Knowledge, Part 1: A Wiki is a Kind of Bus], ''[[Ideas (radio show)|Ideas, with Paul Kennedy]]'', [[CBC Radio One]], originally broadcast January 15, 2014. The webpage includes a link to the archived audio program (also [https://www.cbc.ca/ideas/popupaudio.html?clipIds=2430203709 found here]). The radio documentary discusses Wikipedia's history, development, and its place within the broader scope of the trend to democratized knowledge. It also includes interviews with several key Wikipedia staff and contributors, including [[Kat Walsh]] and [[Sue Gardner]] (audio, 53:58, Flash required).
* [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html "So Is Wikipedia Cracking Up?"] ''The Independent'', February 3, 2009.
* [https://gizmodo.com/wikipedias-yearend-list-shows-what-the-internet-needed-1840690794 Wikipedia's Year-End List Shows What the Internet Needed to Know in 2019]. Alyse Stanley, December 27, 2019, Gizmodo.
{{refend}}
=== Daraasaadka Tacliimeed ===
{{Main|Academic studies about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |isbn=978-1-4214-1535-2 |last=Leitch |first=Thomas |title=Wikipedia U: Knowledge, authority, and a liberal education in the digital age |year=2014 |publisher=JHU Press}}
* {{cite journal |last=Jensen |first=Richard |title=Military History on the Electronic Frontier: Wikipedia Fights the War of 1812 |journal=The Journal of Military History |volume=76 |issue=4 |date=October 2012 |pages=523–556 |url=https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021042738/https://www.americanhistoryprojects.com/downloads/JMH1812.PDF |archive-date=October 21, 2012}}
* {{cite journal |title=Circadian Patterns of Wikipedia Editorial Activity: A Demographic Analysis |first1=Taha |last1=Yasseri |year=2012 |journal=PLOS ONE |volume=7 |first2=Robert |last2=Sumi |first3=János |last3=Kertész |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0030091 |editor1-last=Szolnoki |editor1-first=Attila |article-number=e30091 |pmid=22272279 |pmc=3260192 |arxiv=1109.1746 |bibcode=2012PLoSO...730091Y |doi-access=free}}
* {{cite journal |ssrn=1458162 |title=Wikipedia's Labor Squeeze and Its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([https://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm A blog post by the author.])
* {{cite journal |first=Finn |last=Nielsen |title=Scientific Citations in Wikipedia |journal=[[First Monday (journal)|First Monday]] |volume=12 |issue=8 |date=August 2007 |doi=10.5210/fm.v12i8.1997 |arxiv=0805.1154 |s2cid=58893 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last1=Pfeil |first1=Ulrike |first2=Panayiotis |last2=Zaphiris |author3=Chee Siang Ang |title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |year=2006 |volume=12 |issue=1 |page=88 |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x |doi-access=free}}
* {{cite book |author1=Priedhorsky |author2=Reid |first3=Jilin |last3=Chen |author4=Shyong (Tony) K. Lam |first5=Katherine |last5=Panciera |author6-link=Loren Terveen |first6=Loren |last6=Terveen |author7-link=John Riedl |first7=John |last7=Riedl |title=Proceedings of the 2007 international ACM conference on Conference on supporting group work – Group '07 |doi=10.1145/1316624.1316663 |chapter=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |year=2007 |isbn=978-1-59593-845-9 |pages=259–268 |s2cid=15350808}}
* {{cite conference |first=Joseph |last=Reagle |title=Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia |work=WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis |publisher=ACM |location=Montreal |year=2007 |url=https://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf |hdl=2047/d20002876 |access-date=December 26, 2008}}
* {{cite book |first=Emiel |last=Rijshouwer |date=2019 |title=Organizing Democracy. Power Concentration and Self-Organization in the Evolution of Wikipedia (PhD, Erasmus University Rotterdam) |publisher=Rijksuniversiteit Groningen |oclc=1081174169 |hdl=1765/113937 |isbn=978-94-028-1371-5}} (Open access)
* [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/https://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[The Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–146.)
* {{cite journal |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first1=Dennis M. |last1=Wilkinson |first2=Bernardo A. |last2=Huberman |journal=First Monday |volume=12 |issue=4 |date=April 2007 |doi=10.5210/fm.v12i4.1763 |arxiv=cs/0702140 |bibcode=2007cs........2140W |hdl=2027.42/136037 |s2cid=10484077 |doi-access=free}}
* {{cite journal |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration Community |journal=American Behavioral Scientist |first=Aaron |last=Halfaker |author2=R. Stuart Geiger |first3=Jonathan T. |last3=Morgan |first4=John |last4=Riedl |doi=10.1177/0002764212469365 |year=2012 |volume=57 |issue=5 |page=664 |s2cid=144208941}}
* {{cite journal |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |author2-link=John Willinsky |title=Wikipedia as a Gateway to Biomedical Research: The Relative Distribution and Use of Citations in the English Wikipedia |journal=[[PLOS One]] |date=2017 |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |publisher=[[PLOS]] |pmid=29267345 |pmc=5739466 |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free}}
{{refend}}
=== Buugaag ===
{{Main|List of books about Wikipedia}}
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Keen |first=Andrew |title=The Cult of the Amateur |publisher=Doubleday/Currency |year=2007 |isbn=978-0-385-52080-5 |author-link=Andrew Keen |title-link=The Cult of the Amateur}} (Substantial criticisms of Wikipedia and other web 2.0 projects.)
** Listen to: {{cite news |last=Keen |first=Andrew |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11131872 |title=Does the Internet Undermine Culture? |newspaper=National Public Radio, US |date=June 16, 2007}} The NPR interview with A. Keen, Weekend Edition Saturday, June 16, 2007.
* {{cite book |first1=Phoebe |last1=Ayers |first2=Charles |last2=Matthews |first3=Ben |last3=Yates |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=978-0-596-51516-4 |title-link=Wikipedia – The Missing Manual}} (See book review by Baker, as listed hereafter.)
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia Reader's Guide |url=https://archive.org/details/isbn_9780596521745 |url-access=registration |publisher=Pogue Press |location=Sebastopol |year=2008 |isbn=978-0-596-52174-5}}
* {{cite book |first1=Sheizaf |last1=Rafaeli |first2=Yaron |last2=Ariel |year=2008 |chapter=Online motivational factors: Incentives for participation and contribution in Wikipedia |editor=Barak, A. |title=Psychological Aspects of Cyberspace: Theory, Research, Applications |url=https://archive.org/details/psychologicalasp00bara |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/psychologicalasp00bara/page/n261 243]–267 |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-69464-3 |author1-link=Sheizaf Rafaeli}}
* {{cite book |last=Dalby |first=Andrew |author-link=Andrew Dalby |title=The World and Wikipedia: How We are Editing Reality |publisher=Siduri |year=2009 |isbn=978-0-9562052-0-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldwikipediaho0000dalb}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |author-link=Andrew Lih |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |publisher=Hyperion |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4013-0371-6 |title-link=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia}}
* {{cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |url=https://books.google.com/books?id=htu8A-m_Y4EC |year=2009 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-7433-7}}
* {{cite book |last1=Rahmstorf |first1=Olaf |title=Wikipedia – die rationale Seite der Digitalisierung? |date=2023 |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-5862-4 |language=de}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph Michael Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |publisher=the [[MIT Press]] |location=Cambridge, MA |year=2010 |isbn=978-0-262-01447-2 |url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc |access-date=October 25, 2015}}
* {{cite book |first1=Dariusz |last1=Jemielniak |title=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford, CA |year=2014 |isbn=978-0-8047-8944-8 |title-link=Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia}}
* {{cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://direct.mit.edu/books/book/4956/Wikipedia-20Stories-of-an-Incomplete-Revolution |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |year=2020 |doi=10.7551/mitpress/12366.001.0001 |access-date=October 13, 2020 |isbn=978-0-262-53817-6}}
* {{Cite book |last=Bruckman |first=Amy S. |title=Should You Believe Wikipedia?: Online Communities and the Construction of Knowledge |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-78070-4 |doi=10.1017/9781108780704}}
{{refend}}
=== Maqaallada dib-u-eegista buugaagta ===
{{refbegin}}
* [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [https://web.archive.org/web/20080303001807/https://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Retrieved December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed previously.)
* [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [https://www.wsj.com/articles/SB123897399273491031 "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The Online Encyclopedia Is Fast Becoming the Best."] (Originally published in ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' online{{snd}}April 6, 2009.)
* [[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]], [https://psmag.com/social-justice/killed-wikipedia-93777 "Who Killed Wikipedia?: A Hardened Corps of Volunteer Editors Is the Only Force Protecting Wikipedia. They Might Also Be Killing It"], ''[[Pacific Standard]]'', November/December 2014 issue.
{{refend}}
== Xiriirinta Dibadda ==
{{Library resources box}}
* {{Official website}} – boggag badan (waxaa ku jira xiriirada dhammaan noocyada luqadaha)
* {{Twitter|Wikipedia}}
* {{Instagram|Wikipedia}}
* [https://www.nytimes.com/topic/company/wikipedia Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]''
* [https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia]
* {{cite journal |journal=Nature |title=Why these scientists devote time to editing and updating Wikipedia |first=Christine |last=Ro |date=February 19, 2025 |doi=10.1038/d41586-025-00244-7 |pmid=39972088}}
qrqj38h95uspf4jwjzkeopr2xv5niwp
Laylkase
0
2677
312074
309220
2026-11-08T13:30:14Z
Isma4l
41797
Wax laga beddelay dejimaha ilaalinta ee "[[Laylkase]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
309220
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|
|group= Laylkase <br> ليلكسة
|image=
|poptime=
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
|region2 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|region3 = {{flagcountry|Kenya}}
|region4 = {{flagcountry|United States}}
|region5 = {{flagcountry|Canada}}
|region6 = {{flagcountry|Great Britain}}
|langs=[[Af-Soomaali|Soomaali]]
|rels= [[Islam]] <sup>(Sunni)</sup>
|related-c=[[Reer Darawiish]], [[Mareexaan]], [[Warsangali]], [[Dishiishe]], [[Majeerteen]], [[Awrtable]], [[Ogaden (beel)|Ogaadeen]], kuwo kale oo [[Daarood]], [[Beelaha Soomaalida]]
}}
[[File:Daraawiish - warsangeli - mumin aden leelkase.png|thumb|leelkase mumin aden]]
'''Laylkase''' ({{lang-en|Lailkase}};<ref>{{cite web|title=Roots of Insecurity in Puntland|url=http://www.somaliareport.com/index.php/post/2454/Roots_of_Insecurity_in_Puntland|access-date=2016-10-27|archive-date=2016-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405050707/http://www.somaliareport.com/index.php/post/2454/Roots_of_Insecurity_in_Puntland|url-status=dead}}</ref> ama '''Leelkase'''<ref>[[United Nations Security Council]], [http://www.fas.org/asmp/resources/govern/109th/S2006913.pdf Letter dated 21 November 2006 from the Chairman of the Security Council Committee...], p. 20</ref> ama '''Lelikase''''<ref>{{cite web|title=Warsaxaafadeed: Beesha Laylkase oo Saxaafada kula Hadashay Garoowe Dhaliishayna Saamiga Lagasiiyay Golaha Wasiirada (Sawirro)|url=http://www.raxanreeb.com/2014/01/beesha-laylkase-oo-dhaliishay-saamiga-lagasiiyay-golaha-wasiirada-puntland/|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2016-10-27|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608155012/http://www.raxanreeb.com/2014/01/beesha-laylkase-oo-dhaliishay-saamiga-lagasiiyay-golaha-wasiirada-puntland/|dead-url=yes}}</ref><nowiki>}}) (</nowiki>''Xuseen bin Cabdiraxman bin Ismaaciil bin Ibrahim al Jaberti'') waa [[beelaha Soomaalida|qabiil]] ka tirsan [[Daarood|Beesha Daarood]] ee [[Dadka Soomaalida]].<ref>[[World Bank]], ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics ] {{Wayback|url=http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |date=20200215085758 }}'', pp. 56-57</ref>
==Hordhac==
Laylkase waa beel ka mid beesha Tanade oo ka mid ah beelaha Daarood kuwooda ugu faca weyn, oo na kamid ahayd boqortooyooyinkii Soomaaliya ugu faca waynaa oo sida taariikhda Carabta iyo dunidaba ku qoran tahay, boqortooyadaas ay soo gaartay 1775, dagaal culus kadibna ay burburtay Tanade daarood wuxuu dhalay Cabdi Tanade oo loo yaqaan Korshe itoobiyana daga Jigjiga ilaa dhulka Oromada.
Beesha Laylkase waxay degaan deegaanada [[Galdogob]], [[Gaalkacyo]], Bander Beyla, Eyl, Garoowe, iyo gobollada Jubbada Hoose, Baay, iyo Soomaali Galbeed. Beesha Laylkase waxaa lagu tilmaamaa qabiil Diinta raacda, daris wanaagsan, nabadana jecel, had iyo jeerna daryeela dadka la dagan. Waana qaabiil aad u tiro badan oo ku kala firirsan dhammaan gobollada Soomaaliya sida Mudug, Nugaal, Bari, Sool, Jubbada Hoose,Jubada Dhexe, Bay iyo Soomaali Galbeed. Waxay gaar ahaan u degtaa beesha Karkaar: Caris, Ceel Dhidir, Buurbuur iyo Arindheer.
==Qaabdhismeedka Reeraha Beesha==
*Reer Jama Hassan.
**Reer Mohamed Hassan
**Reer Nuur
**Abdille Nuur
**Reer Firin
**Reer Xoosh
**Reer Nuur yare
**Mohamud Nuur
**Galayr
**Guraase
**Reer Dhoorre
**Reer Cigaal
**Reer Abdille Dhoore
**Reer Walandi
**Reer Axmed
**Reer Geesood Xoosh
**Reer Omar.
***Reer Elmi Omar.
**** Axmad ( reerDhagey)
*****Xaashi
******cismaan
****Yuusuf
*****Reer aw Maxamad
******xuseen
*******Reer Xasan Bucu
***Reer Abdirahman Omar
**** ciise. C/raxmaan
***** Guuleed
*****Axmad (Quule)
*** Cilmi C/raxmaan(reerSarcad)
****** Axmad shirre
******Warsame
******barre
****Cali C/raxmaan
******Carab C/raxmaan (reer Carab)
*******Aadan carab
*******Cabdulle carab
*******Nuur cara
**Reer Hussein Omar
****Isxaaq
****Saleebaan (reer saleebaan
*****Cilmi
==Daarood==
Tanade Daarood Waxay ahaan jireen Boqortooyo xoog badan oo ka arimisa dhulka soomalidu degto oo dhan mudo aad u badanna way ka ariminayeen ilaa qarniyo badan taasoo markii dambe dagaalo badan oo beelo isu bahaystay ay ku jabeen.
Tanade Daarood waa beel imika caan ku ah arimaha diinta iyo ganacsiga sidoo kale lagu yaqaan xaga difaaca iyo wadaniyada.
Daarood waa [[beel]] ka mid ah beelaha [[Soomaali]]da kuwaasi oo degan [[Geeska Afrika]]. Beesha Daarood waxaay degtaa wadanka [[Soomaaliya]] (gobolada dhexe iyo [[Gedo]]), wadanka [[Itoobiya]] iyo deegaano ka tirsan wadanka [[Kiinya]].
Guud ahaan, beesha Daarood waxaa ka farcama reero badan oo ka mid yihiin: [[Absame]], [[Ogaadeen (beel)|Ogaadeen]], [[Harti]] ([[reer Darawiish]], [[Majeerteen]], [[Dishiishe]] iyo [[Warsangali]]), [[Lailkase]], [[Mareexaan]] iyo beelo kale.
Lahjadaha ay ku hadlaan daaroodku waa ay kala duwan yihiin oo iskuma dhowa, tusaale ahaan meesha ay kuwa dega Itoobiya lahjad gooni ah uga hadlaan kuwa dhinaca bari degana lahjad gaara ayay ku hadlaan, kuwa sanaag segana lahjad gaara ayaabay ku hadlaan.
Asal ahaan odaygii Daarood ahaa waxa uu ku yimid Yaman Jabarti Ismaaciil isaga oo sheekh ah oo faafinaya diinta Islaamka gaar ahaana waxa uu ka soo degay meel u dhaw degmada Laasqoray ee gobolka Sanaag waxaa uu mudo diinta Islaamka ka faafinayey dhulka Bariga iyo Bartamaha Geeska Afrika. Daarood waxaa dhashay Doombiro Dir.
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Darod}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
alxxd7475q0rcw9amtuwc96i1bwkxxb
312075
312074
2026-11-08T13:31:44Z
Isma4l
41797
312075
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Leelkase<br>ليلكسة
| image =
| caption =
| type = [[Darod| Beesha Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]
| descended = Xuseen bin [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches = '''Muuse Cali:'''
*Fiqi Cali
**Yuusuf
**Cismaan
***Cumar Cismaan
****Fiqi Ismaaciil
***Aadan Cismaan
****Maxamed Aadan
****Muumin Aadan
***Idriis Cismaan
'''Maxamuud Cali'''
| parent_tribe = [[Tanade|Tanade]]
| image_size =
}}
{{Beelaha Soomaalida}} '''Leelkase'''<ref>{{cite web|title=Roots of Insecurity in Puntland|url=http://www.somaliareport.com/index.php/post/2454/Roots_of_Insecurity_in_Puntland|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405050707/http://www.somaliareport.com/index.php/post/2454/Roots_of_Insecurity_in_Puntland|url-status=dead|archive-date=2016-04-05}}</ref> ama '''Lailkase'''<ref name="unsc_p20">[[United Nations Security Council]], [http://www.fas.org/asmp/resources/govern/109th/S2006913.pdf Letter dated 21 November 2006 from the Chairman of the Security Council Committee...], p. 20</ref> ama '''Lelkase'''<ref name="conflictinsomalia" /> ({{langx|so|Laylkase<ref>{{cite web|title=Warsaxaafadeed: Beesha Laylkase oo Saxaafada kula Hadashay Garoowe Dhaliishayna Saamiga Lagasiiyay Golaha Wasiirada (Sawirro)|url=http://www.raxanreeb.com/2014/01/beesha-laylkase-oo-dhaliishay-saamiga-lagasiiyay-golaha-wasiirada-puntland/|access-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608155012/http://www.raxanreeb.com/2014/01/beesha-laylkase-oo-dhaliishay-saamiga-lagasiiyay-golaha-wasiirada-puntland/|archive-date=2017-06-08|url-status=dead}}</ref>}}, {{langx|ar|ليلكسة}}) (''Xuseen bin Cabdiraxmaan bin Is'mail bin Ibraahim al Jaberti'') waa jufo-hoosaad weyn oo ka tirsan beelweynta Tanade ee [[Darod|Beesha Daarood]].<ref name="conflictinsomalia">[[World Bank]], ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics ]'', pp. 56-57</ref>
== Asalka Magaca ==
Erayga "Leelkase" waa naanaysta aabbaha beesha, Shucayb Diftire, taas oo u dhiganta "arag-dheer, feejigan, caqli badan ama xariif ah."<ref>{{Cite book |last=Diiriye |first=Anwar Maxamed |title=Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings |publisher=Gobaad Communications & Press |year=2006 |isbn=9780972661515 |pages=65}}</ref>
== Abtirsiinta Beesha ==
Gobollada Waqooyi-bari ee Soomaaliya, Bangiga Adduunka wuxuu soo bandhigayaa abtirsiintan beesha:<ref>{{Cite web |title=Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics |url=http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316193327/http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf |archive-date=2005-03-16 |website=Worldbank |page=56 Figure A-2}}</ref>
{{tree list}}
*[[Darod|Daarood]]
** Maxamed Daarood (Kablalaax)
**Isaaq Daarood
**Yuusuf Daarood (Awrtable)
**Axmed Daarood (Sade)
**Xuseen Daarood (Tanade)
***Maxamed Xuseen (Awmaki)
****Masaadan Maxamed
*****Dirir Masaadan
******Hoobaanle Dirir
*******Aadnaan Hoobaanle
********Dirir Aadnaan
*********Haaruun Dirir
**********Diftire Haaruun
***********Shucayb Diftire (Leelkase){{tree list/end}}
Hoos waxaa ku qoran liiska jufo-hoosaadyada waaweyn ee Leelkase iyo magaalooyinka/degmooyinka ay degaan:
* "Mansoor, Aamin iyo Xamuud" oo ku sugan Banaadir [[Hamarweyne]]
* "Mansoor, Aamin iyo Xamuud" oo ku sugan Bay [[Buurhakaba]]
* "Cali Sheekh" oo ku sugan Shabeellaha Dhexe
* "Aw-Salaat" oo ku sugan Shabeellaha Hoose
* Jaamac Xasan Muumin oo ku sugan Buurhakaba (Badankood waxay degaan magaaladooda gaarka ah ee "Hassan Muumin")
* <nowiki>[[Muumin Aadan]]</nowiki> oo badankood degaan [[Mudug]] ([[Galdogob]], [[Gaalkacyo]]), & Jubbada Hoose ([[Kismaayo]]), [[Dudub]]
* "Rooble Xasan" oo ku sugan [[Garoowe]], [[Eyl]], [[Boosaaso]] iyo [[Qardho]]
* "Maxamed Xasan" Reer Xabbad oo ku sugan [[Dan-goronyo]], [[Eyl]], [[Taleex]] iyo Jubbada Hoose
* "Maxamuud Aadan" oo degan [[Garoowe]] iyo [[Eyl]].
* "Fiqi Ismaaciil" oo ku sugan [[Gaalkacyo]] iyo [[Burtinle]]
* "Maalismogge" ee Eyl Nugaal iyo [[Gaalkacyo]]
* "Ismaaciil Cali" oo ku sugan "Qandala"
* "Suhurre" ee Eyl Nugaal
Muuse Cali wuxuu sii kala soocmaa beesha caanka ah ee Muumin Aadan ee gobolka [[Mudug]] iyo Gobolka Soomaalida ee Itoobiya, iyo beesha Xasan Idriis ee gobollada Nugaal, Sool iyo Bari, iyo sidoo kala Fiqi Ismaaciil ee gobolka [[Mudug]].
Beelaha Maxamuud Cali waxay degaan gobolka [[Bari, Soomaaliya|Bari]] ee waqooyi-bari Soomaaliya; gaar ahaan degmada Bandar Beyla. Xaaşim Cali waxay u qaybsamaan beelaha Maalismogge waxayna degaan gobolka [[Mudug]].
[[Gambayah]] (Af-Soomaali: Gambayax, Carabi: جمبيح) waa degmo ka tirsan gobolka Nugaal ee dowlad-goboleedka Puntland ee Soomaaliya. Waxay ku taallaa qiyaastii 50 km waqooyi-bari ee magaalada Garoowe. Magaaladan waxaa degan jufo-hoosaadka Rooble Xasan ee Leelkase, iyo beelaha kale ee Idriis Cismaan. Magaaladu waxay leedahay dad tiradoodu qiyaastii tahay 800,060.
[[Nugaal-gibin]] (Af-Soomaali: Nugaal gibin, Carabi: نوغال غبن) waa degmo ku taalla gobolka Mudug ee dowlad-goboleedka [[Puntland]] ee [[Soomaaliya]]. Waxay ku taallaa qiyaastii 40 km koonfur-bari ee magaalada Galdogob. Magaaladan waxaa degan jufo-hoosaadka Xirsi Muumin ee Leelkase, iyo beelaha kale ee Muumin Aadan. Magaaladu waxay leedahay dad tiradoodu qiyaastii tahay 600,000.
== Dadweynaha ==
Sannadkii 2005, degmada ballaaran ee [[Galdogob]] waxay lahayd guud ahaan dadweyne dhan 40,433 qof oo u badan Leelkase, 33,366 ka mid ah dadka deggan waxay ahaayeen kuwo magaalo ah 57,067na waxay ahaayeen kuwo aan magaalo ahayn. [[Bayla]] waxay leedahay dad ku dhow 16,700 oo qof. Degmada ballaaran ee [[Bayla]] waxay leedahay guud ahaan dadweyne dhan 14,376 qof. [[Bayla]] waxaa inta badan degan dad ka soo jeeda qowmiyadda Soomaaliyeed, iyadoo [[Majeerteen]] iyo Leelkase Daarood ay si wanaagsan uga dhex muuqdaan. Degmada ballaaran ee [[Garoowe]] waxay qiyaastii leedahay guud ahaan dadweyne dhan 190,000 oo qof. Sida badياب Puntland, waxaa inta badan degan Soomaalida ka tirsan isbahaysiga beelaha [[Harti]] Daarood, gaar ahaan beelaha [[Majerteen]] iyo Leelkase [[Darod|Darood]]. Leelkase sidoo kale waa maamule ka ah [[Garsoor]], xaafadda ugu weyn ee [[Gaalkacyo]] oo ay ku qiyaasan yihiin dadweyne gaaraya 137,667 qof.
== Taariikhda ==
Soomaaliya waxaa degan shan qabiil oo waaweyn iyo hal qabiil oo yar. Shanta qabiil ee waaweyn waa [[Darod|Daarood]], [[Dir (clan)|Dir]], [[Hawiye]], [[Isaaq]], [[Rahanweyn]] waxaana qabiilka yar la yiraahdaa [[Ashraaf]]. Beelaha waaweyn ee hoos yimaada Daarood waxaa ka mid ah [[Ogaden (clan)|Ogaadeen]], [[Dhulbahante]], [[Jidwaq]], Leelkase, [[Majeerteen]], [[Marehan]], [[Warsangali]], [[Awrtable]], [[Dishiishe]], iyo Mora'ase. [[Darod|Daarood]] waa qabiilka ugu weyn maxaa yeelay waxay ka shaqeeyaan ku dhowaad dhammaan qaybaha waqooyiga. Qabiilka Dir dhexdiisa waxaa ku jira Ciise, Gadabuursi, Surre, iyo Biimaal. Beelahan waxay ka dhigayaan aagga loo yaqaan "Soomaaliya Weyn" ([[Kiiniya]], [[Itoobiya]], [[Jabuuti]], [[Soomaaliya]]).
Leelkase waa jufo-hoosaad ka tirsan [[Tanade|Tanade]], oo ah mid ka mid ah beelaha ugu da'da weyn [[Darod|Daarood]], iyo mid ka mid ah boqortooyooyinka ugu da'da weyn Soomaaliya, sida laga soo xigtay taariikhda [[Arab|Carabta]] iyo adduunka, oo la gaaray 1775, ka dib dagaallo culus iyo burburkii [[Tanade]] Daarood.
Jufo-hoosaadka Leelkase waxay degaan [[Galdogob]], [[Gaalkacyo]], [[Bander Beyla]], [[Eyl]], [[Garoowe]], iyo Jubbada Hoose, [[Bay, Soomaaliya|Bay]], iyo gobollada Galbeedka Soomaaliya. Bulshada Leelkase waxaa lagu tilmaamaa bulsho diimeed, deris wanaagsan, nabadda jecel, mar walbana daryeesha deriskooda. Beesha Leelkase waxay heshay naanays ah; "Darbi Daarood" ("Darbigii Daarood"), oo ka sheekaynaysa difaacii ka yimid qabiilka [[Hawiye]], dagaalkii Hawiye-Daarood. Waa qabiil weyn oo ku baahsan dhammaan gobollada Soomaaliya sida [[Mudug]], [[Nugal, Soomaaliya|Nugal]], [[Bari, Soomaaliya|Bari]], [[Sool]], Jubbada Hoose, Jubbada Dhexe, Bay iyo Galbeedka Soomaaliya. Waxaa inta badan degan bulshada Karkar: Caris, Ceel, Dhidir, Buurbuur iyo Arindheer.
Leelkase waxaa inta badan laga helaa gobollada [[Mudug]] ee koonfurta-bartamaha Soomaaliya. Inkasta oo Leelkase iyo [[Majeerteen]] labaduba ay ka soo jeedaan qabiilka [[Darod|Daarood]], "xiriirka ka dhexeeya ma uusan ahayn mid wanaagsan waqti dheer waxayna is dagaaleen dhowr jeer." Xiriir diirran ayaa ku yaraa labada kooxood. Waxaa jira Leelkase oo ku sugan gobollada [[Bari, Soomaaliya|Bari]] iyo [[Nugal, Soomaaliya|Nugal]]. Xiriirka ka dhexeeya labada kooxood ee gobolkaas waxaa laga yaabaa inuusan ahayn mid saaxiibtinimo leh. Leelkase waxay "si joogto ah ula dagaalamayeen [[Marehan]] ee gobolka Gedo." Marka la eego xiriirka Leelkase ee la leeyahay [[Ogaden (clan)|Ogaadeen]], waxaa jiray "xubno" Leelkase ah oo ka mid ah [[Ogaden (clan)|Ogaadeen]] ilaa iyo markii ay bilaabeen khilaafaadka [[Muqdisho]]. Horeyna waxay isbahaysi ugu jireen ka dhanka ah [[Ogaden (clan)|Ogaadeen]], xiriirka Leelkase ee Ogaadeen waxaa lagu tilmaami karaa "mid daciif ah ugu yaraan".
== Tirada Boqortooyada ==
* [[King Mahamed "Aw Maki"|Boqor Maxamed "Aw Maki"]] Boqorkii 1raad ee Daarood.
* [[King Masadan|Boqor Masaadan]] Boqorkii 2aad ee Daarood.
* [[King Dirir|Boqor Dirir]] Boqorkii 3aad ee Daarood.
* [[King Hobanle|Boqor Hoobaanle]] Boqorkii 4aad ee Daarood.
* [[King Adnan|Boqor Aadnaan]] Boqorkii 5aad ee Daarood.
* [[King Dirir II|Boqor Dirir II]] Boqorkii 6aad ee Daarood.
* [[King Harun|Boqor Haaruun]] Boqorkii 7aad ee Daarood.
* [[King Diftire|Boqor Diftire]] Boqorkii 8aad ee Daarood.
* [[Ugas Mohamed Ugas Ali|Ugaas Maxamed Ugaas Cali]] Ugaaskii/Boqorkii 32aad ee Boqortooyada Tanade.
* [[Ugas Ahmed Ugas Mohamed|Ugaas Axmed Ugaas Maxamed]] Ugaaskii/Boqorkii 33aad ee Boqortooyada Tanade.
== Dadka Caanka ah ==
* [[Abdirahman Hosh Jibril|Cabdiraxmaan Xosh Jibril]] A.U.N Wasiirkii hore ee arrimaha dastuurka.
* [[Khadra Bashir Ali|Khadra Bashiir Cali]] Wasiirkii hore ee Waxbarashada ee Dowladda Federaalka Soomaaliya
* [[Duraan Ahmed Farah|Duraan Axmed Faarax]] Wasiirkii hore ee shaqada, sidoo kale ahaa wasiirka gaadiidka iyo duulimaadka rayidka ah intii uu madaxweyne ahaa Farmaajo.
* [[Ali Abdi Giir|Cali Abdi Giir]] Qoraa Soomaaliyeed.
* [[Abdulkadir Abdi Hashi|Cabdikadir Abdi Hashi]] Wasiirkii hore ee Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Puntland, Wasiirkii hore ee Waxbarashada ee Dowladda Federaalka Soomaaliya
* [[Said Sheikh Samatar|Saciid Sheekh Samatar]] Aqoonyahan iyo qoraa caan ah oo Soomaaliyeed.
* [[Sofia Samatar|Sofia Samatar]] Macallimad, gabayaa iyo qoraa Soomaali-Maraykan ah. Waa borofisar ku xigeen ah Ingiriisiga oo ka tirsan Jaamacadda James Madison.
* [[A.U.N Shiikh Ahmed Haaji Abdirahman|A.U.N Shiikh Axmed Xaaji Cabdiraxmaan]]
* [[Shiikh Ahmed Abdisamad|Shiikh Axmed Cabdisamad]] aasaasaha u wada-shaqeynta [[Jama'at al-I'tisam|Al-Ictisaam]].
* [[Hassan Mohamed Faarah - Ayahle|Xasan Maxamed Faarax - Ayahle]] Duqii hore ee [[Goldogob]] [[Mudug]] [[Soomaaliya]].
* [[Sadik Warfa|Sadiiq Warfa]] Xubin hore oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya, Wasiirkii hore ee Shaqaalaha & Arrimaha Bulshada ee Dowladda Federaalka Soomaaliya
* [[Zakaria Mohamed Haji-Abdi|Zakaria Mohamed Haji-Abdi]] Xubin hore oo ka tirsan Xildhibaannada Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.
* [[Abdirishiid Khalif Hashi|Cabdikariim Sheekh Xasan]] Xubin ka tirsan Guddiga Shaqaalaha Rayidka Qaranka, Xubin hore oo ka tirsan Baarlamaanka Soomaaliya.
* [[Abdirishiid Khalif Hashi|Cabdirashiid Khaliif Xaashi]] falanqeeye, agaasimihii hore ee machadka dhaxalka, iyo wasiirkii hore xilligii Farmaajo.
* [[Ahmed Abdi Hashi (Taajir)|Axmed Cabdi Xaashi (Taajir)]] Xildhibaanka hadda ee Dowladda Federaalka Soomaaliya. Taliyihii hore ee Ku-xigeenka Booliska Soomaaliya.
* [[Ali ismacil Abdi giir|Cali Ismaaciil Cabdi Giir]] Siyaasi.
* [[Farduus Osmaan Egaal|Farduus Cismaan Cigaal]] Wasiirka Gaadiidka & Duulimaadka Rayidka (MoTCA) ee Dowladda Federaalka Soomaaliya.
* [[Naasir Ayaxle - Naasir Dheere|Naasir Ayaxle - Naasir Dheere]] Farshaxaniste iyo majaajiliiste.
* [[Abdihakim (Saacid) Dahir Said|Cabdixakiin (Saciid) Daahir Saciid]] Taliyihii hore ee Booliska ee Dowladda Federaalka Soomaaliya.
* [[Abdihakiin BR|Cabdixakiin BR]] Majaajiliiste iyo soo-jeediye telefishan.
* [[Abdullahi Mohamed Jigato|Cabdullaahi Maxamed Jigato]] Siyaasi iyo Xildhibaanka hadda ee Baarlamaanka
==Tixraacyo==
{{reflist}}
*{{cite book
| title = Africa events, Volume 8
| publisher = Dar es Salaam Ltd.
| date = 1992
| url = https://books.google.com/books?id=604EAQAAIAAJ
}}
*{{cite book
| last = Bader
| first = Christian
| title = Le sang et le lait: brève histoire des clans somal
| publisher = Maisonneuve & Larose
| date = 1999
| url = https://books.google.com/books?id=pLFETPhIrcMC
| isbn = 2-7068-1373-3}}
*{{cite book
| last = Diiriye
| first = Anwar Maxamed
| title = Literature of Somali onomastics & proverbs with comparison of foreign sayings
| publisher = Gobaad Communications & Press
| date = 2006
| url = https://books.google.com/books?id=fLdtAAAAMAAJ
| isbn = 0-9726615-1-4}}
<!-- Fadlan taxaddar si aadan u tirtirin qaybaha soo socda -->
{{Beelaha Soomaalida}}
[[Category:Daarood]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
jy7ajm4dql68juogk4ox1t6pdwc3bqd
Mareexaan
0
5254
312059
283009
2026-11-08T12:22:01Z
Isma4l
41797
312059
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Mareexaan<br>مريحان
| image =
| caption =
| type = [[Daarood|Qabiilka Soomaaliyeed ee Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Somalia]]<br>{{flagicon|Ethiopia}}[[Ethiopia]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yemen]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af Soomaali|Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches =
| parent_tribe = Sade
| image_size = 250px
}}{{Beelaha_Soomaalida}}
'''Marehan''' ({{lang-so|Mareexaan}}) ({{lang-ar|مريحان}}) waa qabiil ka mid ah beelaha [[Soomaaliyeed]] ee ugu waaweyn qabiilka [[Daarood]] <ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |date=19 June 2015 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=978-1-01-472670-4 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&q=i+m+lewis+daarood+1%2C000%2C000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019|url-access=subscription }}</ref>
Mareexaan waa qabiilka ugu badan ee dega dowlad-goboleedka [[Jubaland]], wuxuuna ku badan yahay gobollada [[Gedo]], [[Jubbada Dhexe]] iyo [[Jubbada Hoose]]. Magaalooyinka waaweyn ee ay beeshu degto waxaa ka mid ah [[Beled Xaawo]], [[Jilib]], [[Saakow]], [[Kismaayo]], [[Baardheere]] iyo Buurgaabo. Waxay si gaar ah ugu badan yihiin galbeedka [[Jubbada Dhexe]], gaar ahaan agagaarka [[Bu'aale|Buaale]]. Xoolahoodu waxay daaqaan dhulal fogfog oo ka tirsan [[Shabeellaha Hoose]] iyo xeebaha [[Jubbada Hoose]]. Waxay sidoo kale degaan koonfurta, gaar ahaan magaalooyinka Bilis Qooqaani, Biibi iyo Midi, iyo deegaanno kale oo kala duwan. Qabiilku wuxuu ka mid yahay beelaha ugu badan ee degmada Kismaayo, wuxuuna dhul ballaaran ku leeyahay gobolka [[Badhaadhe]]. Dhulkaas waxaa sidoo kale dega beelaha Dagoodi iyo Gaaljecel, gaar ahaan dhulka xeebaha ah. Deegaannada ugu waaweyn ee Mareexaan ka degaan waxaa ka mid ah Raas Mareexaan iyo Buurgaabo. Magaalooyinka kale ee ay beeshu degto waxaa ka mid ah Birta Dheer, [[Istanbul]], Qudus, [[Goobweyn]], Berhan iyo Buulo Xaaji.
Qabiilka Mareexaan waxaa sidoo kale laga helaa [[Galmudug]], gaar ahaan gobolka [[Galguduud]], halkaas oo ay ka mid yihiin beelaha ugu badan ee dega. Waxay si gaar ah ugu badan yihiin magaalada iyo degmada [[Caabudwaaq]]. Qabiilka waxaa sidoo kale laga helaa bariga Wajeer, halkaas oo uu ka mid yahay beelaha ugu badan. Waxay degaan dhulka ku teedsan waddada, waxaana si weyn looga helaa Mandheera iyo Gaarisa. Beeshani sidoo kale waxay ka mid tahay beelaha waaweyn ee dowlad-goboleedka [[Koonfur Galbeed Soomaaliya]], waxayna degaan qaybo badan oo ka mid ah degmooyinka Yeed, Qansaxdheere iyo Diinsoor. Xuduudda daaqsinka ee qabiilku waxay ka bilaabataa magaalada Buurgaabo ee degmada Badhaadhe, waxayna gaartaa Baraawe. Qabiillada Hubeer iyo Yantaar ayaa la sheegay inay asal ahaan ka soo jeedaan Mareexaan, waxayna degaan gobollada Diinsoor iyo Qansaxdheere, halkaas oo ay ku nool yihiin walaalahooda Yabar Xuseen.
Qabiilka Mareexaan wuxuu sidoo kale degaa inta badan jasiiradaha Bajuuni, oo ay ku jirto jasiiradda Kooyama. Mareexaan waxay degeen Raas Mareexaan horraantii qarnigii 20-aad, iyagoo deegaanno ka samaystay meel u dhow jasiiradaha Bajuuni.
Qabiilka Mareexaan waxaa sidoo kale laga helaa magaalada Diridhaba, oo la sheegay inay iyagu dhiseen. Si kastaba ha ahaatee, dadka ugu badan ee magaalada dega waa Oromo, inkasta oo ay sidoo kale ku nool yihiin Soomaali tiro badan.
Waxaa sidoo kale laga helaa deegaanno ka tirsan gobolka Bale, sida Ginir, iyo gobolka Shewa, gaar ahaan magaalada Adama. Qabiilka waxaa sidoo kale laga helaa deegaanno ku baahsan gobollada Axmaarada, Tigrayga iyo Gurage, kuwaas oo intooda badan la sheegay inay ka soo farcameen dadkii ka haray dagaalladii Adal.
==Dulmar==
Intii u dhaxaysay qarniyadii 17-aad iyo 18-aad, Mareexaan waxaa la sheegay inay degganaayeen dhul ka bilaabma Bandar Siyada ee Gacanka Cadmeed ilaa Raas-el-Khail ee Badweynta Hindiya, taas oo ka dhigan inta badan waqooyiga Soomaaliya.<ref>Encyclopedia of Religion and Ethics, Part 12 by James Hastings, {{ISBN|0-7661-3687-6}}, pp. 490</ref> Qabiilka waxaa lagu xusay inuu door muhiim ah ka qaatay ololihii Imaam Axmad bin Ibrihim al-Ghazi ee ka dhanka ahaa Itoobiya qarnigii 16-aad. Taliyihii ciidamada Soomaalida, isla markaana ahaa ku-xigeenka ugu dhow ee imaamka, wuxuu ahaa hoggaamiye Mareexaan ah oo la oran jiray Garaad Hirabu Goita Tedros. Axmad ibn Ibrihim Al-Ghazi laftiisa ayaa sidoo kale la sheegay inuu ka tirsanaa qabiilka, faraciisana waxaa laga helaa Gedo, Soomaaliya, iyagoo ka tirsan beesha Reer Garaad. Sidoo kale, qaar ka mid ah dadka Axmaarada iyo Gurage ayaa sheegta inay qabiilka ka soo jeedaan.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/introductiontoec0000pank|url-access=registration|title=An introduction to the economic history of Ethiopia, from early times to 1800|last=Pankhurst|first=Richard|date=1961-01-01|publisher=Lalibela House|page=[https://archive.org/details/introductiontoec0000pank/page/175 175]|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|title=The conquest of Abyssinia: 16th century|last=ʻArabfaqīh|first=Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir|date=2003-01-01|publisher=Tsehai Publishers & Distributors|others=Probably the Habar Makadur, as a footnote [I.M. Lewis]|page=27|isbn=978-0-9723172-6-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XMoNDgAAQBAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|last=Lewis|first=I.M.|quote=There are two main fractions, the Habr Afan and Habr Makadur, formerly united under a common hereditary chief (ogaz).|publisher=Red Sea Press|year=1998|isbn=978-1-56902-104-0}}</ref>
Waxay si wadajir ah uga qayb qaateen sidii ciidammada cadowga looga riixi lahaa bannaanka Harar iyo deegaannada ka sii fog, iyagoo gacan ka geystay xasillooni-darradii ku timid boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Itoobiya. Dagaalladaas waxaa ka qayb galay qaansoley Soomaali ah oo ka kala tirsanaa Mareexaan iyo Gerri. Al-Ghazi wuxuu ku guulaystay inuu ka adkaado ciidammadii Itoobiya oo tiradoodu lagu sheegay 16,000 oo fardooley ah iyo in ka badan 200,000 oo ciidan lug ah. Burburkii saldanadda ka dib, qabiilku wuxuu sii waday inuu saameyn ku yeesho imaamkii Aussa.<ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''</ref>
Waxaa sidoo kale jiray Amiir Nuur ibn Mujaahid, oo ahaa hoggaamiye kale oo duullaan ku qaaday Itoobiya. Wuxuu ahaa taliyihii cutubka Melesay, wuxuuna qabsaday gobollo ka tirsan koonfur-bari Itoobiya. Wuxuu si guul leh uga adkaaday ciidammadii Gelawdewos, kaas oo lagu dilay dagaalkii Fatgar. Waxa kale oo uu dhisay derbiyada magaalada Harar oo dhererkoodu dhan yahay 3.9 km. Derbiyadaasi waxay ka mid yihiin goobaha Dhaxalka Adduunka ee UNESCO, waana derbiyada ugu dhaadheer bariga Afrika. Wiilkiisu wuxuu taageeray Talxa bin Cabbaas, oo ahaa ina Wazir Cabbaas, dagaalkii uu kula jiray faracii Cuthmaan ee Xabashida. Faraciisuna waxay sii wadeen xukunka imaaraadka Harar.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XMoNDgAAQBAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|last=Lewis|first=I.M.|quote=There are two main fractions, the Habr Afan and Habr Makadur, formerly united under a common hereditary chief (ogaz).|publisher=Red Sea Press|year=1998|isbn=978-1-56902-104-0}}</ref><ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''</ref>
===Garaad Hirabu Goita Tedros===
Mareexaan wuxuu Adal ku lahaa hoggaamiyeyaal badan oo awood leh, waxaana ka mid ahaa Garaad Hirabu, oo la siiyey magaca Amiirka Soomaalida. Intii uu socday dagaalkii Adal, waxaa jiray saddex jeneraal oo kala ahaa Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi, Garaad Hirabu Goita Tedros iyo Suldaan Muhammad.<ref>S. ARTHUR STRONG, "Futuh Ul Habashah, or, THE CONQUEST OF ABYSSINIA"</ref>
Garaad Hirabu ayaa la sheegay inuu Imaamka ka badbaadiyey Suldaan Abuu Bakar ibn Muxamed, oo ahaa ninkii ay xafiiltamayeen ee boqortooyadii Abaadir, isla markaana dilay ina-adeerkii Garaad Hirabu iyo Axmad ibn Ibraahim Al-Ghazi oo loo yaqaanay Abuun Cadaashe. Abuu Bakar bin Muxamed, isaga oo doonayay inuu ka aarguto qabsashadii Saldanadda Adal ee ay la wareegtay boqortooyadii Abaadir, wuxuu isku dayay inuu afgambi ku sameeyo Imaamka oo uu dilo. Hase yeeshee, waxaa arrintaas ka hor istaagay Amiir Garaad Hirabu Goita Tedros.<ref>S. ARTHUR STRONG, "Futuh Ul Habashah, or, THE CONQUEST OF ABYSSINIA"</ref>
Garaad Hirabu wuxuu ahaa wiilkii Goyta Cali (Tedros, oo ahaa magac ay bixiyeen dadka deegaanka Harla). Aabbihii wuxuu hayey xil sare oo ka tirsan suldaannimada, wuxuuna maamuli jiray dhammaan waddooyinka ganacsiga ee boqortooyada. Waxa kale oo uu hayn jiray furayaasha albaabbada Harar xilliyada habeenkii. Magaca Goyta wuxuu ahaa darajo ka hooseysa oo keliya tan Amiirka iyo Suldaanka, wuxuuna ka mid ahaa darajooyinka ugu sarreeya ee hoggaanka ciidanka. Garaad Hirabu Goita Tedros wuxuu ku guulaystay inuu qabsado gobollada Bale iyo Tigrayga.<ref>S. ARTHUR STRONG, "Futuh Ul Habashah, or, THE CONQUEST OF ABYSSINIA"</ref>
==Kooxaha==
Isbahaysiga Dooxada Jubba wuxuu ahaa garab siyaasadeed oo ka qayb qaatay dagaalladii sokeeye ee Soomaaliya.<ref>{{Cite web |date=2002-10-22 |title=Interview with Barre Adan Shire, chairman of the Juba Valley Alliance (JVA) |url=https://www.thenewhumanitarian.org/fr/node/203851 |access-date=2022-05-28 |website=The New Humanitarian |language=fr}}</ref>
Xisbigii Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed wuxuu ahaa xisbigii ka talinayey Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya intii u dhaxaysay 1976 iyo 1991.<ref>{{Cite journal |last=Sheik-Abdi |first=Abdi |date=1981 |title=Ideology and Leadership in Somalia |url=https://www.jstor.org/stable/160610 |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=19 |issue=1 |pages=163–172 |doi=10.1017/S0022278X00054161 |jstor=160610 |s2cid=154797130 |issn=0022-278X|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |date=1982-06-15 |title="Nationalism Turned Inside Out" |url=https://merip.org/1982/06/nationalism-turned-inside-out/ |access-date=2022-05-28 |website=MERIP |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-05-27 |title=Mohamed Siad Barre (1910-1995) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/mohamed-siad-barre-1910-1995/ |access-date=2022-12-03 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mohamed Siad Barre {{!}} president of Somalia {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mohamed-Siad-Barre |access-date=2022-12-03 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
Jabhadda Waddaniga Soomaaliyeed (SNF) waxay sidoo kale ahayd dhaqdhaqaaq kacaan iyo maleeshiyo hubaysan oo ka jiray Soomaaliya ka dib markii la riday Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga ahayd ee Soomaaliya.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Somalia: Information on the Somali National Front (SNF) since 1994 |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ab744.html |access-date=2022-05-28 |website=Refworld |language=en}}</ref>
==Geedka qabiilka==
Ma jiro heshiis cad oo laga gaaray qaab-dhismeedka qabiilka iyo kala-qaybsanaantiisa, waxaana jira abtirsiinyo kala duwan. Liiska soo socda waxaa laga soo xigtay warbixinta Bangiga Adduunka ee ''Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics'' ee 2005 iyo daabacaadda Xafiiska Arrimaha Gudaha ee Boqortooyada Ingiriiska ee ''Somalia Assessment 2001''.<ref name="worldbank55">Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics]'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.55 Figure A-1</ref><ref name="ind01b_somalia_ca">[http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf Country Information and Policy Unit, Home Office, Great Britain, Somalia Assessment 2001, Annex B: Somali Clan Structure] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081350/http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |date=2011-07-16 }}, p. 43</ref>
Qabiilka Mareexaan iyo jilibyada ka farcama waxaa loo kala qaybiyaa qaybo kala duwan oo dega Jubaland, Galguduud iyo Mudug. Sida ku cad warbixinta Bangiga Adduunka, geedka abtirsiinta ee soo socda ayaa la soo bandhigay:<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics]'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.56 Figure A-2</ref>
* Sade
* Mareexaan
* Facaaye
* Saciid Afisoone
* Awsame
* Owrmidig
* Baalyeri
* Xiinle
* Hodonbari
* Hogaanyo
* Hodonbari (Suhayweyn)
* Gaalshireedle
* Gashashoor (joogitaanka Yemen)
* Al-Donbari / Al-Danabir / Dthambari
* Xasan Gaalshireedle
* Reer Yuusuf
* Ibraahim
* Wacmaasho
* Gumarwaaq
* Isaaq Gaalshireedle
* Amaanreer
* Maxamed Amaanreer (Wagardhac)
* Reer Gadiid
* Reer Wardheere
* Reer Allamagan
* Cumar Dheer
* Reer Afweyne
* Reer Rooble
* Reer Faahiye
* Reer Faatax
* Reer Kheyr
* Sririg
* Reer Ciise
* Siyaad Liibaan
* Rubeec
* Cali Amaanreer (Hawraarsame)
* Talxe Amaanreer (Talxe)
* Ridamiir Amaanreer
* Ridaamiir
* WarWaa'Jecle
* Fiqi Yacquub
* Rer Gadiid
* Rer Abdi Ali
* Rer Ugaas Jiir (Ugaasyada Fiqi-Yacquub)
* Axmed Faarax
* Rer Ilbir
* Rer Cabsiya
* Rer Geedi
* Rer Jilaal
* Rer Rooble
* Habar Ciise (Ciise WarWaa'Jecle)
* Xuseen WarWaa'Jecle
* Muuse Xuseen
* Cali Xuseen (Celi)
* Cabdiraxiin Muuse
* Abaadir Muuse
* Daa'uud Abaadir
* Soonfure Abaadir (Soonfure)
* Daa'uud
* Boqor Maxamed Daa'uud
* Cali Maxamed (Cali Dheere)
* Cismaan Maxamed (Reer Cismaan)
* Reer Agoon
* Faarax Agoon
* Maxamed Agoon
* Reer Rooble
* Reer Muuse
* Reer Wardheere
* Reer Idiris
* Reer Saleebaan
* Yuusuf Maxamed (Reer Yuusuf)
* Axmed Maxamed
* Ciis
* Mataan
* Garaad Adam
* Yuusuf Mataan
* Garaad Adam
* Garaad Cali "Goita Tedros"
* Garaad Abibeker "Gilgila"
* Garaad Cali
* Ibraahim
* Garad Hirabu Goita Tedros
* [[Imaam Axmed Qaasi|Garaad Axmed]]
* Mohammed
* Siyaad
* Dauud
* Muuse
* Xariire
* Naasir
* Guuleed
* Shareido
* Garaad Axmed
* Guleed
* Wacays
* Sharaawe
* Kama
* Khalaf
* Garaad Abdinasir
* Garaad Abibeker "Gilgila"
* Amir Mohammed
* Ibrahim
* Maxamed Gaas
* Nuur Yuusuf (Imaam Nuur ibn Mujaahid)
* Xuseen Yuusuf
* Bah Gareen
* Siyaad Xuseen (Reer Siyaad Xuseen)
* Reer Rooble Siyaad
* Reer Nuur Siyaad
* Reer Buraale
* Reer Saanyar
* Reer Faarax Siyaad
* Reer Tuur
* Reer Jimca Doon
* Reer Liiban Dalal
* Reer Cadaan
* Reer Qeyr
* Reer Odowaa
* Yabar Xuseen
* Khalaf Xuseen
* Ughaz Khalaf Xuseen
* Samatar Khalaf
* Ugaas Sharmaarke Khalaf
* Ugaas Sharmaarke
* Bah Dir
* Bah Abasguul
* Ugaas Guuleed
* Baho Guuleed
* Faarax Ugaas
* Guuleed Faarax
* Xersi Faarax
* Samatar Faarax
* Rooble Faarax
* Ugaas Diini Faarax (Reer Diini)
* Bah Ogaaden
* Reer Dalal
* Reer Xirsi
* Reer Maxmuud Guuled
* Bah Dhulbahante
* Reer Allamagan Diini
* Reer Qaliif Diini (Qaliif Gawracane)
* Bah Xawaadle
* Reer Ugaas Sharmaake
* Reer Siyaad
* Reer Warsame
* Bah Daraandoole
* Reer Kooshin
* Reer Nuur
* Reer Warfaa Diini
* Reer Shirwac Diini
* Reer Maxmuud Diini
* Reer Faarax Diini<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics]'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.57 Figure A-3</ref>
==Dad xusid mudan==
Maxamed Cumar Saalixi wuxuu ahaa saynisyahan, injineer iyo la-taliyaha arrimaha badaha ee Madaxtooyada Soomaaliya. Waxaa lagu tiriyaa inuu ka qayb qaatay ilaalinta kaydka xogta badda Soomaaliya xilligii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee 1991-kii.
Cabdiweli Sheekh Axmed wuxuu ahaa Ra'iisul Wasaarihii 17-aad ee Soomaaliya, dhaqaale-yahan iyo siyaasi.
[[File:2014_04_09_UNMASS_Press_Confrence-4_(13758710305)_(cropped).jpg|thumb|Cabdiweli Sheekh Axmed, Ra’iisul Wasaarihii 17-aad ee Soomaaliya.]]
Senator Mowliid Xuseen Guhad wuxuu ahaa guddoomiye ku-xigeenka Aqalka Sare ee Soomaaliya intii u dhaxaysay 2017 iyo 2022.
Muhammad Gasa (Af-Carabi: محمد قاسا) (wuxuu dhintay 1583) wuxuu ahaa imaamkii ugu horreeyey ee imaamka Aussa, wuxuuna qaraabo la ahaa Nuur bin Mujaahid iyo Axmed Al-Ghazi.
Maxamed Cabdullaahi Farmaajo wuxuu ahaa Madaxweynihii 9-aad ee Soomaaliya, waana aasaasihii Xisbiga Nabad iyo Nolol.<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.nabadiyonolol.com/ |access-date=2023-01-11 |website=Nabad & Nolol |language=en-US}}</ref>
[[File:Mohamed_Abdullahi_Mohamed_(Farmajo),.jpg|thumb|Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, Madaxweynihii 9-aad ee Soomaaliya.]]
Maxamed Siyaad Barre wuxuu ahaa Madaxweynihii hore ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya.
[[File:Siad_Barre_929-8865.jpg|thumb|Maxamed Siyaad Barre, Madaxweynihii hore ee Soomaaliya.]]
* Maxamed Maxamuud Warsame (Jango’an), Wasiirkii hore ee Arrimaha Gudaha Soomaaliya.
* Cabdiweli Sheekh Axmed, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya.
* Maxamuud Cali Magan, Wasiirkii hore ee Qorsheynta, sidoo kalena ahaa Qunsulkii Guud ee Soomaaliya u joogay Maraykanka iyo Kanada.
* Cabdi Faarax Shirdoon, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya.
* Mohamed Ali Facaye, agaasimaha dekedda Kismaayo.
* Cabdiwaaxid Goonjeex, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya.
* C/raxmaan Jaamac Barre, Ra’iisul Wasaare ku-xigeenkii koowaad.
* Shire Jaamac Axmed, aqoonyahan iyo af-yaqaan hirgeliyey farta Laatiinka ee casriga ah ee Af-Soomaaliga.
* Jeneraal Yuusuf Cismaan Dhuumaal, Taliyihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Faarax Xuseen Sharma’arke, faylasuuf iyo abwaan.
* Cumar Xaaji Masale, Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga iyo Caafimaadka Soomaaliya.
* Axmed Cabdullaahi Guuleed, qoraa iyo cilmi-baare.
* Maxamed Xaashi Cabdi, Madaxweyne ku-xigeenkii hore ee Maamulka Galmudug.
* Dr. Mohamed Said Samatar, naqshadeeye iyo naqshadeeye dhismayaal Soomaali ah, aasaasihii Jabhadda Qaranka Soomaaliyeed.
* Amiir Nuur ibn Mujaahid, hoggaamiyihii labaad ee qabsaday Saldanaddii Adal (1550–1567).
* Imaam Axmed Gurey, hoggaamiye ciidan oo Itoobiya la dagaallamay, isla markaana ah shakhsiyad si weyn looga xuso Harar.
* Faadumo Isaak Biixi, haweeneydii ugu horreysay ee Soomaali ah ee safiir ka noqota Geneva, sidoo kalena ahayd Agaasimaha Waaxda Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda.<ref>{{Cite web |date=2018-09-21 |title=A Surprise Visit by Ambassador Extraordinaire Fatima Bihi |url=https://wardheernews.com/a-surprise-visit-by-ambassador-extraordinaire-fatima-bihi/ |access-date=2023-01-11 |website=WardheerNews |language=en}}</ref>
* Khaliif Faarax Xayir, abwaan inta badan curiya maansooyin waddani ah.
* Axmed Warsame, Madaxii hore ee Akadeemiyadda Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Aadan Ibraahim Aw Xirsi, qoraa iyo siyaasi gacan ka geystay qorsheynta dowlad-goboleedka Jubaland.
* C/llaahi Caanood, Abaanduulihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Korneyl Barre Aadan Shire Hiiraale, Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga Soomaaliya, isla markaana ahaa madaxa Isbahaysiga Dooxada Jubba.
* Cabdulqaadir Sheekh Diini, Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga Soomaaliya.
* Abdi Shire Warsame, Safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyey Kenya iyo Shiinaha.
* Abdulahi Sheikh Ismail Fara-Tag, xubin ka tirsan Aqalka Sare ee Soomaaliya, isla markaana ahaa Madaxweyne ku-xigeenkii hore ee Jubaland.<ref>{{Cite web |title=Abdullahi Sheikh Ismail (Fartaag) |url=https://senate.gov.so/members/abdullahi-sheikh-ismail-fartaag/ |access-date=2023-01-11}}</ref>
* Axmed Maxamed Xasan, xubin ka tirsan Baarlamaanka Pan-African.
* Jeneraal Dr. Cali Nuur.
* Jeneraal Maxamed Xaashi “Gaani”, Taliyihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Garaad Hirabu Goita Tedros.
* Axmed 'Idaaja' Faarax Cali, aqoonyahan ku xeel dheer suugaanta Soomaaliyeed.
* Mohamed Aden Sheikh, Madaxii hore ee Horumarinta Tignoolajiyada Soomaaliyeed.
* Cabdulqaadir 'Yamyam' Xirsi Siyaad, abwaan iyo qoraa riwaayado Soomaali ah.
* Cali Mataan Xaashi, duuliyihii ugu horreeyey ee Soomaali ah, isla markaana ahaa Taliyihii Ciidanka Cirka.
* Axmed Sheekh Cali Axmed, qoraa iyo Madaxweynihii hore ee Maxkamadda Racfaanka.<ref>{{Cite web |title=Ahmed Sheikh Ali's biography, net worth, fact, career, awards and life story - ZGR.net |url=https://www.zgr.net/en/people/ahmed-sheikh-ali-biography-fact-career-awards-net-worth-and-life-story/ |access-date=2023-01-11 |website=www.zgr.net}}</ref>
==Tixraacyo==
{{Reflist}}
==Ilaha==
* {{cite book |title=[[Encyclopedia of Religion and Ethics|Encyclopedia of Religion and Ethics Part 12]]| isbn = 0-7661-3687-6 | page = 490 }}
* {{cite book |title=[[FUTUH UL HABSHAH OR THE CONQUEST OF ABYSSINIA]]| isbn = 978-0-9723172-5-2 | page = 37 | last1 = Pankhurst | first1 = Richard | date = 2003 | publisher = Tsehai Publishers & Distributors }}
* [https://merip.org/1982/06/nationalism-turned-inside-out/ "Qaraniyaddu Gudaheeda bay ka soo baxday"]
* [https://books.google.com/books?id=XMoNDgAAQBAJ Shucuubta Geeska Afrika: Soomaali, Canfar iyo Saaxo]
{{Beelaha Soomaalida}}
[[Category:Daarood]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
4b9ufe78ma1hdkoq8lkakh3dedykokm
312067
312059
2026-11-08T13:17:50Z
Isma4l
41797
Wax laga beddelay dejimaha ilaalinta ee "[[Mareexaan]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
312059
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Mareexaan<br>مريحان
| image =
| caption =
| type = [[Daarood|Qabiilka Soomaaliyeed ee Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Somalia]]<br>{{flagicon|Ethiopia}}[[Ethiopia]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yemen]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af Soomaali|Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches =
| parent_tribe = Sade
| image_size = 250px
}}{{Beelaha_Soomaalida}}
'''Marehan''' ({{lang-so|Mareexaan}}) ({{lang-ar|مريحان}}) waa qabiil ka mid ah beelaha [[Soomaaliyeed]] ee ugu waaweyn qabiilka [[Daarood]] <ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |date=19 June 2015 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=978-1-01-472670-4 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&q=i+m+lewis+daarood+1%2C000%2C000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019|url-access=subscription }}</ref>
Mareexaan waa qabiilka ugu badan ee dega dowlad-goboleedka [[Jubaland]], wuxuuna ku badan yahay gobollada [[Gedo]], [[Jubbada Dhexe]] iyo [[Jubbada Hoose]]. Magaalooyinka waaweyn ee ay beeshu degto waxaa ka mid ah [[Beled Xaawo]], [[Jilib]], [[Saakow]], [[Kismaayo]], [[Baardheere]] iyo Buurgaabo. Waxay si gaar ah ugu badan yihiin galbeedka [[Jubbada Dhexe]], gaar ahaan agagaarka [[Bu'aale|Buaale]]. Xoolahoodu waxay daaqaan dhulal fogfog oo ka tirsan [[Shabeellaha Hoose]] iyo xeebaha [[Jubbada Hoose]]. Waxay sidoo kale degaan koonfurta, gaar ahaan magaalooyinka Bilis Qooqaani, Biibi iyo Midi, iyo deegaanno kale oo kala duwan. Qabiilku wuxuu ka mid yahay beelaha ugu badan ee degmada Kismaayo, wuxuuna dhul ballaaran ku leeyahay gobolka [[Badhaadhe]]. Dhulkaas waxaa sidoo kale dega beelaha Dagoodi iyo Gaaljecel, gaar ahaan dhulka xeebaha ah. Deegaannada ugu waaweyn ee Mareexaan ka degaan waxaa ka mid ah Raas Mareexaan iyo Buurgaabo. Magaalooyinka kale ee ay beeshu degto waxaa ka mid ah Birta Dheer, [[Istanbul]], Qudus, [[Goobweyn]], Berhan iyo Buulo Xaaji.
Qabiilka Mareexaan waxaa sidoo kale laga helaa [[Galmudug]], gaar ahaan gobolka [[Galguduud]], halkaas oo ay ka mid yihiin beelaha ugu badan ee dega. Waxay si gaar ah ugu badan yihiin magaalada iyo degmada [[Caabudwaaq]]. Qabiilka waxaa sidoo kale laga helaa bariga Wajeer, halkaas oo uu ka mid yahay beelaha ugu badan. Waxay degaan dhulka ku teedsan waddada, waxaana si weyn looga helaa Mandheera iyo Gaarisa. Beeshani sidoo kale waxay ka mid tahay beelaha waaweyn ee dowlad-goboleedka [[Koonfur Galbeed Soomaaliya]], waxayna degaan qaybo badan oo ka mid ah degmooyinka Yeed, Qansaxdheere iyo Diinsoor. Xuduudda daaqsinka ee qabiilku waxay ka bilaabataa magaalada Buurgaabo ee degmada Badhaadhe, waxayna gaartaa Baraawe. Qabiillada Hubeer iyo Yantaar ayaa la sheegay inay asal ahaan ka soo jeedaan Mareexaan, waxayna degaan gobollada Diinsoor iyo Qansaxdheere, halkaas oo ay ku nool yihiin walaalahooda Yabar Xuseen.
Qabiilka Mareexaan wuxuu sidoo kale degaa inta badan jasiiradaha Bajuuni, oo ay ku jirto jasiiradda Kooyama. Mareexaan waxay degeen Raas Mareexaan horraantii qarnigii 20-aad, iyagoo deegaanno ka samaystay meel u dhow jasiiradaha Bajuuni.
Qabiilka Mareexaan waxaa sidoo kale laga helaa magaalada Diridhaba, oo la sheegay inay iyagu dhiseen. Si kastaba ha ahaatee, dadka ugu badan ee magaalada dega waa Oromo, inkasta oo ay sidoo kale ku nool yihiin Soomaali tiro badan.
Waxaa sidoo kale laga helaa deegaanno ka tirsan gobolka Bale, sida Ginir, iyo gobolka Shewa, gaar ahaan magaalada Adama. Qabiilka waxaa sidoo kale laga helaa deegaanno ku baahsan gobollada Axmaarada, Tigrayga iyo Gurage, kuwaas oo intooda badan la sheegay inay ka soo farcameen dadkii ka haray dagaalladii Adal.
==Dulmar==
Intii u dhaxaysay qarniyadii 17-aad iyo 18-aad, Mareexaan waxaa la sheegay inay degganaayeen dhul ka bilaabma Bandar Siyada ee Gacanka Cadmeed ilaa Raas-el-Khail ee Badweynta Hindiya, taas oo ka dhigan inta badan waqooyiga Soomaaliya.<ref>Encyclopedia of Religion and Ethics, Part 12 by James Hastings, {{ISBN|0-7661-3687-6}}, pp. 490</ref> Qabiilka waxaa lagu xusay inuu door muhiim ah ka qaatay ololihii Imaam Axmad bin Ibrihim al-Ghazi ee ka dhanka ahaa Itoobiya qarnigii 16-aad. Taliyihii ciidamada Soomaalida, isla markaana ahaa ku-xigeenka ugu dhow ee imaamka, wuxuu ahaa hoggaamiye Mareexaan ah oo la oran jiray Garaad Hirabu Goita Tedros. Axmad ibn Ibrihim Al-Ghazi laftiisa ayaa sidoo kale la sheegay inuu ka tirsanaa qabiilka, faraciisana waxaa laga helaa Gedo, Soomaaliya, iyagoo ka tirsan beesha Reer Garaad. Sidoo kale, qaar ka mid ah dadka Axmaarada iyo Gurage ayaa sheegta inay qabiilka ka soo jeedaan.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/introductiontoec0000pank|url-access=registration|title=An introduction to the economic history of Ethiopia, from early times to 1800|last=Pankhurst|first=Richard|date=1961-01-01|publisher=Lalibela House|page=[https://archive.org/details/introductiontoec0000pank/page/175 175]|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YgIwAQAAIAAJ|title=The conquest of Abyssinia: 16th century|last=ʻArabfaqīh|first=Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir|date=2003-01-01|publisher=Tsehai Publishers & Distributors|others=Probably the Habar Makadur, as a footnote [I.M. Lewis]|page=27|isbn=978-0-9723172-6-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XMoNDgAAQBAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|last=Lewis|first=I.M.|quote=There are two main fractions, the Habr Afan and Habr Makadur, formerly united under a common hereditary chief (ogaz).|publisher=Red Sea Press|year=1998|isbn=978-1-56902-104-0}}</ref>
Waxay si wadajir ah uga qayb qaateen sidii ciidammada cadowga looga riixi lahaa bannaanka Harar iyo deegaannada ka sii fog, iyagoo gacan ka geystay xasillooni-darradii ku timid boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Itoobiya. Dagaalladaas waxaa ka qayb galay qaansoley Soomaali ah oo ka kala tirsanaa Mareexaan iyo Gerri. Al-Ghazi wuxuu ku guulaystay inuu ka adkaado ciidammadii Itoobiya oo tiradoodu lagu sheegay 16,000 oo fardooley ah iyo in ka badan 200,000 oo ciidan lug ah. Burburkii saldanadda ka dib, qabiilku wuxuu sii waday inuu saameyn ku yeesho imaamkii Aussa.<ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''</ref>
Waxaa sidoo kale jiray Amiir Nuur ibn Mujaahid, oo ahaa hoggaamiye kale oo duullaan ku qaaday Itoobiya. Wuxuu ahaa taliyihii cutubka Melesay, wuxuuna qabsaday gobollo ka tirsan koonfur-bari Itoobiya. Wuxuu si guul leh uga adkaaday ciidammadii Gelawdewos, kaas oo lagu dilay dagaalkii Fatgar. Waxa kale oo uu dhisay derbiyada magaalada Harar oo dhererkoodu dhan yahay 3.9 km. Derbiyadaasi waxay ka mid yihiin goobaha Dhaxalka Adduunka ee UNESCO, waana derbiyada ugu dhaadheer bariga Afrika. Wiilkiisu wuxuu taageeray Talxa bin Cabbaas, oo ahaa ina Wazir Cabbaas, dagaalkii uu kula jiray faracii Cuthmaan ee Xabashida. Faraciisuna waxay sii wadeen xukunka imaaraadka Harar.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XMoNDgAAQBAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|last=Lewis|first=I.M.|quote=There are two main fractions, the Habr Afan and Habr Makadur, formerly united under a common hereditary chief (ogaz).|publisher=Red Sea Press|year=1998|isbn=978-1-56902-104-0}}</ref><ref>Richard Pankhurst, ''An Introduction to the Economic History of Ethiopia, from Early Times to 1800''</ref>
===Garaad Hirabu Goita Tedros===
Mareexaan wuxuu Adal ku lahaa hoggaamiyeyaal badan oo awood leh, waxaana ka mid ahaa Garaad Hirabu, oo la siiyey magaca Amiirka Soomaalida. Intii uu socday dagaalkii Adal, waxaa jiray saddex jeneraal oo kala ahaa Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi, Garaad Hirabu Goita Tedros iyo Suldaan Muhammad.<ref>S. ARTHUR STRONG, "Futuh Ul Habashah, or, THE CONQUEST OF ABYSSINIA"</ref>
Garaad Hirabu ayaa la sheegay inuu Imaamka ka badbaadiyey Suldaan Abuu Bakar ibn Muxamed, oo ahaa ninkii ay xafiiltamayeen ee boqortooyadii Abaadir, isla markaana dilay ina-adeerkii Garaad Hirabu iyo Axmad ibn Ibraahim Al-Ghazi oo loo yaqaanay Abuun Cadaashe. Abuu Bakar bin Muxamed, isaga oo doonayay inuu ka aarguto qabsashadii Saldanadda Adal ee ay la wareegtay boqortooyadii Abaadir, wuxuu isku dayay inuu afgambi ku sameeyo Imaamka oo uu dilo. Hase yeeshee, waxaa arrintaas ka hor istaagay Amiir Garaad Hirabu Goita Tedros.<ref>S. ARTHUR STRONG, "Futuh Ul Habashah, or, THE CONQUEST OF ABYSSINIA"</ref>
Garaad Hirabu wuxuu ahaa wiilkii Goyta Cali (Tedros, oo ahaa magac ay bixiyeen dadka deegaanka Harla). Aabbihii wuxuu hayey xil sare oo ka tirsan suldaannimada, wuxuuna maamuli jiray dhammaan waddooyinka ganacsiga ee boqortooyada. Waxa kale oo uu hayn jiray furayaasha albaabbada Harar xilliyada habeenkii. Magaca Goyta wuxuu ahaa darajo ka hooseysa oo keliya tan Amiirka iyo Suldaanka, wuxuuna ka mid ahaa darajooyinka ugu sarreeya ee hoggaanka ciidanka. Garaad Hirabu Goita Tedros wuxuu ku guulaystay inuu qabsado gobollada Bale iyo Tigrayga.<ref>S. ARTHUR STRONG, "Futuh Ul Habashah, or, THE CONQUEST OF ABYSSINIA"</ref>
==Kooxaha==
Isbahaysiga Dooxada Jubba wuxuu ahaa garab siyaasadeed oo ka qayb qaatay dagaalladii sokeeye ee Soomaaliya.<ref>{{Cite web |date=2002-10-22 |title=Interview with Barre Adan Shire, chairman of the Juba Valley Alliance (JVA) |url=https://www.thenewhumanitarian.org/fr/node/203851 |access-date=2022-05-28 |website=The New Humanitarian |language=fr}}</ref>
Xisbigii Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed wuxuu ahaa xisbigii ka talinayey Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya intii u dhaxaysay 1976 iyo 1991.<ref>{{Cite journal |last=Sheik-Abdi |first=Abdi |date=1981 |title=Ideology and Leadership in Somalia |url=https://www.jstor.org/stable/160610 |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=19 |issue=1 |pages=163–172 |doi=10.1017/S0022278X00054161 |jstor=160610 |s2cid=154797130 |issn=0022-278X|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |date=1982-06-15 |title="Nationalism Turned Inside Out" |url=https://merip.org/1982/06/nationalism-turned-inside-out/ |access-date=2022-05-28 |website=MERIP |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-05-27 |title=Mohamed Siad Barre (1910-1995) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/mohamed-siad-barre-1910-1995/ |access-date=2022-12-03 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mohamed Siad Barre {{!}} president of Somalia {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mohamed-Siad-Barre |access-date=2022-12-03 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
Jabhadda Waddaniga Soomaaliyeed (SNF) waxay sidoo kale ahayd dhaqdhaqaaq kacaan iyo maleeshiyo hubaysan oo ka jiray Soomaaliya ka dib markii la riday Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga ahayd ee Soomaaliya.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Somalia: Information on the Somali National Front (SNF) since 1994 |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ab744.html |access-date=2022-05-28 |website=Refworld |language=en}}</ref>
==Geedka qabiilka==
Ma jiro heshiis cad oo laga gaaray qaab-dhismeedka qabiilka iyo kala-qaybsanaantiisa, waxaana jira abtirsiinyo kala duwan. Liiska soo socda waxaa laga soo xigtay warbixinta Bangiga Adduunka ee ''Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics'' ee 2005 iyo daabacaadda Xafiiska Arrimaha Gudaha ee Boqortooyada Ingiriiska ee ''Somalia Assessment 2001''.<ref name="worldbank55">Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics]'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.55 Figure A-1</ref><ref name="ind01b_somalia_ca">[http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf Country Information and Policy Unit, Home Office, Great Britain, Somalia Assessment 2001, Annex B: Somali Clan Structure] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081350/http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |date=2011-07-16 }}, p. 43</ref>
Qabiilka Mareexaan iyo jilibyada ka farcama waxaa loo kala qaybiyaa qaybo kala duwan oo dega Jubaland, Galguduud iyo Mudug. Sida ku cad warbixinta Bangiga Adduunka, geedka abtirsiinta ee soo socda ayaa la soo bandhigay:<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics]'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.56 Figure A-2</ref>
* Sade
* Mareexaan
* Facaaye
* Saciid Afisoone
* Awsame
* Owrmidig
* Baalyeri
* Xiinle
* Hodonbari
* Hogaanyo
* Hodonbari (Suhayweyn)
* Gaalshireedle
* Gashashoor (joogitaanka Yemen)
* Al-Donbari / Al-Danabir / Dthambari
* Xasan Gaalshireedle
* Reer Yuusuf
* Ibraahim
* Wacmaasho
* Gumarwaaq
* Isaaq Gaalshireedle
* Amaanreer
* Maxamed Amaanreer (Wagardhac)
* Reer Gadiid
* Reer Wardheere
* Reer Allamagan
* Cumar Dheer
* Reer Afweyne
* Reer Rooble
* Reer Faahiye
* Reer Faatax
* Reer Kheyr
* Sririg
* Reer Ciise
* Siyaad Liibaan
* Rubeec
* Cali Amaanreer (Hawraarsame)
* Talxe Amaanreer (Talxe)
* Ridamiir Amaanreer
* Ridaamiir
* WarWaa'Jecle
* Fiqi Yacquub
* Rer Gadiid
* Rer Abdi Ali
* Rer Ugaas Jiir (Ugaasyada Fiqi-Yacquub)
* Axmed Faarax
* Rer Ilbir
* Rer Cabsiya
* Rer Geedi
* Rer Jilaal
* Rer Rooble
* Habar Ciise (Ciise WarWaa'Jecle)
* Xuseen WarWaa'Jecle
* Muuse Xuseen
* Cali Xuseen (Celi)
* Cabdiraxiin Muuse
* Abaadir Muuse
* Daa'uud Abaadir
* Soonfure Abaadir (Soonfure)
* Daa'uud
* Boqor Maxamed Daa'uud
* Cali Maxamed (Cali Dheere)
* Cismaan Maxamed (Reer Cismaan)
* Reer Agoon
* Faarax Agoon
* Maxamed Agoon
* Reer Rooble
* Reer Muuse
* Reer Wardheere
* Reer Idiris
* Reer Saleebaan
* Yuusuf Maxamed (Reer Yuusuf)
* Axmed Maxamed
* Ciis
* Mataan
* Garaad Adam
* Yuusuf Mataan
* Garaad Adam
* Garaad Cali "Goita Tedros"
* Garaad Abibeker "Gilgila"
* Garaad Cali
* Ibraahim
* Garad Hirabu Goita Tedros
* [[Imaam Axmed Qaasi|Garaad Axmed]]
* Mohammed
* Siyaad
* Dauud
* Muuse
* Xariire
* Naasir
* Guuleed
* Shareido
* Garaad Axmed
* Guleed
* Wacays
* Sharaawe
* Kama
* Khalaf
* Garaad Abdinasir
* Garaad Abibeker "Gilgila"
* Amir Mohammed
* Ibrahim
* Maxamed Gaas
* Nuur Yuusuf (Imaam Nuur ibn Mujaahid)
* Xuseen Yuusuf
* Bah Gareen
* Siyaad Xuseen (Reer Siyaad Xuseen)
* Reer Rooble Siyaad
* Reer Nuur Siyaad
* Reer Buraale
* Reer Saanyar
* Reer Faarax Siyaad
* Reer Tuur
* Reer Jimca Doon
* Reer Liiban Dalal
* Reer Cadaan
* Reer Qeyr
* Reer Odowaa
* Yabar Xuseen
* Khalaf Xuseen
* Ughaz Khalaf Xuseen
* Samatar Khalaf
* Ugaas Sharmaarke Khalaf
* Ugaas Sharmaarke
* Bah Dir
* Bah Abasguul
* Ugaas Guuleed
* Baho Guuleed
* Faarax Ugaas
* Guuleed Faarax
* Xersi Faarax
* Samatar Faarax
* Rooble Faarax
* Ugaas Diini Faarax (Reer Diini)
* Bah Ogaaden
* Reer Dalal
* Reer Xirsi
* Reer Maxmuud Guuled
* Bah Dhulbahante
* Reer Allamagan Diini
* Reer Qaliif Diini (Qaliif Gawracane)
* Bah Xawaadle
* Reer Ugaas Sharmaake
* Reer Siyaad
* Reer Warsame
* Bah Daraandoole
* Reer Kooshin
* Reer Nuur
* Reer Warfaa Diini
* Reer Shirwac Diini
* Reer Maxmuud Diini
* Reer Faarax Diini<ref>Worldbank, ''[http://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics]'', January 2005, Appendix 2, Lineage Charts, p.57 Figure A-3</ref>
==Dad xusid mudan==
Maxamed Cumar Saalixi wuxuu ahaa saynisyahan, injineer iyo la-taliyaha arrimaha badaha ee Madaxtooyada Soomaaliya. Waxaa lagu tiriyaa inuu ka qayb qaatay ilaalinta kaydka xogta badda Soomaaliya xilligii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee 1991-kii.
Cabdiweli Sheekh Axmed wuxuu ahaa Ra'iisul Wasaarihii 17-aad ee Soomaaliya, dhaqaale-yahan iyo siyaasi.
[[File:2014_04_09_UNMASS_Press_Confrence-4_(13758710305)_(cropped).jpg|thumb|Cabdiweli Sheekh Axmed, Ra’iisul Wasaarihii 17-aad ee Soomaaliya.]]
Senator Mowliid Xuseen Guhad wuxuu ahaa guddoomiye ku-xigeenka Aqalka Sare ee Soomaaliya intii u dhaxaysay 2017 iyo 2022.
Muhammad Gasa (Af-Carabi: محمد قاسا) (wuxuu dhintay 1583) wuxuu ahaa imaamkii ugu horreeyey ee imaamka Aussa, wuxuuna qaraabo la ahaa Nuur bin Mujaahid iyo Axmed Al-Ghazi.
Maxamed Cabdullaahi Farmaajo wuxuu ahaa Madaxweynihii 9-aad ee Soomaaliya, waana aasaasihii Xisbiga Nabad iyo Nolol.<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.nabadiyonolol.com/ |access-date=2023-01-11 |website=Nabad & Nolol |language=en-US}}</ref>
[[File:Mohamed_Abdullahi_Mohamed_(Farmajo),.jpg|thumb|Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, Madaxweynihii 9-aad ee Soomaaliya.]]
Maxamed Siyaad Barre wuxuu ahaa Madaxweynihii hore ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya.
[[File:Siad_Barre_929-8865.jpg|thumb|Maxamed Siyaad Barre, Madaxweynihii hore ee Soomaaliya.]]
* Maxamed Maxamuud Warsame (Jango’an), Wasiirkii hore ee Arrimaha Gudaha Soomaaliya.
* Cabdiweli Sheekh Axmed, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya.
* Maxamuud Cali Magan, Wasiirkii hore ee Qorsheynta, sidoo kalena ahaa Qunsulkii Guud ee Soomaaliya u joogay Maraykanka iyo Kanada.
* Cabdi Faarax Shirdoon, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya.
* Mohamed Ali Facaye, agaasimaha dekedda Kismaayo.
* Cabdiwaaxid Goonjeex, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya.
* C/raxmaan Jaamac Barre, Ra’iisul Wasaare ku-xigeenkii koowaad.
* Shire Jaamac Axmed, aqoonyahan iyo af-yaqaan hirgeliyey farta Laatiinka ee casriga ah ee Af-Soomaaliga.
* Jeneraal Yuusuf Cismaan Dhuumaal, Taliyihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Faarax Xuseen Sharma’arke, faylasuuf iyo abwaan.
* Cumar Xaaji Masale, Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga iyo Caafimaadka Soomaaliya.
* Axmed Cabdullaahi Guuleed, qoraa iyo cilmi-baare.
* Maxamed Xaashi Cabdi, Madaxweyne ku-xigeenkii hore ee Maamulka Galmudug.
* Dr. Mohamed Said Samatar, naqshadeeye iyo naqshadeeye dhismayaal Soomaali ah, aasaasihii Jabhadda Qaranka Soomaaliyeed.
* Amiir Nuur ibn Mujaahid, hoggaamiyihii labaad ee qabsaday Saldanaddii Adal (1550–1567).
* Imaam Axmed Gurey, hoggaamiye ciidan oo Itoobiya la dagaallamay, isla markaana ah shakhsiyad si weyn looga xuso Harar.
* Faadumo Isaak Biixi, haweeneydii ugu horreysay ee Soomaali ah ee safiir ka noqota Geneva, sidoo kalena ahayd Agaasimaha Waaxda Afrika ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda.<ref>{{Cite web |date=2018-09-21 |title=A Surprise Visit by Ambassador Extraordinaire Fatima Bihi |url=https://wardheernews.com/a-surprise-visit-by-ambassador-extraordinaire-fatima-bihi/ |access-date=2023-01-11 |website=WardheerNews |language=en}}</ref>
* Khaliif Faarax Xayir, abwaan inta badan curiya maansooyin waddani ah.
* Axmed Warsame, Madaxii hore ee Akadeemiyadda Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Aadan Ibraahim Aw Xirsi, qoraa iyo siyaasi gacan ka geystay qorsheynta dowlad-goboleedka Jubaland.
* C/llaahi Caanood, Abaanduulihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Korneyl Barre Aadan Shire Hiiraale, Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga Soomaaliya, isla markaana ahaa madaxa Isbahaysiga Dooxada Jubba.
* Cabdulqaadir Sheekh Diini, Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga Soomaaliya.
* Abdi Shire Warsame, Safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyey Kenya iyo Shiinaha.
* Abdulahi Sheikh Ismail Fara-Tag, xubin ka tirsan Aqalka Sare ee Soomaaliya, isla markaana ahaa Madaxweyne ku-xigeenkii hore ee Jubaland.<ref>{{Cite web |title=Abdullahi Sheikh Ismail (Fartaag) |url=https://senate.gov.so/members/abdullahi-sheikh-ismail-fartaag/ |access-date=2023-01-11}}</ref>
* Axmed Maxamed Xasan, xubin ka tirsan Baarlamaanka Pan-African.
* Jeneraal Dr. Cali Nuur.
* Jeneraal Maxamed Xaashi “Gaani”, Taliyihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
* Garaad Hirabu Goita Tedros.
* Axmed 'Idaaja' Faarax Cali, aqoonyahan ku xeel dheer suugaanta Soomaaliyeed.
* Mohamed Aden Sheikh, Madaxii hore ee Horumarinta Tignoolajiyada Soomaaliyeed.
* Cabdulqaadir 'Yamyam' Xirsi Siyaad, abwaan iyo qoraa riwaayado Soomaali ah.
* Cali Mataan Xaashi, duuliyihii ugu horreeyey ee Soomaali ah, isla markaana ahaa Taliyihii Ciidanka Cirka.
* Axmed Sheekh Cali Axmed, qoraa iyo Madaxweynihii hore ee Maxkamadda Racfaanka.<ref>{{Cite web |title=Ahmed Sheikh Ali's biography, net worth, fact, career, awards and life story - ZGR.net |url=https://www.zgr.net/en/people/ahmed-sheikh-ali-biography-fact-career-awards-net-worth-and-life-story/ |access-date=2023-01-11 |website=www.zgr.net}}</ref>
==Tixraacyo==
{{Reflist}}
==Ilaha==
* {{cite book |title=[[Encyclopedia of Religion and Ethics|Encyclopedia of Religion and Ethics Part 12]]| isbn = 0-7661-3687-6 | page = 490 }}
* {{cite book |title=[[FUTUH UL HABSHAH OR THE CONQUEST OF ABYSSINIA]]| isbn = 978-0-9723172-5-2 | page = 37 | last1 = Pankhurst | first1 = Richard | date = 2003 | publisher = Tsehai Publishers & Distributors }}
* [https://merip.org/1982/06/nationalism-turned-inside-out/ "Qaraniyaddu Gudaheeda bay ka soo baxday"]
* [https://books.google.com/books?id=XMoNDgAAQBAJ Shucuubta Geeska Afrika: Soomaali, Canfar iyo Saaxo]
{{Beelaha Soomaalida}}
[[Category:Daarood]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
4b9ufe78ma1hdkoq8lkakh3dedykokm
Dhulbahante
0
6111
312065
298853
2026-11-08T13:15:25Z
Isma4l
41797
Isma4l wareejiyay bogga [[Reer-Darawiish]] ilaa [[Dhulbahante]] oo aan ka tagin sii toosin: Ka noqo Kharribaada wareejinta bogga
298853
wikitext
text/x-wiki
[[File:Reer Darwiish tree.png|thumb|Abtirsiga reer-Darawiish]]
'''Si'iid Harti''' ama '''Reer Khatumo''' ama '''Dhulbahante''' ama '''reer Darawiish''' waa qabiil Soomaaliyeed oo ku xeeran [[SSC-Khatumo state]], iyo ka mid ah [[Harti]] ee beelwaynta [[Daarood]]<ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |accessdate=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=i+m+lewis+daarood+1,000,000#v=onepage |accessdate=18 September 2019|isbn=9780852552803 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |accessdate=18 September 2019|doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 }}</ref>. Reer-Darawiish wuxuu degaa saddexda gobol ee u dhexeya [[Puntland]] iyo Somaliland [[Sool]] , [[Sanaag]] , iyo [[Cayn]].<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=57}}</ref> Dalka Soomaaliya waxay ka degaan jubooyinka, gaar ahaan magaalada [[Kismaayo]].<ref name="PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING">{{cite web |last1=Bradbury |first1=M |title=PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING |url=https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/122751/bk-somali-conflict-part4-010194-en.pdf?sequence=4&isAllowed=y |publisher=Oxfam Library |accessdate=21 September 2019 |archive-date=22 Bisha Saddexaad 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322143126/https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/122751/bk-somali-conflict-part4-010194-en.pdf?sequence=4&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref><ref name="International Crisis Group">{{cite web |last1=Elder |first1=Claire |last2=Yusuf |first2=Zakaria |title=Jubaland in Jeopardy: The Uneasy Path to State-Building in Somalia |url=https://www.crisisgroup.org/africa/horn-africa/somalia/jubaland-jeopardy-uneasy-path-state-building-somalia |publisher=International Crisis Group |accessdate=21 September 2019|date=2013-05-21 }}</ref> Dalka [[Itoobiya]] waxay ka degaan [[Doolow|Soonaha Doolow]] gaar ahaan xaafadaha [[Bookh]], [[Danot (woreda)|Danot]] iyo [[Wardheer]].<ref name="africa.upenn.edu">{{cite web |last1=Bryden |first1=Matt |title=Report on Mission to Haud Area (REGION 5) |url=http://www.africa.upenn.edu/eue_web/Haud_gen.htm |publisher=UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME |accessdate=17 September 2019}}</ref> Farcanka beesha reer darawiish wuxuu kuu aasan yahay Badwein.<ref>{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://www.faoswalim.org/resources/Land/General_Survey_Somaliland_Protectorate_1944-1950.pdf |access-date=2022-03-23 |archive-date=2019-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921000306/http://www.faoswalim.org/resources/Land/General_Survey_Somaliland_Protectorate_1944-1950.pdf |url-status=dead }}</ref>
Beeshu waxay caan ku tahay boqortooyada [[Diiriye Guure]] iyo halgankii uu la galey Boqortooyadii Ingriiska iyo dowrkii taariikhiga ahaa ay ka qaadatay taageerida Dhaqdhaqaaqa Darawiishta oo dagaal dhiig badan ku daatay ay la galeen quwadihii gumaysiga [[1899]] ilaa [[1920]].<ref name="Springer">{{cite book |last1=De Vries |first1=Lotje |last2=Englebert |first2=Pierre |last3=Schomerus |first3=Schomerus |title=Secessionism in African Politics: Aspiration, Grievance, Performance, Disenchantment |date=21 September 2018 |publisher=Springer |page=96}}</ref> Dhaxalkaas awgood, ayaa magaca Daraawiish wuxuu ku dhowaaday in oo la mid noqdo magaca qabiilkan.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |pages=78–79 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf}}</ref>
==Qoraal kooban==
Magaca beesha Reer-Darawiish oo dhameestiran waa [[Harti|Saciid Saalax Cabdi]] [[Daarood|Maxamed Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] . Dhulka aasaasiga beesha ayaa ah gobolka [[Haud]] iyo [[Dooxada Nugaal]], <ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=38 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf}}</ref> qaybaha qabiillada ee kala dega goboladaas ayaa la isugu yeeraa Reer Hawd iyo Reer Nugaal. Xilligan, beeshu waxay leedahay 13 Garaad (ugaasyada beesha). <ref name="declaration">{{Cite web|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|work=GaroweOnline.com|title=Somalia: The Bo'ame Declaration of Dhulbahante Clan Elders|date=2007-11-22|accessdate=2010-11-24|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219090824/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|archivedate=2011-12-19}}</ref>Garaadka ugu sareeya ee madaxdhaqameedka ayaa ah Garaad [[Jaamac Garaad Cali]] oo ka dhaxlay adeerkiis Garaad [[Cabdiqani Garaad Jaamac]].<ref>{{cite book |last1=Connaughton |first1=Stacey L. |last2=Berns |first2=Jessica |title=Locally Led Peacebuilding: Global Case Studies |date=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=46elDwAAQBAJ&pg=PA84&lpg=PA84&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781538114117 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ingiriis |first1=Mohamed H. |title=The Suicidal State in Somalia: The Rise and Fall of the Siad Barre Regime, 1969–1991 |date=2016 |publisher=UPA |page=238 |url=https://books.google.com/books?id=Vzi6CwAAQBAJ&pg=PA361&lpg=PA361&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9780761867203 }}</ref> Adeegsiga ciwaanka Garaad (ayaa aad ugu baahsan Dhulbahante),<ref>{{cite book |last1=Buur |first1=L |last2=Kyed |first2=K |title=State Recognition and Democratization in Sub-Saharan Africa: A New Dawn for Traditional Authorities? |date=2007 |publisher=Springer |page=176 |url=https://books.google.com/books?id=vMeHDAAAQBAJ&pg=PA176&lpg=PA176&dq=dhulbahante+i+m+lewis#v=onepage |accessdate=21 September 2019|isbn=9780230609716 }}</ref> waxaa markii ugu horaysay daah furay awowgii weynaa ee Garaad Shirshore oo horey ugaas ahaan ugu soo shaqeeyay.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |page=83 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
==Siyaasada ==
Sannadkii 1998, waxay beelaha kale ee Harti la aasaaseen Dawlad goboleedka [[Puntland]] sababo qaraabo wadaag awgood.<ref name="Lund">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pDLNDgAAQBAJ&pg=PT301&dq=dhulbahante+sool|title=Rule and Rupture: State Formation Through the Production of Property and Citizenship|last1=Lund|first1=Christian|last2=Eilenberg|first2=Michael|date=2017-05-04|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119384809|language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref>
Si ku saleysan isir ahaan, xiriirka qabaailada Puntland iyo midnimada soomaaliyeed, ayaa codbixiyaasha Sanaag iyo gaar ahaan reer Sool waxay go’aansadeen inay aad uga yaraayeen aftidii madaxbanaanida iyo dastuurka [[Somaliland]] ee 2001.<ref name="Lund"/><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref> In kasta oo beesha Reer-Darawiish ay ku kala jabtay khilaafkii 2007, iyada oo qaarna la safteen Somaliland iyo ciidamadeeda ee agagaarka Laascaanood , Baaqii Boocame ee 2007 ayaa dhammaan salaadiinta beelaha Reer-Darawiish diiday Ajendaha goosashada Somaliland ayna dalbadeen in laga saaro maleeshiyooyinkeeda dhulka dhaqanka u ah beesha. <ref name="markacadey.net">{{cite press release
|title = The Declaration of Clan Elders from Sool, Sanaag and Cayn Regions (North Somalia).
|publisher = Declaration of Dulbahante Traditional clan chiefs
|date = November 23, 2007
|url = http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|accessdate = 2007-11-23
|url-status = dead
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071128023309/http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|archivedate = November 28, 2007
}}</ref><ref name="jstor.org"/>
Qabsashadii Laascaanood ka dib 2007, waxaa soo ifbaxay dhaqdhaqaaq midow oo ujeedadiisu ahayd in Somaliland laga saaro dhulalka Reer-Darawiish. Dhaqdhaqaaqa loogu magac daray Maamulka Midnimada iyo Badbaadinta ee Gobollada [[SSC]] ee Soomaaliya ( Hogaanka Badbaadada iyo midaynta SSC (HBM-SSC )) waxaa hormood ka ahaa [[Saleebaan Ciise Ahxmed]] waxaana la aasaasey 2009.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |pages=81–2 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
Madax dhaqameedyada ugu muhiimsan ee taageeray Dhaqdhaqaaqa SSC waxaa ka mid ahaa Garaad Jaamac Garaad Cali, Garaad Jaamac Garaad Ismaaciil, iyo Garaad Cali Buraale Xasan<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=83|url=https://www.researchgate.net/publication/277325164
|accessdate=21 September 2019}}</ref>
==Meelaha ee ku badantahay beesha==
Beesha Reer-Darawiish waxay degtaa [[Taleex]] , waxay ku badantahay [[Xuddun]] iyo degmooyinka Laascaanood .<ref>{{cite web|title=EASO Country of Origin Information Report Somalia Security Situation|url=https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-09-01|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615215650/http://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|dead-url=yes}}</ref> Xog ururin laga sameeyay degmada Laascaanood 2011 jawaab bixiyaasha ayaa loo aqoonsaday Reer-Darawiish 92.5% halka 2.5%, 1.5% iyo 1.3% loo aqoonsaday Hawiye , Bantu iyo Isaaq siday u kala horreeyaan.<ref>{{cite journal |last1=Somali Observatory of Conflict and Violence Prevention |title=Safety and security District baseline report: Las Anod |date=2011 |pages=15–16 |url=https://www.researchgate.net/publication/313854057 |accessdate=20 September 2019}}</ref> Gobolka Sanaag beeshu waxay ka degtaa degmada [[Ceerigaabo]] ayada iyo beesha [[Habar Yoonis]],<ref>{{cite book|last1=Gebrewold|first1=Belachew|title=Anatomy of Violence: Understanding the systems of conflict and violence in Africa|publisher=Ashgate Publishing Ltd|pages=130|url=https://books.google.com/books?id=VLPW6RBUshQC&pg=PA130&lpg=PA130&dq=sanaag+region+clans#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781409499213|date=2013-03-28}}</ref> sidoo kale [[Togdheer]], beeshaan ayaa ku badan [[Buuhoodle]].<ref>{{cite book|last1=Hoehne|first1=Markus V.|title=Borders & Borderlands as resources in the Horn of Africa|pages=113|url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA113&lpg=PA113&dq=buuhoodle+district#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781847010186|year=2010}}</ref> Degmada Buuhoodle waxaa laga dhigay gobol ka mid ah maamul goboleedka Puntland magaceedana waxaa loo beddelay Cayn sanadkii 2004.<ref>{{cite book |last1=Feyissa |first1=Dereje |last2=Hoehne |first2=Markus V. |title=Borders & Borderlands as Resources in the Horn of Africa |date=2010 |publisher=Boydell & Brewer |page=113 |url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=buuhoodle+district+dhulbahante#v=onepage|isbn=9781847010186 }}</ref> . Sidoo kale ganacsatada Reer-Darawiish waxee degaan Jubaland, magaalada Kismaayo iyo hareeraheeda.<ref name="PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING"/><ref name="International Crisis Group"/>
Dalka Itoobiya , beesha Reer-Darawiish waxay Gobolka Soomaali galbeed ka degaan aagga Doollow , gaar ahaan xaafadaha [[Bookh]], [[Danot (woreda)|Danot]] iyo [[Wardheer]] . Dalka [[Kenya]] gaar ahaan Gobolka Waqooyi Bari waxaa ku nool beel ku abtirsata Reer-Darawiish.<ref>{{cite book |last1=Raeymaekers |first1=Timothy |title=Violence on the Margins: States, Conflict, and Borderlands |date=27 Aug 2013 |publisher=Springer |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=oYCYAAAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=dhulbahante+in+kenya#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781137333995 }}</ref>
Reer-Darawiish wuxuu si gaar ah u degay magaalooyinka waqooyiga Soomaaliya ee Laascaanood iyo Buuhoodle .<ref>{{cite journal |last1=Hoehne |first1=Markus Virgil |title=Diasporic engagement in the educational sector in post-conflict Somaliland: A contribution to peacebuilding? |journal=Diaspeace |page=42 |url=https://jyx.jyu.fi/bitstream/handle/123456789/36879/1/DIASPEACE_WP5.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref> Waxaa intaa dheer inay si fiican uga muuqdaan magaalooyinka [[Ceerigaabo]] iyo [[Garoowe]] .
==Tirada beelaha reer darawiish==
Tirada beelaha reer darawiish waxaa ah<ref>Xogta haggaanka Khaatumo 2022</ref>:
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | gaashaanbuur
! bgcolor=lightgrey | jiffo
! bgcolor=lightgrey | tirada
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Qabiilka darawiish map.png|380 px]]
|-
| Ararsame
| Reer Hagar, Wacays Adan
| 100,000
|-
| Bah Ali Gheri
| Cigaal Naleeye, Farax Adan, Arale Mahad, Odala
| 120,000
|-
| Baharsame
|
| 20,000
|-
| Barkad
| n/a
| 60,000
|-
| Jama Siyaad
| n/a
| 80,000
|-
| Naleeye Ahmed
| n/a
| 120,000
|-
| Galool Oriye
| Nur Axmed, Wacays Abdullah, Omar Wacays
| 120,000
|-
| Ugaasyo
| Xassan Ugaas, Xamud Ugaas, Hussein Ugaas
| 150,000
|-
| Reer Aymeed
| Ebirar, Mohamed Muse
| 60,000
|-
| Reer Oodeed
| Ahmed Siciid, Abokor
| 30,000
|-
| Qayaad
| n/a
| 70,000
|-
| Hayaag
| n/a
| 60,000
|-
| Khalid
| n/a
| 50,000
|-
| Yaxye
| n/a
| 40,000
|-
| Reer Xadeed
| Hinjiile, Higis, Yonis, Barre
| 30,000
|-
| Cigaal Naleeye
| n/a
| 20,000
|-
| Odala Samakab
| n/a
| 20,000
|-
| Arale Mahad
| n/a
| 20,000
|-
| Farah Adan Axmed
| n/a
| 20,000
|-
| Helaawe Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
| Helaan Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
|}
==Geedka qabiilka==
*[[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood)
** Maxamed Cabdiraxmaan (Kabaalalaah)
*** Cbdi Maxamed (Kombe)
****Saalax Cabdi (Harti)
*****Saciid Cabdi ('''Reer-Darawiish''')
******Axmed Saciid (Turyar)
******Yoonis Saciid
******Maxamed Saciid
******Xusseen Saciid (Hayaag)
******Muuse Saciid
*******Barre Muse
*******Cussman Muse (Ebirrar)
*******Maxamed Muse
*******Abokor Muse
*******Cabdale Muse
********Yaxye Cabdale
********Adan Cabdale (Hinjile)
********Habarwa Cabdale
*********Khalid Habarwa
*********Shirshore Habarwa
**********Hamud 'Ugaas' Shirshore
**********Xusseen 'Ugaas' Shirshore
**********Maxamuud 'Ugaas' Shirshore
**********Xassan 'Ugaas' Shirshore
***********Cali Xassan
***********Faarax Xassan
***********Samakab Xassan
***********Khayre Xassan
***********Saalex Xassan
***********Samatar Xassan
***********Geedi Xassan
***********Haaruun Xassan
******Cabdi 'Garad' Shirshore (Qayaad)
*******Cumar Cabdi
*******Khayr Cabdi
********Ibrahim Khayre
********Cali Khayre
********Cusmaan Khayre
********Waceys Khayre
******Maxamuud 'Garad' Shirshore
*******Waceys Maxamuud (Cumar Waceys)
*******Saciid Maxauud
********Jamac Saciid
*********Samakab Jamac
*********Axmed Jamac
*********Maxamuud Jamac
*********Warfa Jamac
********Maxamed Saciid (Ugadhyahan)
*********Aadan Maxamed
*********Maxamuud Maxamed
*********Samakab Maxamed
**********Cabdulle Samakab
***********Waceys Cabdulle
***********Abokor Cabdulle
***********Axmed Cabdulle
************Shirwa Axmed
************Cusmaan Axmed
************Nur Axmed
*************Seed Nur
*************Samatar Nur
*************Yusuf Nur
*************Musa Nur
*************Samakab Nur (Bihina Cali)
*************Ismail Nur (Bihina Cali)
*************Hersi Nur
*************Mohamed Nur
*************Cali Nur
************Naleya Axmed
*************Adan Naleya
*************Cabdulle Naleya
*************Samaad Naleya
*************Shirwa Naleya (Bah ina Farax)
*************Liban Naleya (Bah ina Farax)
*************Yusuf Naleya (Bah ina Farax)
*************Cilmi Naleya
*************Jibril Naleya
************* Cali Naleya
**************Farax Cali (Bah Rikhaaye)
**************Maxamed Cali (Bah Rikhaaye)
**************Samatar Cali (Bah Rikhaaye)
**************Igal Cali (Bah ina Araale)
**************Abdi Cali (Bah ina Araale)
**************Fahiye Cali (Bah ina Araale)
**************Axmed Cali (Bah ina Araale)
**************Xuseen Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yacquub Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yusuf Cali (Bah Abdulle)
**************Cilmi Cali (Bah Abdulle)
**************Cumar Cali (Bah Idris)
**************Maxamuud Cali (Bah Idris)
**************Waceys Cali (Bah Idris)
******Faarax 'Garaad' Shirshore
*******Yasin 'Garad' Farax
*******Cabdulleh Garad Farax
********Cali 'Garad' Cabdulle
********Maxamed 'Garad' Cabdulle (Bah'ararsame)
*********Maxamuud 'Garad' Maxamed (Jabane)
**********Maxamed Maxamuud
**********Warsame Maxamuud
**********Liban Maxamuud
**********Sharmarke Maxamuud
********Guleed 'Garaad' Cabdulle (Barkad)
*********Cli Gulled
*********Amir Gulled
*********Maxamuud Gulled
********Bah Ali Gheri
*********Samakab Axmed (Odala)
*********Egal Axmed
*********Warfa Axmed
*********Hassan Axmed
*********Naleye Ahmed (Egal Naleya)
*********Cali'Geri Axmed
**********Ismaciil Cali’Geri
**********Hersi Ali’Geri
**********Shawe Ali’Geri
**********Burale Ali’Geri
**********Gulled Ali’Geri
**********Subaan Ali’Geri
*********Adan Axmed
**********Farax Adan
**********Mahad Adan
********Ararsame
**********Waceys Adan
**********Hagar Adan
***********Gedi Hagar (Bah Ogaden)
***********Addaad Hagar (Bah Ogaden)
***********Warsame Hagar (Bah Ogaden)
***********Cilmi Hagar (Bah Ogaden)
***********Amir Hagar (Bah Ogaden)
***********Gulled Hagar (Bah Ogaden)
***********Ayaar Hagar (Bah Warsengali)
***********Fatah Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Farax Hagar (Bah Warsengali)
==Tixraac==
{{Template:Beelaha Soomaalida}}
72lv58fz6jb5irsbt94u9d8in3ndqf9
312066
312065
2026-11-08T13:16:25Z
Isma4l
41797
Wax laga beddelay dejimaha ilaalinta ee "[[Dhulbahante]]": Kharibaada wareejinta bogga ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
298853
wikitext
text/x-wiki
[[File:Reer Darwiish tree.png|thumb|Abtirsiga reer-Darawiish]]
'''Si'iid Harti''' ama '''Reer Khatumo''' ama '''Dhulbahante''' ama '''reer Darawiish''' waa qabiil Soomaaliyeed oo ku xeeran [[SSC-Khatumo state]], iyo ka mid ah [[Harti]] ee beelwaynta [[Daarood]]<ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |accessdate=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=i+m+lewis+daarood+1,000,000#v=onepage |accessdate=18 September 2019|isbn=9780852552803 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |accessdate=18 September 2019|doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 }}</ref>. Reer-Darawiish wuxuu degaa saddexda gobol ee u dhexeya [[Puntland]] iyo Somaliland [[Sool]] , [[Sanaag]] , iyo [[Cayn]].<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=57}}</ref> Dalka Soomaaliya waxay ka degaan jubooyinka, gaar ahaan magaalada [[Kismaayo]].<ref name="PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING">{{cite web |last1=Bradbury |first1=M |title=PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING |url=https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/122751/bk-somali-conflict-part4-010194-en.pdf?sequence=4&isAllowed=y |publisher=Oxfam Library |accessdate=21 September 2019 |archive-date=22 Bisha Saddexaad 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322143126/https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/122751/bk-somali-conflict-part4-010194-en.pdf?sequence=4&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref><ref name="International Crisis Group">{{cite web |last1=Elder |first1=Claire |last2=Yusuf |first2=Zakaria |title=Jubaland in Jeopardy: The Uneasy Path to State-Building in Somalia |url=https://www.crisisgroup.org/africa/horn-africa/somalia/jubaland-jeopardy-uneasy-path-state-building-somalia |publisher=International Crisis Group |accessdate=21 September 2019|date=2013-05-21 }}</ref> Dalka [[Itoobiya]] waxay ka degaan [[Doolow|Soonaha Doolow]] gaar ahaan xaafadaha [[Bookh]], [[Danot (woreda)|Danot]] iyo [[Wardheer]].<ref name="africa.upenn.edu">{{cite web |last1=Bryden |first1=Matt |title=Report on Mission to Haud Area (REGION 5) |url=http://www.africa.upenn.edu/eue_web/Haud_gen.htm |publisher=UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME |accessdate=17 September 2019}}</ref> Farcanka beesha reer darawiish wuxuu kuu aasan yahay Badwein.<ref>{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://www.faoswalim.org/resources/Land/General_Survey_Somaliland_Protectorate_1944-1950.pdf |access-date=2022-03-23 |archive-date=2019-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921000306/http://www.faoswalim.org/resources/Land/General_Survey_Somaliland_Protectorate_1944-1950.pdf |url-status=dead }}</ref>
Beeshu waxay caan ku tahay boqortooyada [[Diiriye Guure]] iyo halgankii uu la galey Boqortooyadii Ingriiska iyo dowrkii taariikhiga ahaa ay ka qaadatay taageerida Dhaqdhaqaaqa Darawiishta oo dagaal dhiig badan ku daatay ay la galeen quwadihii gumaysiga [[1899]] ilaa [[1920]].<ref name="Springer">{{cite book |last1=De Vries |first1=Lotje |last2=Englebert |first2=Pierre |last3=Schomerus |first3=Schomerus |title=Secessionism in African Politics: Aspiration, Grievance, Performance, Disenchantment |date=21 September 2018 |publisher=Springer |page=96}}</ref> Dhaxalkaas awgood, ayaa magaca Daraawiish wuxuu ku dhowaaday in oo la mid noqdo magaca qabiilkan.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |pages=78–79 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf}}</ref>
==Qoraal kooban==
Magaca beesha Reer-Darawiish oo dhameestiran waa [[Harti|Saciid Saalax Cabdi]] [[Daarood|Maxamed Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] . Dhulka aasaasiga beesha ayaa ah gobolka [[Haud]] iyo [[Dooxada Nugaal]], <ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=38 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf}}</ref> qaybaha qabiillada ee kala dega goboladaas ayaa la isugu yeeraa Reer Hawd iyo Reer Nugaal. Xilligan, beeshu waxay leedahay 13 Garaad (ugaasyada beesha). <ref name="declaration">{{Cite web|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|work=GaroweOnline.com|title=Somalia: The Bo'ame Declaration of Dhulbahante Clan Elders|date=2007-11-22|accessdate=2010-11-24|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219090824/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|archivedate=2011-12-19}}</ref>Garaadka ugu sareeya ee madaxdhaqameedka ayaa ah Garaad [[Jaamac Garaad Cali]] oo ka dhaxlay adeerkiis Garaad [[Cabdiqani Garaad Jaamac]].<ref>{{cite book |last1=Connaughton |first1=Stacey L. |last2=Berns |first2=Jessica |title=Locally Led Peacebuilding: Global Case Studies |date=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=46elDwAAQBAJ&pg=PA84&lpg=PA84&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781538114117 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ingiriis |first1=Mohamed H. |title=The Suicidal State in Somalia: The Rise and Fall of the Siad Barre Regime, 1969–1991 |date=2016 |publisher=UPA |page=238 |url=https://books.google.com/books?id=Vzi6CwAAQBAJ&pg=PA361&lpg=PA361&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9780761867203 }}</ref> Adeegsiga ciwaanka Garaad (ayaa aad ugu baahsan Dhulbahante),<ref>{{cite book |last1=Buur |first1=L |last2=Kyed |first2=K |title=State Recognition and Democratization in Sub-Saharan Africa: A New Dawn for Traditional Authorities? |date=2007 |publisher=Springer |page=176 |url=https://books.google.com/books?id=vMeHDAAAQBAJ&pg=PA176&lpg=PA176&dq=dhulbahante+i+m+lewis#v=onepage |accessdate=21 September 2019|isbn=9780230609716 }}</ref> waxaa markii ugu horaysay daah furay awowgii weynaa ee Garaad Shirshore oo horey ugaas ahaan ugu soo shaqeeyay.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |page=83 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
==Siyaasada ==
Sannadkii 1998, waxay beelaha kale ee Harti la aasaaseen Dawlad goboleedka [[Puntland]] sababo qaraabo wadaag awgood.<ref name="Lund">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pDLNDgAAQBAJ&pg=PT301&dq=dhulbahante+sool|title=Rule and Rupture: State Formation Through the Production of Property and Citizenship|last1=Lund|first1=Christian|last2=Eilenberg|first2=Michael|date=2017-05-04|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119384809|language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref>
Si ku saleysan isir ahaan, xiriirka qabaailada Puntland iyo midnimada soomaaliyeed, ayaa codbixiyaasha Sanaag iyo gaar ahaan reer Sool waxay go’aansadeen inay aad uga yaraayeen aftidii madaxbanaanida iyo dastuurka [[Somaliland]] ee 2001.<ref name="Lund"/><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref> In kasta oo beesha Reer-Darawiish ay ku kala jabtay khilaafkii 2007, iyada oo qaarna la safteen Somaliland iyo ciidamadeeda ee agagaarka Laascaanood , Baaqii Boocame ee 2007 ayaa dhammaan salaadiinta beelaha Reer-Darawiish diiday Ajendaha goosashada Somaliland ayna dalbadeen in laga saaro maleeshiyooyinkeeda dhulka dhaqanka u ah beesha. <ref name="markacadey.net">{{cite press release
|title = The Declaration of Clan Elders from Sool, Sanaag and Cayn Regions (North Somalia).
|publisher = Declaration of Dulbahante Traditional clan chiefs
|date = November 23, 2007
|url = http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|accessdate = 2007-11-23
|url-status = dead
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071128023309/http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|archivedate = November 28, 2007
}}</ref><ref name="jstor.org"/>
Qabsashadii Laascaanood ka dib 2007, waxaa soo ifbaxay dhaqdhaqaaq midow oo ujeedadiisu ahayd in Somaliland laga saaro dhulalka Reer-Darawiish. Dhaqdhaqaaqa loogu magac daray Maamulka Midnimada iyo Badbaadinta ee Gobollada [[SSC]] ee Soomaaliya ( Hogaanka Badbaadada iyo midaynta SSC (HBM-SSC )) waxaa hormood ka ahaa [[Saleebaan Ciise Ahxmed]] waxaana la aasaasey 2009.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |pages=81–2 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
Madax dhaqameedyada ugu muhiimsan ee taageeray Dhaqdhaqaaqa SSC waxaa ka mid ahaa Garaad Jaamac Garaad Cali, Garaad Jaamac Garaad Ismaaciil, iyo Garaad Cali Buraale Xasan<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=83|url=https://www.researchgate.net/publication/277325164
|accessdate=21 September 2019}}</ref>
==Meelaha ee ku badantahay beesha==
Beesha Reer-Darawiish waxay degtaa [[Taleex]] , waxay ku badantahay [[Xuddun]] iyo degmooyinka Laascaanood .<ref>{{cite web|title=EASO Country of Origin Information Report Somalia Security Situation|url=https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-09-01|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615215650/http://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|dead-url=yes}}</ref> Xog ururin laga sameeyay degmada Laascaanood 2011 jawaab bixiyaasha ayaa loo aqoonsaday Reer-Darawiish 92.5% halka 2.5%, 1.5% iyo 1.3% loo aqoonsaday Hawiye , Bantu iyo Isaaq siday u kala horreeyaan.<ref>{{cite journal |last1=Somali Observatory of Conflict and Violence Prevention |title=Safety and security District baseline report: Las Anod |date=2011 |pages=15–16 |url=https://www.researchgate.net/publication/313854057 |accessdate=20 September 2019}}</ref> Gobolka Sanaag beeshu waxay ka degtaa degmada [[Ceerigaabo]] ayada iyo beesha [[Habar Yoonis]],<ref>{{cite book|last1=Gebrewold|first1=Belachew|title=Anatomy of Violence: Understanding the systems of conflict and violence in Africa|publisher=Ashgate Publishing Ltd|pages=130|url=https://books.google.com/books?id=VLPW6RBUshQC&pg=PA130&lpg=PA130&dq=sanaag+region+clans#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781409499213|date=2013-03-28}}</ref> sidoo kale [[Togdheer]], beeshaan ayaa ku badan [[Buuhoodle]].<ref>{{cite book|last1=Hoehne|first1=Markus V.|title=Borders & Borderlands as resources in the Horn of Africa|pages=113|url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA113&lpg=PA113&dq=buuhoodle+district#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781847010186|year=2010}}</ref> Degmada Buuhoodle waxaa laga dhigay gobol ka mid ah maamul goboleedka Puntland magaceedana waxaa loo beddelay Cayn sanadkii 2004.<ref>{{cite book |last1=Feyissa |first1=Dereje |last2=Hoehne |first2=Markus V. |title=Borders & Borderlands as Resources in the Horn of Africa |date=2010 |publisher=Boydell & Brewer |page=113 |url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=buuhoodle+district+dhulbahante#v=onepage|isbn=9781847010186 }}</ref> . Sidoo kale ganacsatada Reer-Darawiish waxee degaan Jubaland, magaalada Kismaayo iyo hareeraheeda.<ref name="PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING"/><ref name="International Crisis Group"/>
Dalka Itoobiya , beesha Reer-Darawiish waxay Gobolka Soomaali galbeed ka degaan aagga Doollow , gaar ahaan xaafadaha [[Bookh]], [[Danot (woreda)|Danot]] iyo [[Wardheer]] . Dalka [[Kenya]] gaar ahaan Gobolka Waqooyi Bari waxaa ku nool beel ku abtirsata Reer-Darawiish.<ref>{{cite book |last1=Raeymaekers |first1=Timothy |title=Violence on the Margins: States, Conflict, and Borderlands |date=27 Aug 2013 |publisher=Springer |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=oYCYAAAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=dhulbahante+in+kenya#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781137333995 }}</ref>
Reer-Darawiish wuxuu si gaar ah u degay magaalooyinka waqooyiga Soomaaliya ee Laascaanood iyo Buuhoodle .<ref>{{cite journal |last1=Hoehne |first1=Markus Virgil |title=Diasporic engagement in the educational sector in post-conflict Somaliland: A contribution to peacebuilding? |journal=Diaspeace |page=42 |url=https://jyx.jyu.fi/bitstream/handle/123456789/36879/1/DIASPEACE_WP5.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref> Waxaa intaa dheer inay si fiican uga muuqdaan magaalooyinka [[Ceerigaabo]] iyo [[Garoowe]] .
==Tirada beelaha reer darawiish==
Tirada beelaha reer darawiish waxaa ah<ref>Xogta haggaanka Khaatumo 2022</ref>:
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | gaashaanbuur
! bgcolor=lightgrey | jiffo
! bgcolor=lightgrey | tirada
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Qabiilka darawiish map.png|380 px]]
|-
| Ararsame
| Reer Hagar, Wacays Adan
| 100,000
|-
| Bah Ali Gheri
| Cigaal Naleeye, Farax Adan, Arale Mahad, Odala
| 120,000
|-
| Baharsame
|
| 20,000
|-
| Barkad
| n/a
| 60,000
|-
| Jama Siyaad
| n/a
| 80,000
|-
| Naleeye Ahmed
| n/a
| 120,000
|-
| Galool Oriye
| Nur Axmed, Wacays Abdullah, Omar Wacays
| 120,000
|-
| Ugaasyo
| Xassan Ugaas, Xamud Ugaas, Hussein Ugaas
| 150,000
|-
| Reer Aymeed
| Ebirar, Mohamed Muse
| 60,000
|-
| Reer Oodeed
| Ahmed Siciid, Abokor
| 30,000
|-
| Qayaad
| n/a
| 70,000
|-
| Hayaag
| n/a
| 60,000
|-
| Khalid
| n/a
| 50,000
|-
| Yaxye
| n/a
| 40,000
|-
| Reer Xadeed
| Hinjiile, Higis, Yonis, Barre
| 30,000
|-
| Cigaal Naleeye
| n/a
| 20,000
|-
| Odala Samakab
| n/a
| 20,000
|-
| Arale Mahad
| n/a
| 20,000
|-
| Farah Adan Axmed
| n/a
| 20,000
|-
| Helaawe Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
| Helaan Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
|}
==Geedka qabiilka==
*[[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood)
** Maxamed Cabdiraxmaan (Kabaalalaah)
*** Cbdi Maxamed (Kombe)
****Saalax Cabdi (Harti)
*****Saciid Cabdi ('''Reer-Darawiish''')
******Axmed Saciid (Turyar)
******Yoonis Saciid
******Maxamed Saciid
******Xusseen Saciid (Hayaag)
******Muuse Saciid
*******Barre Muse
*******Cussman Muse (Ebirrar)
*******Maxamed Muse
*******Abokor Muse
*******Cabdale Muse
********Yaxye Cabdale
********Adan Cabdale (Hinjile)
********Habarwa Cabdale
*********Khalid Habarwa
*********Shirshore Habarwa
**********Hamud 'Ugaas' Shirshore
**********Xusseen 'Ugaas' Shirshore
**********Maxamuud 'Ugaas' Shirshore
**********Xassan 'Ugaas' Shirshore
***********Cali Xassan
***********Faarax Xassan
***********Samakab Xassan
***********Khayre Xassan
***********Saalex Xassan
***********Samatar Xassan
***********Geedi Xassan
***********Haaruun Xassan
******Cabdi 'Garad' Shirshore (Qayaad)
*******Cumar Cabdi
*******Khayr Cabdi
********Ibrahim Khayre
********Cali Khayre
********Cusmaan Khayre
********Waceys Khayre
******Maxamuud 'Garad' Shirshore
*******Waceys Maxamuud (Cumar Waceys)
*******Saciid Maxauud
********Jamac Saciid
*********Samakab Jamac
*********Axmed Jamac
*********Maxamuud Jamac
*********Warfa Jamac
********Maxamed Saciid (Ugadhyahan)
*********Aadan Maxamed
*********Maxamuud Maxamed
*********Samakab Maxamed
**********Cabdulle Samakab
***********Waceys Cabdulle
***********Abokor Cabdulle
***********Axmed Cabdulle
************Shirwa Axmed
************Cusmaan Axmed
************Nur Axmed
*************Seed Nur
*************Samatar Nur
*************Yusuf Nur
*************Musa Nur
*************Samakab Nur (Bihina Cali)
*************Ismail Nur (Bihina Cali)
*************Hersi Nur
*************Mohamed Nur
*************Cali Nur
************Naleya Axmed
*************Adan Naleya
*************Cabdulle Naleya
*************Samaad Naleya
*************Shirwa Naleya (Bah ina Farax)
*************Liban Naleya (Bah ina Farax)
*************Yusuf Naleya (Bah ina Farax)
*************Cilmi Naleya
*************Jibril Naleya
************* Cali Naleya
**************Farax Cali (Bah Rikhaaye)
**************Maxamed Cali (Bah Rikhaaye)
**************Samatar Cali (Bah Rikhaaye)
**************Igal Cali (Bah ina Araale)
**************Abdi Cali (Bah ina Araale)
**************Fahiye Cali (Bah ina Araale)
**************Axmed Cali (Bah ina Araale)
**************Xuseen Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yacquub Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yusuf Cali (Bah Abdulle)
**************Cilmi Cali (Bah Abdulle)
**************Cumar Cali (Bah Idris)
**************Maxamuud Cali (Bah Idris)
**************Waceys Cali (Bah Idris)
******Faarax 'Garaad' Shirshore
*******Yasin 'Garad' Farax
*******Cabdulleh Garad Farax
********Cali 'Garad' Cabdulle
********Maxamed 'Garad' Cabdulle (Bah'ararsame)
*********Maxamuud 'Garad' Maxamed (Jabane)
**********Maxamed Maxamuud
**********Warsame Maxamuud
**********Liban Maxamuud
**********Sharmarke Maxamuud
********Guleed 'Garaad' Cabdulle (Barkad)
*********Cli Gulled
*********Amir Gulled
*********Maxamuud Gulled
********Bah Ali Gheri
*********Samakab Axmed (Odala)
*********Egal Axmed
*********Warfa Axmed
*********Hassan Axmed
*********Naleye Ahmed (Egal Naleya)
*********Cali'Geri Axmed
**********Ismaciil Cali’Geri
**********Hersi Ali’Geri
**********Shawe Ali’Geri
**********Burale Ali’Geri
**********Gulled Ali’Geri
**********Subaan Ali’Geri
*********Adan Axmed
**********Farax Adan
**********Mahad Adan
********Ararsame
**********Waceys Adan
**********Hagar Adan
***********Gedi Hagar (Bah Ogaden)
***********Addaad Hagar (Bah Ogaden)
***********Warsame Hagar (Bah Ogaden)
***********Cilmi Hagar (Bah Ogaden)
***********Amir Hagar (Bah Ogaden)
***********Gulled Hagar (Bah Ogaden)
***********Ayaar Hagar (Bah Warsengali)
***********Fatah Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Farax Hagar (Bah Warsengali)
==Tixraac==
{{Template:Beelaha Soomaalida}}
72lv58fz6jb5irsbt94u9d8in3ndqf9
312071
312066
2026-11-08T13:20:05Z
Isma4l
41797
/* */
312071
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Dhulbahante<br>الدلبهانتة
| image = File:محمّد_عبد_اللّه_حسن.jpg
| caption = Cabdikariim, wiilka Garaad Diiriye Guure ee Dhulbahante. Qiyaastii 1945.
| type = [[Daarood|Qabiilka Soomaaliyeed ee Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Dadka Soomaaliyeed|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br>{{flagicon|Ethiopia}}[[Itoobiya]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yemen]]<br> {{flagicon|Oman}}[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaaliga|Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Af-Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches = '''Maxamuud Garaad:'''
*Wa'eys Maxamuud
*Siyad Maxamuud
'''Faarax Garaad:'''
*Yaasiin Garaad Faarax
*Cabdullaahi Garaad Faarax
| parent_tribe = [[Harti]]
| image_size = 250px
}}{{Beelaha Soomaalida}}
'''Dhulbahante''' ({{langx|so|Dhulbahante}}, {{langx|ar|الدلبهانتة}}) waa jilib ka tirsan [[Dadka Soomaaliyeed|Soomaalida]], wuxuuna ka mid yahay laanta [[Harti]] ee qabiilka weyn ee [[Daarood]].<ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |date=19 June 2015 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&q=i+m+lewis+daarood+1,000,000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019|isbn=9780852552803 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019|doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url-access=subscription }}</ref> Waxay inta badan degaan dhulkooda dhaqanka ah ee [[Nugaal]], iyo sidoo kale [[Dollo Zone|Doollo]].<ref name="samatar" /><ref name="offvolvol">{{cite book|last1=War Office|first1=British|url=https://archive.org/stream/officialhistory01stafgoog/officialhistory01stafgoog_djvu.txt|title=Official history of the operations in Somaliland, 1901-04|date=1907|publisher=Harrison and Sons|edition=Volume 2|pages=402–412|chapter=Volume Two|quote=I had no hesitation in making his work the basis of the new map, Nogal No. 3, and the work previously compiled in No. 2 was fitted on to it." ... "They went to Gumburu (see Nogal sketch)" ...}}</ref> Awoowihii ugu horreeyey ee qabiilka waxaa lagu aasay Badweyn.<ref name="johnhunt" />
==Qoraal kooban==
Magaca beesha Reer-Darawiish oo dhameestiran waa [[Harti|Saciid Saalax Cabdi]] [[Daarood|Maxamed Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] . Dhulka aasaasiga beesha ayaa ah gobolka [[Haud]] iyo [[Dooxada Nugaal]], <ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=38 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf}}</ref> qaybaha qabiillada ee kala dega goboladaas ayaa la isugu yeeraa Reer Hawd iyo Reer Nugaal. Xilligan, beeshu waxay leedahay 13 Garaad (ugaasyada beesha). <ref name="declaration">{{Cite web|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|work=GaroweOnline.com|title=Somalia: The Bo'ame Declaration of Dhulbahante Clan Elders|date=2007-11-22|accessdate=2010-11-24|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219090824/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|archivedate=2011-12-19}}</ref>Garaadka ugu sareeya ee madaxdhaqameedka ayaa ah Garaad [[Jaamac Garaad Cali]] oo ka dhaxlay adeerkiis Garaad [[Cabdiqani Garaad Jaamac]].<ref>{{cite book |last1=Connaughton |first1=Stacey L. |last2=Berns |first2=Jessica |title=Locally Led Peacebuilding: Global Case Studies |date=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=46elDwAAQBAJ&pg=PA84&lpg=PA84&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781538114117 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ingiriis |first1=Mohamed H. |title=The Suicidal State in Somalia: The Rise and Fall of the Siad Barre Regime, 1969–1991 |date=2016 |publisher=UPA |page=238 |url=https://books.google.com/books?id=Vzi6CwAAQBAJ&pg=PA361&lpg=PA361&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9780761867203 }}</ref> Adeegsiga ciwaanka Garaad (ayaa aad ugu baahsan Dhulbahante),<ref>{{cite book |last1=Buur |first1=L |last2=Kyed |first2=K |title=State Recognition and Democratization in Sub-Saharan Africa: A New Dawn for Traditional Authorities? |date=2007 |publisher=Springer |page=176 |url=https://books.google.com/books?id=vMeHDAAAQBAJ&pg=PA176&lpg=PA176&dq=dhulbahante+i+m+lewis#v=onepage |accessdate=21 September 2019|isbn=9780230609716 }}</ref> waxaa markii ugu horaysay daah furay awowgii weynaa ee Garaad Shirshore oo horey ugaas ahaan ugu soo shaqeeyay.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |page=83 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
==Siyaasada ==
Sannadkii 1998, waxay beelaha kale ee Harti la aasaaseen Dawlad goboleedka [[Puntland]] sababo qaraabo wadaag awgood.<ref name="Lund">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pDLNDgAAQBAJ&pg=PT301&dq=dhulbahante+sool|title=Rule and Rupture: State Formation Through the Production of Property and Citizenship|last1=Lund|first1=Christian|last2=Eilenberg|first2=Michael|date=2017-05-04|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119384809|language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref>
Si ku saleysan isir ahaan, xiriirka qabaailada Puntland iyo midnimada soomaaliyeed, ayaa codbixiyaasha Sanaag iyo gaar ahaan reer Sool waxay go’aansadeen inay aad uga yaraayeen aftidii madaxbanaanida iyo dastuurka [[Somaliland]] ee 2001.<ref name="Lund"/><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref> In kasta oo beesha Reer-Darawiish ay ku kala jabtay khilaafkii 2007, iyada oo qaarna la safteen Somaliland iyo ciidamadeeda ee agagaarka Laascaanood , Baaqii Boocame ee 2007 ayaa dhammaan salaadiinta beelaha Reer-Darawiish diiday Ajendaha goosashada Somaliland ayna dalbadeen in laga saaro maleeshiyooyinkeeda dhulka dhaqanka u ah beesha. <ref name="markacadey.net">{{cite press release
|title = The Declaration of Clan Elders from Sool, Sanaag and Cayn Regions (North Somalia).
|publisher = Declaration of Dulbahante Traditional clan chiefs
|date = November 23, 2007
|url = http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|accessdate = 2007-11-23
|url-status = dead
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071128023309/http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|archivedate = November 28, 2007
}}</ref><ref name="jstor.org"/>
Qabsashadii Laascaanood ka dib 2007, waxaa soo ifbaxay dhaqdhaqaaq midow oo ujeedadiisu ahayd in Somaliland laga saaro dhulalka Reer-Darawiish. Dhaqdhaqaaqa loogu magac daray Maamulka Midnimada iyo Badbaadinta ee Gobollada [[SSC]] ee Soomaaliya ( Hogaanka Badbaadada iyo midaynta SSC (HBM-SSC )) waxaa hormood ka ahaa [[Saleebaan Ciise Ahxmed]] waxaana la aasaasey 2009.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |pages=81–2 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
Madax dhaqameedyada ugu muhiimsan ee taageeray Dhaqdhaqaaqa SSC waxaa ka mid ahaa Garaad Jaamac Garaad Cali, Garaad Jaamac Garaad Ismaaciil, iyo Garaad Cali Buraale Xasan<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=83|url=https://www.researchgate.net/publication/277325164
|accessdate=21 September 2019}}</ref>
==Meelaha ee ku badantahay beesha==
Beesha Reer-Darawiish waxay degtaa [[Taleex]] , waxay ku badantahay [[Xuddun]] iyo degmooyinka Laascaanood .<ref>{{cite web|title=EASO Country of Origin Information Report Somalia Security Situation|url=https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-09-01|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615215650/http://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|dead-url=yes}}</ref> Xog ururin laga sameeyay degmada Laascaanood 2011 jawaab bixiyaasha ayaa loo aqoonsaday Reer-Darawiish 92.5% halka 2.5%, 1.5% iyo 1.3% loo aqoonsaday Hawiye , Bantu iyo Isaaq siday u kala horreeyaan.<ref>{{cite journal |last1=Somali Observatory of Conflict and Violence Prevention |title=Safety and security District baseline report: Las Anod |date=2011 |pages=15–16 |url=https://www.researchgate.net/publication/313854057 |accessdate=20 September 2019}}</ref> Gobolka Sanaag beeshu waxay ka degtaa degmada [[Ceerigaabo]] ayada iyo beesha [[Habar Yoonis]],<ref>{{cite book|last1=Gebrewold|first1=Belachew|title=Anatomy of Violence: Understanding the systems of conflict and violence in Africa|publisher=Ashgate Publishing Ltd|pages=130|url=https://books.google.com/books?id=VLPW6RBUshQC&pg=PA130&lpg=PA130&dq=sanaag+region+clans#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781409499213|date=2013-03-28}}</ref> sidoo kale [[Togdheer]], beeshaan ayaa ku badan [[Buuhoodle]].<ref>{{cite book|last1=Hoehne|first1=Markus V.|title=Borders & Borderlands as resources in the Horn of Africa|pages=113|url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA113&lpg=PA113&dq=buuhoodle+district#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781847010186|year=2010}}</ref> Degmada Buuhoodle waxaa laga dhigay gobol ka mid ah maamul goboleedka Puntland magaceedana waxaa loo beddelay Cayn sanadkii 2004.<ref>{{cite book |last1=Feyissa |first1=Dereje |last2=Hoehne |first2=Markus V. |title=Borders & Borderlands as Resources in the Horn of Africa |date=2010 |publisher=Boydell & Brewer |page=113 |url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=buuhoodle+district+dhulbahante#v=onepage|isbn=9781847010186 }}</ref> . Sidoo kale ganacsatada Reer-Darawiish waxee degaan Jubaland, magaalada Kismaayo iyo hareeraheeda.<ref name="PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING"/><ref name="International Crisis Group"/>
Dalka Itoobiya , beesha Reer-Darawiish waxay Gobolka Soomaali galbeed ka degaan aagga Doollow , gaar ahaan xaafadaha [[Bookh]], [[Danot (woreda)|Danot]] iyo [[Wardheer]] . Dalka [[Kenya]] gaar ahaan Gobolka Waqooyi Bari waxaa ku nool beel ku abtirsata Reer-Darawiish.<ref>{{cite book |last1=Raeymaekers |first1=Timothy |title=Violence on the Margins: States, Conflict, and Borderlands |date=27 Aug 2013 |publisher=Springer |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=oYCYAAAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=dhulbahante+in+kenya#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781137333995 }}</ref>
Reer-Darawiish wuxuu si gaar ah u degay magaalooyinka waqooyiga Soomaaliya ee Laascaanood iyo Buuhoodle .<ref>{{cite journal |last1=Hoehne |first1=Markus Virgil |title=Diasporic engagement in the educational sector in post-conflict Somaliland: A contribution to peacebuilding? |journal=Diaspeace |page=42 |url=https://jyx.jyu.fi/bitstream/handle/123456789/36879/1/DIASPEACE_WP5.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref> Waxaa intaa dheer inay si fiican uga muuqdaan magaalooyinka [[Ceerigaabo]] iyo [[Garoowe]] .
==Tirada beelaha reer darawiish==
Tirada beelaha reer darawiish waxaa ah<ref>Xogta haggaanka Khaatumo 2022</ref>:
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | gaashaanbuur
! bgcolor=lightgrey | jiffo
! bgcolor=lightgrey | tirada
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Qabiilka darawiish map.png|380 px]]
|-
| Ararsame
| Reer Hagar, Wacays Adan
| 100,000
|-
| Bah Ali Gheri
| Cigaal Naleeye, Farax Adan, Arale Mahad, Odala
| 120,000
|-
| Baharsame
|
| 20,000
|-
| Barkad
| n/a
| 60,000
|-
| Jama Siyaad
| n/a
| 80,000
|-
| Naleeye Ahmed
| n/a
| 120,000
|-
| Galool Oriye
| Nur Axmed, Wacays Abdullah, Omar Wacays
| 120,000
|-
| Ugaasyo
| Xassan Ugaas, Xamud Ugaas, Hussein Ugaas
| 150,000
|-
| Reer Aymeed
| Ebirar, Mohamed Muse
| 60,000
|-
| Reer Oodeed
| Ahmed Siciid, Abokor
| 30,000
|-
| Qayaad
| n/a
| 70,000
|-
| Hayaag
| n/a
| 60,000
|-
| Khalid
| n/a
| 50,000
|-
| Yaxye
| n/a
| 40,000
|-
| Reer Xadeed
| Hinjiile, Higis, Yonis, Barre
| 30,000
|-
| Cigaal Naleeye
| n/a
| 20,000
|-
| Odala Samakab
| n/a
| 20,000
|-
| Arale Mahad
| n/a
| 20,000
|-
| Farah Adan Axmed
| n/a
| 20,000
|-
| Helaawe Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
| Helaan Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
|}
==Geedka qabiilka==
*[[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood)
** Maxamed Cabdiraxmaan (Kabaalalaah)
*** Cbdi Maxamed (Kombe)
****Saalax Cabdi (Harti)
*****Saciid Cabdi ('''Reer-Darawiish''')
******Axmed Saciid (Turyar)
******Yoonis Saciid
******Maxamed Saciid
******Xusseen Saciid (Hayaag)
******Muuse Saciid
*******Barre Muse
*******Cussman Muse (Ebirrar)
*******Maxamed Muse
*******Abokor Muse
*******Cabdale Muse
********Yaxye Cabdale
********Adan Cabdale (Hinjile)
********Habarwa Cabdale
*********Khalid Habarwa
*********Shirshore Habarwa
**********Hamud 'Ugaas' Shirshore
**********Xusseen 'Ugaas' Shirshore
**********Maxamuud 'Ugaas' Shirshore
**********Xassan 'Ugaas' Shirshore
***********Cali Xassan
***********Faarax Xassan
***********Samakab Xassan
***********Khayre Xassan
***********Saalex Xassan
***********Samatar Xassan
***********Geedi Xassan
***********Haaruun Xassan
******Cabdi 'Garad' Shirshore (Qayaad)
*******Cumar Cabdi
*******Khayr Cabdi
********Ibrahim Khayre
********Cali Khayre
********Cusmaan Khayre
********Waceys Khayre
******Maxamuud 'Garad' Shirshore
*******Waceys Maxamuud (Cumar Waceys)
*******Saciid Maxauud
********Jamac Saciid
*********Samakab Jamac
*********Axmed Jamac
*********Maxamuud Jamac
*********Warfa Jamac
********Maxamed Saciid (Ugadhyahan)
*********Aadan Maxamed
*********Maxamuud Maxamed
*********Samakab Maxamed
**********Cabdulle Samakab
***********Waceys Cabdulle
***********Abokor Cabdulle
***********Axmed Cabdulle
************Shirwa Axmed
************Cusmaan Axmed
************Nur Axmed
*************Seed Nur
*************Samatar Nur
*************Yusuf Nur
*************Musa Nur
*************Samakab Nur (Bihina Cali)
*************Ismail Nur (Bihina Cali)
*************Hersi Nur
*************Mohamed Nur
*************Cali Nur
************Naleya Axmed
*************Adan Naleya
*************Cabdulle Naleya
*************Samaad Naleya
*************Shirwa Naleya (Bah ina Farax)
*************Liban Naleya (Bah ina Farax)
*************Yusuf Naleya (Bah ina Farax)
*************Cilmi Naleya
*************Jibril Naleya
************* Cali Naleya
**************Farax Cali (Bah Rikhaaye)
**************Maxamed Cali (Bah Rikhaaye)
**************Samatar Cali (Bah Rikhaaye)
**************Igal Cali (Bah ina Araale)
**************Abdi Cali (Bah ina Araale)
**************Fahiye Cali (Bah ina Araale)
**************Axmed Cali (Bah ina Araale)
**************Xuseen Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yacquub Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yusuf Cali (Bah Abdulle)
**************Cilmi Cali (Bah Abdulle)
**************Cumar Cali (Bah Idris)
**************Maxamuud Cali (Bah Idris)
**************Waceys Cali (Bah Idris)
******Faarax 'Garaad' Shirshore
*******Yasin 'Garad' Farax
*******Cabdulleh Garad Farax
********Cali 'Garad' Cabdulle
********Maxamed 'Garad' Cabdulle (Bah'ararsame)
*********Maxamuud 'Garad' Maxamed (Jabane)
**********Maxamed Maxamuud
**********Warsame Maxamuud
**********Liban Maxamuud
**********Sharmarke Maxamuud
********Guleed 'Garaad' Cabdulle (Barkad)
*********Cli Gulled
*********Amir Gulled
*********Maxamuud Gulled
********Bah Ali Gheri
*********Samakab Axmed (Odala)
*********Egal Axmed
*********Warfa Axmed
*********Hassan Axmed
*********Naleye Ahmed (Egal Naleya)
*********Cali'Geri Axmed
**********Ismaciil Cali’Geri
**********Hersi Ali’Geri
**********Shawe Ali’Geri
**********Burale Ali’Geri
**********Gulled Ali’Geri
**********Subaan Ali’Geri
*********Adan Axmed
**********Farax Adan
**********Mahad Adan
********Ararsame
**********Waceys Adan
**********Hagar Adan
***********Gedi Hagar (Bah Ogaden)
***********Addaad Hagar (Bah Ogaden)
***********Warsame Hagar (Bah Ogaden)
***********Cilmi Hagar (Bah Ogaden)
***********Amir Hagar (Bah Ogaden)
***********Gulled Hagar (Bah Ogaden)
***********Ayaar Hagar (Bah Warsengali)
***********Fatah Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Farax Hagar (Bah Warsengali)
==Tixraac==
{{Template:Beelaha Soomaalida}}
qemzwroj56jgdigdsuqybuk9exv7ym6
312072
312071
2026-11-08T13:20:56Z
Isma4l
41797
/* */
312072
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Dhulbahante<br>الدلبهانتة
| image = File:محمّد_عبد_اللّه_حسن.jpg
| caption = Cabdikariim, wiilka Garaad Diiriye Guure ee Dhulbahante. Qiyaastii 1945.
| type = [[Daarood|Qabiilka Soomaaliyeed ee Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Dadka Soomaaliyeed|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br>{{flagicon|Ethiopia}}[[Itoobiya]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yemen]]<br> {{flagicon|Oman}}[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Af-Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches = '''Maxamuud Garaad:'''
*Wa'eys Maxamuud
*Siyad Maxamuud
'''Faarax Garaad:'''
*Yaasiin Garaad Faarax
*Cabdullaahi Garaad Faarax
| parent_tribe = [[Harti]]
| image_size = 250px
}}{{Beelaha Soomaalida}}
'''Dhulbahante''' ({{langx|so|Dhulbahante}}, {{langx|ar|الدلبهانتة}}) waa jilib ka tirsan [[Dadka Soomaaliyeed|Soomaalida]], wuxuuna ka mid yahay laanta [[Harti]] ee qabiilka weyn ee [[Daarood]].<ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |date=19 June 2015 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=18 September 2019}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&q=i+m+lewis+daarood+1,000,000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019|isbn=9780852552803 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=Clanship and Contract in Northern Somaliland |journal=Africa: Journal of the International African Institute |date=July 1959 |volume=29 |issue=3 |pages=274–293 |url=https://www.scribd.com/document/127191815/Clanship-and-Contract-in-Northern-Somaliland-by-I-M-lewis |access-date=18 September 2019|doi=10.2307/1157617 |jstor=1157617 |s2cid=143243256 |url-access=subscription }}</ref> Waxay inta badan degaan dhulkooda dhaqanka ah ee [[Nugaal]], iyo sidoo kale [[Dollo Zone|Doollo]].<ref name="samatar" /><ref name="offvolvol">{{cite book|last1=War Office|first1=British|url=https://archive.org/stream/officialhistory01stafgoog/officialhistory01stafgoog_djvu.txt|title=Official history of the operations in Somaliland, 1901-04|date=1907|publisher=Harrison and Sons|edition=Volume 2|pages=402–412|chapter=Volume Two|quote=I had no hesitation in making his work the basis of the new map, Nogal No. 3, and the work previously compiled in No. 2 was fitted on to it." ... "They went to Gumburu (see Nogal sketch)" ...}}</ref> Awoowihii ugu horreeyey ee qabiilka waxaa lagu aasay Badweyn.<ref name="johnhunt" />
==Qoraal kooban==
Magaca beesha Reer-Darawiish oo dhameestiran waa [[Harti|Saciid Saalax Cabdi]] [[Daarood|Maxamed Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] . Dhulka aasaasiga beesha ayaa ah gobolka [[Haud]] iyo [[Dooxada Nugaal]], <ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=38 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf}}</ref> qaybaha qabiillada ee kala dega goboladaas ayaa la isugu yeeraa Reer Hawd iyo Reer Nugaal. Xilligan, beeshu waxay leedahay 13 Garaad (ugaasyada beesha). <ref name="declaration">{{Cite web|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|work=GaroweOnline.com|title=Somalia: The Bo'ame Declaration of Dhulbahante Clan Elders|date=2007-11-22|accessdate=2010-11-24|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219090824/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Features_34/Somalia_The_Bo_ame_Declaration_of_Dhulbahante_Clan_Elders.shtml|archivedate=2011-12-19}}</ref>Garaadka ugu sareeya ee madaxdhaqameedka ayaa ah Garaad [[Jaamac Garaad Cali]] oo ka dhaxlay adeerkiis Garaad [[Cabdiqani Garaad Jaamac]].<ref>{{cite book |last1=Connaughton |first1=Stacey L. |last2=Berns |first2=Jessica |title=Locally Led Peacebuilding: Global Case Studies |date=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=46elDwAAQBAJ&pg=PA84&lpg=PA84&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781538114117 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Ingiriis |first1=Mohamed H. |title=The Suicidal State in Somalia: The Rise and Fall of the Siad Barre Regime, 1969–1991 |date=2016 |publisher=UPA |page=238 |url=https://books.google.com/books?id=Vzi6CwAAQBAJ&pg=PA361&lpg=PA361&dq=Garaad+Abdulqani+Garaad+Jama,#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9780761867203 }}</ref> Adeegsiga ciwaanka Garaad (ayaa aad ugu baahsan Dhulbahante),<ref>{{cite book |last1=Buur |first1=L |last2=Kyed |first2=K |title=State Recognition and Democratization in Sub-Saharan Africa: A New Dawn for Traditional Authorities? |date=2007 |publisher=Springer |page=176 |url=https://books.google.com/books?id=vMeHDAAAQBAJ&pg=PA176&lpg=PA176&dq=dhulbahante+i+m+lewis#v=onepage |accessdate=21 September 2019|isbn=9780230609716 }}</ref> waxaa markii ugu horaysay daah furay awowgii weynaa ee Garaad Shirshore oo horey ugaas ahaan ugu soo shaqeeyay.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |page=83 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
==Siyaasada ==
Sannadkii 1998, waxay beelaha kale ee Harti la aasaaseen Dawlad goboleedka [[Puntland]] sababo qaraabo wadaag awgood.<ref name="Lund">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pDLNDgAAQBAJ&pg=PT301&dq=dhulbahante+sool|title=Rule and Rupture: State Formation Through the Production of Property and Citizenship|last1=Lund|first1=Christian|last2=Eilenberg|first2=Michael|date=2017-05-04|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119384809|language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref>
Si ku saleysan isir ahaan, xiriirka qabaailada Puntland iyo midnimada soomaaliyeed, ayaa codbixiyaasha Sanaag iyo gaar ahaan reer Sool waxay go’aansadeen inay aad uga yaraayeen aftidii madaxbanaanida iyo dastuurka [[Somaliland]] ee 2001.<ref name="Lund"/><ref>{{cite journal |last1=Höhne |first1=Markus V. |title=Traditional Authorities in Northern Somalia: Transformation of positions and powers |journal=Max Planck Institute for Social Anthropology |page=16 |url=https://www.eth.mpg.de/pubs/wps/pdf/mpi-eth-working-paper-0082.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mesfin |first1=Berouk |title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland |journal=Institute for Security Studies |date=September 2009 |page=10 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/111689/P200.pdf}}</ref> In kasta oo beesha Reer-Darawiish ay ku kala jabtay khilaafkii 2007, iyada oo qaarna la safteen Somaliland iyo ciidamadeeda ee agagaarka Laascaanood , Baaqii Boocame ee 2007 ayaa dhammaan salaadiinta beelaha Reer-Darawiish diiday Ajendaha goosashada Somaliland ayna dalbadeen in laga saaro maleeshiyooyinkeeda dhulka dhaqanka u ah beesha. <ref name="markacadey.net">{{cite press release
|title = The Declaration of Clan Elders from Sool, Sanaag and Cayn Regions (North Somalia).
|publisher = Declaration of Dulbahante Traditional clan chiefs
|date = November 23, 2007
|url = http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|accessdate = 2007-11-23
|url-status = dead
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071128023309/http://www.markacadey.net/main/news.php?readmore=2405
|archivedate = November 28, 2007
}}</ref><ref name="jstor.org"/>
Qabsashadii Laascaanood ka dib 2007, waxaa soo ifbaxay dhaqdhaqaaq midow oo ujeedadiisu ahayd in Somaliland laga saaro dhulalka Reer-Darawiish. Dhaqdhaqaaqa loogu magac daray Maamulka Midnimada iyo Badbaadinta ee Gobollada [[SSC]] ee Soomaaliya ( Hogaanka Badbaadada iyo midaynta SSC (HBM-SSC )) waxaa hormood ka ahaa [[Saleebaan Ciise Ahxmed]] waxaana la aasaasey 2009.<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland - Contested Borderlands |date=2015 |pages=81–2 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Between%20Somaliland%20and%20Puntland%20by%20Markus%20Hoehne%20-%20RVI%20Contested%20Borderlands%20%282015%29%20%281%29.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref>
Madax dhaqameedyada ugu muhiimsan ee taageeray Dhaqdhaqaaqa SSC waxaa ka mid ahaa Garaad Jaamac Garaad Cali, Garaad Jaamac Garaad Ismaaciil, iyo Garaad Cali Buraale Xasan<ref>{{cite book |last1=Hoehne |first1=Markus V. |title=Between Somaliland and Puntland: Marginalization, Militarization and Conflicting Political Vision |date=2015 |publisher=Rift Valley Institute |page=83|url=https://www.researchgate.net/publication/277325164
|accessdate=21 September 2019}}</ref>
==Meelaha ee ku badantahay beesha==
Beesha Reer-Darawiish waxay degtaa [[Taleex]] , waxay ku badantahay [[Xuddun]] iyo degmooyinka Laascaanood .<ref>{{cite web|title=EASO Country of Origin Information Report Somalia Security Situation|url=https://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-09-01|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615215650/http://www.ecoi.net/file_upload/1226_1457606427_easo-somalia-security-feb-2016.pdf|dead-url=yes}}</ref> Xog ururin laga sameeyay degmada Laascaanood 2011 jawaab bixiyaasha ayaa loo aqoonsaday Reer-Darawiish 92.5% halka 2.5%, 1.5% iyo 1.3% loo aqoonsaday Hawiye , Bantu iyo Isaaq siday u kala horreeyaan.<ref>{{cite journal |last1=Somali Observatory of Conflict and Violence Prevention |title=Safety and security District baseline report: Las Anod |date=2011 |pages=15–16 |url=https://www.researchgate.net/publication/313854057 |accessdate=20 September 2019}}</ref> Gobolka Sanaag beeshu waxay ka degtaa degmada [[Ceerigaabo]] ayada iyo beesha [[Habar Yoonis]],<ref>{{cite book|last1=Gebrewold|first1=Belachew|title=Anatomy of Violence: Understanding the systems of conflict and violence in Africa|publisher=Ashgate Publishing Ltd|pages=130|url=https://books.google.com/books?id=VLPW6RBUshQC&pg=PA130&lpg=PA130&dq=sanaag+region+clans#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781409499213|date=2013-03-28}}</ref> sidoo kale [[Togdheer]], beeshaan ayaa ku badan [[Buuhoodle]].<ref>{{cite book|last1=Hoehne|first1=Markus V.|title=Borders & Borderlands as resources in the Horn of Africa|pages=113|url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA113&lpg=PA113&dq=buuhoodle+district#v=onepage|accessdate=14 November 2017|isbn=9781847010186|year=2010}}</ref> Degmada Buuhoodle waxaa laga dhigay gobol ka mid ah maamul goboleedka Puntland magaceedana waxaa loo beddelay Cayn sanadkii 2004.<ref>{{cite book |last1=Feyissa |first1=Dereje |last2=Hoehne |first2=Markus V. |title=Borders & Borderlands as Resources in the Horn of Africa |date=2010 |publisher=Boydell & Brewer |page=113 |url=https://books.google.com/books?id=fZiSxrTGHMkC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=buuhoodle+district+dhulbahante#v=onepage|isbn=9781847010186 }}</ref> . Sidoo kale ganacsatada Reer-Darawiish waxee degaan Jubaland, magaalada Kismaayo iyo hareeraheeda.<ref name="PART IV KISMAYO: PEACE-MAKING"/><ref name="International Crisis Group"/>
Dalka Itoobiya , beesha Reer-Darawiish waxay Gobolka Soomaali galbeed ka degaan aagga Doollow , gaar ahaan xaafadaha [[Bookh]], [[Danot (woreda)|Danot]] iyo [[Wardheer]] . Dalka [[Kenya]] gaar ahaan Gobolka Waqooyi Bari waxaa ku nool beel ku abtirsata Reer-Darawiish.<ref>{{cite book |last1=Raeymaekers |first1=Timothy |title=Violence on the Margins: States, Conflict, and Borderlands |date=27 Aug 2013 |publisher=Springer |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=oYCYAAAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=dhulbahante+in+kenya#v=onepage |accessdate=20 September 2019|isbn=9781137333995 }}</ref>
Reer-Darawiish wuxuu si gaar ah u degay magaalooyinka waqooyiga Soomaaliya ee Laascaanood iyo Buuhoodle .<ref>{{cite journal |last1=Hoehne |first1=Markus Virgil |title=Diasporic engagement in the educational sector in post-conflict Somaliland: A contribution to peacebuilding? |journal=Diaspeace |page=42 |url=https://jyx.jyu.fi/bitstream/handle/123456789/36879/1/DIASPEACE_WP5.pdf |accessdate=20 September 2019}}</ref> Waxaa intaa dheer inay si fiican uga muuqdaan magaalooyinka [[Ceerigaabo]] iyo [[Garoowe]] .
==Tirada beelaha reer darawiish==
Tirada beelaha reer darawiish waxaa ah<ref>Xogta haggaanka Khaatumo 2022</ref>:
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | gaashaanbuur
! bgcolor=lightgrey | jiffo
! bgcolor=lightgrey | tirada
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Qabiilka darawiish map.png|380 px]]
|-
| Ararsame
| Reer Hagar, Wacays Adan
| 100,000
|-
| Bah Ali Gheri
| Cigaal Naleeye, Farax Adan, Arale Mahad, Odala
| 120,000
|-
| Baharsame
|
| 20,000
|-
| Barkad
| n/a
| 60,000
|-
| Jama Siyaad
| n/a
| 80,000
|-
| Naleeye Ahmed
| n/a
| 120,000
|-
| Galool Oriye
| Nur Axmed, Wacays Abdullah, Omar Wacays
| 120,000
|-
| Ugaasyo
| Xassan Ugaas, Xamud Ugaas, Hussein Ugaas
| 150,000
|-
| Reer Aymeed
| Ebirar, Mohamed Muse
| 60,000
|-
| Reer Oodeed
| Ahmed Siciid, Abokor
| 30,000
|-
| Qayaad
| n/a
| 70,000
|-
| Hayaag
| n/a
| 60,000
|-
| Khalid
| n/a
| 50,000
|-
| Yaxye
| n/a
| 40,000
|-
| Reer Xadeed
| Hinjiile, Higis, Yonis, Barre
| 30,000
|-
| Cigaal Naleeye
| n/a
| 20,000
|-
| Odala Samakab
| n/a
| 20,000
|-
| Arale Mahad
| n/a
| 20,000
|-
| Farah Adan Axmed
| n/a
| 20,000
|-
| Helaawe Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
| Helaan Ali Gheri
| n/a
| 20,000
|-
|}
==Geedka qabiilka==
*[[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil al-Jabarti]] (Daarood)
** Maxamed Cabdiraxmaan (Kabaalalaah)
*** Cbdi Maxamed (Kombe)
****Saalax Cabdi (Harti)
*****Saciid Cabdi ('''Reer-Darawiish''')
******Axmed Saciid (Turyar)
******Yoonis Saciid
******Maxamed Saciid
******Xusseen Saciid (Hayaag)
******Muuse Saciid
*******Barre Muse
*******Cussman Muse (Ebirrar)
*******Maxamed Muse
*******Abokor Muse
*******Cabdale Muse
********Yaxye Cabdale
********Adan Cabdale (Hinjile)
********Habarwa Cabdale
*********Khalid Habarwa
*********Shirshore Habarwa
**********Hamud 'Ugaas' Shirshore
**********Xusseen 'Ugaas' Shirshore
**********Maxamuud 'Ugaas' Shirshore
**********Xassan 'Ugaas' Shirshore
***********Cali Xassan
***********Faarax Xassan
***********Samakab Xassan
***********Khayre Xassan
***********Saalex Xassan
***********Samatar Xassan
***********Geedi Xassan
***********Haaruun Xassan
******Cabdi 'Garad' Shirshore (Qayaad)
*******Cumar Cabdi
*******Khayr Cabdi
********Ibrahim Khayre
********Cali Khayre
********Cusmaan Khayre
********Waceys Khayre
******Maxamuud 'Garad' Shirshore
*******Waceys Maxamuud (Cumar Waceys)
*******Saciid Maxauud
********Jamac Saciid
*********Samakab Jamac
*********Axmed Jamac
*********Maxamuud Jamac
*********Warfa Jamac
********Maxamed Saciid (Ugadhyahan)
*********Aadan Maxamed
*********Maxamuud Maxamed
*********Samakab Maxamed
**********Cabdulle Samakab
***********Waceys Cabdulle
***********Abokor Cabdulle
***********Axmed Cabdulle
************Shirwa Axmed
************Cusmaan Axmed
************Nur Axmed
*************Seed Nur
*************Samatar Nur
*************Yusuf Nur
*************Musa Nur
*************Samakab Nur (Bihina Cali)
*************Ismail Nur (Bihina Cali)
*************Hersi Nur
*************Mohamed Nur
*************Cali Nur
************Naleya Axmed
*************Adan Naleya
*************Cabdulle Naleya
*************Samaad Naleya
*************Shirwa Naleya (Bah ina Farax)
*************Liban Naleya (Bah ina Farax)
*************Yusuf Naleya (Bah ina Farax)
*************Cilmi Naleya
*************Jibril Naleya
************* Cali Naleya
**************Farax Cali (Bah Rikhaaye)
**************Maxamed Cali (Bah Rikhaaye)
**************Samatar Cali (Bah Rikhaaye)
**************Igal Cali (Bah ina Araale)
**************Abdi Cali (Bah ina Araale)
**************Fahiye Cali (Bah ina Araale)
**************Axmed Cali (Bah ina Araale)
**************Xuseen Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yacquub Cali (Bah Ina Samatar)
**************Yusuf Cali (Bah Abdulle)
**************Cilmi Cali (Bah Abdulle)
**************Cumar Cali (Bah Idris)
**************Maxamuud Cali (Bah Idris)
**************Waceys Cali (Bah Idris)
******Faarax 'Garaad' Shirshore
*******Yasin 'Garad' Farax
*******Cabdulleh Garad Farax
********Cali 'Garad' Cabdulle
********Maxamed 'Garad' Cabdulle (Bah'ararsame)
*********Maxamuud 'Garad' Maxamed (Jabane)
**********Maxamed Maxamuud
**********Warsame Maxamuud
**********Liban Maxamuud
**********Sharmarke Maxamuud
********Guleed 'Garaad' Cabdulle (Barkad)
*********Cli Gulled
*********Amir Gulled
*********Maxamuud Gulled
********Bah Ali Gheri
*********Samakab Axmed (Odala)
*********Egal Axmed
*********Warfa Axmed
*********Hassan Axmed
*********Naleye Ahmed (Egal Naleya)
*********Cali'Geri Axmed
**********Ismaciil Cali’Geri
**********Hersi Ali’Geri
**********Shawe Ali’Geri
**********Burale Ali’Geri
**********Gulled Ali’Geri
**********Subaan Ali’Geri
*********Adan Axmed
**********Farax Adan
**********Mahad Adan
********Ararsame
**********Waceys Adan
**********Hagar Adan
***********Gedi Hagar (Bah Ogaden)
***********Addaad Hagar (Bah Ogaden)
***********Warsame Hagar (Bah Ogaden)
***********Cilmi Hagar (Bah Ogaden)
***********Amir Hagar (Bah Ogaden)
***********Gulled Hagar (Bah Ogaden)
***********Ayaar Hagar (Bah Warsengali)
***********Fatah Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Adan Hagar (Bah Warsengali)
***********Farax Hagar (Bah Warsengali)
==Tixraac==
{{Template:Beelaha Soomaalida}}
4n6yxi0ne1wf89qylwja24a13cd7adu
Warsangali
0
6418
312070
278289
2026-11-08T13:18:55Z
Isma4l
41797
Wax laga beddelay dejimaha ilaalinta ee "[[Warsangali]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
278289
wikitext
text/x-wiki
Warsangali ( Af-Soomaali : Warsangeli , Af-Carabi : ورسنجلي ), beddelkeeda Mohamoud Harti, waa beel ka mid ah beelaha Soomaaliyeed , oo ka tirsan laanta weyn ee Harti , oo ka tirsan qabiilka Daarood , oo ka mid ah qabaa'ilka ugu badan ee Soomaalida. Af -Soomaaliga , magaca Warsangali waxa uu macnihiisu yahay " warka walaalka keena." Warsangali waxay degaan Gobolada [[Waqooyibari]], Bari.
==Hordhac==
'''Warsangali''' waa qabiil ka mid ah qabiil weynaha [[Daarood]] kana sii ah [[Harti]]. Qabiilkaan waxuu u badanyahay woqooyiga gaar ahaan gobolada [[Sanaag]], meelaha kale ee degaan waxaa ka mid ah [[Galbeed]]ka gobolka [[Bari]] iyo koonfurta soomaaliya [[bay]], [[Bakool]] ilaa [[Jubbada Hoose]].
• Taariikhyahanaku iyo dad badan oo bulshada warsangali ah waxay inta badan isku khaldan eryada hoos ku xusan :
warsagali , maxaamuud harti ,beesha maakhir , moorsaante . Hadaba waxa muhiim ah in aan idiin kala saaro mid kasta iyo wuxu yahay :
•Warsangali : waa magacii dawladii ama nidaamkii ama saldanadi bariga jirtay.
•Maxamuud harti : wa magaca reerku ku abtirsado
•Maakhir : waa magaca dhulka iyo buuraha uu warsangali dago .
•Moorsaante : waa naanaysta maxamuud harti.
° Warsangali dadku aad bay iskugu dhex khaladan taariikhdiisa iyo intu u qaybsamao .
•Warsangali waa xasan garaad oo loo yaqaan Garaad xamar Galle [ garaad hassan ibraahin ] oo u kala baxa sedex garaad :
•cabdiraxman garaad hassan (ogayslabe/ugaaslabe)
•ibraaahin garaad hassan.(cumar ibrahin iyo cismaan inbrahin).
•yusuf garaad hassan.(dubays)
-taariikhyahanka qaar waxay sheegaan in Warsanagli uu laba u kala baxo baha cumar iyo baha yusuf
-Baha cumar oo ibrahain xasan(cumar ibrahin iyo cisman ibrahin )iyo cabdiraxman xasan(ogayslabe)oo hada loo yaqaano (cumar ).
- Baha yusufna ay yihiin isxaaq , muslin , idris ,maxamud iyo mekaahil oo hada loo yaqaano(dubays).
ilama garaad cismaan Ibrahim waa waa shan :
•cawrmale
•colmarabe
•riigahaye
•idi-roog
•gobyuud
Ilma garaad hassan waxay deegaan u leeyihiin sanaag iyo haylaan iyo gobolka bari ,halka ilma garaad cismaan ibraahin ay degaan u leeyihiin koonfurta somaliya juboda hoose,jubada dhexe, gedo, hiiraan , baay, sh/hoose, sh/dhexe iyo banaadir .
[[File:Clan Tree.jpg|alt=clan Tree|thumb|Warsangeli siduu ukala farcamay]]
siday taariikhda ku xusan reer kasta oo harti ah wuxu leeyahay garaado iyo ugaasyo
beesha [[Reer-Darawiish]] waa 3 garaad, 4 ugaas iyo 1 suldaan.
halka beesha warsangali ay leedahay 1 garaad oo ah garaad ibraahin garaad hassan (cumar) iyo 1 ugaas oo ah ugaas cabdiraxman garaad hassan (ogeyslabe/ ugaaslabe ) iyo 1 suldaan oo ah suldan yusuf garaad hassan(dubays)
[[File:Warsangali Geraad Xasan Xamar Gale.png|alt=Garaad Xassan (Xamar-gale) Second Gerad of Warsangeli Sultanate |thumb|https://www.wikiwand.com/en/Gerad_Hamar_Gale ]]
'''Warsangali iyo gumaystihii ingiriiska'''
Gumaystaha ingriisku markii uu si xun ugu fashilmay inu saldanada warsangali qayba ka noqoto dhulalaka uu gumaysto ama ka taliyo oo uu marnaba uu suurta galin waayeen aqbalina waayeen duubkii mayalka adkaa ee barigaa saldanada warsagali ka talinayay , ayaa isaga oo ku shaqaynaya lawgii ama qaynuunkiisii caanka ahaa ee "kala qaybi oo xukun " ama" Divide and conquer " iyo isaga oo ka faaidaysanya wacyigii bulshada warsangali oo bariga aad u hooseyay , ayuu iskaga hor keenay ama dagaal ahli ah ka dhex abuuray reerihi bariga samynta wayn kulaha saldanad gaar ahaan beelaha reer garaad iyo ogayslabe iyo dubays isaga oo adeegsanay odayaal reerahaa kaso jeeda , taaso keentay in uu ku gulaysto in uu iska hor keeno , isaga oo dhinckasta balan qaadyo siiyay , taaso ahayd sababihi ugu waynaa ee keenay inay saldanada warsangali burburto oo reeraha qaar sida ogayslabe/ugaaslabe ay sheegtaan inay kamadax banaan yihiin nidaamka saladanada warsangali .
• sido kale Nidaamkii saldanada warsangali markii uu daciifay oo saldanada dhexdeedii khilaafaad siyaasi ah ka dhex qarxeen, taas waxay sababtay inay dagaalo waawayn ka dhex dhacaan beelihii saldanada warsangali wada laha iyada oo sababtay inay reero badan kasoo horjeestaan nidaamkii saldanada , taasi waxay sababtay in ay ku kacaan ama ku dhawaqaan nidaamyo cusub oo ka madax banan nidaamka warsangali.
• taasina waxa ay keentay kala jab wayn oo soo gaadha saladana warsangali ..sida cawrmale garaad cismaan ibraahin oo hada samale iyo taariikho khaldan aamisan .
Dhinaca Ilama garaad hassan waxa toos uga so horjeestay saldanada warsangali ilama ugaas abdirahman (ogayslabe/ugaaslabe) oo aad saladanda ugu dhawaa , si dadbanna waxaa uga so horjeeatay wixii aan garaad cabdalla ahayn .
•Burburkii saldanada barigaa ka dhacay oo uu doorwayn kulaha gumaystuhu ayaa bulshada warsangali saamayn wayn ku reebtay, oo ila hada bulshada warsangali kaso kaban la'adahay .. isaga oo u horseeday midnimo la'aan iyo khilaafaat daakhili ah oo joogta ah.
== '''Heshiiskii 27kii January, 1886 (Ingriiska iyo Saldanaddii Warsangeli)''' ==
==== ''Heshiis Soomaali saxiixdo kii ugu caansanaa xorriyadii Soomaaliya ka hor,'' ====
Odayaashii saxiixay heshiiskaas oo u dhigmay midka Qareemadu maanta u saxiixaan dalalkooda marka ay saxiixayaan heshiisyada xiriirka Caalamiga ayaan soo helnay Beelaha Warsangeli ee ay ka soo jeedeen
Ardaaga Odayaasha Warsangeli ayaa xilligaa dalbaday in aan heshiiskoodu noqon mid furan oo suldaanada isbedelayaa dhaxlaan. Waxay diideen odhaahda qabaa’ilka kale oo dhan heshiisyadooda la raaciyey oo ah in iyaga iyo kuwa ay sii dhalaan oo dhulka dhaxli doonaa ay khasab ku tahay iney ilaaliyaan heshiiskaa waa '''” their heirs and successors .”'''
Waxa la yaab le xeel-dheerida iyo garashada fog ee Ardaaga Odayaasha Warsangeli ee xilligaa. Maanta looyarada joogaa sida ay Ardaaga Odayaasha Warsangeli heshiiskoodu ugu adkeysteen inuu ka duwanaado qabaa’ilka kale iyo in aan ismaamulkooda la taaban karin oo xornimadooda wax loo dhimin, in sidii dal '''“Country”'''loola galo, in aan doonyaha iyo maraakiibta Ingiriisku iska soo geli karin dhulkooda, in aan dadka hoos yimaada Boqortooyada Ingiriiksu iska dhex mari karin iyo inaan heshiisku noqon mid furan oo Sultaan uu Sultaan ka dhaxlo.
Waxay kaloo Ardaaga odayaasha Ardaaga Warsangeli ka shaqeeyeen xilligaa maanta ma sameyn karaan kuwa jooga oo xirfadaa iyo xeel dheeridaa la yaab kale oo ay xitaa ku darsadeen awooda ah in haddii Suldaan cusubi yimaado oo Ardaaga Odayaasha Warsangeli iyo Suldaanku isla gartaan in ay ka baxaan ay jebin karaan halka Soomaalida kale ay khasab ku tahay iney weligood Boqortooyada Ingiriiska ku hoos jiraan.
Muhammad Mahmud Ali, Gerad of all the Warsangali.
Jama Mahmud, '''Reer Garaad'''
Muhammad Ibrahim, '''Reer Garaad'''
Omar Ahmed, '''Reer Garaad'''
Mahmud Abdullah, '''Reer Garaad'''
Yusuf Mahmud, '''Reer Garaad'''
Muhammad Abdi Nalaya, '''Ogeyslabe'''
Mahmud Sagully, '''Ogeyslabe'''
Abdullah Sagully, '''Ogeyslabe'''
Muhammad Abdulah, '''Ogeyslabe'''
Nur Abdullah, '''Reer Faatax'''
Isa Adan, '''Reer Faatax'''
Muhammad Ali Shirwa, '''Reer Faatax'''
Abdy Nur, '''Reer Faatax'''
==Daarood==
Daarood waa [[beel]] ka mid ah beelaha [[Soomaali]]da kuwaasi oo degan [[Geeska Afrika]]. Beesha Daarood waxaay degtaa wadanka [[Soomaaliya]] (gobolada dhexe iyo [[Gedo]]), wadanka [[Itoobiya]] iyo deegaano ka tirsan wadanka [[Kiinya]].
Guud ahaan, beesha Daarood waxaa ka farcama reero badan oo ka mid yihiin: [[Absame]], [[Ogaadeen (beel)|Ogaadeen]], [[Harti]] ([[Reer-Darawiish]], [[Warsangeli]], [[Majeerteen]] iyo [[Dishiishe]], [[Lailkase]], [[Mareexaan]] iyo beelo kale.
Lahjadaha ay ku hadlaan daaroodku waa ay kala duwan yihiin oo iskuma dhowa, tusaale ahaan meesha ay kuwa dega Itoobiya lahjad gooni ah uga hadlaan kuwa dhinaca bari degana lahjad gaara ayay ku hadlaan, kuwa sanaag segana lahjad gaara ayaabay ku hadlaan.
Asal ahaan odaygii Daarood ahaa waxa uu ku yimid Yaman Jabarti Ismaaciil isaga oo sheekh ah oo faafinaya diinta Islaamka gaar ahaana waxa uu ka soo degay meel u dhaw degmada Laasqoray ee gobolka Sanaag waxaa uu mudo diinta Islaamka ka faafinayey dhulka Bariga iyo Bartamaha Geeska Afrika. Daarood waxaa dhashay Doombiro Dir.
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Darod}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
a6r87y4689fwyebyd34jlofb7u1uq10
312073
312070
2026-11-08T13:24:37Z
Isma4l
41797
312073
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Warsangeli<br>ورسنجلي
| image = File:Sultan_Mohamoud_Ali_Shire_2.jpg
| caption = Sawirka Maxamuud Cali Shiire, Suldaankii 20aad ee Saldanada Soomaaliyeed ee Warsangeli.
| type = [[Darod| Beesha Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yaman]]<br>{{flagicon|Oman}}[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| parent_tribe = [[Harti|Harti]]
}}
{{Beelaha Soomaalida}}
Waa '''Warsangeli''' ({{langx|so|Warsangeli}}, {{langx|ar| ورسنجلي}}), oo kale loo yaqaan Maxamed Harti,<ref name="cruttenden_72" /> waa jufo-hoosaad ka tirsan Qabiilada Soomaaliyeed, qayb ka ah laanta weyn ee [[Harti]], oo ka tirsan beel-weynta [[Darod|Daarood]], oo ah tan ugu waaweyn beelaha Soomaaliyeed.<ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |date=19 June 2015 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=22 September 2018}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=9780852552803 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&q=i+m+lewis+daarood+1%2C000%2C000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref> [[Af-Soomaali|Af Soomaaliga]], magaca Warsangeli wuxuu ka dhigan yahay "warkeeda san ku naxay" ama "wixii wanaagsan soo sheegaya."<ref name="cruttenden_72">Cruttenden, C. J. "[https://books.google.com/books?id=130MAAAAIAAJ&dq=%22%22Memoir%20on%20the%20Western%20or%20Edoor%20Tribes%20with%20Southern%20Branches%20of%20the%20Family%20of%20Darrood%22%20cruttenden&pg=PA73 Memoir on the Western or Edoor Tribes, inhabiting the Somali Coast...]", ''[[Journal of the Royal Geographical Society]]'', 19 (1849), pp. 72-73</ref> Warsangeli inta badan waxay degaan [[Sanaag]].<ref>{{Cite web|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Refworld {{!}} Somalia: Update to SOM23731.E of 24 April 1996 on the situation of the Warsangeli (Darod)|url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac7530.html|access-date=2021-06-17|website=Refworld|language=en}}</ref>
==Dulmar==
[[File:Arab, Eidagale and Warsangali in Somaliland.png|thumb|left|Khariidadda [[Soomaaliya]] oo muujinaysa fadhiga beelaha Warsangeli ee waqooyiga bari ee Soomaaliya]]
[[File:LaasqorayRuins09.JPG|thumb|Magaalo dekeedda qadiimiga ah ee [[Laasqoray]]]]
Sannadkii 1848, C. J. Cruttenden wuxuu diiwaangeliyay in deegaannada Warsangeli iyo [[Majeerteen]] ay ahaayeen kuwa ugu qiimaha badan dhanka ganacsiga ee Valley-ga [[Nugaal]], isla markaana [[Bania (caste)|Bania]] ka timid India ay noqdeen dhoofiyayaal guuleystay.<ref name="cruttenden_1848_p137">Cruttenden, C.J. (1848). [https://books.google.com/books?id=uLsBAAAAYAAJ&dq=%22on%20eastern%20africa%22%201848%20cruttenden&pg=PA137 "On Eastern Africa"], London: Royal Geographical Society. Vol. 18, pp. 137-138.</ref> Silsiladda buuraha ee [[Cal Madow]], oo qayb ka mid ah ay ku taallo dhulka beesha, waxay ka soo fidsan tahay magaalooyinka [[Boosaaso]] (caasimadda gobolka Bari) ilaa [[Ceerigaabo]] (caasimadda gobolka Sanaag) labadaba jihada bari iyo koonfur.
[[File:Somalia ethnic grps 2002.jpg|thumb|right|200px|Deegaannada dhaqanka ah ee ay degaan beelaha kala duwan ee Soomaaliyeed<ref>{{cite web |title=Somalia Maps - Perry-Castañeda Map Collection - UT Library Online |url=https://www.lib.utexas.edu |access-date=September 21, 2019}}</ref>]]Maqala cinwaankiisu yahay "Seychellois Rekindle Ties with Sultan of Somaliland," oo ku soo baxay mid ka mid ah wargeysyada Jamhuuriyadda [[Seychelles]], ayaa lagu qoray, "Saldanada Warsangeli waxay jirtay lixboqol oo sano oo u dambeysay."<ref>[http://www.virtualseychelles.sc/news/news_details.asp?id=453 Seychellois rekindle ties with Sultan of Somaliland] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927152536/http://www.virtualseychelles.sc/news/news_details.asp?id=453 |date=2007-09-27 }} Virtual Seychelles. 10 Oct 2005.</ref>
=== Diblomaasiyadda Badweynta Hindiya ===
[[Warsengali sultanate|Saldanada Warsangeli]] waxay siisay qiimo muhiim ah sii dhowrida xiriirka diblomaasiyadeed ee ay la lahayd taliyayaasha Yurub iyo Koonfurta Carabta, sida ay caddaynayaan faylasha taariikhda ee Carabi ku qoran ee caddaynaya wada-hadalladaas. John Hanning Speke wuxuu qoray in markii uu booqday dhulka Warsangeli 1855, "Boqortooyada Midowday waxay ka dhigi doontaa Suldaan Maxamed (Suldaankii 21aad) mid ka chịu mas'uul" haddii nabadgelyadiisa la waxyeeleeyo. Lidwien iyo Spaulding (2002) waxay ku tilmaameen laba dokumenti oo muujinaya sida Saldanadu u maamuli jirtay arrimaheeda una dhowri jirtay madaxbannaanideeda. Lidwien iyo Spaulding waxay xuseen dokumenti laissez-passer oo uu bixiyay Suldaan Maxamed dhakhtar Faransiis ah, Gerges Revoil, 12 Disembar 1889. Laissez-passer-ku wuxuu ku amrayaa Faransiiska inuu dhawro hab-maamuuska inta uu ka galayo dalka. Qof kasta oo shaqsi ama marti sharaf shisheeye ah wuxuu dalka Warsangeli ka soo gali jiray port-ka marinka badda ee Laasqoray. Si kastaba ha ahaatee, iyadoo la tixgelinayo in safaruhu uusan aqoon u lahayn shuruucda iyo dhaqanka u yaal dhulka, suldaanku wuxuu u oggolaaday Faransiiska inuu ka soo galo dhulka Bandar Mura’aya.<ref>{{Cite web |last=Baruah |first=Darshana M. |title=What Is Happening in the Indian Ocean? |url=https://carnegieendowment.org/2021/03/03/what-is-happening-in-indian-ocean-pub-83948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303145334/https://carnegieendowment.org/2021/03/03/what-is-happening-in-indian-ocean-pub-83948 |url-status=dead |archive-date=March 3, 2021 |access-date=2023-02-01 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Competition in the Indian Ocean |url=https://www.cfr.org/backgrounder/competition-indian-ocean |access-date=2023-02-01 |website=Council on Foreign Relations |language=en}}</ref>
=== Qabsashadii Xabashida ===
Qoraaga reer Cadal ee ''[[Futuh al-Habasha]]'', [[Arab Faqih|Sihab ad-Din]], oo ahaa goob-joogaha dagaallo badan oo looga adkaaday Xabashida, wuxuu barbardhigay ciidanka 300 oo Harti ah iyo fardoolaydii Carbeed ee magaceedu ahaa Hamzah al-Jufi:<ref>{{Cite book |last=Shaw |first=Jeffrey M. |url=https://searchworks.stanford.edu/view/14020499 |title=The Ethiopian-Adal War, 1529-1543: the conquest of Abyssinia |date=2021 |publisher=Helion & Company |isbn=978-1-914059-68-1 |series=From retinue to regiment series--warfare c. 1453-1618 |location=Warwick}}</ref><blockquote>"Dhan-bidixda waxaa fadhiyay beesha Soomaaliyeed ee [Warsangeli] Harti, oo ka soo jeedda dadka Maydh (Sanaag); dad aan u jajabnayn isu dhiibid. Waxay ahaayeen laba boqol (300), oo caan ku ahaa ciidanka dhulka iyagoo u adkayd sida seef-yahanno..... Mid ka mid ah Carabta oo la odhan jiray Hamzah al-Jufi ayaa galay dagaal ilaa dhimasho ah oo ka dhacay horteeda Iimaamka Muslinka. Wuxuu ahaa mid ka mid ah ciidanka lugta wuxuuna iska caabiyay oo taagnaa imtixaanka, isagoo ka horkeenay dagaalka kalsooni buuxda. Marna ma uusan hit-gareyn hal gaal oo uusan ka dhigin mid dhintay oo faska ka dhacay. Wuxuu dilay tiro aad u badan oo iyaga ka mid ah dhexda webiga, ilaa biyaha webiga ay isu beddeleen guduud dhiigga dartiis. Dhammaan beesha Harti waxay ahaayeen sidaas oo kale" (Sihab ad Din, p. 78).</blockquote>
== Taariikhda ==
Maanta, saamaynta Suldaannada iyo hoggaamiyeyaasha kale ee dhaqanka waxay hoos u dhacday dhalashadii xorriyadda iyo aasaaskii dowladda dhexe ee Soomaaliya oo adeegsanaysa madaxbannaanida qaranka. Si kastaba ha ahaatee, suldanada ugu muddada dheer ee Muslinka ah ee ka aasaasantay gacanka Soomaaliya waa [[Warsangali Sultanate|Saldanada Warsangeli]]. Waxay jirtay lixboqol oo sano oo u dambeysay.<ref>{{Cite web |date=2022-06-02 |title=Sultan of Warsangeli, Somalia - THE AFRICAN ROYAL FAMILIES |url=https://theafricanroyalfamilies.com/2022/06/02/sultan-of-warsangeli/ |access-date=2023-02-01 |website=theafricanroyalfamilies.com |language=en-US}}</ref>
[[Warsangali Sultanate|Saldanada Warsangeli]] waxay leedahay taariikh ilbaxnimo, oo ay ku sifoobeen dad nidaamsan iyo dhul deggan, iyadoo la socota nidaam siyaasadeed oo qaaysan. Warsangeli waxay degaan dhul ka soo bilaabma Galbeedka Ceerigaabo ilaa Boosaaso (gobolka Bari), oo ka kooban xeebaha Laaso Suurad, (“Ras Surad”), kana bordered-gareeysan waqooyiga Gacanka Cadmeed ilaa dhulka sarreeya ee Sool Haud (dhul le'eg gobollada Sool iyo Awdal oo isku jira).<ref>{{Cite web |last=Team |first=Editorial |date=2018-12-06 |title=Kingdom of Warsangali (1218-1886AD) {{!}} African History {{!}} ThinkAfrica |url=https://thinkafrica.net/kingdom-of-warsangali-1218-1886ad-spotlight-on-middle-ages-african-global-trade-hub/ |access-date=2023-02-01 |website=Think Africa |language=en-US}}</ref>
Saldanadu waxay soo saartay badmaaxiin raad weyn ku yeeshay dhanka sayniska bulshada. Buugga Ibraahim Ismaaciil, ''An Early Autobiography of a Somali'' (1919), oo uu qoray badmaax Warsangeli ah oo naftiisa ka sheekeynaya, wuxuu ku tilmaamay xukunkii uu soo saaray Suldaanku iyo sida loo dhowray p-decisions-ka maxkamadda boqortooyada. Suldaanku wuxuu amar ku bixiyay mashruuc doon-dhisid ah oo lagu hagaajinayo dhacdo ka dhacday port-ka. Si loo dhowro xiriirka ganacsi ee gobolka uu la lahaa jasiiradda Carabta, Suldaanku wuxuu xukmay in la ilaaliyo sharafteeda meel ay ganacsatadu ku leeyihiin dammaanad oo ku saabsan qiimaha iyo ilaalinta badeecadahooda ay muhiim tahay. Safarkii Murrayat (1848) ee gudaha dalka Warsangeli wuxuu muujinayaa ku-dhaqan siman. Murrayat wuxuu ku arkay ku-dhaqan ballaaran oo anshax wanaagsan oo lagu ilaalinyo xuquuqda hantida gaarka ah iyo dhowrida sharciga dhulka. Intii uu joogay, hal maqaal oo hantidiisa ka mid ah oo la steal-gareeyay ma jirin. Wuxuu yiri, "Dhulkan, in nin loogu yeero tuug waa aflagaaddo dhimasho ah oo kaliya dhiig lagu dhaqi karo." <ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Alexander Keith |url=http://archive.org/details/cabinetatlasofac00john |title=Cabinet atlas of the actual geography of the world, with a complete index ... |date=1882 |publisher=Edinburgh : W. & K. Johnston |others=University of Illinois Urbana-Champaign}}</ref>
Ilaa 1920, saldanadu waxay dhowratay madaxbannaanideeda ka dib markii suldaankooda, Maxamuud Cali Shiire, loo masaafuriyay jasiiradaha Seychelles. Suldaanku wuxuu ahaa mid si adag u madaxbannaan oo nacayb u qabay joogitaanka shisheeye ee dalkiisa.<ref>{{Cite book |last=Beachey |first=R. W. |url=https://books.google.com/books?id=EMwwAQAAIAAJ |title=The Warrior Mullah: The Horn Aflame, 1892-1920 |date=1990 |publisher=Bellew |isbn=978-0-947792-43-5 |language=en |quote=Sultan of the Warsangali since 1905, he displayed much capacity for duplicity and double dealing .}}</ref> Wargeys sida uu soo xigtay Seychelles Nation, wuxuu sheegayaa, "Siyaasaddiisa madaxbannaan, xooggiisa iyo dheeraysi la'aanta qumooyinka ku xeeran, haro-gelinta Ingiriiska waxay ka yaabisay London waxayna ka dhigtay in la xiro oo loo deport-gareeyo Seychelles.<ref>{{Cite web |title=Saldanada Maakhir {{!}} allsanaag |url=https://allsanaag.com/saldanada-maakhir/ |access-date=2023-02-01 |language=en-US}}</ref>
Suldaanka waxaa ku tilmaamay taliye madaxbannaan oo saamayntiisu tahay mid aad u weyn soraa-taariikhi I.M. Lewis. Wuxuu ahaa suldaankii 24aad ee safka dheer ee Garaaddada (maxkamadda boqortooyada Soomaaliyeed).<ref>{{Cite journal |last=Durrill |first=Wayne K. |date=1986 |title=Atrocious Misery: The African Origins of Famine in Northern Somalia, 1839-1884 |url=https://www.jstor.org/stable/1858135 |journal=The American Historical Review |volume=91 |issue=2 |pages=287–306 |doi=10.2307/1858135 |issn=0002-8762|url-access=subscription }}</ref> Sannadkii 1920, suldaanka waxaa loo masaafuriyay iyadoo la socda laba Boqor oo Afrikaan ah, Boqor Prempeh ee Ashanti (Ghana) iyo boqor Kabarego ee Bunyoro (Uganda), iyo Ra'iisul Wasaarihii hore ee Masar, Sa'ad Zaghlul Pasha, iyo sidoo kale hoggaamiyeyaal kale oo caan ah oo ka mid ahaa dagaallada iska caabinta Afrika ee ka dhanka ah gumeysiga Ingiriiska oo iyaguna halkaas ku noolaa masaafur ahaan. Wuxuu ahaa farcankii u dambeeyay ee dhaqan lixboqol oo sano ah (fadlan eeg ‘What led to the discovery of the Nile’ uu qoray John Hanning Speke). 1940-meeyadii iyo 50-meeyadii, hoggaanka Warsangeli wuxuu aasaasay Ururka Midowga Soomaaliyeed (USP) ka dib shirkii saddexda bilood socday oo uu guddoominayay Suldaanka laftiisa ka dib markii uu ka soo laabtay masaafurka. USP waxay door muhiim ah ka ciyaartay wadada dheer iyo dadka dhibka badan leh ee Soomaaliya u martay xorriyadda iyo madaxbannaanida ka qaadashada qumooyinka gumeysiga.<ref>{{Cite journal |last=Hoehne |first=Markus Virgil |date=2014 |title=Resource conflict and militant Islamism in the Golis Mountains in northern Somalia (2006–2013) |url=https://www.jstor.org/stable/24858216 |journal=Review of African Political Economy |volume=41 |issue=141 |pages=358–373 |issn=0305-6244}}</ref>
== Nasabka ==
[[File:Warsangeli Clan Tree.jpg|alt=Warsangeli sultanate|thumb|Abtirsiinta dhammaystiran ee beel-weynta Warsangeli Harti Daarood]]
Strukturrada beelaha iyo jufo-hoosaadyada si buuxda looma isku raacsana. Qaybaha iyo hoos-u-qaybinta sida halkan loogu soo bandhigay waa kuwo gaagaaban oo aan dhammaystirnayn. Nasabyo badan ayaa v-v maqan. Eeg kooxaha qoyska Boqortooyada Afrika si aad u barbardhigto dhinacyo kala duwan oo ku saabsan qaabdhismeedka abtirsiinta beelaha.<ref>{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Sultan of Warsangeli sultanate, Somalia - THE AFRICAN ROYAL FAMILIES |url=https://theafricanroyalfamilies.com/2023/05/22/sultan-of-warsangeli/ |access-date=2023-06-03 |website=theafricanroyalfamilies.com |language=en-US}}</ref>
*Maxamuud Harti (''Moorsaante'')
**Maxamed Maxamuud (''Hinjiye'')
**Axmed Maxamuud (''Warsangeli'')
***Maxamed Axmed (''Warlabe'')
***Maxamuud Axmed (''War-ma’eke'')
****Kogo Maxamuud
*****Cabdi Koge (''Garweyne'')
*****Cabdullaahi Koge (''Garaad Dhidhin'')
******Xasan Cabdullaahi (''Xamargale'')
*******Cabdiraxmaan Xasan (''Ogeyslabe'')
*******Yuusuf Xasan (''Dubays'')
*******Ibraahim Xasan
********Cismaan Ibraahim
********Cumar Ibraahim (''Cumar'')
*********Maxamed Cumar
*********Nuux Cumar
*********Axmed Cumar
*********Yaasiif Cumar
*********Maxamuud Cumar
**********Saciid Maxamuud
**********Ciise Maxamuud
***********Xuseen Ciise
***********Saciid Ciise
***********Yaaquub Ciise
************Aadan Yaaquub
************Saciid Yaaquub
*************Jibriil Saciid
*************Yuusuf Saciid
**************Xasan Yuusuf
**************Maxamed Yuusuf
**************Cismaan Yuusuf
**************Ciise Yuusuf
***************Cali Ciise
****************Ismaaciil Cali (''Reer Xaaji'')
****************Liibaan Cali
*****************Ture Liibaan
*****************Yuusuf Liibaan
******************Amiir Yuusuf
******************Cismaan Yuusuf
******************Axmed Yuusuf
******************Cabdi Yuusuf
******************Saalax Yuusuf
******************Nuux Yuusuf
******************Maxamuud Yuusuf
*******************Yuusuf Maxamuud
*******************Aamiir Maxamuud
*******************Cabdalle Maxamuud (''Garaad Cabdalle'')
********************Ciise Cabdalle (''Bah Ogeyslabe'')
********************Ibraahim Cabdalle (''Bah Ogeyslabe'')
********************Idris Cabdalle (''Bah Ogeyslabe'')
********************Aadan Cabdalle (''Bah Idoor'')
********************Cismaan Cabdalle (''Bah Idoor'')
********************Samatar Cabdalle (''Bah Idoor'')
********************Axmed Cabdalle (''Bah Majeerteen'')
********************Cali Cabdalle (''Bah Majeerteen'')
== Qaybaha ==
*[[Shacni-cali]] waxay ahayd tii ugu yarayd 13-kii qaybood ee maamulka Daraawiishta, waxayna si gaar ah uga koobnayd Warsangeli.
*[[Garbo Darawiish]] waxay ahayd qaybta labaad ee ugu yarayd 13-kii qaybood ee maamulka Daraawiishta, waxayna kala haaf ahayd Warsangeli iyo [[Dhulbahante]].
*[[Burcadde-godwein]] waxay ahayd tii toddobaad ee ugu weynayd qaybaha maamulka Daraawiishta, waxayna kala haaf ahayd Warsangeli iyo Dhulbahante.<ref>Taariikhdii daraawiishta iyo Sayid Maxamad Cabdille Xasan, Jaamac Cumar Ciise · 2005 - PAGE 173</ref>
*[[Maakhir]] waxay ahayd maamul goboleed jirey 2000-meeyadii oo ay inta badan degenaayeen Warsangeli.
== Dadka Caanka ah ==
*[[Abdilahi Qablan]], wakiilkii ugu horreeyay ee Laasqoray ee xisbiga USP
*[[Mohamud Caddaanweyne]], wakiilkii ugu horreeyay ee Jidali ee xisbiga USP
*[[Nuurxaashi Cali]]: taliyaha mid ka mid ah labadii qaybood ee [[Garbo Darawiish]], oo loogu magac daray isaga
* Ismaaciil Xarras: lagu dhiibatay [[Geoffrey Archer's 1916 important members of Darawiish haroun list|liiska xubnaha muhiimka ah ee haramka Daraawiishta ee Geoffrey Archer 1916]]
*[[Gerad Dhidhin|Garaad Cabdullaahi]]: Garaadkii ugu horreeyay ee Warsangeli dhammaadkii qarnigii 13aad
*[[Gerad Hamar Gale]]: suldaankii labaad ee Warsangeli
*[[Mohamoud Ali Shire|Maxamuud Cali Shiire]] (1897–1960): suldaankii Warsangeli; waxaa loo masaafuriyay jasiiradaha Seychelles 1920 muddo 7 sano ah Boqortooyadii Ingiriiska
*[[Abdillahi Mohammed Ahmed|Cabdullaahi Maxamed Axmed]] (1926–1993): oo loo yaqaannay Qablan, Wasiir ku xigeenkii hore ee Maaliyadda iyo Wasiirkii hore ee Qorsheynta Qaranka (1967–1969)
*[[Farah Awl|Faarax Maxamed Jaamac Cawl]] (1937–1991): qoraa Soomaaliyeed oo weyn
*[[Omar Fateh]]: Senator-kii ugu horreeyay oo Soomaali iyo Muslin ah oo ka tirsan gobolka Minnesota
*[[Fatima Jibrell]]: aasaasaha Horn Relief oo maanta loo yaqaan ADESO
*[[Jibrell Ali Salad|Jibriil Cali Salaad]] (2006–2009): Madaxweynihii maamulkii [[Maakhir | Maakhir State]] ee Soomaaliya
*[[Said Hassan Shire|Saciid Xasan Shiire]] (2014–2015): Guddoomiyihii hore ee Golaha Wakiillada Puntland
*[[Mohamed Nuur Giriig|Maxamed Nuur Giriig]] (1935–2002): fanaan caan ah oo Soomaaliyeed, ku takhasusay [[Music of Somalia|muusigga dhaqanka Soomaaliyeed]]
*[[Abdullahi Ahmed Jama|Cabdullaahi Axmed Jaamac]]: Wasiirkii hore ee Hadaflaha, taliyihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed iyo Madaxweynihii maamulkii [[Maakhir | Maakhir State]] ee Soomaaliya
*[[Ali Aden Lord]]: Xildhibaanadii ugu horreeyay ee Soomaali ah ka dibna Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Kenya<ref name="gbook1">{{cite news|title=Spatial Appropriations in Modern Empires, 1820-1960: Beyond Dispossession|isbn = 9781527540156|url=https://books.google.com/books?id=UqqwDwAAQBAJ&q=Ali+Aden+Lord+LEGCO+1960&pg=PA119|last1 = Guignard|first1 = Didier|last2 = Seri-Hersch|first2 = Iris|date = 18 September 2019}}</ref>
*[[Hudeidi|Axmed Ismaaciil Xuseen]]: fanaan, qoraa heello, laxamiiste, cayaare faneed; oo sidoo kale loo yaqaano Boqorka Cuudka
*[[Gamal Mohamed Hassan|Gamaal Maxamed Xasan]] (2016-): Wasiirka Qorsheynta, Maalgashiga iyo Horumarinta Dhaqaalaha ee [[Federal Government of Somalia|Dowladda Federaalka Soomaaliya]]
*[[Faisal Hawar]]: Guddoomiyaha International Somalia Development Foundation, CEO-ga Maakhir Resource Company<ref name="Skctcauip">{{cite news|title=Somalia: Kuwaiti Company to construct Airport, University in Puntland |url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-Kuwaiti-Company-to-construct-Airport-University-in-Puntland.shtml |access-date=29 September 2014 |agency=Garowe Online |date=14 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416090203/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-Kuwaiti-Company-to-construct-Airport-University-in-Puntland.shtml |archive-date=16 April 2014 }}</ref>
*[[Ahmed Ali Mire]]: (2005 -): Praktikant horumarineed oo u soo shaqeeyay NGO-yo caalami ah, ururrada Qaramada Midoobay iyo shirkadaha horumarinta. https://solidaarisuus.fi/en/profile-ahmed-mire/ https://solidaarisuus.fi/solidaarisuuden-uusi-ohjelmakoordinaattori-on-kokenut-naisten-aseman-edistaja/
== Eeg sidoo kale ==
* [[Wargar]], beel ka tirsan Adal
== Tixraacyo ==
{{reflist}}
== Xiriirinta dibadda ==
*[http://www.warsangeli.org Warsangeli Sultanate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180519035544/http://www.warsangeli.org/ |date=2018-05-19 }}
*[http://www.abtirsi.com/view.php?person=219 Warsangali genealogy]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Category:Daarood]
q82x03q80up2mq4in2srs5579keltm2
312076
312073
2026-11-08T13:45:14Z
Isma4l
41797
/* */
312076
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Warsangeli<br>ورسنجلي
| image = File:Sultan_Mohamoud_Ali_Shire_2.jpg
| caption = Sawirka Maxamuud Cali Shiire, Suldaankii 20aad ee Saldanada Soomaaliyeed ee Warsangeli.
| type = [[Darod| Beesha Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yaman]]<br>{{flagicon|Oman}}[[Cumaan]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| parent_tribe = [[Harti|Harti]]
}}
{{Beelaha Soomaalida}}
'''Warsangeli''' ({{langx|so|Warsangeli}}, {{langx|ar| ورسنجلي}}), oo kale loo yaqaan Maxamed Harti,<ref name="cruttenden_72" /> waa jufo-hoosaad ka tirsan Qabiilada Soomaaliyeed, qayb ka ah laanta weyn ee [[Harti]], oo ka tirsan beel-weynta [[Darod|Daarood]], oo ah tan ugu waaweyn beelaha Soomaaliyeed.<ref>{{cite web |title=Somalia: Minorities and indigenous peoples |date=19 June 2015 |url=https://minorityrights.org/country/somalia/ |publisher=Minority Rights Group International |access-date=22 September 2018}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lewis |first1=Ioan M |title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa |date=1999 |publisher=James Currey Publishers |page=12 |isbn=9780852552803 |url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&q=i+m+lewis+daarood+1%2C000%2C000&pg=PA12 |access-date=18 September 2019}}</ref> [[Af-Soomaali|Af Soomaaliga]], magaca Warsangeli wuxuu ka dhigan yahay "warkeeda san ku naxay" ama "wixii wanaagsan soo sheegaya."<ref name="cruttenden_72">Cruttenden, C. J. "[https://books.google.com/books?id=130MAAAAIAAJ&dq=%22%22Memoir%20on%20the%20Western%20or%20Edoor%20Tribes%20with%20Southern%20Branches%20of%20the%20Family%20of%20Darrood%22%20cruttenden&pg=PA73 Memoir on the Western or Edoor Tribes, inhabiting the Somali Coast...]", ''[[Journal of the Royal Geographical Society]]'', 19 (1849), pp. 72-73</ref> Warsangeli inta badan waxay degaan [[Sanaag]].<ref>{{Cite web|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Refworld {{!}} Somalia: Update to SOM23731.E of 24 April 1996 on the situation of the Warsangeli (Darod)|url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac7530.html|access-date=2021-06-17|website=Refworld|language=en}}</ref>
==Dulmar==
[[File:Arab, Eidagale and Warsangali in Somaliland.png|thumb|left|Khariidadda [[Soomaaliya]] oo muujinaysa fadhiga beelaha Warsangeli ee waqooyiga bari ee Soomaaliya]]
[[File:LaasqorayRuins09.JPG|thumb|Magaalo dekeedda qadiimiga ah ee [[Laasqoray]]]]
Sannadkii 1848, C. J. Cruttenden wuxuu diiwaangeliyay in deegaannada Warsangeli iyo [[Majeerteen]] ay ahaayeen kuwa ugu qiimaha badan dhanka ganacsiga ee Valley-ga [[Nugaal]], isla markaana [[Bania (caste)|Bania]] ka timid India ay noqdeen dhoofiyayaal guuleystay.<ref name="cruttenden_1848_p137">Cruttenden, C.J. (1848). [https://books.google.com/books?id=uLsBAAAAYAAJ&dq=%22on%20eastern%20africa%22%201848%20cruttenden&pg=PA137 "On Eastern Africa"], London: Royal Geographical Society. Vol. 18, pp. 137-138.</ref> Silsiladda buuraha ee [[Cal Madow]], oo qayb ka mid ah ay ku taallo dhulka beesha, waxay ka soo fidsan tahay magaalooyinka [[Boosaaso]] (caasimadda gobolka Bari) ilaa [[Ceerigaabo]] (caasimadda gobolka Sanaag) labadaba jihada bari iyo koonfur.
[[File:Somalia ethnic grps 2002.jpg|thumb|right|200px|Deegaannada dhaqanka ah ee ay degaan beelaha kala duwan ee Soomaaliyeed<ref>{{cite web |title=Somalia Maps - Perry-Castañeda Map Collection - UT Library Online |url=https://www.lib.utexas.edu |access-date=September 21, 2019}}</ref>]]Maqala cinwaankiisu yahay "Seychellois Rekindle Ties with Sultan of Somaliland," oo ku soo baxay mid ka mid ah wargeysyada Jamhuuriyadda [[Seychelles]], ayaa lagu qoray, "Saldanada Warsangeli waxay jirtay lixboqol oo sano oo u dambeysay."<ref>[http://www.virtualseychelles.sc/news/news_details.asp?id=453 Seychellois rekindle ties with Sultan of Somaliland] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927152536/http://www.virtualseychelles.sc/news/news_details.asp?id=453 |date=2007-09-27 }} Virtual Seychelles. 10 Oct 2005.</ref>
=== Diblomaasiyadda Badweynta Hindiya ===
[[Warsengali sultanate|Saldanada Warsangeli]] waxay siisay qiimo muhiim ah sii dhowrida xiriirka diblomaasiyadeed ee ay la lahayd taliyayaasha Yurub iyo Koonfurta Carabta, sida ay caddaynayaan faylasha taariikhda ee Carabi ku qoran ee caddaynaya wada-hadalladaas. John Hanning Speke wuxuu qoray in markii uu booqday dhulka Warsangeli 1855, "Boqortooyada Midowday waxay ka dhigi doontaa Suldaan Maxamed (Suldaankii 21aad) mid ka chịu mas'uul" haddii nabadgelyadiisa la waxyeeleeyo. Lidwien iyo Spaulding (2002) waxay ku tilmaameen laba dokumenti oo muujinaya sida Saldanadu u maamuli jirtay arrimaheeda una dhowri jirtay madaxbannaanideeda. Lidwien iyo Spaulding waxay xuseen dokumenti laissez-passer oo uu bixiyay Suldaan Maxamed dhakhtar Faransiis ah, Gerges Revoil, 12 Disembar 1889. Laissez-passer-ku wuxuu ku amrayaa Faransiiska inuu dhawro hab-maamuuska inta uu ka galayo dalka. Qof kasta oo shaqsi ama marti sharaf shisheeye ah wuxuu dalka Warsangeli ka soo gali jiray port-ka marinka badda ee Laasqoray. Si kastaba ha ahaatee, iyadoo la tixgelinayo in safaruhu uusan aqoon u lahayn shuruucda iyo dhaqanka u yaal dhulka, suldaanku wuxuu u oggolaaday Faransiiska inuu ka soo galo dhulka Bandar Mura’aya.<ref>{{Cite web |last=Baruah |first=Darshana M. |title=What Is Happening in the Indian Ocean? |url=https://carnegieendowment.org/2021/03/03/what-is-happening-in-indian-ocean-pub-83948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303145334/https://carnegieendowment.org/2021/03/03/what-is-happening-in-indian-ocean-pub-83948 |url-status=dead |archive-date=March 3, 2021 |access-date=2023-02-01 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Competition in the Indian Ocean |url=https://www.cfr.org/backgrounder/competition-indian-ocean |access-date=2023-02-01 |website=Council on Foreign Relations |language=en}}</ref>
=== Qabsashadii Xabashida ===
Qoraaga reer Cadal ee ''[[Futuh al-Habasha]]'', [[Arab Faqih|Sihab ad-Din]], oo ahaa goob-joogaha dagaallo badan oo looga adkaaday Xabashida, wuxuu barbardhigay ciidanka 300 oo Harti ah iyo fardoolaydii Carbeed ee magaceedu ahaa Hamzah al-Jufi:<ref>{{Cite book |last=Shaw |first=Jeffrey M. |url=https://searchworks.stanford.edu/view/14020499 |title=The Ethiopian-Adal War, 1529-1543: the conquest of Abyssinia |date=2021 |publisher=Helion & Company |isbn=978-1-914059-68-1 |series=From retinue to regiment series--warfare c. 1453-1618 |location=Warwick}}</ref><blockquote>"Dhan-bidixda waxaa fadhiyay beesha Soomaaliyeed ee [Warsangeli] Harti, oo ka soo jeedda dadka Maydh (Sanaag); dad aan u jajabnayn isu dhiibid. Waxay ahaayeen laba boqol (300), oo caan ku ahaa ciidanka dhulka iyagoo u adkayd sida seef-yahanno..... Mid ka mid ah Carabta oo la odhan jiray Hamzah al-Jufi ayaa galay dagaal ilaa dhimasho ah oo ka dhacay horteeda Iimaamka Muslinka. Wuxuu ahaa mid ka mid ah ciidanka lugta wuxuuna iska caabiyay oo taagnaa imtixaanka, isagoo ka horkeenay dagaalka kalsooni buuxda. Marna ma uusan hit-gareyn hal gaal oo uusan ka dhigin mid dhintay oo faska ka dhacay. Wuxuu dilay tiro aad u badan oo iyaga ka mid ah dhexda webiga, ilaa biyaha webiga ay isu beddeleen guduud dhiigga dartiis. Dhammaan beesha Harti waxay ahaayeen sidaas oo kale" (Sihab ad Din, p. 78).</blockquote>
== Taariikhda ==
Maanta, saamaynta Suldaannada iyo hoggaamiyeyaasha kale ee dhaqanka waxay hoos u dhacday dhalashadii xorriyadda iyo aasaaskii dowladda dhexe ee Soomaaliya oo adeegsanaysa madaxbannaanida qaranka. Si kastaba ha ahaatee, suldanada ugu muddada dheer ee Muslinka ah ee ka aasaasantay gacanka Soomaaliya waa [[Warsangali Sultanate|Saldanada Warsangeli]]. Waxay jirtay lixboqol oo sano oo u dambeysay.<ref>{{Cite web |date=2022-06-02 |title=Sultan of Warsangeli, Somalia - THE AFRICAN ROYAL FAMILIES |url=https://theafricanroyalfamilies.com/2022/06/02/sultan-of-warsangeli/ |access-date=2023-02-01 |website=theafricanroyalfamilies.com |language=en-US}}</ref>
[[Warsangali Sultanate|Saldanada Warsangeli]] waxay leedahay taariikh ilbaxnimo, oo ay ku sifoobeen dad nidaamsan iyo dhul deggan, iyadoo la socota nidaam siyaasadeed oo qaaysan. Warsangeli waxay degaan dhul ka soo bilaabma Galbeedka Ceerigaabo ilaa Boosaaso (gobolka Bari), oo ka kooban xeebaha Laaso Suurad, (“Ras Surad”), kana bordered-gareeysan waqooyiga Gacanka Cadmeed ilaa dhulka sarreeya ee Sool Haud (dhul le'eg gobollada Sool iyo Awdal oo isku jira).<ref>{{Cite web |last=Team |first=Editorial |date=2018-12-06 |title=Kingdom of Warsangali (1218-1886AD) {{!}} African History {{!}} ThinkAfrica |url=https://thinkafrica.net/kingdom-of-warsangali-1218-1886ad-spotlight-on-middle-ages-african-global-trade-hub/ |access-date=2023-02-01 |website=Think Africa |language=en-US}}</ref>
Saldanadu waxay soo saartay badmaaxiin raad weyn ku yeeshay dhanka sayniska bulshada. Buugga Ibraahim Ismaaciil, ''An Early Autobiography of a Somali'' (1919), oo uu qoray badmaax Warsangeli ah oo naftiisa ka sheekeynaya, wuxuu ku tilmaamay xukunkii uu soo saaray Suldaanku iyo sida loo dhowray p-decisions-ka maxkamadda boqortooyada. Suldaanku wuxuu amar ku bixiyay mashruuc doon-dhisid ah oo lagu hagaajinayo dhacdo ka dhacday port-ka. Si loo dhowro xiriirka ganacsi ee gobolka uu la lahaa jasiiradda Carabta, Suldaanku wuxuu xukmay in la ilaaliyo sharafteeda meel ay ganacsatadu ku leeyihiin dammaanad oo ku saabsan qiimaha iyo ilaalinta badeecadahooda ay muhiim tahay. Safarkii Murrayat (1848) ee gudaha dalka Warsangeli wuxuu muujinayaa ku-dhaqan siman. Murrayat wuxuu ku arkay ku-dhaqan ballaaran oo anshax wanaagsan oo lagu ilaalinyo xuquuqda hantida gaarka ah iyo dhowrida sharciga dhulka. Intii uu joogay, hal maqaal oo hantidiisa ka mid ah oo la steal-gareeyay ma jirin. Wuxuu yiri, "Dhulkan, in nin loogu yeero tuug waa aflagaaddo dhimasho ah oo kaliya dhiig lagu dhaqi karo." <ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Alexander Keith |url=http://archive.org/details/cabinetatlasofac00john |title=Cabinet atlas of the actual geography of the world, with a complete index ... |date=1882 |publisher=Edinburgh : W. & K. Johnston |others=University of Illinois Urbana-Champaign}}</ref>
Ilaa 1920, saldanadu waxay dhowratay madaxbannaanideeda ka dib markii suldaankooda, Maxamuud Cali Shiire, loo masaafuriyay jasiiradaha Seychelles. Suldaanku wuxuu ahaa mid si adag u madaxbannaan oo nacayb u qabay joogitaanka shisheeye ee dalkiisa.<ref>{{Cite book |last=Beachey |first=R. W. |url=https://books.google.com/books?id=EMwwAQAAIAAJ |title=The Warrior Mullah: The Horn Aflame, 1892-1920 |date=1990 |publisher=Bellew |isbn=978-0-947792-43-5 |language=en |quote=Sultan of the Warsangali since 1905, he displayed much capacity for duplicity and double dealing .}}</ref> Wargeys sida uu soo xigtay Seychelles Nation, wuxuu sheegayaa, "Siyaasaddiisa madaxbannaan, xooggiisa iyo dheeraysi la'aanta qumooyinka ku xeeran, haro-gelinta Ingiriiska waxay ka yaabisay London waxayna ka dhigtay in la xiro oo loo deport-gareeyo Seychelles.<ref>{{Cite web |title=Saldanada Maakhir {{!}} allsanaag |url=https://allsanaag.com/saldanada-maakhir/ |access-date=2023-02-01 |language=en-US}}</ref>
Suldaanka waxaa ku tilmaamay taliye madaxbannaan oo saamayntiisu tahay mid aad u weyn soraa-taariikhi I.M. Lewis. Wuxuu ahaa suldaankii 24aad ee safka dheer ee Garaaddada (maxkamadda boqortooyada Soomaaliyeed).<ref>{{Cite journal |last=Durrill |first=Wayne K. |date=1986 |title=Atrocious Misery: The African Origins of Famine in Northern Somalia, 1839-1884 |url=https://www.jstor.org/stable/1858135 |journal=The American Historical Review |volume=91 |issue=2 |pages=287–306 |doi=10.2307/1858135 |issn=0002-8762|url-access=subscription }}</ref> Sannadkii 1920, suldaanka waxaa loo masaafuriyay iyadoo la socda laba Boqor oo Afrikaan ah, Boqor Prempeh ee Ashanti (Ghana) iyo boqor Kabarego ee Bunyoro (Uganda), iyo Ra'iisul Wasaarihii hore ee Masar, Sa'ad Zaghlul Pasha, iyo sidoo kale hoggaamiyeyaal kale oo caan ah oo ka mid ahaa dagaallada iska caabinta Afrika ee ka dhanka ah gumeysiga Ingiriiska oo iyaguna halkaas ku noolaa masaafur ahaan. Wuxuu ahaa farcankii u dambeeyay ee dhaqan lixboqol oo sano ah (fadlan eeg ‘What led to the discovery of the Nile’ uu qoray John Hanning Speke). 1940-meeyadii iyo 50-meeyadii, hoggaanka Warsangeli wuxuu aasaasay Ururka Midowga Soomaaliyeed (USP) ka dib shirkii saddexda bilood socday oo uu guddoominayay Suldaanka laftiisa ka dib markii uu ka soo laabtay masaafurka. USP waxay door muhiim ah ka ciyaartay wadada dheer iyo dadka dhibka badan leh ee Soomaaliya u martay xorriyadda iyo madaxbannaanida ka qaadashada qumooyinka gumeysiga.<ref>{{Cite journal |last=Hoehne |first=Markus Virgil |date=2014 |title=Resource conflict and militant Islamism in the Golis Mountains in northern Somalia (2006–2013) |url=https://www.jstor.org/stable/24858216 |journal=Review of African Political Economy |volume=41 |issue=141 |pages=358–373 |issn=0305-6244}}</ref>
== Nasabka ==
[[File:Warsangeli Clan Tree.jpg|alt=Warsangeli sultanate|thumb|Abtirsiinta dhammaystiran ee beel-weynta Warsangeli Harti Daarood]]
Strukturrada beelaha iyo jufo-hoosaadyada si buuxda looma isku raacsana. Qaybaha iyo hoos-u-qaybinta sida halkan loogu soo bandhigay waa kuwo gaagaaban oo aan dhammaystirnayn. Nasabyo badan ayaa v-v maqan. Eeg kooxaha qoyska Boqortooyada Afrika si aad u barbardhigto dhinacyo kala duwan oo ku saabsan qaabdhismeedka abtirsiinta beelaha.<ref>{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Sultan of Warsangeli sultanate, Somalia - THE AFRICAN ROYAL FAMILIES |url=https://theafricanroyalfamilies.com/2023/05/22/sultan-of-warsangeli/ |access-date=2023-06-03 |website=theafricanroyalfamilies.com |language=en-US}}</ref>
*Maxamuud Harti (''Moorsaante'')
**Maxamed Maxamuud (''Hinjiye'')
**Axmed Maxamuud (''Warsangeli'')
***Maxamed Axmed (''Warlabe'')
***Maxamuud Axmed (''War-ma’eke'')
****Kogo Maxamuud
*****Cabdi Koge (''Garweyne'')
*****Cabdullaahi Koge (''Garaad Dhidhin'')
******Xasan Cabdullaahi (''Xamargale'')
*******Cabdiraxmaan Xasan (''Ogeyslabe'')
*******Yuusuf Xasan (''Dubays'')
*******Ibraahim Xasan
********Cismaan Ibraahim
********Cumar Ibraahim (''Cumar'')
*********Maxamed Cumar
*********Nuux Cumar
*********Axmed Cumar
*********Yaasiif Cumar
*********Maxamuud Cumar
**********Saciid Maxamuud
**********Ciise Maxamuud
***********Xuseen Ciise
***********Saciid Ciise
***********Yaaquub Ciise
************Aadan Yaaquub
************Saciid Yaaquub
*************Jibriil Saciid
*************Yuusuf Saciid
**************Xasan Yuusuf
**************Maxamed Yuusuf
**************Cismaan Yuusuf
**************Ciise Yuusuf
***************Cali Ciise
****************Ismaaciil Cali (''Reer Xaaji'')
****************Liibaan Cali
*****************Ture Liibaan
*****************Yuusuf Liibaan
******************Amiir Yuusuf
******************Cismaan Yuusuf
******************Axmed Yuusuf
******************Cabdi Yuusuf
******************Saalax Yuusuf
******************Nuux Yuusuf
******************Maxamuud Yuusuf
*******************Yuusuf Maxamuud
*******************Aamiir Maxamuud
*******************Cabdalle Maxamuud (''Garaad Cabdalle'')
********************Ciise Cabdalle (''Bah Ogeyslabe'')
********************Ibraahim Cabdalle (''Bah Ogeyslabe'')
********************Idris Cabdalle (''Bah Ogeyslabe'')
********************Aadan Cabdalle (''Bah Idoor'')
********************Cismaan Cabdalle (''Bah Idoor'')
********************Samatar Cabdalle (''Bah Idoor'')
********************Axmed Cabdalle (''Bah Majeerteen'')
********************Cali Cabdalle (''Bah Majeerteen'')
== Qaybaha ==
*[[Shacni-cali]] waxay ahayd tii ugu yarayd 13-kii qaybood ee maamulka Daraawiishta, waxayna si gaar ah uga koobnayd Warsangeli.
*[[Garbo Darawiish]] waxay ahayd qaybta labaad ee ugu yarayd 13-kii qaybood ee maamulka Daraawiishta, waxayna kala haaf ahayd Warsangeli iyo [[Dhulbahante]].
*[[Burcadde-godwein]] waxay ahayd tii toddobaad ee ugu weynayd qaybaha maamulka Daraawiishta, waxayna kala haaf ahayd Warsangeli iyo Dhulbahante.<ref>Taariikhdii daraawiishta iyo Sayid Maxamad Cabdille Xasan, Jaamac Cumar Ciise · 2005 - PAGE 173</ref>
*[[Maakhir]] waxay ahayd maamul goboleed jirey 2000-meeyadii oo ay inta badan degenaayeen Warsangeli.
== Dadka Caanka ah ==
*[[Abdilahi Qablan]], wakiilkii ugu horreeyay ee Laasqoray ee xisbiga USP
*[[Mohamud Caddaanweyne]], wakiilkii ugu horreeyay ee Jidali ee xisbiga USP
*[[Nuurxaashi Cali]]: taliyaha mid ka mid ah labadii qaybood ee [[Garbo Darawiish]], oo loogu magac daray isaga
* Ismaaciil Xarras: lagu dhiibatay [[Geoffrey Archer's 1916 important members of Darawiish haroun list|liiska xubnaha muhiimka ah ee haramka Daraawiishta ee Geoffrey Archer 1916]]
*[[Gerad Dhidhin|Garaad Cabdullaahi]]: Garaadkii ugu horreeyay ee Warsangeli dhammaadkii qarnigii 13aad
*[[Gerad Hamar Gale]]: suldaankii labaad ee Warsangeli
*[[Mohamoud Ali Shire|Maxamuud Cali Shiire]] (1897–1960): suldaankii Warsangeli; waxaa loo masaafuriyay jasiiradaha Seychelles 1920 muddo 7 sano ah Boqortooyadii Ingiriiska
*[[Abdillahi Mohammed Ahmed|Cabdullaahi Maxamed Axmed]] (1926–1993): oo loo yaqaannay Qablan, Wasiir ku xigeenkii hore ee Maaliyadda iyo Wasiirkii hore ee Qorsheynta Qaranka (1967–1969)
*[[Farah Awl|Faarax Maxamed Jaamac Cawl]] (1937–1991): qoraa Soomaaliyeed oo weyn
*[[Omar Fateh]]: Senator-kii ugu horreeyay oo Soomaali iyo Muslin ah oo ka tirsan gobolka Minnesota
*[[Fatima Jibrell]]: aasaasaha Horn Relief oo maanta loo yaqaan ADESO
*[[Jibrell Ali Salad|Jibriil Cali Salaad]] (2006–2009): Madaxweynihii maamulkii [[Maakhir | Maakhir State]] ee Soomaaliya
*[[Said Hassan Shire|Saciid Xasan Shiire]] (2014–2015): Guddoomiyihii hore ee Golaha Wakiillada Puntland
*[[Mohamed Nuur Giriig|Maxamed Nuur Giriig]] (1935–2002): fanaan caan ah oo Soomaaliyeed, ku takhasusay [[Music of Somalia|muusigga dhaqanka Soomaaliyeed]]
*[[Abdullahi Ahmed Jama|Cabdullaahi Axmed Jaamac]]: Wasiirkii hore ee Hadaflaha, taliyihii hore ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed iyo Madaxweynihii maamulkii [[Maakhir | Maakhir State]] ee Soomaaliya
*[[Ali Aden Lord]]: Xildhibaanadii ugu horreeyay ee Soomaali ah ka dibna Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Kenya<ref name="gbook1">{{cite news|title=Spatial Appropriations in Modern Empires, 1820-1960: Beyond Dispossession|isbn = 9781527540156|url=https://books.google.com/books?id=UqqwDwAAQBAJ&q=Ali+Aden+Lord+LEGCO+1960&pg=PA119|last1 = Guignard|first1 = Didier|last2 = Seri-Hersch|first2 = Iris|date = 18 September 2019}}</ref>
*[[Hudeidi|Axmed Ismaaciil Xuseen]]: fanaan, qoraa heello, laxamiiste, cayaare faneed; oo sidoo kale loo yaqaano Boqorka Cuudka
*[[Gamal Mohamed Hassan|Gamaal Maxamed Xasan]] (2016-): Wasiirka Qorsheynta, Maalgashiga iyo Horumarinta Dhaqaalaha ee [[Federal Government of Somalia|Dowladda Federaalka Soomaaliya]]
*[[Faisal Hawar]]: Guddoomiyaha International Somalia Development Foundation, CEO-ga Maakhir Resource Company<ref name="Skctcauip">{{cite news|title=Somalia: Kuwaiti Company to construct Airport, University in Puntland |url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-Kuwaiti-Company-to-construct-Airport-University-in-Puntland.shtml |access-date=29 September 2014 |agency=Garowe Online |date=14 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416090203/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-Kuwaiti-Company-to-construct-Airport-University-in-Puntland.shtml |archive-date=16 April 2014 }}</ref>
*[[Ahmed Ali Mire]]: (2005 -): Praktikant horumarineed oo u soo shaqeeyay NGO-yo caalami ah, ururrada Qaramada Midoobay iyo shirkadaha horumarinta. https://solidaarisuus.fi/en/profile-ahmed-mire/ https://solidaarisuus.fi/solidaarisuuden-uusi-ohjelmakoordinaattori-on-kokenut-naisten-aseman-edistaja/
== Eeg sidoo kale ==
* [[Wargar]], beel ka tirsan Adal
== Tixraacyo ==
{{reflist}}
== Xiriirinta dibadda ==
*[http://www.warsangeli.org Warsangeli Sultanate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180519035544/http://www.warsangeli.org/ |date=2018-05-19 }}
*[http://www.abtirsi.com/view.php?person=219 Warsangali genealogy]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Category:Daarood]
py8pwy6ioc58ukhfy314sn4ebcsuxxs
Majeerteen
0
20515
312064
308775
2026-11-08T13:12:06Z
Isma4l
41797
312064
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Majeerteen<br>ماجرتين
| image = File:Ahmed Tahir- Governor of Bosaso.jpg
| caption = Axmed Taajir, taliyihii Boosaaso sanadkii 1889
| type = [[Darod| Beesha Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br>{{flagicon|Ethiopia}}[[Itoobiya]]<br>{{flagicon|Kenya}}[[Kenya]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yaman]]<br> {{flagicon|Oman}}[[Cumaan]]<br>{{flagicon|Eritrea}}[[Eratareya]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches = *[[Wabeeneeye]]
*Siwaaqroon
*Cali Jibraahil
*Amaanle
*[[Bicidyahan|Cali Ibraahim Jibraahil]]
*Cali Saleebaan
*[[Ugaar Saleebaan]]
*Maxamuud Saleebaan
**[[Osman Mohamoud (clan)|Cismaan Maxamuud]]
**[[Omar Mohamoud|Cumar Maxamuud]]
**Nuux Maxamuud
**[[Isse Mohamoud|Ciise Maxamuud]]
| parent_tribe = [[Harti|Harti]]
| image_size = 250px
}}
{{Beelaha Soomaalida}}
'''Majeerteen''', ({{langx|so|Majeerteen}}, {{langx|ar|ماجرتين}}; sidoo kale loo qoro '''Majerteen''', '''Macherten''', '''Majertain''', ama '''Mijurtin''')<ref name=":1">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |year=2002 |title=Ethnic Groups |url=http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530145554/http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg |archive-date=30 May 2010 |access-date=18 May 2010 |work=Somalia Summary Map |publisher=[[Perry–Castañeda Library]]}}</ref> oo kale looga yaqaan '''Maxamed Harti''',<ref name=":2">{{Cite book |last=Hunt |first=John Anthony |url=https://books.google.com/books?id=aAhBAQAAIAAJ&dq=mohamme+harti&pg=PA140 |title=A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950: Final Report on "An Economic Survey and Reconnaissance of the British Somaliland Protectorate 1944-1950", Colonial Development and Welfare Scheme D. 484 |date=1951 |publisher=To be purchased from the Chief Secretary |pages=140 |language=en}}</ref> waa jufo-hoosaad Soomaaliyeed oo ka tirsan laanta [[Harti]] ee [[Darod|Beesha Daarood]].<ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=C44dAQAAMAAJ |title=Africa |date=1982 |publisher=Africa Journal Limited |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1994-07-01 |title=Caselaw and Decisions |url=https://doi.org/10.1093/rsq/13.2-3.198 |journal=Refugee Survey Quarterly |volume=13 |issue=2–3 |pages=198–219 |doi=10.1093/rsq/13.2-3.198 |issn=1020-4067|url-access=subscription }}</ref> Dhaqan ahaan, waxay deggan yihiin dhul ballaadhan oo ka tirsan gobollada [[Bari (gobol)|Bari]], [[Nugaal]], iyo [[Mudug]] ee Soomaaliya, iyagoo ka soo bilaabmaya [[Boosaaso]] ilaa [[Garacad]], inta badan dowlad-goboleedka [[Puntland]]. Intaas waxaa dheer, dadka Majeerteen waxay joogaan magaalooyinka koonfureed sida [[Kismaayo]].<ref name="books.google.co.uk">{{cite book |last=Humphrey |first=James Harry |url=https://books.google.com/books?id=OneDq8BbtuUC&q=majeerteen+ogade&pg=RA1-PA25 |title=Issues in Contemporary Athletics |date=6 May 2018 |publisher=Nova Publishers |isbn=9781594545955 |access-date=6 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230230/https://books.google.co.uk/books?id=OneDq8BbtuUC&pg=RA1-PA25&lpg=RA1-PA25&dq=majeerteen+ogade&source=bl&ots=0TVRDrrKzH&sig=jf7uzWwbQfXXH9n8y0yJVYRw2VI&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjsx7Dn47HYAhVrJ8AKHYnwAjAQ6AEIUDAG#v=onepage&q=majeerteen+ogade&f=false |archive-date=30 December 2017 |url-status=live |via=Google Books}}</ref>
==Dulmar==
[[Sultanadkii Majeerteen|Sultanadaha Majeerteen]] waxay door muhiim ah ka ciyaareen xilligii ka horreeyay xorriyadda Soomaaliya.<ref name=":3">{{cite web |url=https://www.ecoi.net/local_link/195658/314288_de.html |title=Information on the Majerteen Clan and the Democratic Front for the Salvation of Somalia (DFSS), Somalia [SOM1546] |date=24 July 1989 |access-date=2017-12-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230157/https://www.ecoi.net/local_link/195658/314288_de.html |archive-date=2017-12-30 }}</ref> Sidoo kale Majeerteen waxay haysteen xilal kale oo dowladeed oo muhiim ah 1960-meeyadii iyo 1970-meeyadii, waxayna weli ka ciyaaraan door muhiim ah dowlad-goboleedka Puntland iyo Soomaaliya oo dhan.
== Asalka Magaca ==
Magaca Majeerteen wuxuu ka dhigan yahay mid aad loo jecel yahay ama aad loo qaddariyo af Soomaaliga, wuxuuna ka yimid ereyga xididka ah ee Majeero, kaas oo la macne ah soo jiidasho xoog leh.<ref>{{Cite book |last=Diiriye|first=Anwar Maxamed|title=Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings|publisher=Gobaad Communications & Press|year=2006|isbn=9780972661515|pages=67}}</ref>
==Deegaanka==
Majeerteen waa dhaqan ahaan dad deggan gobollada waqooyi ee Soomaaliya ee [[Bari, Soomaaliya|Bari]], [[Nugal, Soomaaliya|Nugal]] iyo [[Mudug]].<ref name="Ras">Royal African Society, ''African Affairs'', Volume 101, (Oxford University Press: 2002) p.101.</ref> Waxaa kale oo laga heli karaa [[Kismaayo]] oo ku taalla koonfurta Soomaaliya sabab la xiriirta tahriibyo billowday qarnigii 19aad iyaga iyo xubnaha ay walaalaha yihiin ee jufo-weynta [[Harti]], sida [[Dhulbahante]], [[Dishiishe]] iyo [[Warsangeli]].
Majeerteen waxay dhaqan ahaan degan yihiin dhulka u dhexeeya [[Murcanyo]], Bandar Siyad oo ah magaalo dekedduuseed qadiimi ah oo ku wajahan [[Gacanka Cadmeed]], iyo [[Garacad]] oo ah magaalo dekedduuseed xeebeed oo ku wajahan [[Badweynta Hindiya]] iyo dhulka oo dhan ee u dhexeeya kaas oo u dhigma aagga koobaya Geska Afrika.<ref name="fragilestates.org">{{cite web|url=https://www.fragilestates.org/2012/01/10/somalias-complex-clan-dynamics/|title=Somalia's Complex Clan Dynamics|date=10 January 2012|website=fragilestates.org|access-date=6 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231211853/https://www.fragilestates.org/2012/01/10/somalias-complex-clan-dynamics/|archive-date=31 December 2017}}</ref> Sidaas darteed, Majeerteen waxay deggan yihiin waxa si dhab ah loogu tixgeliyo inuu yahay 'Geeska Afrika'.
Qaar ka mid ah dadka Majeerteen sidoo kale waxaa laga helaa [[Gobolka Soomaalida]] ee [[Itoobiya]], gaar ahaan [[Aagga Doolo]] ee u dhow xuduudda Soomaaliya.<ref name="books.google.co.uk"/> Majeerteen waa qayb ka mid ah jufo-hoosaadyada Daarood ee ka tirsan Soomaaliya.<ref name="fragilestates.org"/> Majeerteen waxaa aad looga helaa magaalooyinka [[Boosaaso]], [[Garowe]] iyo [[Galkacyo]] waana magaalo-madaxyada gobollada [[Bari, Soomaaliya]], [[Nugal, Soomaaliya]] iyo [[Mudug]] siday u kala horreeyaan.
[[Osman Mahmoud|Cismaan Maxamuud]], [[Omar Mohamoud|Cumar Maxamuud]], iyo [[Isse Mohamoud|Ciise Maxamuud]] waxay ka kooban yihiin Maxamuud Saleebaan; kaas oo ay la socdaan Cali Saleebaan iyo [[Ugaar Saleebaan]],{{Citation needed|date=December 2023}} ka ah jufo-hoosaadka ugu weyn ee Saleebaan Maxamed (Majeerteen). Daraasad la soo saaray 2010 waxay ku qeexaysaa inay tahay labadaba qaybta ugu weyn ee Majeerteen iyo hay'ad dhexe oo mideynaysa Puntland.<ref name="SciPo">{{Cite web | first=Roland | last=Marchal | title=The Puntland State of Somalia: A Tentative Social Analysis | url=http://www.sciencespo.fr/ceri/sites/sciencespo.fr.ceri/files/The_Puntland_State_of_Somalia.pdf | date=May 2010 | publisher=[[Sciences Po]] | access-date=2015-08-15 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100144/http://www.sciencespo.fr/ceri/sites/sciencespo.fr.ceri/files/The_Puntland_State_of_Somalia.pdf | archive-date=2015-09-24 }}</ref> Intii lagu guda jiray 1960-meeyadii, [[Osman Mohamoud (clan)|Cismaan Maxamuud]], Cali Saleebaan (ama Cali Saleebaan), Wadalmoge iyo Ciise Maxamuud waxay sameeyeen fasal ganacsi oo xoog badan oo ku yaalla [[Kismaayo]],<ref name="SciPo" /> halka [[Siad Barre]] uu ka faa'iideystay loolankii u dhaxeeyay Cali Saleebaan iyo Cumar Maxamuud si uu u daciifiyo Majeerteen guud ahaan.<ref name="SciPo" /> Taariikh ahaan, Majeerteen waxay qayb ka ahaayeen shabakad ganacsi oo xeebeed oo ku wareegsan [[Badda Cas]] iyo [[Badweynta Hindiya]], iyaga oo la socda jufo-hoosaadyada kale.<ref name="SciPo" />
==Taariikhda==
{{main|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Somali aristocratic and court titles}}
===Taariikhda hore ee Majeerteen===
Xusidda ugu horreysay ee la diiwaangeliyay ee beesh Majeerteen (Mijertayne Somauli) ee Ingiriisiga waxay ka muuqataa qayb uu qoray [[Henry Salt (Egyptologist)|Henry Salt]], kaas oo ku tilmaamay inay degaan xeebta [[Xaafuun]] hoos imaanaya hoggaanka suldaan la odhan jiray Xasan. Salt wuxuu sheegay in [[Sultan bin Ahmad|Iimaamka Maskat]] uu horay u soo diray hadiyado uu u diray Majeerteen wuxuuna codsaday oggolaansho inuu dhiso qalcad yar oo ku taal xeebta Xaafuun. Codsigan siisay diidmo, hadiyadihiina waa la diiday, iyadoo la ilaalinayay madaxbannaanida qabiilka.<ref>{{Cite book |last=Salt |first=Henry |url=https://books.google.co.uk/books?id=QzGKBkUTLrkC&pg=PA95&dq=mijertayne+somauli&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiL1c22m5uVAxWdVkEAHfOnFW4Q6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=The%20Imaum%20of%20Muscat%20some%20time%20ago%20sent%20presents%20of%20considerable%20value%20to%20this%20tribe,%20and%20solicited%20permission%20to%20build%20a%20small%20fort%20on%20the%20pro-montory%20of%20d'Orfui%20(called%20by%20the%20natives%20Hafoon;)&f=false |title=A Voyage to Abyssinia: And Travels Into the Interior of that Country, Executed Under the Orders of the British Government, in the Years 1809 and 1810; in which are Included, an Account of the Portuguese Settlements on the East Coast of Africa, Visited in the Course of the Voyage; a Concise Narrative of Late Events in Arabia Felix; and Some Particulars Respecting the Aboriginal African Tribes, Extending from Mosambique to the Borders of Egypt; Together with Vocabularies of Their Respective Languages |date=1814 |publisher=F. C. and J. Rivington |language=en|pages=95}}</ref>
Xisaab [[English people|Ingiriis]] ah oo soo baxday 1727 oo ku saabsan duullaan burcad-badeed Soomaaliyeed oo lagu qaaday markab Hindi ah oo biyo raadinayay meel u dhow [[Ras Filuk]], ee maanta ah [[Murcanyo]], ayaa u muuqata diiwaanka qoran ee ugu horreeya ee hawlaha burcad-badeednimo ee Majeerteen ee suurtogalka ah. Burcad-badeeddu waxay laayeen dhammaan shaqaalihii marka laga reebo laba wiil oo yaryar waxayna markabkii Hindiya keeneen xeebta. Dabadeed waxay u dhoofeen [[Aden]], halkaas oo ay labadii wiil ku iibiyeen addoonsi.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_a-new-account-of-the-eas_hamilton-alexander_1727_1/page/n64/mode/1up?q=Guardasa=X&ved=2ahUKEwjpwMLb55uVAxU4RUEAHbGOGJgQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%22The%20other%20is%20called%20khaji%22&f=false |title=A new account of the East Indies, being the observations and remarks of Capt. Alexander Hamilton, who spent his time there from the year 1688. to 1723. Trading and travelling, by sea and land, to most of the countries and islands of commerce and navigation, between the Cape of Good-hope, and the Island of Japon. ... 1727: Vol 1 |date=1746 |publisher=Thomas Astley |language=en|pages=64|publication-date=1727}}</ref>
===Taariikhda badda ee hore ee Majeerteen===
Horraantii qarnigii 18aad, sheekh diimeed Majeerteen ah oo la odhan jiray Cumar ayaa ka tagay Soomaaliya ka dib markii uu ka cararay khilaaf qoys oo aan dhammaad lahayn oo ku saabsan awoodda iyo hantida. Isagoo dareemay in loogu yeedhay inuu Islaamka baro dalal shisheeye, wuxuu yimid [[Tadjoura]], halkaas oo qabiilka Ayrolasso Afar ay soo dhaweeyeen, siiyeenna xaas, isla markaana ay ku dhex dareen kooxdooda qabiilka. Guurkan waxaa ka dhashay wiil la odhan jiray Roble. Roble wuxuu dambe la lahaa laba wiil, Ibraahim iyo Cumar. Cumar wuxuu guursaday Nagousse Fattou, gabadhii Suldaankii Tadjoura ee ka soo jeeday qabiilka xukumayay ee Dini-Sarra. Farcankooda waxay noqdeen kuwo loo yaqaan jufo-hoosaadka Roble-Omarto ee Ayrolasso. Axmed-Dini, oo ahaa awowga weyn ee sheekh Majeerteen ee soo haajiray, wuxuu noqday Qaadiga Tadjoura bartamihii qarnigii 19aad.<ref>{{Cite book |last=Aden |first=Mohamed |url=https://books.google.co.uk/books?id=s5FmeaPANlcC&pg=PA27&dq=roblek-kamil+darod&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwif9p_jx9WVAxUjUEEAHZ_YKPMQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false |title=Roblek-Kamil |date=2006-06-01 |publisher=Editions L'Harmattan |isbn=978-2-296-14905-2 |pages=27-37 |language=fr}}</ref>
Ganacsatada Majeerteen waxay door muhiim ah ka ciyaareen shabakadaha ganacsiga Badda Cas iyo Badweynta Hindiya qarnigii 19aad. Mid ka mid ah shakhsiyaadka caanka ah wuxuu ahaa Yunus Buraale, oo ahaa ganacsade Majeerteen ah iyo [[Nakhuda]] oo ka tirsan jufo-hoosaadka Abdirahim Ibrahim. Sannadkii 1808, Salt wuxuu xusay in Yunus, oo ay la socdeen walaalkiis iyo ganacsato kale oo Soomaaliyeed, ay ka aas-aaseen warshad ganacsi [[Bay of Hawakil|Harena]], oo ahayd saldhig ku yaal xeebta Badda Cas ee Ereteriya, isagoo qoraya:
<blockquote>Waxaan sidoo kale helay koox ganacsato Soomaaliyeed ah, kuwaas oo hoos tagaya maamulka walaalkiis Yunus, ka aas-aasay warshad yar meeshan si ay u dhex maraan xiriir ay la yeeshaan dadka deegaanka, taas oo ah tusaale ganacsi oo si xoog leh u calaamadinaysa sarraynta Soomaalida ee dhammaan qabiilooyinka kale ee Afrikaanka ah ee xeebta. Badeecadaha dhoofinta ugu waaweyn waxay ka kooban yihiin addoommo, fardo, lo'da, riyo, iyo subag, kuwaas oo tiro aad u badan mar walba laga heli karo agagaarka.<ref>{{Cite book |last=Salt |first=Henry |url=https://books.google.co.uk/books?id=4mldAAAAcAAJ&pg=PA191&dq=I+also+found+a+party+of+Somauli+traders,+who,+under+the+direction+of+Yunus's+brother,+had+established+a+small+factory+at+this+place+for+the+purpose+of+carrying+on+an+intercourse+with+the+natives,+an+instance+of+enterprise+strongly+marking+the+superiority+of+the+Somauli+over+all+other+African+tribes+on+the+coast.+The+chief+exports+consist+of+slaves,+horses,+cattle,+goats,+and+ghee,+of+which+latter+very+considerable+quantities+are+always+to+be+procured+in+the+neighbourhood.&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiWsb352KaVAxWrSfEDHf9MMsAQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=I%20also%20found%20a%20party%20of%20Somauli%20traders,%20who,%20under%20the%20direction%20of%20Yunus's%20brother,%20had%20established%20a%20small%20factory%20at%20this%20place%20for%20the%20purpose%20of%20carrying%20on%20an%20intercourse%20with%20the%20natives,%20an%20instance%20of%20enterprise%20strongly%20marking%20the%20superiority%20of%20the%20Somauli%20over%20all%20other%20African%20tribes%20on%20the%20coast.%20The%20chief%20exports%20consist%20of%20slaves,%20horses,%20cattle,%20goats,%20and%20ghee,%20of%20which%20latter%20very%20considerable%20quantities%20are%20always%20to%20be%20procured%20in%20the%20neighbourhood.&f=false |title=A Voyage to Abyssinia, and Travels Into the Interior of that Country, Executed Under the Orders of the British Government, in the Years 1809 and 1810; in which are Included an Account of the Portuguese Settlements on the East Coast of Africa, Visited in the Course of the Voyage .... Together with Vocabularies of Their Respective Languages |date=1814 |publisher=Rivington |language=en|publication-date=191}}</ref></blockquote>
[[File:Location of Harena.jpg|thumb|Harena, goobta uu ku sugnaa warshadda ganacsiga ee Majeerteen]]
[[File:Yunus Buraale.jpg|thumb|Sawirka 1809 ee Yunus Buraale oo uu qaaday Henry Salt]]
Safarkii Yunus sida ay diiwaangeliyeen Salt, [[George Annesley, 2nd Earl of Mountnorris|George Annesley]], iyo [[Nathaniel Pearce]], wuxuu keenay [[Red Sea|xeebta Badda Cas]] laga bilaabo [[Yanbu]], [[Jeddah]], [[Suakin]] iyo [[Massawa]] ilaa [[Tigray Region|Tigray]], halkaas oo George Annesley uu kula kulmay oo uu wareystay adeege ka tirsan Yunus banaanka magaalada Tigray ee [[Adwa]] 1809.<ref>{{Cite book |last=Mountnorris |first=George Annesley Earl of |url=https://books.google.co.uk/books?id=kbsRAAAAYAAJ&pg=PA204&dq=Ayto+Ischias,+by+the+priest+whom+I+met+on+my+return+from+Axum,+and+by+the+servant+of+Yunus&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjZoJ3Y6aWVAxXcVUEAHWkONYwQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Ayto%20Ischias,%20by%20the%20priest%20whom%20I%20met%20on%20my%20return%20from%20Axum,%20and%20by%20the%20servant%20of%20Yunus&f=false |title=Voyages and Travels to India, Ceylon, the Red Sea, Abyssinia, and Egypt: In the Years 1802, 1803, 1804, 1805, and 1806 |date=1811 |publisher=F., C., and J. Rivington |language=en|pages=204}}</ref>
Sannadkii 1809, Yunus wuxuu sidoo kale si kooban u noqday ergo u dhaxeysa Pearce iyo Ras-kii Tigray ee xilligaas, [[Wolde Selassie]].<ref>{{Cite web |date=2019-10-25 |title='Territorial settlement in Abyssinia – inexpedient' [52v] (28/64) |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100089872188.0x00001d |access-date=2026-06-27 |website=Qatar Digital Library |language=English|page=28}}</ref>
Sannadkii 1809, Yunus waxaa si qarsoodi ah u sumeeyay [[Afar people|Damoheita Afar]] ka dib markii ay heleen warqado ay ku qornaayeen amarro ka timid Omar Aga, guddoomiyihii [[Ottoman Empire|Usmaaniyiinta]] ee [[Massawa]]. Dhaqanka soo jireenka ah ee Soomaalida, doonigii Yunus waxaa dhaxlay wiilkiisa, Warsame, kaas oo ay la socdeen adeerkiis iyo carmalkii Damoheita Afar ee aabbihiis, aasay oo u baroor diiqay ganacsadaha weyn.<ref>{{Cite book |last=Salt |first=Henry |url=https://books.google.co.uk/books?id=QzGKBkUTLrkC&pg=PA138&dq=Wursum+the+son+of+Yunus,+who+on+the+death+of+his+father+had&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjeiY7_7qWVAxWSXUEAHdNsDe8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Wursum%20the%20son%20of%20Yunus,%20who%20on%20the%20death%20of%20his%20father%20had&f=false |title=A Voyage to Abyssinia: And Travels Into the Interior of that Country, Executed Under the Orders of the British Government, in the Years 1809 and 1810; in which are Included, an Account of the Portuguese Settlements on the East Coast of Africa, Visited in the Course of the Voyage; a Concise Narrative of Late Events in Arabia Felix; and Some Particulars Respecting the Aboriginal African Tribes, Extending from Mosambique to the Borders of Egypt; Together with Vocabularies of Their Respective Languages |date=1814 |publisher=F. C. and J. Rivington |language=en|pages=138}}</ref>
Sannadkii 1841, [[Antoine Thomson d'Abbadie|Antoine d'Abbadie]] wuxuu kulmay badmaax Majeerteen ah oo la odhan jiray Maxamed Araale, kaas oo sheegay inuu la safray Salt markii uu yaraa isla markaana ay la socdeen adeerkiis, Yunus Buraale. d'Abbadie wuxuu ka qoray Araale:
<blockquote>Magaciisu waa Arrali, wuxuuna la safray Salt, kaas oo ka helay adeerkii xogta uu qoraalkan ka bixinayo dalka Soomaaliya. Salt wuxuu qoray magaca adeerkii Yunis (Younis).<ref>{{Cite book |last=géographie (France) |first=Société de |url=https://books.google.co.uk/books?id=0dwFnX7zIf0C&pg=PA49&dq=Salt+%C3%A9crit+le+nom+de+son+oncle+Yunis+(younis).&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjkxsjgwZuVAxUQW0EAHT5bAMUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Salt%20%C3%A9crit%20le%20nom%20de%20son%20oncle%20Yunis%20(younis).&f=false |title=Bulletin de la Société de géographie |date=1842 |publisher=Société de géographie |language=fr|pages=49}}</ref></blockquote>
[[File:Lineage of Yunus and Araale to Majeerteen.jpg|thumb|Nasabka Majeerteen ee Maxamed Araale, abti u ahaa Yunus Buraale]]
Jannaayo 1841, d'Abbadie wuxuu diiwaangeliyay nasabka dhammaystiran ee adeerka Yunus Araale, isagoo xaqiijiyay nasabka Majeerteen ee Yunus sida soo socota:
<blockquote>Muhamad Araale Ilmi Siyad Ali Odowaa Ismail Yusuf Muhamad Ahmed Abdirahim Ibrahim Jibraahiil....Majeerteen.<ref>{{Cite book |last=Abbadie |first=Antoine d' |url=http://archive.org/details/geographiedelet00abba |title=Géographie de l'Ethiopie: ce que j'ai entendu, faisant suite à ce que j'ai vu |date=1890 |publisher=Paris : Mesnil |others=University of California Libraries|pages=338}}</ref></blockquote>
Xiriirka Yunus ee la lahaa laanta Abdirahim Ibrahim ee Majeerteen waxaa sii xaqiijiyay [[Theodor von Heuglin]] markii uu booqday Harena iyo Jasiiradda Baka ee [[Bay of Hawakil|Gacanka Howakil]], halkaas oo uu ku taxay farcanka Yunus ee Baka iyo Harena "Soomaalida ka soo jeeda Eial Abd Ur Rahim (Abdurahim Ibrahim)."<ref>{{Cite book |last=Heuglin |first=Theodor von |url=https://books.google.co.uk/books?id=WtV7FpiJA5UC&pg=PA302&dq=%22eial+abd+ur+rahim%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwigpvv0x5uVAxUgXUEAHWbfAYAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Abd%20ur&f=false |title=Reise in Nordost-Afrika: Schilderungen aus dem Gebiete der Beni Amer und Habab nebst zoologischen Skizzen und einem Führer für Jagdreisende |date=1877 |publisher=G. Westermann |language=de|pages=302}}</ref>
===Sultanadkii Majeerteen ee Ereteriya ee Jasiiradda Baka===
Ganacsatada Majeerteen ee ka soo jeeda jufo-hoosaadka Warwaaqsame waxay u haajireen Harena oo ka timid gobolka Bari, oo uu ku jiro Maxamed Abubakar (jufo-hoosaadka Warwaaqsame), oo yimid Harena dhammaadkii qarnigii 18aad isagoo wata Yunus (jufo-hoosaadka Abdirahim Ibrahim) iyo walaalkiis Yunus. Wiilkiisa, Axmed Maxamed, ayaa dambe caan ku noqday ganacsade laga yaqaanay [[Red Sea|Badda Cas]]. Hawlaha ganacsigiisu waxay ka soo fidsanaayeen [[Suakin]], halkaas oo uu kula kulmay [[Theodor von Heuglin]] 1857, ilaa [[Massawa]] iyo gobolka [[Bay of Hawakil|Howakil]].<ref>{{Cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=wLMBAAAAYAAJ&pg=PA347&dq=Somali-Kaufmanns,+Muhamed+Achmed&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjHzM7Dwp2VAxV4QkEAHfEyGT8Q6AF6BAgMEAM#v=onepage&q=Somali-Kaufmanns,%20Muhamed%20Achmed&f=false |title=Dr. A. Petermanns Mitteilungen aus Justus Perthes' geographischer Anstalt |date=1860 |publisher=H. Haack |language=de|pages=347}}</ref>
[[Afar people|Damoheita Afar]] ee Howakil, ee uu Axmed Maxamed la ganacsan jiray, waxay aad ula dhaceen hantidiisa oo ay siiyeen maamulka jasiiradda Baka waxayna siiyeen saddex dumar ah oo ka mid ah gabdhaha madaxda caanka ah ee Damoheita Afar ee uu la lahaa labaatan wiil. Sarkaalka sare Teobaldo Folchi ayaa ku xaqiijiyay warbixintiisa, isagoo qoraya:<blockquote>Todobaatan ama siddeetan sano ka hor madax Soomaaliyeed ah, nin la odhan jiray Maxamed Axmed, ayaa yimid Harena, kana yimid Muqdisho, si uu halkaas u dego. Markii ay soo dhaweeyeen Damhoeita oo ahayd marti sharaf leh, wuxuu noqday qayb ka mid ah bulshadooda wuxuuna xiriir qoys la yeeshay saddex ka mid ah hoggaamiyayaashooda, kuwaas oo iyagoo gabdhooda u siiyay guur imaatinka cusub, si iskood ah u siiyay jasiiradda Baca hadiyad ahaan inuu dego.<ref>{{Cite book |last=Zaccaria |first=Massimo |url=https://www.academia.edu/4602637/Le_note_del_commissario_Teobaldo_Folchi_e_i_cenni_storico_amministrativi_sul_commissariato_di_Massaua_1898_ |title=Le note del commissario. Teobaldo Folchi e i cenni storico-amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |date=2009-01-01 |pages=282}}</ref></blockquote>
Sannadkii 1857, Heuglin wuxuu sidoo kale xaqiijiyay mulkiyadda Jasiiradda Baka ee ganacsadaha Massawa Axmed Maxamed.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=wLMBAAAAYAAJ&pg=PA347&dq=Somali-Kaufmanns,+Muhamed+Achmed&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjHzM7Dwp2VAxV4QkEAHfEyGT8Q6AF6BAgMEAM#v=snippet&q=Achmed%20muhamed&f=falseh&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjHzM7Dwp2VAxV4QkEAHfEyGT8Q6AF6BAgMEAM#v=onepage&q=Somali-Kaufmanns,%20Muhamed%20Achmed&f=false |title=Dr. A. Petermanns Mitteilungen aus Justus Perthes' geographischer Anstalt |date=1860 |publisher=H. Haack |language=de|pages=351}}</ref>
Sannadkii 1869, Axmed Maxamed wuxuu ahaa, xaqiiqo ahaan, sababtoo ah hantidiisa faraha badan, taliyaha aan la murmin ee dhammaan xeebta Howakil ilaa Meder, iyadoo xataa madaxda deegaanka [[Afar people|Afar]] ay u haysan jireen Axmed markii qunsulka Faransiiska [[Werner Munzinger]] uu isku dayay inuu dhex maro dalka Afarta, isagoo u diray doonyo si ay u weydiistaan oggolaansho in loo oggolaado Munzinger inuu safro.<ref>{{Cite book |last=Britain) |first=Royal Geographical Society (Great |url=https://books.google.co.uk/books?id=9Do7AQAAIAAJ&pg=PA192&dq=somali+Munzinger+bucker&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjl_PHQ86WVAxXaVEEAHUb-EckQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=somali%20Munzinger%20bucker&f=false |title=The Journal of the Royal Geographical Society ... |date=1869 |publisher=J. Murray |language=en|pages=192}}</ref>
[[File:Map of Baka (Bucker) island.jpg|thumb|Khariidadda jasiiradda Baka]]
Markتب gaadhay 1872, intii uu socday booqashadii [[Johann Maria Hildebrandt|Hildebrandt]] ee Baka, Axmed Maxamed wuxuu geeriyooday, jasiiraddana waxaa degganaa labaatankiisa wiil iyo qoysaskooda.<ref>{{Cite book |last=Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin |url=http://archive.org/details/zeitschriftderg37berlgoog |title=Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin |date=1866 |publisher=Berlin : D. Reimer |others=Harvard University|pages=14}}</ref>[[File:Lineage of the Baka Sultans.jpg|thumb|Nasabka Sultannada Baka Axmed, Muuse, iyo Warsame]]
Dhimashadii Axmed ka dib, walaalkiis, Muuse Maxamed, ayaa loo magacaabay Suldaanka cusub ee Baka. Dabadeed, wiilka abti kiis, Warsame Maxamed, ayaa sidoo kale degay jasiiraddana wuxuu noqday madaxa cusub ee jasiiradda, kaas oo isna u gudbiyay Saleh, wiilka Axmed Maxamed, intii lagu jiray xilligii [[Italian Eritrea|gumeysiga Talyaaniga]]. Saleh Axmed wuxuu geeriyooday 1897 waxaana beddelay wiilkiisa, Axmed Saleh.<ref>{{Cite book |last=VV |first=AA |url=https://books.google.co.uk/books?id=FPpHVhUzPcIC&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=GB&redir_esc=y#v=snippet&q=%22Figlio%20Ahmed%20Saleh%22&f=false |title=Le note del commissario.: Teobaldo Folchi e i cenni storico-amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |date=2009-05-28 |publisher=FrancoAngeli |isbn=978-88-568-0975-6 |language=it|pages=283}}</ref>
Qabiilooyinka Baka waxaa loo qaybiyay saddex qaybood, mid kastaa wuxuu ka soo jeedaa taliyayaashii hore ee jasiiradda:
* Bayt Axmed Maxamed - farcankii Suldaankii ugu horreeyay ee Baka, Axmed Maxamed
* Bayt Muuse Maxamed - farcankii Suldaankii labaad ee Baka, Muuse Maxamed
* Bayt Warsame Maxamed - farcankii Suldaankii saddexaad ee Baka, Warsame Maxamed<ref>{{Cite book |last=Folchi |first=Teobaldo |url=https://books.google.co.uk/books?id=ZYIwAQAAIAAJ&q=La+trib%C3%B9+si+divide+in+tre+frazioni+che+prendono+il+nome+dal+3+Capi+famiglia&dq=La+trib%C3%B9+si+divide+in+tre+frazioni+che+prendono+il+nome+dal+3+Capi+famiglia&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiQxey9iaiVAxUmQ0EAHQ2nBJMQ6AF6BAgKEAM#%22Mussa%20Mohammed%22 |title=Le note del commissario: Teobaldo Folchi e i cenni storico amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |last2=Zaccaria |first2=Massimo |date=2009 |publisher=Franco Angeli |isbn=978-88-568-1189-6 |pages=209 |language=it}}</ref>
[[File:1911 Lineage of the Eritrean Sultan of the Warwaqsame Majeerteen.jpg|left|thumb|Nasabka Suldaanka Ereteriya ee Warwaaqsame Majeerteen, 1913]]
Intii lagu guda jiray gumeysiga Talyaaniga ee [[Eretriya]], qabiilku wuxuu noqday mid si wadajir ah loogu yaqaan "Ad Saleh", oo loogu magac daray suldaankoodii ugu caansanaa, Saleh Axmed. Maamulka Talyaanigu waxay sidoo kale diiwaangeliyeen nasabka Suldaankii Baka ee xilligaas sida:
<blockquote>Sheikh Ahmed Saleh Ahmed Muhammad Abubakar Yusuf Guled Yahya Ibrahim Daud Hassan Habib Ardul-Nabi Warwaaqsame Majeerteen.<ref>{{Cite book |last=Eritrea (Ethiopia) |url=https://books.google.co.uk/books?id=V25BAQAAMAAJ&pg=PA1958&dq=%22Ad+Saleh%22+eritrea&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi2trqj9J-VAxUfVvEDHQlfKvcQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22Guled%22&f=false |title=Relazione sulla colonia Eritrea del R. commissario civile deputato Ferdinando Martini per gli esercizi 1902-1907 presentata dal ministro delle colonie (Bertolini) nella seduta del 14 giugno 1913 ...: Serie schizzi, anno 1907. (Riproduzione vietata) |last2=Martini |first2=Ferdinando |date=1913 |publisher=Tip. della Camera dei deputati |language=it|pages=1959}}</ref></blockquote>
Sannadkii 1891, waxaa dillaacay khilaaf u dhexeeya laba dhinac oo tartan ugu jiray Baka Majeerteen iyo Damoheita Afar. Taahir Axmed Maxamed, oo ka carooday go'aankii Suldaan Axmed Saleh uu ku doonayay inuu nabad kula galo Damoheita, ayaa ku dhawaaqay inuu yahay Suldaanka saxda ah wuxuuna ka aarsaday abti kiis, Axmed Saleh Axmed Maxamed, isagoo dalbaday in loo magacaabo madaxa Baka. Taahir wuxuu u cararay maxkamaddii [[Osman Mohamoud (king)|Suldaan Cismaan Maxamuud]] ee [[Majeerteen Sultanate|Majeerteeniya]]. Suldaan Cismaan ayaa markaas isku dayay inuu dhex dhexaadiyo oo uu xalliyo muranka u dhexeeya Taahir iyo Axmed, sida ka muuqata warqadaha u dhexeeya isaga iyo Guddoomiye [[Antonio Gandolfi|Gandolfi]] ee Ereteriya Talyaaniga.<ref>{{Cite journal |last=de Napoli |first=Olindo |date=2018 |title=Potere Coloniale E Strategie Subalterne Alla Nascita Della Colonia Eritrea (1890-1892) |url=https://www.jstor.org/stable/45390590 |journal=Quaderni storici |volume=53 |issue=158 (2) |pages=547 |issn=0301-6307}}</ref>
Sheekh Axmed Saleh sheegashadiisa ku aaddaneyd Suldaanka Baka waxaa taageeray Sheekh Maxamed Sabiibi, madaxa qaybta Beit Khalifa ee Asawurta [[Saho people|Saho]], iyo Naib Idris Hassan oo ka tirsan [[Balaw]] ee Massawa. Warbixin ku saabsan muranka, Gandolfi wuxuu qoray:<blockquote>Sheekh Saleh ee la soo sheegay wuxuu ka dhaxlay Sheekhnimada jasiiradda Baka awowayaashiis, sida aad ka arki doontaan dukumentiyada loo diray qoyskiisa labada dowladood ee Turkiga iyo Masar, iyo sida Naib Idris ee Moncullo iyo Sheekh Zibibi ee Zula ay sidoo kale markaan karaan.<ref>{{Cite journal |last=de Napoli |first=Olindo |date=2018 |title=Potere Coloniale E Strategie Subalterne Alla Nascita Della Colonia Eritrea (1890-1892) |url=https://www.jstor.org/stable/45390590 |journal=Quaderni storici |volume=53 |issue=158 (2) |pages=553 |issn=0301-6307}}</ref></blockquote>Sannadkii 1895, Sheekh Axmed Saleh wuxuu dhaxlay jasiiradda u dhow ee Abbagubba wuxuuna canshuur ku rogay Damoheita Afar ee deegaanka.<ref>{{Cite book |last=Zaccaria |first=Massimo |url=https://www.academia.edu/4602637/Le_note_del_commissario_Teobaldo_Folchi_e_i_cenni_storico_amministrativi_sul_commissariato_di_Massaua_1898_ |title=Le note del commissario. Teobaldo Folchi e i cenni storico-amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |date=2009-01-01 |pages=283}}</ref>
Sannadkii 1997, Sheekh Jamaal al-Din al-Shami wuxuu daabacay Al Manhal fi Tarikh wa Akhbar al-Afar al-Danakil, oo ay ku jirtay wareysi lala yeeshay Sheekh Axmed Saleh oo da' ah. Wareysiga, Axmed Saleh wuxuu mar kale ku celiyay nasabkiisa Majeerteen wuxuuna ka sheekeeyay sida awowayaashiis u degeen xeebta Ereteriya.<ref>{{Cite book |last=هاشم جمال الدين الشامي |url=http://archive.org/details/20210625_20210625_0847 |title=المنهل في تاريخ وأخبار العفر الدناكل |pages=510–511}}</ref>[[File:The journey from Somalia to Eritrea, taken by the Majeerteen merchants in the late 1700's.jpg|thumb|Safarkii ka yimid Soomaaliya ilaa Ereteriya, ee ay qaadeen ganacsatadii Majeerteen dhammaadkii 1700-meeyadii]]
===Sultanadaha Majeerteen ee Soomaaliya===
[[File:Kingosmanbargaalcast.jpg|thumb|left|Hagaag qalcadii [[Sultanadkii Majeerteen]] ee [[Bargal]]]]
[[Sultanadkii Majeerteen]] waxaa la aas-aasay qarnigii 15-16aad wuxuuna caan ku noqday qarnigii 19aad, hoos imaanaya xukunka [[King|Boqor]] [[Osman Mahamuud]].<ref name="Metz">[[Helen Chapin Metz]], ed., ''Somalia: a country study'', (The Division: 1993), p.10.</ref> Suldanaddiisa waxay xukumaysay Bari Karkaar, [[Nugaal Valley|Nugaal]] iyo sidoo kale bartamaha Soomaaliya qarnigii 19aad iyo horraantii qarnigii 20aad. Siyaasadda waxay haysatay shabakad ganacsi oo adag, waxay gashay heshiisyo lala galay qumo shisheeye, waxayna ku dhaqantay awood dhexe oo xoog leh dhanka gudaha.<ref name="HOA">''Horn of Africa'', Volume 15, Issues 1-4, (Horn of Africa Journal: 1997), p.130.</ref><ref name="WSP">''Transformation towards a regulated economy'', (WSP Transition Programme, Somali Programme: 2000) p.62.</ref>
Sultanaddii Osman Mahamuud waxay ku dhowaatay in la burburiyo dhammaadkii 1800-meeyadii sabab la xiriirta loolan awoodeed oo dhex maray isaga iyo abti kiis damaca lahaa, [[Yusuf Ali Kenadid]] kaas oo aas-aasay [[Sultanate of Hobyo|Sultanadkii Hobyo]] 1878. Horraantii wuxuu rabay inuu la wareego maamulka Sultanadkii Majeerteen ee deriska ahaa, oo uu xukumayay adeerkiis Boqor Cismaan Maxamuud. Si kastaba ha ahaatee, Yusuf Ali Kenadid kuma guulaysan dadaalkiisii, waxaana ugu dambeyn lagu qasbay inuu u qaxo [[Yemen]]. Toban sano ka dib, 1870-meeyadii, Yusuf Ali Kenadid wuxuu ka soo laabtay [[Jaziiradda Araabta]] isagoo wata koox ka mid ah [[Hadhramaut|Hadhramaut]] [[musketeer]]s iyo koox ka mid ah saraakiil u heellan. Caawimahooda, wuxuu ku guuleystay inuu ka adkaado qabiilooyinka [[Hawiye]] ee deegaanka oo uu aas-aasay Boqortooyadii Hobyo 1878.<ref name="Metz" /><ref name="Cassanelli">Lee V. Cassanelli, ''The shaping of Somali society: reconstructing the history of a pastoral people, 1600-1900'', (University of Pennsylvania Press: 1982), p.75.</ref><ref>{{cite book |last1=Lea |first1=David |last2=Rowe |first2=Annamarie |date=2001 |title=A Political Chronology of Africa |url=https://books.google.com/books?id=ROR1xreEJTsC&q=hobyo |publisher=Europa Publications |page=378 |isbn=1857431162}}</ref>
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|Taliyihii Majeerteen [[Ali Yusuf Kenadid]], Suldaankii 2aad ee [[Sultanate of Hobyo]]]]
[[File:Osman Yuusuf Keenadiid.gif| thumb|[[Osman Yusuf Kenadid]], abuuraha farta [[Osmanya]]]]
[[File:Hersi Boqor.jpg|thumb|Hersi Boqor, wiilki [[Osman Mohamoud (king)|Boqor Cismaan]]]]
Sida ku cad Sultanadkii Majeerteen, Sultanadkii Hobyo waxay leedahay awood dhexe oo xoog leh intii ay jirtay, waxayna lahayd dhammaan xubnaha iyo astaamaha dowlad casri ah oo isku dhafan: maamul shaqeynaya, aristocracy dhaxal gal ah, qoysas sharaf leh oo cinwaan leh, calan gobol, iyo sidoo kale ciidan xirfad leh.<ref name="HOA" /><ref name="NEAS">Michigan State University. African Studies Center, Northeast African studies, Volumes 11-12, (Michigan State University Press: 1989), p.32.</ref> Labada suldanadood waxay sidoo kale haysteen diiwaanno qoran oo ku saabsan hawlahooda, kuwaas oo weli jira.<ref name="Ssarif">{{cite book|title=Sub-Saharan Africa Report, Issues 57-67|year=1986|publisher=Foreign Broadcast Information Service|page=34|url=https://books.google.com/books?id=8FlEAQAAIAAJ}}</ref>
===Xilligii Gumeysiga===
Dhammaadkii qarnigii 19aad, dhammaan boqortooyadii waqooyi ee Soomaaliya waxay heshiisyo la galeen mid ka mid ah qumooyinka gumeysiga, Itoobiya, Ingiriiska ama Talyaaniga, marka laga reebo Dhulbahante.<ref>{{cite book |last1=Jardine |first1=Douglas |date=1923 |title= Mad Mullah of Somaliland |quote=Early in 1885 Great Britain concluded separate protective treaties with all the Somali tribes now living under her protection, except the Warsangeli, who concluded a treaty in 1886, and the Dolbahanta, with whom no treaty has been made.}}</ref> Sidoo kale, dhammaadkii 1889, [[Osman Mohamoud (king)|Boqor Cismaan]] wuxuu galay heshiis lala galay [[Italian Somaliland|Talyaaniga]], taas oo ka dhigtay dhulkiisa mid [[protectorate]] u ah Talyaaniga. Suldaankiisii tartamayay Kenadid wuxuu saxiixay heshiis la mid ah isagoo la leh Sultanadkiisa sanadkii ka horreeyay. Labada taliye waxay saxiixeen heshiisyada ilaalinta si ay u horumariyaan ujeedooyinkooda ballaarinta, iyadoo Boqor Cismaan uu doonayay inuu isticmaalo taageerada Talyaaniga ee loolankiisa awoodeed ee socday ee uu la lahaa Kenadid ee ku saabsan Sultanadkii Majeerteen. Boqor Cismaan iyo Suldaan Kenadid waxay sidoo kale rajaynayeen inay ka faa'iideystaan danaha is khilaafsan ee qumooyinka imperialista Yurub ee markaas doonayay inay xakameyaan gacanka Soomaaliya, si looga fogaado qabsashada tooska ah ee dhulkooda xoog.<ref name="Majsult">Sultanadaha Majeerteen{{full citation needed|date=December 2023}}</ref>
Xiriirka ka dhexeeyay Sultanadkii Hobyo iyo Talyaanigu wuxuu xumaaday markii Suldaan Kenadid uu diiday soo jeedintii Talyaanigu ee ahayd in loo oggolaado ciidamo [[British Somaliland|Ingiriis]] ah inay ka degaan Sultanadkiisa si ay u sii wadaan dagaalkoodii ka dhanka ahaa ciidamadii [[Mohammed Abdullah Hassan]] ee [[Dervish state|Darawiish]].<ref name="Majsult"/> Iyadoo loo arkayay inuu yahay khatar weyn Talyaanigu, Suldaan Kenadid waxaa dambe loogu masaafuriyay [[Aden]] ee Yaman kadibna [[Eritrea]], sida uu ahaa wiilkiisa [[Ali Yusuf Kenadid|Ali Yusuf]], dhaxalsugaha carshigiisa.<ref name="Sheik-ʻAbdi129">{{cite book |last=Sheik-ʻAbdi |first=ʻAbdi ʻAbdulqadir |title=Divine madness: Moḥammed ʻAbdulle Ḥassan (1856-1920) |publisher=Zed Books |year=1993 |url=https://books.google.com/books?id=EOhyAAAAMAAJ |isbn=0-86232-444-0 |page=129}}</ref>
[[Osman Yusuf Kenadid]], wiilkii Suldaankii ugu horreeyay Yusuf Ali Kenadid, wuxuu ahaa gabyaa iyo aqoonyahan caan ah. Osman Yusuf Kenadid wuxuu ahaa abuuraha farta ugu horreysa ee phonetically standard ah ee af Soomaaliga 1920-meeyadii, Farta [[Osmanya]].<ref>{{cite web|url=https://puntite.com/2017/08/yasin-osman-kenadid/|title=Yasin Osman Kenadid |date=1 August 2017|website=puntite.com|access-date=6 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051532/https://puntite.com/2017/08/yasin-osman-kenadid/|archive-date=31 December 2017}}</ref>
Ka dib laba sano oo iska caabin ah oo ay sameeyeen Boqor Cismaan iyo kacaanka Majeerteen, Talyaaniga Somaliland wuxuu hoos yimid maamulka buuxa ee Rooma dhammaadkii 1927. [[Naval gunfire support|Duqaynta xeebaha]] ee muddada dheer socotay ee magaalooyinka iyo [[Blockade|go'doominta badda]] waxaa adeegsaday ciidamada gumeysiga si ay u cabburiyaan fallaagada.{{Sfn|Carpanelli|Scovazzi|2020|p.16}}
==Qaybaha==
*Taargooye, oo ah qayb maamul oo Darawiish ah oo gaar u ah Majeerteen lana burburiyay 1910 markii xubnihii ka koobnaa ay noqdeen kuwo caasi ah<ref name="samatar">{{cite book |last1=Samatar |first1=Said |title=Oral Poetry and Somali Nationalism |url=https://archive.org/details/oralpoetrysomali00sama |url-access=limited |date=1982 |page=[https://archive.org/details/oralpoetrysomali00sama/page/n227 214] |isbn=9780511735370 |quote='Abdalla Qoriyow, the prestigious Islamic magistrate of the Dervish capital, who took part in the conspiracy. 108 Ahmad Fiqi, also a conspirator, was the Dervish expert on Qur'anic exegesis. 109 Reference to the Sayyid's brother-in-law, Faarah Mahamuud Sugulle, whose involvement in the conspiracy was particularly bad news for the Sayyid ... After a week of intense fighting, the Sayyid emerged victorious, but not before several Dervish clans, like the Reer Samatar Khalaf Majeerteen, were decimated}}</ref>
*The ''[[Somali Salvation Democratic Front]]'' (SSDF) wuxuu ahaa koox siyaasadeed oo inta badan Majeerteen ah laga soo bilaabo 1980-meeyadii ilaa 1990-meeyadii
== Dadka Caanka ah ==
===Qoyska Boqortooyada===
* [[Ali Yusuf Kenadid]], suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
* [[Osman Mahamuud]], boqorkii [[Majeerteen Sultanate]]
* [[Yusuf Ali Kenadid]], aasaasaha Sultanadkii Hobyo
===Militariga===
* [[Abdullahi Ahmed Irro]], jeneraal Soomaaliyeed, aas aasay Akademiyada Qaranka ee Istaraatiijiyadda
* [[Abshir Abdi Jama]], taliyihii hore ee ciidanka Daraawiishta Puntland laga bilaabo 2022 ilaa 2023
* [[Asad Osman Abdullahi]], Taliyaha Ciidanka Booliska Soomaaliyeed
* [[Jama Ali Jama]], gashaanle ka tirsan Ciidanka Qalabka Sida ee Soomaaliya iyo madaxweynihii hore ee Puntland
* [[Khalif Isse Mudan]], wasiirkii hore ee Amniga Puntland iyo Taliyaha Garabka Tababarka SAF
* [[Mohamed Abshir Muse]], taliyihii ugu horreeyay ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed
* [[Mohamed Osman Irro]], Gashaanle ka tirsan Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed
* [[Mohammed Said Hersi Morgan]], Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga (9 Sebtembar 1990 – 26 Janaayo 1991)
===Ganacsatada & Aqoonyahannada===
* [[Ali A. Abdi]], cilmi-nafsiga bulshada, borofisar ku takhasusay waxbarashada iyo horumarinta caalamiga ah ee Jaamacadda British Columbia.
* [[Ali Haji Warsame]], ganacsade, madaxii hore ee Golis Telecom Somalia
* [[Iman (model)|Iman]], moodel fashion ah oo caan ah oo Maraykan ah oo Soomaali ah, jilaa, ganacsade iyo samafal, carmalka muusikiistaha dhagaxa Ingiriiska David Bowie
* [[Maxamed Daahir Afrax|Maxamed Daahir Afrah]], qoraa, riwaayad qoraa, saxaafi iyo aqoonyahan
* [[Mohammed Awale Liban]], naqshadeeyay Calanka Soomaaliya
* [[Omar A. Ali]], ganacsade, xisaabiye, la-taliye maaliyadeed, samafale, iyo khabiir ku takhasusay maaliyadda Islaamka
* [[Shire Haji Farah]], ganacsade, iyo xubin ka tirsan Guddiga Fulinta ee Golaha Ganacsiga Soomaaliya
* [[Yaasiin Cismaan Keenadiid|Yaasiin Cismaan Kenadid]], luqad-yaqaanka dhaqanka Soomaaliyeed
* [[Yasin Haji Osman Sharmarke]], hoggaamiye iyo aasaasaha Ururka Dhalinyarada Soomaaliyeed (SYL)
* [[Osman Yusuf Kenadid]], abuuraha farta qorista ee Osmanya
===Siyaasiyiinta===
* [[Abdirashid Shermarke]], raiisul wasaaraha ugu horreeyay ee Soomaaliya, madaxweynihii labaad ee Soomaaliya (1967-1969)
* [[Abdirizak Haji Hussein]], raiisul wasaaraha hore ee Soomaaliya (1964-1967), iyo xoghayihii hore ee ururka dhalinyarada Soomaaliyeed
* [[Abdullahi Yusuf Ahmed]], madaxweynihii hore ee Soomaaliya, madaxweynihii Puntland iyo aasaasaha Jabhadda Badbaadada Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SSDF)
* [[Abdirahman Farole]], madaxweynihii hore ee Puntland iyo senator ka tirsan Dowladda Federaalka Soomaaliya
* [[Abdi Farah|Abdi Farah Said]], wasiirkii hore ee Arrimaha Gudaha iyo Federaalka Soomaaliya, wasiirka arrimaha gudaha ee hadda ee Puntland
* [[Abshir Omar Huruse]], wasiirka arrimaha dibadda ee hadda ee Soomaaliya
* [[Abdisaid Muse Ali]], wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya
* [[Abdulqawi Yusuf]], qareen iyo garsoore ka tirsan Maxkamadda Adduunka ee Caddaaladda (ICJ)
* [[Abdirahman Farole|Abdirahman Mohamed Farole]], madaxweynihii hore ee Puntland
* [[Abdiweli Mohamed Ali]], raiisul wasaaraha hore ee Soomaaliya, iyo madaxweynihii hore ee Puntland
* [[Ahmed Isse Awad]], wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya
* [[Ali Abdi Aware]], wasiirkii hore ee dowladda Puntland
* [[Asha Gelle Dirie]], wasiirkii hore ee Puntland; aasaasaha iyo agaasimaha fulinta ee TAG Foundation
* [[Ayaan Hirsi Ali]], siyaasiga Holland, xubintii ugu horreysay ee baarlamaanka ee ka soo jeeda Soomaaliya ee waddan Yurub ah, qoraa iyo dhaqdhaqaaqe siyaasadeed
* [[Farah Ali Jama]], wasiirkii hore ee maaliyadda Puntland
* [[Haji Bashir|Haji Bashir Ismail Yusuf]], madaxweynihii ugu horreeyay ee Golaha Qaranka Soomaaliya (Baarlamaanka), wasiirkii hore ee caafimaadka iyo shaqada Soomaaliya
* [[Hassan Abshir Farah]], duqii hore ee Muqdisho, safiirka Soomaaliya u fadhiyay Japan iyo dambe Jarmalka, wasiirka arrimaha gudaha ee Puntland
* [[Hassan Ali Mire]], wasiirkii ugu horreeyay ee waxbarashada ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya, guddoomiyihii hore ee SSDF
* [[Hirsi Magan Isse]], aqoonyahan iyo hoggaamiye kacaan ah oo ka tirsan Jabhadda Badbaadada Dimuqraadiga Soomaaliyeed
* [[Ilhan Omar]], siyaasiga Mareykanka ee Soomaalida, xubin ka tirsan Aqalka Wakiilada Mareykanka ee degmada 5aad ee Minnesota ilaa 2019
* [[Mire Hagi Farah Mohamed]], wasiirkii hore ee maaliyadda Soomaaliya, iyo duqii hore ee magaalada Kismaayo
* [[Mohamed Abdi Aware]], garsooraha Puntland iyo xubin ka tirsan Golaha Sare ee Garsoorka Puntland
* [[Mohammed Said Hersi Morgan]], seedigii Siad Barre iyo wasiirkii gaashaandhigga Soomaaliya
* [[Mohamed Abdirizak Mohamud]], wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya
* [[Mohamud Muse Hersi]], madaxweynihii saddexaad ee Puntland
* [[Said Abdullahi Dani]], wasiirkii hore ee qorsheynta Soomaaliya, madaxweynaha hadda ee Puntland
* [[Saida Haji Bashir Ismail]], wasiir ku xigeenkii hore ee maaliyadda Soomaaliya ee Dowladdii KMG ahayd (2000-2004)
* [[Sultanate of Hobyo#Omar Samatar's Rebellion|Omar Samatar]], wuxuu la dagaalamay gumeysigii Talyaaniga ee Hobyo ka dib markii uu is dhiibay Suldaankii Hobyo
* [[Omar Sharmarke]], raiisul wasaaraha hore ee Soomaaliya iyo wiilka Abdirashid Shermarke
* [[Yusuf Mohamed Ismail]], safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyay Xafiiska Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Aadanaha ee Geneva
* [[Yusuf Osman Samatar]], siyaasi
==Tixraacyo==
{{Reflist}}
== Buug qoraal ==
* {{Cite book |last1=Carpanelli |first1=Elena |url=https://www.worldcat.org/title/1150848404 |title=Political and legal aspects of Italian colonialism in Somalia |last2=Scovazzi |first2=Tullio |publisher=G. Giappichelli editore |year=2020 |isbn=978-88-921-8346-9 |oclc=1150848404}}
==Xiriirinta dibadda==
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120206024446/http://www.mudugonline.com/MajertainSaltanates/Sultanate.htm Sultanadaha Majeerteen]}}
{{Beelaha Soomaalida}}
[[Category:Daarood]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
519b1f9jt0nhz2eu2lxu0h1zhrkgej7
312068
312064
2026-11-08T13:18:05Z
Isma4l
41797
Wax laga beddelay dejimaha ilaalinta ee "[[Majeerteen]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
312064
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox tribe
| name = Majeerteen<br>ماجرتين
| image = File:Ahmed Tahir- Governor of Bosaso.jpg
| caption = Axmed Taajir, taliyihii Boosaaso sanadkii 1889
| type = [[Darod| Beesha Daarood]]
| ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]]
| location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br>{{flagicon|Ethiopia}}[[Itoobiya]]<br>{{flagicon|Kenya}}[[Kenya]]<br>{{flagicon|Yemen}}[[Yaman]]<br> {{flagicon|Oman}}[[Cumaan]]<br>{{flagicon|Eritrea}}[[Eratareya]]
| descended = [[Cabdiraxmaan bin Ismaaciil Al-Jabarti]]
| language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]]<br>{{flagicon|Arab League}}[[Carabi]]
| religion = [[Sunni]] [[Islaam]]
| branches = *[[Wabeeneeye]]
*Siwaaqroon
*Cali Jibraahil
*Amaanle
*[[Bicidyahan|Cali Ibraahim Jibraahil]]
*Cali Saleebaan
*[[Ugaar Saleebaan]]
*Maxamuud Saleebaan
**[[Osman Mohamoud (clan)|Cismaan Maxamuud]]
**[[Omar Mohamoud|Cumar Maxamuud]]
**Nuux Maxamuud
**[[Isse Mohamoud|Ciise Maxamuud]]
| parent_tribe = [[Harti|Harti]]
| image_size = 250px
}}
{{Beelaha Soomaalida}}
'''Majeerteen''', ({{langx|so|Majeerteen}}, {{langx|ar|ماجرتين}}; sidoo kale loo qoro '''Majerteen''', '''Macherten''', '''Majertain''', ama '''Mijurtin''')<ref name=":1">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |year=2002 |title=Ethnic Groups |url=http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530145554/http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg |archive-date=30 May 2010 |access-date=18 May 2010 |work=Somalia Summary Map |publisher=[[Perry–Castañeda Library]]}}</ref> oo kale looga yaqaan '''Maxamed Harti''',<ref name=":2">{{Cite book |last=Hunt |first=John Anthony |url=https://books.google.com/books?id=aAhBAQAAIAAJ&dq=mohamme+harti&pg=PA140 |title=A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950: Final Report on "An Economic Survey and Reconnaissance of the British Somaliland Protectorate 1944-1950", Colonial Development and Welfare Scheme D. 484 |date=1951 |publisher=To be purchased from the Chief Secretary |pages=140 |language=en}}</ref> waa jufo-hoosaad Soomaaliyeed oo ka tirsan laanta [[Harti]] ee [[Darod|Beesha Daarood]].<ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=C44dAQAAMAAJ |title=Africa |date=1982 |publisher=Africa Journal Limited |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1994-07-01 |title=Caselaw and Decisions |url=https://doi.org/10.1093/rsq/13.2-3.198 |journal=Refugee Survey Quarterly |volume=13 |issue=2–3 |pages=198–219 |doi=10.1093/rsq/13.2-3.198 |issn=1020-4067|url-access=subscription }}</ref> Dhaqan ahaan, waxay deggan yihiin dhul ballaadhan oo ka tirsan gobollada [[Bari (gobol)|Bari]], [[Nugaal]], iyo [[Mudug]] ee Soomaaliya, iyagoo ka soo bilaabmaya [[Boosaaso]] ilaa [[Garacad]], inta badan dowlad-goboleedka [[Puntland]]. Intaas waxaa dheer, dadka Majeerteen waxay joogaan magaalooyinka koonfureed sida [[Kismaayo]].<ref name="books.google.co.uk">{{cite book |last=Humphrey |first=James Harry |url=https://books.google.com/books?id=OneDq8BbtuUC&q=majeerteen+ogade&pg=RA1-PA25 |title=Issues in Contemporary Athletics |date=6 May 2018 |publisher=Nova Publishers |isbn=9781594545955 |access-date=6 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230230/https://books.google.co.uk/books?id=OneDq8BbtuUC&pg=RA1-PA25&lpg=RA1-PA25&dq=majeerteen+ogade&source=bl&ots=0TVRDrrKzH&sig=jf7uzWwbQfXXH9n8y0yJVYRw2VI&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjsx7Dn47HYAhVrJ8AKHYnwAjAQ6AEIUDAG#v=onepage&q=majeerteen+ogade&f=false |archive-date=30 December 2017 |url-status=live |via=Google Books}}</ref>
==Dulmar==
[[Sultanadkii Majeerteen|Sultanadaha Majeerteen]] waxay door muhiim ah ka ciyaareen xilligii ka horreeyay xorriyadda Soomaaliya.<ref name=":3">{{cite web |url=https://www.ecoi.net/local_link/195658/314288_de.html |title=Information on the Majerteen Clan and the Democratic Front for the Salvation of Somalia (DFSS), Somalia [SOM1546] |date=24 July 1989 |access-date=2017-12-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230157/https://www.ecoi.net/local_link/195658/314288_de.html |archive-date=2017-12-30 }}</ref> Sidoo kale Majeerteen waxay haysteen xilal kale oo dowladeed oo muhiim ah 1960-meeyadii iyo 1970-meeyadii, waxayna weli ka ciyaaraan door muhiim ah dowlad-goboleedka Puntland iyo Soomaaliya oo dhan.
== Asalka Magaca ==
Magaca Majeerteen wuxuu ka dhigan yahay mid aad loo jecel yahay ama aad loo qaddariyo af Soomaaliga, wuxuuna ka yimid ereyga xididka ah ee Majeero, kaas oo la macne ah soo jiidasho xoog leh.<ref>{{Cite book |last=Diiriye|first=Anwar Maxamed|title=Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings|publisher=Gobaad Communications & Press|year=2006|isbn=9780972661515|pages=67}}</ref>
==Deegaanka==
Majeerteen waa dhaqan ahaan dad deggan gobollada waqooyi ee Soomaaliya ee [[Bari, Soomaaliya|Bari]], [[Nugal, Soomaaliya|Nugal]] iyo [[Mudug]].<ref name="Ras">Royal African Society, ''African Affairs'', Volume 101, (Oxford University Press: 2002) p.101.</ref> Waxaa kale oo laga heli karaa [[Kismaayo]] oo ku taalla koonfurta Soomaaliya sabab la xiriirta tahriibyo billowday qarnigii 19aad iyaga iyo xubnaha ay walaalaha yihiin ee jufo-weynta [[Harti]], sida [[Dhulbahante]], [[Dishiishe]] iyo [[Warsangeli]].
Majeerteen waxay dhaqan ahaan degan yihiin dhulka u dhexeeya [[Murcanyo]], Bandar Siyad oo ah magaalo dekedduuseed qadiimi ah oo ku wajahan [[Gacanka Cadmeed]], iyo [[Garacad]] oo ah magaalo dekedduuseed xeebeed oo ku wajahan [[Badweynta Hindiya]] iyo dhulka oo dhan ee u dhexeeya kaas oo u dhigma aagga koobaya Geska Afrika.<ref name="fragilestates.org">{{cite web|url=https://www.fragilestates.org/2012/01/10/somalias-complex-clan-dynamics/|title=Somalia's Complex Clan Dynamics|date=10 January 2012|website=fragilestates.org|access-date=6 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231211853/https://www.fragilestates.org/2012/01/10/somalias-complex-clan-dynamics/|archive-date=31 December 2017}}</ref> Sidaas darteed, Majeerteen waxay deggan yihiin waxa si dhab ah loogu tixgeliyo inuu yahay 'Geeska Afrika'.
Qaar ka mid ah dadka Majeerteen sidoo kale waxaa laga helaa [[Gobolka Soomaalida]] ee [[Itoobiya]], gaar ahaan [[Aagga Doolo]] ee u dhow xuduudda Soomaaliya.<ref name="books.google.co.uk"/> Majeerteen waa qayb ka mid ah jufo-hoosaadyada Daarood ee ka tirsan Soomaaliya.<ref name="fragilestates.org"/> Majeerteen waxaa aad looga helaa magaalooyinka [[Boosaaso]], [[Garowe]] iyo [[Galkacyo]] waana magaalo-madaxyada gobollada [[Bari, Soomaaliya]], [[Nugal, Soomaaliya]] iyo [[Mudug]] siday u kala horreeyaan.
[[Osman Mahmoud|Cismaan Maxamuud]], [[Omar Mohamoud|Cumar Maxamuud]], iyo [[Isse Mohamoud|Ciise Maxamuud]] waxay ka kooban yihiin Maxamuud Saleebaan; kaas oo ay la socdaan Cali Saleebaan iyo [[Ugaar Saleebaan]],{{Citation needed|date=December 2023}} ka ah jufo-hoosaadka ugu weyn ee Saleebaan Maxamed (Majeerteen). Daraasad la soo saaray 2010 waxay ku qeexaysaa inay tahay labadaba qaybta ugu weyn ee Majeerteen iyo hay'ad dhexe oo mideynaysa Puntland.<ref name="SciPo">{{Cite web | first=Roland | last=Marchal | title=The Puntland State of Somalia: A Tentative Social Analysis | url=http://www.sciencespo.fr/ceri/sites/sciencespo.fr.ceri/files/The_Puntland_State_of_Somalia.pdf | date=May 2010 | publisher=[[Sciences Po]] | access-date=2015-08-15 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100144/http://www.sciencespo.fr/ceri/sites/sciencespo.fr.ceri/files/The_Puntland_State_of_Somalia.pdf | archive-date=2015-09-24 }}</ref> Intii lagu guda jiray 1960-meeyadii, [[Osman Mohamoud (clan)|Cismaan Maxamuud]], Cali Saleebaan (ama Cali Saleebaan), Wadalmoge iyo Ciise Maxamuud waxay sameeyeen fasal ganacsi oo xoog badan oo ku yaalla [[Kismaayo]],<ref name="SciPo" /> halka [[Siad Barre]] uu ka faa'iideystay loolankii u dhaxeeyay Cali Saleebaan iyo Cumar Maxamuud si uu u daciifiyo Majeerteen guud ahaan.<ref name="SciPo" /> Taariikh ahaan, Majeerteen waxay qayb ka ahaayeen shabakad ganacsi oo xeebeed oo ku wareegsan [[Badda Cas]] iyo [[Badweynta Hindiya]], iyaga oo la socda jufo-hoosaadyada kale.<ref name="SciPo" />
==Taariikhda==
{{main|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Somali aristocratic and court titles}}
===Taariikhda hore ee Majeerteen===
Xusidda ugu horreysay ee la diiwaangeliyay ee beesh Majeerteen (Mijertayne Somauli) ee Ingiriisiga waxay ka muuqataa qayb uu qoray [[Henry Salt (Egyptologist)|Henry Salt]], kaas oo ku tilmaamay inay degaan xeebta [[Xaafuun]] hoos imaanaya hoggaanka suldaan la odhan jiray Xasan. Salt wuxuu sheegay in [[Sultan bin Ahmad|Iimaamka Maskat]] uu horay u soo diray hadiyado uu u diray Majeerteen wuxuuna codsaday oggolaansho inuu dhiso qalcad yar oo ku taal xeebta Xaafuun. Codsigan siisay diidmo, hadiyadihiina waa la diiday, iyadoo la ilaalinayay madaxbannaanida qabiilka.<ref>{{Cite book |last=Salt |first=Henry |url=https://books.google.co.uk/books?id=QzGKBkUTLrkC&pg=PA95&dq=mijertayne+somauli&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiL1c22m5uVAxWdVkEAHfOnFW4Q6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=The%20Imaum%20of%20Muscat%20some%20time%20ago%20sent%20presents%20of%20considerable%20value%20to%20this%20tribe,%20and%20solicited%20permission%20to%20build%20a%20small%20fort%20on%20the%20pro-montory%20of%20d'Orfui%20(called%20by%20the%20natives%20Hafoon;)&f=false |title=A Voyage to Abyssinia: And Travels Into the Interior of that Country, Executed Under the Orders of the British Government, in the Years 1809 and 1810; in which are Included, an Account of the Portuguese Settlements on the East Coast of Africa, Visited in the Course of the Voyage; a Concise Narrative of Late Events in Arabia Felix; and Some Particulars Respecting the Aboriginal African Tribes, Extending from Mosambique to the Borders of Egypt; Together with Vocabularies of Their Respective Languages |date=1814 |publisher=F. C. and J. Rivington |language=en|pages=95}}</ref>
Xisaab [[English people|Ingiriis]] ah oo soo baxday 1727 oo ku saabsan duullaan burcad-badeed Soomaaliyeed oo lagu qaaday markab Hindi ah oo biyo raadinayay meel u dhow [[Ras Filuk]], ee maanta ah [[Murcanyo]], ayaa u muuqata diiwaanka qoran ee ugu horreeya ee hawlaha burcad-badeednimo ee Majeerteen ee suurtogalka ah. Burcad-badeeddu waxay laayeen dhammaan shaqaalihii marka laga reebo laba wiil oo yaryar waxayna markabkii Hindiya keeneen xeebta. Dabadeed waxay u dhoofeen [[Aden]], halkaas oo ay labadii wiil ku iibiyeen addoonsi.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_a-new-account-of-the-eas_hamilton-alexander_1727_1/page/n64/mode/1up?q=Guardasa=X&ved=2ahUKEwjpwMLb55uVAxU4RUEAHbGOGJgQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%22The%20other%20is%20called%20khaji%22&f=false |title=A new account of the East Indies, being the observations and remarks of Capt. Alexander Hamilton, who spent his time there from the year 1688. to 1723. Trading and travelling, by sea and land, to most of the countries and islands of commerce and navigation, between the Cape of Good-hope, and the Island of Japon. ... 1727: Vol 1 |date=1746 |publisher=Thomas Astley |language=en|pages=64|publication-date=1727}}</ref>
===Taariikhda badda ee hore ee Majeerteen===
Horraantii qarnigii 18aad, sheekh diimeed Majeerteen ah oo la odhan jiray Cumar ayaa ka tagay Soomaaliya ka dib markii uu ka cararay khilaaf qoys oo aan dhammaad lahayn oo ku saabsan awoodda iyo hantida. Isagoo dareemay in loogu yeedhay inuu Islaamka baro dalal shisheeye, wuxuu yimid [[Tadjoura]], halkaas oo qabiilka Ayrolasso Afar ay soo dhaweeyeen, siiyeenna xaas, isla markaana ay ku dhex dareen kooxdooda qabiilka. Guurkan waxaa ka dhashay wiil la odhan jiray Roble. Roble wuxuu dambe la lahaa laba wiil, Ibraahim iyo Cumar. Cumar wuxuu guursaday Nagousse Fattou, gabadhii Suldaankii Tadjoura ee ka soo jeeday qabiilka xukumayay ee Dini-Sarra. Farcankooda waxay noqdeen kuwo loo yaqaan jufo-hoosaadka Roble-Omarto ee Ayrolasso. Axmed-Dini, oo ahaa awowga weyn ee sheekh Majeerteen ee soo haajiray, wuxuu noqday Qaadiga Tadjoura bartamihii qarnigii 19aad.<ref>{{Cite book |last=Aden |first=Mohamed |url=https://books.google.co.uk/books?id=s5FmeaPANlcC&pg=PA27&dq=roblek-kamil+darod&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwif9p_jx9WVAxUjUEEAHZ_YKPMQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false |title=Roblek-Kamil |date=2006-06-01 |publisher=Editions L'Harmattan |isbn=978-2-296-14905-2 |pages=27-37 |language=fr}}</ref>
Ganacsatada Majeerteen waxay door muhiim ah ka ciyaareen shabakadaha ganacsiga Badda Cas iyo Badweynta Hindiya qarnigii 19aad. Mid ka mid ah shakhsiyaadka caanka ah wuxuu ahaa Yunus Buraale, oo ahaa ganacsade Majeerteen ah iyo [[Nakhuda]] oo ka tirsan jufo-hoosaadka Abdirahim Ibrahim. Sannadkii 1808, Salt wuxuu xusay in Yunus, oo ay la socdeen walaalkiis iyo ganacsato kale oo Soomaaliyeed, ay ka aas-aaseen warshad ganacsi [[Bay of Hawakil|Harena]], oo ahayd saldhig ku yaal xeebta Badda Cas ee Ereteriya, isagoo qoraya:
<blockquote>Waxaan sidoo kale helay koox ganacsato Soomaaliyeed ah, kuwaas oo hoos tagaya maamulka walaalkiis Yunus, ka aas-aasay warshad yar meeshan si ay u dhex maraan xiriir ay la yeeshaan dadka deegaanka, taas oo ah tusaale ganacsi oo si xoog leh u calaamadinaysa sarraynta Soomaalida ee dhammaan qabiilooyinka kale ee Afrikaanka ah ee xeebta. Badeecadaha dhoofinta ugu waaweyn waxay ka kooban yihiin addoommo, fardo, lo'da, riyo, iyo subag, kuwaas oo tiro aad u badan mar walba laga heli karo agagaarka.<ref>{{Cite book |last=Salt |first=Henry |url=https://books.google.co.uk/books?id=4mldAAAAcAAJ&pg=PA191&dq=I+also+found+a+party+of+Somauli+traders,+who,+under+the+direction+of+Yunus's+brother,+had+established+a+small+factory+at+this+place+for+the+purpose+of+carrying+on+an+intercourse+with+the+natives,+an+instance+of+enterprise+strongly+marking+the+superiority+of+the+Somauli+over+all+other+African+tribes+on+the+coast.+The+chief+exports+consist+of+slaves,+horses,+cattle,+goats,+and+ghee,+of+which+latter+very+considerable+quantities+are+always+to+be+procured+in+the+neighbourhood.&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiWsb352KaVAxWrSfEDHf9MMsAQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=I%20also%20found%20a%20party%20of%20Somauli%20traders,%20who,%20under%20the%20direction%20of%20Yunus's%20brother,%20had%20established%20a%20small%20factory%20at%20this%20place%20for%20the%20purpose%20of%20carrying%20on%20an%20intercourse%20with%20the%20natives,%20an%20instance%20of%20enterprise%20strongly%20marking%20the%20superiority%20of%20the%20Somauli%20over%20all%20other%20African%20tribes%20on%20the%20coast.%20The%20chief%20exports%20consist%20of%20slaves,%20horses,%20cattle,%20goats,%20and%20ghee,%20of%20which%20latter%20very%20considerable%20quantities%20are%20always%20to%20be%20procured%20in%20the%20neighbourhood.&f=false |title=A Voyage to Abyssinia, and Travels Into the Interior of that Country, Executed Under the Orders of the British Government, in the Years 1809 and 1810; in which are Included an Account of the Portuguese Settlements on the East Coast of Africa, Visited in the Course of the Voyage .... Together with Vocabularies of Their Respective Languages |date=1814 |publisher=Rivington |language=en|publication-date=191}}</ref></blockquote>
[[File:Location of Harena.jpg|thumb|Harena, goobta uu ku sugnaa warshadda ganacsiga ee Majeerteen]]
[[File:Yunus Buraale.jpg|thumb|Sawirka 1809 ee Yunus Buraale oo uu qaaday Henry Salt]]
Safarkii Yunus sida ay diiwaangeliyeen Salt, [[George Annesley, 2nd Earl of Mountnorris|George Annesley]], iyo [[Nathaniel Pearce]], wuxuu keenay [[Red Sea|xeebta Badda Cas]] laga bilaabo [[Yanbu]], [[Jeddah]], [[Suakin]] iyo [[Massawa]] ilaa [[Tigray Region|Tigray]], halkaas oo George Annesley uu kula kulmay oo uu wareystay adeege ka tirsan Yunus banaanka magaalada Tigray ee [[Adwa]] 1809.<ref>{{Cite book |last=Mountnorris |first=George Annesley Earl of |url=https://books.google.co.uk/books?id=kbsRAAAAYAAJ&pg=PA204&dq=Ayto+Ischias,+by+the+priest+whom+I+met+on+my+return+from+Axum,+and+by+the+servant+of+Yunus&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjZoJ3Y6aWVAxXcVUEAHWkONYwQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Ayto%20Ischias,%20by%20the%20priest%20whom%20I%20met%20on%20my%20return%20from%20Axum,%20and%20by%20the%20servant%20of%20Yunus&f=false |title=Voyages and Travels to India, Ceylon, the Red Sea, Abyssinia, and Egypt: In the Years 1802, 1803, 1804, 1805, and 1806 |date=1811 |publisher=F., C., and J. Rivington |language=en|pages=204}}</ref>
Sannadkii 1809, Yunus wuxuu sidoo kale si kooban u noqday ergo u dhaxeysa Pearce iyo Ras-kii Tigray ee xilligaas, [[Wolde Selassie]].<ref>{{Cite web |date=2019-10-25 |title='Territorial settlement in Abyssinia – inexpedient' [52v] (28/64) |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100089872188.0x00001d |access-date=2026-06-27 |website=Qatar Digital Library |language=English|page=28}}</ref>
Sannadkii 1809, Yunus waxaa si qarsoodi ah u sumeeyay [[Afar people|Damoheita Afar]] ka dib markii ay heleen warqado ay ku qornaayeen amarro ka timid Omar Aga, guddoomiyihii [[Ottoman Empire|Usmaaniyiinta]] ee [[Massawa]]. Dhaqanka soo jireenka ah ee Soomaalida, doonigii Yunus waxaa dhaxlay wiilkiisa, Warsame, kaas oo ay la socdeen adeerkiis iyo carmalkii Damoheita Afar ee aabbihiis, aasay oo u baroor diiqay ganacsadaha weyn.<ref>{{Cite book |last=Salt |first=Henry |url=https://books.google.co.uk/books?id=QzGKBkUTLrkC&pg=PA138&dq=Wursum+the+son+of+Yunus,+who+on+the+death+of+his+father+had&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjeiY7_7qWVAxWSXUEAHdNsDe8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Wursum%20the%20son%20of%20Yunus,%20who%20on%20the%20death%20of%20his%20father%20had&f=false |title=A Voyage to Abyssinia: And Travels Into the Interior of that Country, Executed Under the Orders of the British Government, in the Years 1809 and 1810; in which are Included, an Account of the Portuguese Settlements on the East Coast of Africa, Visited in the Course of the Voyage; a Concise Narrative of Late Events in Arabia Felix; and Some Particulars Respecting the Aboriginal African Tribes, Extending from Mosambique to the Borders of Egypt; Together with Vocabularies of Their Respective Languages |date=1814 |publisher=F. C. and J. Rivington |language=en|pages=138}}</ref>
Sannadkii 1841, [[Antoine Thomson d'Abbadie|Antoine d'Abbadie]] wuxuu kulmay badmaax Majeerteen ah oo la odhan jiray Maxamed Araale, kaas oo sheegay inuu la safray Salt markii uu yaraa isla markaana ay la socdeen adeerkiis, Yunus Buraale. d'Abbadie wuxuu ka qoray Araale:
<blockquote>Magaciisu waa Arrali, wuxuuna la safray Salt, kaas oo ka helay adeerkii xogta uu qoraalkan ka bixinayo dalka Soomaaliya. Salt wuxuu qoray magaca adeerkii Yunis (Younis).<ref>{{Cite book |last=géographie (France) |first=Société de |url=https://books.google.co.uk/books?id=0dwFnX7zIf0C&pg=PA49&dq=Salt+%C3%A9crit+le+nom+de+son+oncle+Yunis+(younis).&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjkxsjgwZuVAxUQW0EAHT5bAMUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Salt%20%C3%A9crit%20le%20nom%20de%20son%20oncle%20Yunis%20(younis).&f=false |title=Bulletin de la Société de géographie |date=1842 |publisher=Société de géographie |language=fr|pages=49}}</ref></blockquote>
[[File:Lineage of Yunus and Araale to Majeerteen.jpg|thumb|Nasabka Majeerteen ee Maxamed Araale, abti u ahaa Yunus Buraale]]
Jannaayo 1841, d'Abbadie wuxuu diiwaangeliyay nasabka dhammaystiran ee adeerka Yunus Araale, isagoo xaqiijiyay nasabka Majeerteen ee Yunus sida soo socota:
<blockquote>Muhamad Araale Ilmi Siyad Ali Odowaa Ismail Yusuf Muhamad Ahmed Abdirahim Ibrahim Jibraahiil....Majeerteen.<ref>{{Cite book |last=Abbadie |first=Antoine d' |url=http://archive.org/details/geographiedelet00abba |title=Géographie de l'Ethiopie: ce que j'ai entendu, faisant suite à ce que j'ai vu |date=1890 |publisher=Paris : Mesnil |others=University of California Libraries|pages=338}}</ref></blockquote>
Xiriirka Yunus ee la lahaa laanta Abdirahim Ibrahim ee Majeerteen waxaa sii xaqiijiyay [[Theodor von Heuglin]] markii uu booqday Harena iyo Jasiiradda Baka ee [[Bay of Hawakil|Gacanka Howakil]], halkaas oo uu ku taxay farcanka Yunus ee Baka iyo Harena "Soomaalida ka soo jeeda Eial Abd Ur Rahim (Abdurahim Ibrahim)."<ref>{{Cite book |last=Heuglin |first=Theodor von |url=https://books.google.co.uk/books?id=WtV7FpiJA5UC&pg=PA302&dq=%22eial+abd+ur+rahim%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwigpvv0x5uVAxUgXUEAHWbfAYAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Abd%20ur&f=false |title=Reise in Nordost-Afrika: Schilderungen aus dem Gebiete der Beni Amer und Habab nebst zoologischen Skizzen und einem Führer für Jagdreisende |date=1877 |publisher=G. Westermann |language=de|pages=302}}</ref>
===Sultanadkii Majeerteen ee Ereteriya ee Jasiiradda Baka===
Ganacsatada Majeerteen ee ka soo jeeda jufo-hoosaadka Warwaaqsame waxay u haajireen Harena oo ka timid gobolka Bari, oo uu ku jiro Maxamed Abubakar (jufo-hoosaadka Warwaaqsame), oo yimid Harena dhammaadkii qarnigii 18aad isagoo wata Yunus (jufo-hoosaadka Abdirahim Ibrahim) iyo walaalkiis Yunus. Wiilkiisa, Axmed Maxamed, ayaa dambe caan ku noqday ganacsade laga yaqaanay [[Red Sea|Badda Cas]]. Hawlaha ganacsigiisu waxay ka soo fidsanaayeen [[Suakin]], halkaas oo uu kula kulmay [[Theodor von Heuglin]] 1857, ilaa [[Massawa]] iyo gobolka [[Bay of Hawakil|Howakil]].<ref>{{Cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=wLMBAAAAYAAJ&pg=PA347&dq=Somali-Kaufmanns,+Muhamed+Achmed&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjHzM7Dwp2VAxV4QkEAHfEyGT8Q6AF6BAgMEAM#v=onepage&q=Somali-Kaufmanns,%20Muhamed%20Achmed&f=false |title=Dr. A. Petermanns Mitteilungen aus Justus Perthes' geographischer Anstalt |date=1860 |publisher=H. Haack |language=de|pages=347}}</ref>
[[Afar people|Damoheita Afar]] ee Howakil, ee uu Axmed Maxamed la ganacsan jiray, waxay aad ula dhaceen hantidiisa oo ay siiyeen maamulka jasiiradda Baka waxayna siiyeen saddex dumar ah oo ka mid ah gabdhaha madaxda caanka ah ee Damoheita Afar ee uu la lahaa labaatan wiil. Sarkaalka sare Teobaldo Folchi ayaa ku xaqiijiyay warbixintiisa, isagoo qoraya:<blockquote>Todobaatan ama siddeetan sano ka hor madax Soomaaliyeed ah, nin la odhan jiray Maxamed Axmed, ayaa yimid Harena, kana yimid Muqdisho, si uu halkaas u dego. Markii ay soo dhaweeyeen Damhoeita oo ahayd marti sharaf leh, wuxuu noqday qayb ka mid ah bulshadooda wuxuuna xiriir qoys la yeeshay saddex ka mid ah hoggaamiyayaashooda, kuwaas oo iyagoo gabdhooda u siiyay guur imaatinka cusub, si iskood ah u siiyay jasiiradda Baca hadiyad ahaan inuu dego.<ref>{{Cite book |last=Zaccaria |first=Massimo |url=https://www.academia.edu/4602637/Le_note_del_commissario_Teobaldo_Folchi_e_i_cenni_storico_amministrativi_sul_commissariato_di_Massaua_1898_ |title=Le note del commissario. Teobaldo Folchi e i cenni storico-amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |date=2009-01-01 |pages=282}}</ref></blockquote>
Sannadkii 1857, Heuglin wuxuu sidoo kale xaqiijiyay mulkiyadda Jasiiradda Baka ee ganacsadaha Massawa Axmed Maxamed.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=wLMBAAAAYAAJ&pg=PA347&dq=Somali-Kaufmanns,+Muhamed+Achmed&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjHzM7Dwp2VAxV4QkEAHfEyGT8Q6AF6BAgMEAM#v=snippet&q=Achmed%20muhamed&f=falseh&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjHzM7Dwp2VAxV4QkEAHfEyGT8Q6AF6BAgMEAM#v=onepage&q=Somali-Kaufmanns,%20Muhamed%20Achmed&f=false |title=Dr. A. Petermanns Mitteilungen aus Justus Perthes' geographischer Anstalt |date=1860 |publisher=H. Haack |language=de|pages=351}}</ref>
Sannadkii 1869, Axmed Maxamed wuxuu ahaa, xaqiiqo ahaan, sababtoo ah hantidiisa faraha badan, taliyaha aan la murmin ee dhammaan xeebta Howakil ilaa Meder, iyadoo xataa madaxda deegaanka [[Afar people|Afar]] ay u haysan jireen Axmed markii qunsulka Faransiiska [[Werner Munzinger]] uu isku dayay inuu dhex maro dalka Afarta, isagoo u diray doonyo si ay u weydiistaan oggolaansho in loo oggolaado Munzinger inuu safro.<ref>{{Cite book |last=Britain) |first=Royal Geographical Society (Great |url=https://books.google.co.uk/books?id=9Do7AQAAIAAJ&pg=PA192&dq=somali+Munzinger+bucker&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjl_PHQ86WVAxXaVEEAHUb-EckQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=somali%20Munzinger%20bucker&f=false |title=The Journal of the Royal Geographical Society ... |date=1869 |publisher=J. Murray |language=en|pages=192}}</ref>
[[File:Map of Baka (Bucker) island.jpg|thumb|Khariidadda jasiiradda Baka]]
Markتب gaadhay 1872, intii uu socday booqashadii [[Johann Maria Hildebrandt|Hildebrandt]] ee Baka, Axmed Maxamed wuxuu geeriyooday, jasiiraddana waxaa degganaa labaatankiisa wiil iyo qoysaskooda.<ref>{{Cite book |last=Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin |url=http://archive.org/details/zeitschriftderg37berlgoog |title=Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin |date=1866 |publisher=Berlin : D. Reimer |others=Harvard University|pages=14}}</ref>[[File:Lineage of the Baka Sultans.jpg|thumb|Nasabka Sultannada Baka Axmed, Muuse, iyo Warsame]]
Dhimashadii Axmed ka dib, walaalkiis, Muuse Maxamed, ayaa loo magacaabay Suldaanka cusub ee Baka. Dabadeed, wiilka abti kiis, Warsame Maxamed, ayaa sidoo kale degay jasiiraddana wuxuu noqday madaxa cusub ee jasiiradda, kaas oo isna u gudbiyay Saleh, wiilka Axmed Maxamed, intii lagu jiray xilligii [[Italian Eritrea|gumeysiga Talyaaniga]]. Saleh Axmed wuxuu geeriyooday 1897 waxaana beddelay wiilkiisa, Axmed Saleh.<ref>{{Cite book |last=VV |first=AA |url=https://books.google.co.uk/books?id=FPpHVhUzPcIC&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=GB&redir_esc=y#v=snippet&q=%22Figlio%20Ahmed%20Saleh%22&f=false |title=Le note del commissario.: Teobaldo Folchi e i cenni storico-amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |date=2009-05-28 |publisher=FrancoAngeli |isbn=978-88-568-0975-6 |language=it|pages=283}}</ref>
Qabiilooyinka Baka waxaa loo qaybiyay saddex qaybood, mid kastaa wuxuu ka soo jeedaa taliyayaashii hore ee jasiiradda:
* Bayt Axmed Maxamed - farcankii Suldaankii ugu horreeyay ee Baka, Axmed Maxamed
* Bayt Muuse Maxamed - farcankii Suldaankii labaad ee Baka, Muuse Maxamed
* Bayt Warsame Maxamed - farcankii Suldaankii saddexaad ee Baka, Warsame Maxamed<ref>{{Cite book |last=Folchi |first=Teobaldo |url=https://books.google.co.uk/books?id=ZYIwAQAAIAAJ&q=La+trib%C3%B9+si+divide+in+tre+frazioni+che+prendono+il+nome+dal+3+Capi+famiglia&dq=La+trib%C3%B9+si+divide+in+tre+frazioni+che+prendono+il+nome+dal+3+Capi+famiglia&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiQxey9iaiVAxUmQ0EAHQ2nBJMQ6AF6BAgKEAM#%22Mussa%20Mohammed%22 |title=Le note del commissario: Teobaldo Folchi e i cenni storico amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |last2=Zaccaria |first2=Massimo |date=2009 |publisher=Franco Angeli |isbn=978-88-568-1189-6 |pages=209 |language=it}}</ref>
[[File:1911 Lineage of the Eritrean Sultan of the Warwaqsame Majeerteen.jpg|left|thumb|Nasabka Suldaanka Ereteriya ee Warwaaqsame Majeerteen, 1913]]
Intii lagu guda jiray gumeysiga Talyaaniga ee [[Eretriya]], qabiilku wuxuu noqday mid si wadajir ah loogu yaqaan "Ad Saleh", oo loogu magac daray suldaankoodii ugu caansanaa, Saleh Axmed. Maamulka Talyaanigu waxay sidoo kale diiwaangeliyeen nasabka Suldaankii Baka ee xilligaas sida:
<blockquote>Sheikh Ahmed Saleh Ahmed Muhammad Abubakar Yusuf Guled Yahya Ibrahim Daud Hassan Habib Ardul-Nabi Warwaaqsame Majeerteen.<ref>{{Cite book |last=Eritrea (Ethiopia) |url=https://books.google.co.uk/books?id=V25BAQAAMAAJ&pg=PA1958&dq=%22Ad+Saleh%22+eritrea&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi2trqj9J-VAxUfVvEDHQlfKvcQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22Guled%22&f=false |title=Relazione sulla colonia Eritrea del R. commissario civile deputato Ferdinando Martini per gli esercizi 1902-1907 presentata dal ministro delle colonie (Bertolini) nella seduta del 14 giugno 1913 ...: Serie schizzi, anno 1907. (Riproduzione vietata) |last2=Martini |first2=Ferdinando |date=1913 |publisher=Tip. della Camera dei deputati |language=it|pages=1959}}</ref></blockquote>
Sannadkii 1891, waxaa dillaacay khilaaf u dhexeeya laba dhinac oo tartan ugu jiray Baka Majeerteen iyo Damoheita Afar. Taahir Axmed Maxamed, oo ka carooday go'aankii Suldaan Axmed Saleh uu ku doonayay inuu nabad kula galo Damoheita, ayaa ku dhawaaqay inuu yahay Suldaanka saxda ah wuxuuna ka aarsaday abti kiis, Axmed Saleh Axmed Maxamed, isagoo dalbaday in loo magacaabo madaxa Baka. Taahir wuxuu u cararay maxkamaddii [[Osman Mohamoud (king)|Suldaan Cismaan Maxamuud]] ee [[Majeerteen Sultanate|Majeerteeniya]]. Suldaan Cismaan ayaa markaas isku dayay inuu dhex dhexaadiyo oo uu xalliyo muranka u dhexeeya Taahir iyo Axmed, sida ka muuqata warqadaha u dhexeeya isaga iyo Guddoomiye [[Antonio Gandolfi|Gandolfi]] ee Ereteriya Talyaaniga.<ref>{{Cite journal |last=de Napoli |first=Olindo |date=2018 |title=Potere Coloniale E Strategie Subalterne Alla Nascita Della Colonia Eritrea (1890-1892) |url=https://www.jstor.org/stable/45390590 |journal=Quaderni storici |volume=53 |issue=158 (2) |pages=547 |issn=0301-6307}}</ref>
Sheekh Axmed Saleh sheegashadiisa ku aaddaneyd Suldaanka Baka waxaa taageeray Sheekh Maxamed Sabiibi, madaxa qaybta Beit Khalifa ee Asawurta [[Saho people|Saho]], iyo Naib Idris Hassan oo ka tirsan [[Balaw]] ee Massawa. Warbixin ku saabsan muranka, Gandolfi wuxuu qoray:<blockquote>Sheekh Saleh ee la soo sheegay wuxuu ka dhaxlay Sheekhnimada jasiiradda Baka awowayaashiis, sida aad ka arki doontaan dukumentiyada loo diray qoyskiisa labada dowladood ee Turkiga iyo Masar, iyo sida Naib Idris ee Moncullo iyo Sheekh Zibibi ee Zula ay sidoo kale markaan karaan.<ref>{{Cite journal |last=de Napoli |first=Olindo |date=2018 |title=Potere Coloniale E Strategie Subalterne Alla Nascita Della Colonia Eritrea (1890-1892) |url=https://www.jstor.org/stable/45390590 |journal=Quaderni storici |volume=53 |issue=158 (2) |pages=553 |issn=0301-6307}}</ref></blockquote>Sannadkii 1895, Sheekh Axmed Saleh wuxuu dhaxlay jasiiradda u dhow ee Abbagubba wuxuuna canshuur ku rogay Damoheita Afar ee deegaanka.<ref>{{Cite book |last=Zaccaria |first=Massimo |url=https://www.academia.edu/4602637/Le_note_del_commissario_Teobaldo_Folchi_e_i_cenni_storico_amministrativi_sul_commissariato_di_Massaua_1898_ |title=Le note del commissario. Teobaldo Folchi e i cenni storico-amministrativi sul commissariato di Massaua (1898) |date=2009-01-01 |pages=283}}</ref>
Sannadkii 1997, Sheekh Jamaal al-Din al-Shami wuxuu daabacay Al Manhal fi Tarikh wa Akhbar al-Afar al-Danakil, oo ay ku jirtay wareysi lala yeeshay Sheekh Axmed Saleh oo da' ah. Wareysiga, Axmed Saleh wuxuu mar kale ku celiyay nasabkiisa Majeerteen wuxuuna ka sheekeeyay sida awowayaashiis u degeen xeebta Ereteriya.<ref>{{Cite book |last=هاشم جمال الدين الشامي |url=http://archive.org/details/20210625_20210625_0847 |title=المنهل في تاريخ وأخبار العفر الدناكل |pages=510–511}}</ref>[[File:The journey from Somalia to Eritrea, taken by the Majeerteen merchants in the late 1700's.jpg|thumb|Safarkii ka yimid Soomaaliya ilaa Ereteriya, ee ay qaadeen ganacsatadii Majeerteen dhammaadkii 1700-meeyadii]]
===Sultanadaha Majeerteen ee Soomaaliya===
[[File:Kingosmanbargaalcast.jpg|thumb|left|Hagaag qalcadii [[Sultanadkii Majeerteen]] ee [[Bargal]]]]
[[Sultanadkii Majeerteen]] waxaa la aas-aasay qarnigii 15-16aad wuxuuna caan ku noqday qarnigii 19aad, hoos imaanaya xukunka [[King|Boqor]] [[Osman Mahamuud]].<ref name="Metz">[[Helen Chapin Metz]], ed., ''Somalia: a country study'', (The Division: 1993), p.10.</ref> Suldanaddiisa waxay xukumaysay Bari Karkaar, [[Nugaal Valley|Nugaal]] iyo sidoo kale bartamaha Soomaaliya qarnigii 19aad iyo horraantii qarnigii 20aad. Siyaasadda waxay haysatay shabakad ganacsi oo adag, waxay gashay heshiisyo lala galay qumo shisheeye, waxayna ku dhaqantay awood dhexe oo xoog leh dhanka gudaha.<ref name="HOA">''Horn of Africa'', Volume 15, Issues 1-4, (Horn of Africa Journal: 1997), p.130.</ref><ref name="WSP">''Transformation towards a regulated economy'', (WSP Transition Programme, Somali Programme: 2000) p.62.</ref>
Sultanaddii Osman Mahamuud waxay ku dhowaatay in la burburiyo dhammaadkii 1800-meeyadii sabab la xiriirta loolan awoodeed oo dhex maray isaga iyo abti kiis damaca lahaa, [[Yusuf Ali Kenadid]] kaas oo aas-aasay [[Sultanate of Hobyo|Sultanadkii Hobyo]] 1878. Horraantii wuxuu rabay inuu la wareego maamulka Sultanadkii Majeerteen ee deriska ahaa, oo uu xukumayay adeerkiis Boqor Cismaan Maxamuud. Si kastaba ha ahaatee, Yusuf Ali Kenadid kuma guulaysan dadaalkiisii, waxaana ugu dambeyn lagu qasbay inuu u qaxo [[Yemen]]. Toban sano ka dib, 1870-meeyadii, Yusuf Ali Kenadid wuxuu ka soo laabtay [[Jaziiradda Araabta]] isagoo wata koox ka mid ah [[Hadhramaut|Hadhramaut]] [[musketeer]]s iyo koox ka mid ah saraakiil u heellan. Caawimahooda, wuxuu ku guuleystay inuu ka adkaado qabiilooyinka [[Hawiye]] ee deegaanka oo uu aas-aasay Boqortooyadii Hobyo 1878.<ref name="Metz" /><ref name="Cassanelli">Lee V. Cassanelli, ''The shaping of Somali society: reconstructing the history of a pastoral people, 1600-1900'', (University of Pennsylvania Press: 1982), p.75.</ref><ref>{{cite book |last1=Lea |first1=David |last2=Rowe |first2=Annamarie |date=2001 |title=A Political Chronology of Africa |url=https://books.google.com/books?id=ROR1xreEJTsC&q=hobyo |publisher=Europa Publications |page=378 |isbn=1857431162}}</ref>
[[File:Sultan Ali Yusuf Kenadid.jpg|thumb|Taliyihii Majeerteen [[Ali Yusuf Kenadid]], Suldaankii 2aad ee [[Sultanate of Hobyo]]]]
[[File:Osman Yuusuf Keenadiid.gif| thumb|[[Osman Yusuf Kenadid]], abuuraha farta [[Osmanya]]]]
[[File:Hersi Boqor.jpg|thumb|Hersi Boqor, wiilki [[Osman Mohamoud (king)|Boqor Cismaan]]]]
Sida ku cad Sultanadkii Majeerteen, Sultanadkii Hobyo waxay leedahay awood dhexe oo xoog leh intii ay jirtay, waxayna lahayd dhammaan xubnaha iyo astaamaha dowlad casri ah oo isku dhafan: maamul shaqeynaya, aristocracy dhaxal gal ah, qoysas sharaf leh oo cinwaan leh, calan gobol, iyo sidoo kale ciidan xirfad leh.<ref name="HOA" /><ref name="NEAS">Michigan State University. African Studies Center, Northeast African studies, Volumes 11-12, (Michigan State University Press: 1989), p.32.</ref> Labada suldanadood waxay sidoo kale haysteen diiwaanno qoran oo ku saabsan hawlahooda, kuwaas oo weli jira.<ref name="Ssarif">{{cite book|title=Sub-Saharan Africa Report, Issues 57-67|year=1986|publisher=Foreign Broadcast Information Service|page=34|url=https://books.google.com/books?id=8FlEAQAAIAAJ}}</ref>
===Xilligii Gumeysiga===
Dhammaadkii qarnigii 19aad, dhammaan boqortooyadii waqooyi ee Soomaaliya waxay heshiisyo la galeen mid ka mid ah qumooyinka gumeysiga, Itoobiya, Ingiriiska ama Talyaaniga, marka laga reebo Dhulbahante.<ref>{{cite book |last1=Jardine |first1=Douglas |date=1923 |title= Mad Mullah of Somaliland |quote=Early in 1885 Great Britain concluded separate protective treaties with all the Somali tribes now living under her protection, except the Warsangeli, who concluded a treaty in 1886, and the Dolbahanta, with whom no treaty has been made.}}</ref> Sidoo kale, dhammaadkii 1889, [[Osman Mohamoud (king)|Boqor Cismaan]] wuxuu galay heshiis lala galay [[Italian Somaliland|Talyaaniga]], taas oo ka dhigtay dhulkiisa mid [[protectorate]] u ah Talyaaniga. Suldaankiisii tartamayay Kenadid wuxuu saxiixay heshiis la mid ah isagoo la leh Sultanadkiisa sanadkii ka horreeyay. Labada taliye waxay saxiixeen heshiisyada ilaalinta si ay u horumariyaan ujeedooyinkooda ballaarinta, iyadoo Boqor Cismaan uu doonayay inuu isticmaalo taageerada Talyaaniga ee loolankiisa awoodeed ee socday ee uu la lahaa Kenadid ee ku saabsan Sultanadkii Majeerteen. Boqor Cismaan iyo Suldaan Kenadid waxay sidoo kale rajaynayeen inay ka faa'iideystaan danaha is khilaafsan ee qumooyinka imperialista Yurub ee markaas doonayay inay xakameyaan gacanka Soomaaliya, si looga fogaado qabsashada tooska ah ee dhulkooda xoog.<ref name="Majsult">Sultanadaha Majeerteen{{full citation needed|date=December 2023}}</ref>
Xiriirka ka dhexeeyay Sultanadkii Hobyo iyo Talyaanigu wuxuu xumaaday markii Suldaan Kenadid uu diiday soo jeedintii Talyaanigu ee ahayd in loo oggolaado ciidamo [[British Somaliland|Ingiriis]] ah inay ka degaan Sultanadkiisa si ay u sii wadaan dagaalkoodii ka dhanka ahaa ciidamadii [[Mohammed Abdullah Hassan]] ee [[Dervish state|Darawiish]].<ref name="Majsult"/> Iyadoo loo arkayay inuu yahay khatar weyn Talyaanigu, Suldaan Kenadid waxaa dambe loogu masaafuriyay [[Aden]] ee Yaman kadibna [[Eritrea]], sida uu ahaa wiilkiisa [[Ali Yusuf Kenadid|Ali Yusuf]], dhaxalsugaha carshigiisa.<ref name="Sheik-ʻAbdi129">{{cite book |last=Sheik-ʻAbdi |first=ʻAbdi ʻAbdulqadir |title=Divine madness: Moḥammed ʻAbdulle Ḥassan (1856-1920) |publisher=Zed Books |year=1993 |url=https://books.google.com/books?id=EOhyAAAAMAAJ |isbn=0-86232-444-0 |page=129}}</ref>
[[Osman Yusuf Kenadid]], wiilkii Suldaankii ugu horreeyay Yusuf Ali Kenadid, wuxuu ahaa gabyaa iyo aqoonyahan caan ah. Osman Yusuf Kenadid wuxuu ahaa abuuraha farta ugu horreysa ee phonetically standard ah ee af Soomaaliga 1920-meeyadii, Farta [[Osmanya]].<ref>{{cite web|url=https://puntite.com/2017/08/yasin-osman-kenadid/|title=Yasin Osman Kenadid |date=1 August 2017|website=puntite.com|access-date=6 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051532/https://puntite.com/2017/08/yasin-osman-kenadid/|archive-date=31 December 2017}}</ref>
Ka dib laba sano oo iska caabin ah oo ay sameeyeen Boqor Cismaan iyo kacaanka Majeerteen, Talyaaniga Somaliland wuxuu hoos yimid maamulka buuxa ee Rooma dhammaadkii 1927. [[Naval gunfire support|Duqaynta xeebaha]] ee muddada dheer socotay ee magaalooyinka iyo [[Blockade|go'doominta badda]] waxaa adeegsaday ciidamada gumeysiga si ay u cabburiyaan fallaagada.{{Sfn|Carpanelli|Scovazzi|2020|p.16}}
==Qaybaha==
*Taargooye, oo ah qayb maamul oo Darawiish ah oo gaar u ah Majeerteen lana burburiyay 1910 markii xubnihii ka koobnaa ay noqdeen kuwo caasi ah<ref name="samatar">{{cite book |last1=Samatar |first1=Said |title=Oral Poetry and Somali Nationalism |url=https://archive.org/details/oralpoetrysomali00sama |url-access=limited |date=1982 |page=[https://archive.org/details/oralpoetrysomali00sama/page/n227 214] |isbn=9780511735370 |quote='Abdalla Qoriyow, the prestigious Islamic magistrate of the Dervish capital, who took part in the conspiracy. 108 Ahmad Fiqi, also a conspirator, was the Dervish expert on Qur'anic exegesis. 109 Reference to the Sayyid's brother-in-law, Faarah Mahamuud Sugulle, whose involvement in the conspiracy was particularly bad news for the Sayyid ... After a week of intense fighting, the Sayyid emerged victorious, but not before several Dervish clans, like the Reer Samatar Khalaf Majeerteen, were decimated}}</ref>
*The ''[[Somali Salvation Democratic Front]]'' (SSDF) wuxuu ahaa koox siyaasadeed oo inta badan Majeerteen ah laga soo bilaabo 1980-meeyadii ilaa 1990-meeyadii
== Dadka Caanka ah ==
===Qoyska Boqortooyada===
* [[Ali Yusuf Kenadid]], suldaankii ugu dambeeyay ee [[Sultanate of Hobyo]]
* [[Osman Mahamuud]], boqorkii [[Majeerteen Sultanate]]
* [[Yusuf Ali Kenadid]], aasaasaha Sultanadkii Hobyo
===Militariga===
* [[Abdullahi Ahmed Irro]], jeneraal Soomaaliyeed, aas aasay Akademiyada Qaranka ee Istaraatiijiyadda
* [[Abshir Abdi Jama]], taliyihii hore ee ciidanka Daraawiishta Puntland laga bilaabo 2022 ilaa 2023
* [[Asad Osman Abdullahi]], Taliyaha Ciidanka Booliska Soomaaliyeed
* [[Jama Ali Jama]], gashaanle ka tirsan Ciidanka Qalabka Sida ee Soomaaliya iyo madaxweynihii hore ee Puntland
* [[Khalif Isse Mudan]], wasiirkii hore ee Amniga Puntland iyo Taliyaha Garabka Tababarka SAF
* [[Mohamed Abshir Muse]], taliyihii ugu horreeyay ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed
* [[Mohamed Osman Irro]], Gashaanle ka tirsan Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed
* [[Mohammed Said Hersi Morgan]], Wasiirkii hore ee Gaashaandhigga (9 Sebtembar 1990 – 26 Janaayo 1991)
===Ganacsatada & Aqoonyahannada===
* [[Ali A. Abdi]], cilmi-nafsiga bulshada, borofisar ku takhasusay waxbarashada iyo horumarinta caalamiga ah ee Jaamacadda British Columbia.
* [[Ali Haji Warsame]], ganacsade, madaxii hore ee Golis Telecom Somalia
* [[Iman (model)|Iman]], moodel fashion ah oo caan ah oo Maraykan ah oo Soomaali ah, jilaa, ganacsade iyo samafal, carmalka muusikiistaha dhagaxa Ingiriiska David Bowie
* [[Maxamed Daahir Afrax|Maxamed Daahir Afrah]], qoraa, riwaayad qoraa, saxaafi iyo aqoonyahan
* [[Mohammed Awale Liban]], naqshadeeyay Calanka Soomaaliya
* [[Omar A. Ali]], ganacsade, xisaabiye, la-taliye maaliyadeed, samafale, iyo khabiir ku takhasusay maaliyadda Islaamka
* [[Shire Haji Farah]], ganacsade, iyo xubin ka tirsan Guddiga Fulinta ee Golaha Ganacsiga Soomaaliya
* [[Yaasiin Cismaan Keenadiid|Yaasiin Cismaan Kenadid]], luqad-yaqaanka dhaqanka Soomaaliyeed
* [[Yasin Haji Osman Sharmarke]], hoggaamiye iyo aasaasaha Ururka Dhalinyarada Soomaaliyeed (SYL)
* [[Osman Yusuf Kenadid]], abuuraha farta qorista ee Osmanya
===Siyaasiyiinta===
* [[Abdirashid Shermarke]], raiisul wasaaraha ugu horreeyay ee Soomaaliya, madaxweynihii labaad ee Soomaaliya (1967-1969)
* [[Abdirizak Haji Hussein]], raiisul wasaaraha hore ee Soomaaliya (1964-1967), iyo xoghayihii hore ee ururka dhalinyarada Soomaaliyeed
* [[Abdullahi Yusuf Ahmed]], madaxweynihii hore ee Soomaaliya, madaxweynihii Puntland iyo aasaasaha Jabhadda Badbaadada Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SSDF)
* [[Abdirahman Farole]], madaxweynihii hore ee Puntland iyo senator ka tirsan Dowladda Federaalka Soomaaliya
* [[Abdi Farah|Abdi Farah Said]], wasiirkii hore ee Arrimaha Gudaha iyo Federaalka Soomaaliya, wasiirka arrimaha gudaha ee hadda ee Puntland
* [[Abshir Omar Huruse]], wasiirka arrimaha dibadda ee hadda ee Soomaaliya
* [[Abdisaid Muse Ali]], wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya
* [[Abdulqawi Yusuf]], qareen iyo garsoore ka tirsan Maxkamadda Adduunka ee Caddaaladda (ICJ)
* [[Abdirahman Farole|Abdirahman Mohamed Farole]], madaxweynihii hore ee Puntland
* [[Abdiweli Mohamed Ali]], raiisul wasaaraha hore ee Soomaaliya, iyo madaxweynihii hore ee Puntland
* [[Ahmed Isse Awad]], wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya
* [[Ali Abdi Aware]], wasiirkii hore ee dowladda Puntland
* [[Asha Gelle Dirie]], wasiirkii hore ee Puntland; aasaasaha iyo agaasimaha fulinta ee TAG Foundation
* [[Ayaan Hirsi Ali]], siyaasiga Holland, xubintii ugu horreysay ee baarlamaanka ee ka soo jeeda Soomaaliya ee waddan Yurub ah, qoraa iyo dhaqdhaqaaqe siyaasadeed
* [[Farah Ali Jama]], wasiirkii hore ee maaliyadda Puntland
* [[Haji Bashir|Haji Bashir Ismail Yusuf]], madaxweynihii ugu horreeyay ee Golaha Qaranka Soomaaliya (Baarlamaanka), wasiirkii hore ee caafimaadka iyo shaqada Soomaaliya
* [[Hassan Abshir Farah]], duqii hore ee Muqdisho, safiirka Soomaaliya u fadhiyay Japan iyo dambe Jarmalka, wasiirka arrimaha gudaha ee Puntland
* [[Hassan Ali Mire]], wasiirkii ugu horreeyay ee waxbarashada ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya, guddoomiyihii hore ee SSDF
* [[Hirsi Magan Isse]], aqoonyahan iyo hoggaamiye kacaan ah oo ka tirsan Jabhadda Badbaadada Dimuqraadiga Soomaaliyeed
* [[Ilhan Omar]], siyaasiga Mareykanka ee Soomaalida, xubin ka tirsan Aqalka Wakiilada Mareykanka ee degmada 5aad ee Minnesota ilaa 2019
* [[Mire Hagi Farah Mohamed]], wasiirkii hore ee maaliyadda Soomaaliya, iyo duqii hore ee magaalada Kismaayo
* [[Mohamed Abdi Aware]], garsooraha Puntland iyo xubin ka tirsan Golaha Sare ee Garsoorka Puntland
* [[Mohammed Said Hersi Morgan]], seedigii Siad Barre iyo wasiirkii gaashaandhigga Soomaaliya
* [[Mohamed Abdirizak Mohamud]], wasiirkii hore ee arrimaha dibadda ee Soomaaliya
* [[Mohamud Muse Hersi]], madaxweynihii saddexaad ee Puntland
* [[Said Abdullahi Dani]], wasiirkii hore ee qorsheynta Soomaaliya, madaxweynaha hadda ee Puntland
* [[Saida Haji Bashir Ismail]], wasiir ku xigeenkii hore ee maaliyadda Soomaaliya ee Dowladdii KMG ahayd (2000-2004)
* [[Sultanate of Hobyo#Omar Samatar's Rebellion|Omar Samatar]], wuxuu la dagaalamay gumeysigii Talyaaniga ee Hobyo ka dib markii uu is dhiibay Suldaankii Hobyo
* [[Omar Sharmarke]], raiisul wasaaraha hore ee Soomaaliya iyo wiilka Abdirashid Shermarke
* [[Yusuf Mohamed Ismail]], safiirkii hore ee Soomaaliya u fadhiyay Xafiiska Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Aadanaha ee Geneva
* [[Yusuf Osman Samatar]], siyaasi
==Tixraacyo==
{{Reflist}}
== Buug qoraal ==
* {{Cite book |last1=Carpanelli |first1=Elena |url=https://www.worldcat.org/title/1150848404 |title=Political and legal aspects of Italian colonialism in Somalia |last2=Scovazzi |first2=Tullio |publisher=G. Giappichelli editore |year=2020 |isbn=978-88-921-8346-9 |oclc=1150848404}}
==Xiriirinta dibadda==
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120206024446/http://www.mudugonline.com/MajertainSaltanates/Sultanate.htm Sultanadaha Majeerteen]}}
{{Beelaha Soomaalida}}
[[Category:Daarood]]
[[Category:Qabaa'ilada Soomaaliya]]
519b1f9jt0nhz2eu2lxu0h1zhrkgej7
Template:Beelaha Soomaalida
10
20963
312060
301781
2026-11-08T12:23:19Z
Isma4l
41797
312060
wikitext
text/x-wiki
{{Sidebar with collapsible lists
| name = Beelaha Soomaalida
| wraplinks = true
| bodyclass = vcard hlist
| topimage = [[File:Chieftains of the Isaaq clan cropped.jpg|210px]]
| pretitle = Qayb ka mid ah [[:Category:Macluumaadka Soomaaliya|taxanaha]]
| title = [[Qabiilada Soomaalida#Beelaha|Beelaha Soomaalida]]
| contentclass = hlist
| listtitlestyle = height:auto;padding-top:0.2em;background:#dcf5dc;text-align:center;
| basestyle = background-color:white;color:black;
| backgroundstyle = background:blue;color:white;
| headingstyle = background:#ddddff;color:black;
| belowstyle = font-weight:normal; border-top:#aaa 1px solid
| list1name = Dir
| list1title = [[Dir]]
| list1 =
*[[Ciise (qabiil)|Ciise]]
*[[Gadabuursi]]
*[[Surre (beel)|Surre]]
*[[Akhiso|Akisho]]
*[[Dir|Dabrube]]
*[[Biyomaal]]
*[[Bajamaal]]
*[[Gurgure]]
*[[Garre]]
*[[Wardey]]
*[[Quraanyow]]
*[[Gaadsan]]
*[[Isaaq]]
| list2name = Isaaq
| list2title = [[Isaaq]]
| list2 =
*[[Haber Awal|Haber Awal]]
*[[Habar Yoonis|Habar Yoonis]]
*[[Toljecle]]
*[[Ayub]]
*[[Habar Jeclo|Habar Jeclo]]
*[[Arap|Arap]]
*[[Ciidagale|Ciidagale]]
| list3name = Hawiye
| list3title = [[Hawiye]]
| list3 =
*[[Abgaal]]
*[[Habar Gidir]]
*[[Shiikhaal|Shiikhaal]]
*[[Duduble|Duduble]]
*[[Ujejeen|Ujejeen]]
*[[Baadicade|Baadicade]]
*[[Xawaadle|Xawaadle]]
*[[Murursade|Murursade]]
*[[Wacdan|Wacdan]]
*[[Gaaljecel]]
| list4name = Daarood
| list4title = [[Daarood]]
| list4 =
*[[Majeerteen|Majeerteen]]
*[[Dishiishe|Dishiishe]]
*[[Warsangali|Warsagali]]
*[[Reer Darawiish]]
*[[Ogadeen|Ogaden]]
*[[Mareexaan]]
*[[Awrtable|Awrtable]]
*[[Leelkase|Leelkase]]
| list5name = Raxanweyn
| list5title = [[Raxanweyn]]
| list5 =
*[[Macalinweyne]]
*[[Hadama]]
*[[Joron]]
*[[Harin]]
*[[Elaay]]
*[[Luwaay]]
*[[Jilible]]
*[[Gasarkude]]
*[[Gelidle]]
*[[Hubeer]]
*[[Leesaan]]
*[[Boqol hore]]
*[[Gawaweyn]]
*[[Helidi]]
*[[Haraaw]]
*[[Yantaar]]
| list6name = Beelaha kale
| list6title = [[Samaale|Beelaha kale]]
| list6 =
*[[Garjante gardheere samaale|Gardhere]]
*[[Ajuran (clans)|Ajuuraan]]
*[[Gormale]]
*[[Tuni]]
*[[Garjante]]
*[[Kidir Karanle]]
*[[Dagoodi]]
*[[Gaaljecel]]
*[[Masare]]
*[[Irdho]]
*[[Dabare]]
*[[Xawaadle]]
| belowclass = plainlist
| below =
* [[:Category:Macluumaadka Soomaaliya|Bogga Soomaaliya]]
}}<noinclude>
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Macluumaadka Soomaaliya]]
</noinclude>
f0ou8wuy2w4g3tihbu4vgdcnlhujw8c
Template:Infobox tribe
10
42388
312061
281940
2026-11-08T12:27:20Z
Isma4l
41797
/* */
312061
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| above = {{{name|}}}{{#if: {{{local name|}}} | <br/>{{nobold|{{{local name}}}}} }}
| subheader = {{{type|}}}
| subheaderstyle = border-top: #aaa 1px solid; border-bottom: #aaa 1px solid;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption = {{{caption|}}}
| label2 = Qowmiyad
| data2 = {{{ethnicity|}}}
| label3 = [[Nisba (cilmiga magacyada)|Nisba]]
| data3 = {{{nisba|}}}
| label4 = Meelaha ay dagaan
| data4 = {{{location|}}}
| label5 = [[Varna (heerarka bulshada Hinduuga)|Varna]]
| data5 = {{{varna|}}}
| label6 = {{#if:{{{descended_label|}}}|{{{descended_label}}}|Kasoo faracmey}}
| data6 = {{{descended|}}}
| label7 = Qabiilka waalidka
| data7 = {{{parent_tribe|}}}
| label8 = Tirada dadka
| data8 = {{{population|}}}
| label9 = [[Jinsi|Jinsi]]
| data9 = {{{demonym|}}}
| label10 = Laamaha
| data10 = {{{branches|}}}
| label11 = Luuqada
| data11 = {{{language|}}}
| label12 = Diinta
| data12 = {{{religion|}}}
| label13 = Magacyada qoyska
| data13 = {{{surnames|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|}}|preview=Page using [[Infobox tribe]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| name | local name | type | image | image_size | alt | caption | ethnicity| nisba | location | varna | descended_label | descended| parent_tribe| population | demonym | branches | language | religion | surnames }}<noinclude>
{{Documentation}}
<!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!-->
</noinclude>
63p5z5pxt8ag05d9xd28p020uq6m5zi
Gudoomiyaha Muqdisho
0
42797
312083
286683
2026-11-08T22:27:22Z
~2026-59461-79
48216
/* Gudoomiye yaashii ka dambeeyay xornimada */
312083
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox official post
| post = Gudoomiye
| body = Magaalada Muqdisho
| image = mungab.jpg
| incumbent = [[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]] (Muungaab)
| insignia = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg
| insigniasize = 100px
| flag = Flag of Mogadishu, Somalia.svg
| incumbentsince = 28 May 2025
| style = Mr. Mayor
| appointer = [[Muungaab|Xasan Sheekh Maxamuud]]
| formation = 1936
| website = https://bra.gov.so/
| deputy = Ciise Guure iyo Yabooh
| flagcaption = Calanka Muqdisho
| insigniacaption = Shaabadda Muqdisho
}}
'''Gudoomiyaha Muqdisho''' waa madaxa laanta fulinta ee [[Muqdisho]], caasimadda [[Soomaaliya]]. Xafiiska duqa ayaa maamula dhammaan adeegyada magaalada, hantida dadweynaha, booliska iyo dab-damiska, hay’adaha dowladeed ee waaweyn, wuxuuna fuliyaa sharciyada gudaha magaalada. Gudoomiye Sheekh Yuusuf Xuseen Jimcaale ayaa loo magacaabay 14-kii Sebteembar 2022, isagoo beddelay Duqii hore Cumar Maxamuud Maxamed (Filish).
[[File:MogadishuHeadquarters.jpeg|thumb|Aqalka dowladda hoose ee Muqdisho, oo ah goobta uu ku yaallo xafiiska duqa magaalada.]]
Xafiiska Gudoomiyaha Muqdisho ayaa ku yaala Aqalka Dowladda Hoose ee Xamar oo dhawaan dib u dayactir lagu sameeyay kadib sanado badan oo dayac iyo burbur uu ku jiray dagaaladii sokeeye ee Soomaaliya . Maayarka lama dooran ee waxaa magacaabaya Madaxweynaha Soomaaliya . Duqa magaalada ayaa sidoo kale haya magaca Guddoomiyaha Gobolka [[Banaadir]], oo ah gobol maamul oo dhulkiisu la wadaago magaalada Muqdisho.
==Taariikhda xafiiska==
Gudoomiyaha ugu horeeyay ee Muqdisho wuxuu ahaa Romeo Campani, oo Talyaani ahaa qurbajoog, waxaana u magacaabay General Rodolfo Graziani ,Badhasaabka Somaliland ee Talyaaniga . Laga bilaabo sannadkii 1956kii oo loo magacaabay Maxamed Sheekh Jamaal oo loo yaqaannay Jamaal Jabiye, waxa xafiiska duqa magaalada hayay dad Soomaali ah. Ka dib markii ay Soomaaliya xornimada ka qaadatay Talyaaniga 1960-kii, waxaa duqa magaalada u magacaabay Madaxweynaha Soomaaliya .
==Liiska Gudoomiye yaasha==
===Gudoomiye Gumaysiga iyo Maayarkii ugu horeeyey ee Soomaaliyeed ee xilligii gumaysiga===
Maayarada Muqdisho ee hoos ku xusan waxa loo magacaabay Badhasaabka Talyaaniga Somaliland . Laga soo bilaabo 1941 ilaa 1949, oo ka dhashay dagaalkii labaad ee aduunka , Ingiriisku wuxuu qabsaday dhulka wuxuuna magacaabay badhasaabyo, kuwaas oo ku hadhay Talyaani. Laga bilaabo 1953kii, Soomaalidii u dhalatay ayaa loo magacaabay xafiiska.
{| class="wikitable"
!#
!Sawirka
!Duqa magaalada
!Muddada
!Gudoomiye
|-
|1
|
|Romeo Campani
|1936 – 1937
|[[Rodolfo Graziani]]
Angelo de Ruben
[[Ruggiero Santini]]
|-
|2
|
|Rag Scarpa
|1937 – 1937
|Francesco Saviero Caroselli
|-
|3
|
|Dr. Sicar
|1937 – 1937
|
|-
|4
|
|Luigi Barbino
|1937 – 1937
|
|-
|5
|
|Marcelio Baudino
|1937 – 1938
|
|-
|6
|
|Sanatore Guliano
|1938 – 1941
|[[Gustavo Pesenti]]
[[Carlo De Simone]]
|-
|7
|
|Pietro Bartelli
|1941 – 1950
|Sir [[Reginald Dorman-Smith]]
William Eric Halstead Scuphan
Denis Henry Widcham
[[Eric Armar Vully de Candole]]
Geoffrey Massey Gamble
|-
|8
|
|Oliveri Olivierio
|1950 – 1950
|[[Giovanni Fornari]]
|-
|9
|
|Enrico Aliviero
|1950 – 1953
|[[Giovanni Fornari]]
|-
|10
|
|Carlo Vecco
|1953 – 1956
|
|-
|11
|[[File:Jamal Jabiye - Sheekhaal Gendershe - 1st Somali Mayor of Mogadishu.jpg|100px]]
|Mohamed Sheekh Jamaal (Jamaal Jabiye)
|1956 – 1958
|
|-
|12
|[[File:Ali Omar Scego, 1960 Mayor.jpg|100px]]
|Ali Omar Sheegow
|1958 – 1960
|
|}
=== Gudoomiye yaashii ka dambeeyay xornimada ===
Tan iyo markii Soomaaliya xornimada qaadatay 1dii Luulyo 1960, duqa magaalada Muqdisho waxaa magacaabay [[Madaxweynaha Soomaaliya]]:
{| class="wikitable"
!#
!Sawirka
!Gudoomiye
!Muddada
!Xisbiga
!Madaxweyne
|-
|13
|
|Ahmed Rage
|1960 – 1962
|[[Somali Youth League]]
| rowspan="4" |[[Aadan Cabdulle|Aadan Cabdulle Cusmaan Daar]]
|-
|14
|
|Ahmed Muude
|1962 – 1963
|[[Somali Youth League]]
|-
|15
|
|Shariif Imaankeey
|1963 – 1965
|[[Somali Youth League]]
|-
|16
|
|[[Cumar Istarliin]]
|1965 – 1966
|[[Somali Youth League]]
|-
|17
|
|Shariif Caydaruus
|1966 – 1970
|[[Somali Youth League|Ridwaan youth league]]
|[[Abdirashid Ali Shermarke]]
[[Sheikh Mukhtar Mohamed Hussein]]
|-
|18
|
|Axmed Cadde
|1970 – 1970
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
| rowspan="9" |[[Siad Barre]]
|-
|19
|
|Cusmaan Jeelle
|1970 – 1973<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HA69CQAAQBAJ&q=mayor+of+mogadishu|title=Mogadishu Memoir|last=Abukar|first=Hassan|date=2015-05-26|publisher=AuthorHouse|isbn=9781504911559|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|20
|[[File:Hassan_Abshir_Farah.jpg|100px]]
|[[Xasan Abshir Faarax]]
|1973 – 1976{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|21
|
|Yusuf Aburas
|1976 – 1981{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|22
|
|Cabdullaahi Salaad
|1981 – 1982
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|23
|
[[File:Hassan_Abshir_Farah.jpg|100px]]
|[[Xasan Abshir Faarax]]
|1982 – 1987{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|24
|
|Cali ugaas (Ali xaaji musse)
|1987 – 1990<ref>{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6acd23c.html|title=Refworld {{!}} Somalia: Information on the mayor of Mogadishu during 1990-1992 and whether the city of Mogadishu issued identity cards and the reasons behind their issuance|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|access-date=2017-07-28|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6aba930.html|title=Refworld {{!}} Somalia: Update to SOM27549 of 27 August 1997 on place of issue of Somali birth certificates; update to SOM12922.E of 27 January 1993 on the names of the mayors of Mogadishu in 1988 and 1990|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|access-date=2017-08-01|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|25
|
|Syedomar Afrah
|1990 – 1990<ref name=":2" />
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|26
|
|Axmed Jilacow
|1990 – 1991<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&q=mayor+mogadishu|title=Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991|last=Kapteijns|first=Lidwien|date=2012-12-18|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812207583|pages=133|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|27
|
|Cabdullaahi Gacal Sebriye
|1991 – 1994
|[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
| rowspan="3" |[[Cali Mahdi Maxamed]]
|-
|28
|
|Xuseen Cali Axmed
|1994 - 2000
|[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
|-
| rowspan="2" |29
| rowspan="2" |
| rowspan="2" |Abdullahi Muse Hussein
| rowspan="2" |2000 – 2004<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1523581.stm|title=Taxman returns to Mogadishu|last=Barise|first=Hassan|date=2001-09-03|work=[[BBC News]]}}</ref>
| rowspan="2" |[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
|-
|[[Cali Mahdi Maxamed]]
[[Cabdiqaasim Salaad Xasan]]
|-
|30
|
|Ibraahim Shaaweeye
|2005 - 2007 <ref>{{Cite web|url=http://www.somwe.com/WED2005.html|title=WORLD ENVIRONMENT DAY in Mogadishu, Mogadishu University and SCWE|website=www.somwe.com|access-date=2017-07-28}}</ref>
|
| rowspan="3" |[[Cabdullaahi Yuusuf Axmed]]
|-
|31
|
|[[Cadde Gabow]]
|2007 – 2007
|
|-
|32
|
|[[Maxamed Cumar Xabeeb]]
|2007 – 2008
|
|-
|–
|
|Maxamed Dhakahtur
|2008 – 2010
|
|[[Aadan Maxamed Nuur Madoobe]]
[[Shariif Sheekh Axmed]]
|-
|33
|[[File:07-09-2011 Mogadishu - Mayor and President open new market area in Mogadishu (6132219557).jpg|100px]]
|[[Maxamed Nuur]]
|2010 – 2014
|[[Xisbiga Caddaaladda iyo Shuuciyadda]]
|[[Shariif Sheekh Axmed]]
[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|34
|[[File:Mungabhd4.png|100px]]
|[[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]]
|2014 – 2015
|Independent
| rowspan="2" |[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|35
|[[File:Yusuf h j.jpg|100px]]
|[[Yuusuf Xuseen Jimcaale]]
|2015 – 2017
|[[Xisbiga Nabadda iyo Horumarka]]
|-
|36
|
|[[Thabit Cabdi Maxamed]]
|2017 – 2018
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|37
|[[File:2017-04 19 Yarisow Moalimuu-3 (cropped).png|131x131px]]
|[[Cabdiraxmaan Cumar Cusmaan]]
|2018 – 2019
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|38
|[[File:Omarfilish.jpg|100px]]
|[[Cumar Muxamuud Finnish]]
|2019 – 2022
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|39
|[[File:Yusuf h j.jpg|100px]]
|[[Yuusuf Xuseen Jimcaale]]
|2022 – 2024
|[[Xisbiga Midowga Nabadda iyo Horumarinta]]
|[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|39
|
|{{ill|Maxamed Axmed Amiir|qid=Q131758649|s=1}}<ref>{{Cite web |last=Nor |first=Omar |date=2024-12-18 |title=Mohamed Ahmed Amiir Assumes Role as Mayor of Mogadishu |url=https://shabellemedia.com/mohamed-ahmed-amiir-assumes-role-as-mayor-of-mogadishu/ |access-date=2025-01-15 |website=[[Shabelle Media Network]] |language=en-US}}</ref>
|2024 – 2025
|
|[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|}
==Maayar ku xigeenada==
[[File:2016_11_Workshop_on_16_Days_of_Activism-7_(31536506976).jpg|thumb|Iimaan Nuur Iikar]]
Duqa Muqdisho waxaa caawiya maayar ku xigeen ama ku xigeen. Ku xigeenka duqa hadda waa Iimaan Nuur Iikar.
===Waxaa xusid mudan maayar ku xigeenadii hore===
*Hassan Haji Mohamoud (1982–1991)
==Dhaqanka caanka ah==
Dhammaadkii Jabhadii Soomaaliyeed , Madaxweyne Siyaad Barre ayaa mararka qaar dad badan ku jeesjeesayeen Gudoomiyaha Muqdisho, taasoo salka ku heysa in Barre uu ka taliyo dhul yar oo ka baxsan caasimadda. Sannadkii 1989kii, markii United Somali Congress ay qabsadeen inta badan magaalooyinka iyo tuulooyinka ku xeeran, tani waxay noqotay odhaah caan ka ah Soomaaliya, 29kii Sebtembar 1990kii, wargeyskii Ingiriiska ee The Economist wuxuu u adeegsaday weedha Barre.
Horraantii sagaashameeyadii, wixii ka dambeeyay burburkii dowladdii dhexe ee dowladdii Siyaad iyo xilligii abaarta Soomaaliya , Dan Eldon oo ahaa sawir qaade u dhashay dalka Ingiriiska, kana soo warrami jiray macluusha iyo dagaallada sokeeye , ayaa caan ka noqday Muqdisho, waxaana lagu naanaysi jiray “Duqa Muqdisho”.
==Sidoo kale eeg==
{{portal|Soomaaliya}}
[[Siyaasadda Soomaaliya]]
==Tixraac==
<references />
[https://books.google.com/books?id=62VjDgAAQBAJ&q=mayor+mogadishu In Soomaaliya Qaldamaan?: Iimaan, Dagaal iyo Rajo Qaran Burbursan]
[https://web.archive.org/web/20230813104821/http://www.cnn.com/WORLD/9712/07/eldon/index.html?eref=sitesearch "Sawir qaade yar ayaa kashifay argagaxa Soomaaliya"]
[https://web.archive.org/web/20240422140040/https://www.nytimes.com/1993/08/22/magazine/endpaper-life-and-times-four-friends.html "Dhammaadka/Nolosha iyo Waqtiyada; Afar Saaxiib"]
[https://web.archive.org/web/20220914235813/https://www.radiodalsan.com/en/77124/2022/09/yussuf-hussein-madaale-takes-charge-at-mogadishu-and-banadir-region/ "Yuusuf Xuseen Madaale oo Muqdisho iyo Gobolka Banaadir la wareegay"]
mx7u8ty7ai3wgzopzns018xkrpej28g
312084
312083
2026-11-09T08:45:35Z
Isma4l
41797
Dib u celin
312084
wikitext
text/x-wiki
rss{{Infobox official post
| post = Gudoomiye
| body = Magaalada Muqdisho
| image = mungab.jpg
| incumbent = [[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]] (Muungaab)
| insignia = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg
| insigniasize = 100px
| flag = Flag of Mogadishu, Somalia.svg
| incumbentsince = 28 May 2025
| style = Mr. Mayor
| appointer = [[Muungaab|Xasan Sheekh Maxamuud]]
| formation = 1936
| website = https://bra.gov.so/
| deputy = Ciise Guure iyo Yabooh
| flagcaption = Calanka Muqdisho
| insigniacaption = Shaabadda Muqdisho
}}
'''Gudoomiyaha Muqdisho''' waa madaxa laanta fulinta ee [[Muqdisho]], caasimadda [[Soomaaliya]]. Xafiiska duqa ayaa maamula dhammaan adeegyada magaalada, hantida dadweynaha, booliska iyo dab-damiska, hay’adaha dowladeed ee waaweyn, wuxuuna fuliyaa sharciyada gudaha magaalada. Gudoomiye Sheekh Yuusuf Xuseen Jimcaale ayaa loo magacaabay 14-kii Sebteembar 2022, isagoo beddelay Duqii hore Cumar Maxamuud Maxamed (Filish).
[[File:MogadishuHeadquarters.jpeg|thumb|Aqalka dowladda hoose ee Muqdisho, oo ah goobta uu ku yaallo xafiiska duqa magaalada.]]
Xafiiska Gudoomiyaha Muqdisho ayaa ku yaala Aqalka Dowladda Hoose ee Xamar oo dhawaan dib u dayactir lagu sameeyay kadib sanado badan oo dayac iyo burbur uu ku jiray dagaaladii sokeeye ee Soomaaliya . Maayarka lama dooran ee waxaa magacaabaya Madaxweynaha Soomaaliya . Duqa magaalada ayaa sidoo kale haya magaca Guddoomiyaha Gobolka [[Banaadir]], oo ah gobol maamul oo dhulkiisu la wadaago magaalada Muqdisho.
==Taariikhda xafiiska==
Gudoomiyaha ugu horeeyay ee Muqdisho wuxuu ahaa Romeo Campani, oo Talyaani ahaa qurbajoog, waxaana u magacaabay General Rodolfo Graziani ,Badhasaabka Somaliland ee Talyaaniga . Laga bilaabo sannadkii 1956kii oo loo magacaabay Maxamed Sheekh Jamaal oo loo yaqaannay Jamaal Jabiye, waxa xafiiska duqa magaalada hayay dad Soomaali ah. Ka dib markii ay Soomaaliya xornimada ka qaadatay Talyaaniga 1960-kii, waxaa duqa magaalada u magacaabay Madaxweynaha Soomaaliya .
==Liiska Gudoomiye yaasha==
===Gudoomiye Gumaysiga iyo Maayarkii ugu horeeyey ee Soomaaliyeed ee xilligii gumaysiga===
Maayarada Muqdisho ee hoos ku xusan waxa loo magacaabay Badhasaabka Talyaaniga Somaliland . Laga soo bilaabo 1941 ilaa 1949, oo ka dhashay dagaalkii labaad ee aduunka , Ingiriisku wuxuu qabsaday dhulka wuxuuna magacaabay badhasaabyo, kuwaas oo ku hadhay Talyaani. Laga bilaabo 1953kii, Soomaalidii u dhalatay ayaa loo magacaabay xafiiska.
{| class="wikitable"
!#
!Sawirka
!Duqa magaalada
!Muddada
!Gudoomiye
|-
|1
|
|Romeo Campani
|1936 – 1937
|[[Rodolfo Graziani]]
Angelo de Ruben
[[Ruggiero Santini]]
|-
|2
|
|Rag Scarpa
|1937 – 1937
|Francesco Saviero Caroselli
|-
|3
|
|Dr. Sicar
|1937 – 1937
|
|-
|4
|
|Luigi Barbino
|1937 – 1937
|
|-
|5
|
|Marcelio Baudino
|1937 – 1938
|
|-
|6
|
|Sanatore Guliano
|1938 – 1941
|[[Gustavo Pesenti]]
[[Carlo De Simone]]
|-
|7
|
|Pietro Bartelli
|1941 – 1950
|Sir [[Reginald Dorman-Smith]]
William Eric Halstead Scuphan
Denis Henry Widcham
[[Eric Armar Vully de Candole]]
Geoffrey Massey Gamble
|-
|8
|
|Oliveri Olivierio
|1950 – 1950
|[[Giovanni Fornari]]
|-
|9
|
|Enrico Aliviero
|1950 – 1953
|[[Giovanni Fornari]]
|-
|10
|
|Carlo Vecco
|1953 – 1956
|
|-
|11
|[[File:Jamal Jabiye - Sheekhaal Gendershe - 1st Somali Mayor of Mogadishu.jpg|100px]]
|Mohamed Sheekh Jamaal (Jamaal Jabiye)
|1956 – 1958
|
|-
|12
|[[File:Ali Omar Scego, 1960 Mayor.jpg|100px]]
|Ali Omar Sheegow
|1958 – 1960
|
|}
=== Gudoomiye yaashii ka dambeeyay xornimada ===
Tan iyo markii Soomaaliya xornimada qaadatay 1dii Luulyo 1960, duqa magaalada Muqdisho waxaa magacaabay [[Madaxweynaha Soomaaliya]]:
{| class="wikitable"
!#
!Sawirka
!Gudoomiye
!Muddada
!Xisbiga
!Madaxweyne
|-
|13
|
|Ahmed Rage
|1960 – 1962
|[[Somali Youth League]]
| rowspan="4" |[[Aadan Cabdulle|Aadan Cabdulle Cusmaan Daar]]
|-
|14
|
|Ahmed Muude
|1962 – 1963
|[[Somali Youth League]]
|-
|15
|
|Shariif Imaankeey
|1963 – 1965
|[[Somali Youth League]]
|-
|16
|
|[[Cumar Istarliin]]
|1965 – 1966
|[[Somali Youth League]]
|-
|17
|
|Shariif Caydaruus
|1966 – 1970
|[[Somali Youth League]]
|[[Abdirashid Ali Shermarke]]
[[Sheikh Mukhtar Mohamed Hussein]]
|-
|18
|
|Axmed Cadde
|1970 – 1970
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
| rowspan="9" |[[Siad Barre]]
|-
|19
|
|Cusmaan Jeelle
|1970 – 1973<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HA69CQAAQBAJ&q=mayor+of+mogadishu|title=Mogadishu Memoir|last=Abukar|first=Hassan|date=2015-05-26|publisher=AuthorHouse|isbn=9781504911559|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|20
|[[File:Hassan_Abshir_Farah.jpg|100px]]
|[[Xasan Abshir Faarax]]
|1973 – 1976{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|21
|
|Yusuf Aburas
|1976 – 1981{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|22
|
|Cabdullaahi Salaad
|1981 – 1982
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|23
|
[[File:Hassan_Abshir_Farah.jpg|100px]]
|[[Xasan Abshir Faarax]]
|1982 – 1987{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|24
|
|Cali ugaas (Ali xaaji musse)
|1987 – 1990<ref>{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6acd23c.html|title=Refworld {{!}} Somalia: Information on the mayor of Mogadishu during 1990-1992 and whether the city of Mogadishu issued identity cards and the reasons behind their issuance|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|access-date=2017-07-28|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6aba930.html|title=Refworld {{!}} Somalia: Update to SOM27549 of 27 August 1997 on place of issue of Somali birth certificates; update to SOM12922.E of 27 January 1993 on the names of the mayors of Mogadishu in 1988 and 1990|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|access-date=2017-08-01|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|25
|
|Syedomar Afrah
|1990 – 1990<ref name=":2" />
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|26
|
|Axmed Jilacow
|1990 – 1991<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&q=mayor+mogadishu|title=Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991|last=Kapteijns|first=Lidwien|date=2012-12-18|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812207583|pages=133|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|27
|
|Cabdullaahi Gacal Sebriye
|1991 – 1994
|[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
| rowspan="3" |[[Cali Mahdi Maxamed]]
|-
|28
|
|Xuseen Cali Axmed
|1994 - 2000
|[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
|-
| rowspan="2" |29
| rowspan="2" |
| rowspan="2" |Abdullahi Muse Hussein
| rowspan="2" |2000 – 2004<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1523581.stm|title=Taxman returns to Mogadishu|last=Barise|first=Hassan|date=2001-09-03|work=[[BBC News]]}}</ref>
| rowspan="2" |[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
|-
|[[Cali Mahdi Maxamed]]
[[Cabdiqaasim Salaad Xasan]]
|-
|30
|
|Ibraahim Shaaweeye
|2005 - 2007 <ref>{{Cite web|url=http://www.somwe.com/WED2005.html|title=WORLD ENVIRONMENT DAY in Mogadishu, Mogadishu University and SCWE|website=www.somwe.com|access-date=2017-07-28}}</ref>
|
| rowspan="3" |[[Cabdullaahi Yuusuf Axmed]]
|-
|31
|
|[[Cadde Gabow]]
|2007 – 2007
|
|-
|32
|
|[[Maxamed Cumar Xabeeb]]
|2007 – 2008
|
|-
|–
|
|Maxamed Dhakahtur
|2008 – 2010
|
|[[Aadan Maxamed Nuur Madoobe]]
[[Shariif Sheekh Axmed]]
|-
|33
|[[File:07-09-2011 Mogadishu - Mayor and President open new market area in Mogadishu (6132219557).jpg|100px]]
|[[Maxamed Nuur]]
|2010 – 2014
|[[Xisbiga Caddaaladda iyo Shuuciyadda]]
|[[Shariif Sheekh Axmed]]
[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|34
|[[File:Mungabhd4.png|100px]]
|[[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]]
|2014 – 2015
|Independent
| rowspan="2" |[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|35
|[[File:Yusuf h j.jpg|100px]]
|[[Yuusuf Xuseen Jimcaale]]
|2015 – 2017
|[[Xisbiga Nabadda iyo Horumarka]]
|-
|36
|
|[[Thabit Cabdi Maxamed]]
|2017 – 2018
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|37
|[[File:2017-04 19 Yarisow Moalimuu-3 (cropped).png|131x131px]]
|[[Cabdiraxmaan Cumar Cusmaan]]
|2018 – 2019
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|38
|[[File:Omarfilish.jpg|100px]]
|[[Cumar Muxamuud Finnish]]
|2019 – 2022
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|39
|[[File:Yusuf h j.jpg|100px]]
|[[Yuusuf Xuseen Jimcaale]]
|2022 – 2024
|[[Xisbiga Midowga Nabadda iyo Horumarinta]]
|[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|39
|
|{{ill|Maxamed Axmed Amiir|qid=Q131758649|s=1}}<ref>{{Cite web |last=Nor |first=Omar |date=2024-12-18 |title=Mohamed Ahmed Amiir Assumes Role as Mayor of Mogadishu |url=https://shabellemedia.com/mohamed-ahmed-amiir-assumes-role-as-mayor-of-mogadishu/ |access-date=2025-01-15 |website=[[Shabelle Media Network]] |language=en-US}}</ref>
|2024 – 2025
|
|[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|}
==Maayar ku xigeenada==
[[File:2016_11_Workshop_on_16_Days_of_Activism-7_(31536506976).jpg|thumb|Iimaan Nuur Iikar]]
Duqa Muqdisho waxaa caawiya maayar ku xigeen ama ku xigeen. Ku xigeenka duqa hadda waa Iimaan Nuur Iikar.
===Waxaa xusid mudan maayar ku xigeenadii hore===
*Hassan Haji Mohamoud (1982–1991)
==Dhaqanka caanka ah==
Dhammaadkii Jabhadii Soomaaliyeed , Madaxweyne Siyaad Barre ayaa mararka qaar dad badan ku jeesjeesayeen Gudoomiyaha Muqdisho, taasoo salka ku heysa in Barre uu ka taliyo dhul yar oo ka baxsan caasimadda. Sannadkii 1989kii, markii United Somali Congress ay qabsadeen inta badan magaalooyinka iyo tuulooyinka ku xeeran, tani waxay noqotay odhaah caan ka ah Soomaaliya, 29kii Sebtembar 1990kii, wargeyskii Ingiriiska ee The Economist wuxuu u adeegsaday weedha Barre.
Horraantii sagaashameeyadii, wixii ka dambeeyay burburkii dowladdii dhexe ee dowladdii Siyaad iyo xilligii abaarta Soomaaliya , Dan Eldon oo ahaa sawir qaade u dhashay dalka Ingiriiska, kana soo warrami jiray macluusha iyo dagaallada sokeeye , ayaa caan ka noqday Muqdisho, waxaana lagu naanaysi jiray “Duqa Muqdisho”.
==Sidoo kale eeg==
{{portal|Soomaaliya}}
[[Siyaasadda Soomaaliya]]
==Tixraac==
<references />
[https://books.google.com/books?id=62VjDgAAQBAJ&q=mayor+mogadishu In Soomaaliya Qaldamaan?: Iimaan, Dagaal iyo Rajo Qaran Burbursan]
[https://web.archive.org/web/20230813104821/http://www.cnn.com/WORLD/9712/07/eldon/index.html?eref=sitesearch "Sawir qaade yar ayaa kashifay argagaxa Soomaaliya"]
[https://web.archive.org/web/20240422140040/https://www.nytimes.com/1993/08/22/magazine/endpaper-life-and-times-four-friends.html "Dhammaadka/Nolosha iyo Waqtiyada; Afar Saaxiib"]
[https://web.archive.org/web/20220914235813/https://www.radiodalsan.com/en/77124/2022/09/yussuf-hussein-madaale-takes-charge-at-mogadishu-and-banadir-region/ "Yuusuf Xuseen Madaale oo Muqdisho iyo Gobolka Banaadir la wareegay"]
bk453dginwa1l1l438asm7cb2u7mt5q
312085
312084
2026-11-09T08:46:25Z
Isma4l
41797
/* */
312085
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox official post
| post = Gudoomiye
| body = Magaalada Muqdisho
| image = mungab.jpg
| incumbent = [[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]] (Muungaab)
| insignia = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg
| insigniasize = 100px
| flag = Flag of Mogadishu, Somalia.svg
| incumbentsince = 28 May 2025
| style = Mr. Mayor
| appointer = [[Muungaab|Xasan Sheekh Maxamuud]]
| formation = 1936
| website = https://bra.gov.so/
| deputy = Ciise Guure iyo Yabooh
| flagcaption = Calanka Muqdisho
| insigniacaption = Shaabadda Muqdisho
}}
'''Gudoomiyaha Muqdisho''' waa madaxa laanta fulinta ee [[Muqdisho]], caasimadda [[Soomaaliya]]. Xafiiska duqa ayaa maamula dhammaan adeegyada magaalada, hantida dadweynaha, booliska iyo dab-damiska, hay’adaha dowladeed ee waaweyn, wuxuuna fuliyaa sharciyada gudaha magaalada. Gudoomiye Sheekh Yuusuf Xuseen Jimcaale ayaa loo magacaabay 14-kii Sebteembar 2022, isagoo beddelay Duqii hore Cumar Maxamuud Maxamed (Filish).
[[File:MogadishuHeadquarters.jpeg|thumb|Aqalka dowladda hoose ee Muqdisho, oo ah goobta uu ku yaallo xafiiska duqa magaalada.]]
Xafiiska Gudoomiyaha Muqdisho ayaa ku yaala Aqalka Dowladda Hoose ee Xamar oo dhawaan dib u dayactir lagu sameeyay kadib sanado badan oo dayac iyo burbur uu ku jiray dagaaladii sokeeye ee Soomaaliya . Maayarka lama dooran ee waxaa magacaabaya Madaxweynaha Soomaaliya . Duqa magaalada ayaa sidoo kale haya magaca Guddoomiyaha Gobolka [[Banaadir]], oo ah gobol maamul oo dhulkiisu la wadaago magaalada Muqdisho.
==Taariikhda xafiiska==
Gudoomiyaha ugu horeeyay ee Muqdisho wuxuu ahaa Romeo Campani, oo Talyaani ahaa qurbajoog, waxaana u magacaabay General Rodolfo Graziani ,Badhasaabka Somaliland ee Talyaaniga . Laga bilaabo sannadkii 1956kii oo loo magacaabay Maxamed Sheekh Jamaal oo loo yaqaannay Jamaal Jabiye, waxa xafiiska duqa magaalada hayay dad Soomaali ah. Ka dib markii ay Soomaaliya xornimada ka qaadatay Talyaaniga 1960-kii, waxaa duqa magaalada u magacaabay Madaxweynaha Soomaaliya .
==Liiska Gudoomiye yaasha==
===Gudoomiye Gumaysiga iyo Maayarkii ugu horeeyey ee Soomaaliyeed ee xilligii gumaysiga===
Maayarada Muqdisho ee hoos ku xusan waxa loo magacaabay Badhasaabka Talyaaniga Somaliland . Laga soo bilaabo 1941 ilaa 1949, oo ka dhashay dagaalkii labaad ee aduunka , Ingiriisku wuxuu qabsaday dhulka wuxuuna magacaabay badhasaabyo, kuwaas oo ku hadhay Talyaani. Laga bilaabo 1953kii, Soomaalidii u dhalatay ayaa loo magacaabay xafiiska.
{| class="wikitable"
!#
!Sawirka
!Duqa magaalada
!Muddada
!Gudoomiye
|-
|1
|
|Romeo Campani
|1936 – 1937
|[[Rodolfo Graziani]]
Angelo de Ruben
[[Ruggiero Santini]]
|-
|2
|
|Rag Scarpa
|1937 – 1937
|Francesco Saviero Caroselli
|-
|3
|
|Dr. Sicar
|1937 – 1937
|
|-
|4
|
|Luigi Barbino
|1937 – 1937
|
|-
|5
|
|Marcelio Baudino
|1937 – 1938
|
|-
|6
|
|Sanatore Guliano
|1938 – 1941
|[[Gustavo Pesenti]]
[[Carlo De Simone]]
|-
|7
|
|Pietro Bartelli
|1941 – 1950
|Sir [[Reginald Dorman-Smith]]
William Eric Halstead Scuphan
Denis Henry Widcham
[[Eric Armar Vully de Candole]]
Geoffrey Massey Gamble
|-
|8
|
|Oliveri Olivierio
|1950 – 1950
|[[Giovanni Fornari]]
|-
|9
|
|Enrico Aliviero
|1950 – 1953
|[[Giovanni Fornari]]
|-
|10
|
|Carlo Vecco
|1953 – 1956
|
|-
|11
|[[File:Jamal Jabiye - Sheekhaal Gendershe - 1st Somali Mayor of Mogadishu.jpg|100px]]
|Mohamed Sheekh Jamaal (Jamaal Jabiye)
|1956 – 1958
|
|-
|12
|[[File:Ali Omar Scego, 1960 Mayor.jpg|100px]]
|Ali Omar Sheegow
|1958 – 1960
|
|}
=== Gudoomiye yaashii ka dambeeyay xornimada ===
Tan iyo markii Soomaaliya xornimada qaadatay 1dii Luulyo 1960, duqa magaalada Muqdisho waxaa magacaabay [[Madaxweynaha Soomaaliya]]:
{| class="wikitable"
!#
!Sawirka
!Gudoomiye
!Muddada
!Xisbiga
!Madaxweyne
|-
|13
|
|Ahmed Rage
|1960 – 1962
|[[Somali Youth League]]
| rowspan="4" |[[Aadan Cabdulle|Aadan Cabdulle Cusmaan Daar]]
|-
|14
|
|Ahmed Muude
|1962 – 1963
|[[Somali Youth League]]
|-
|15
|
|Shariif Imaankeey
|1963 – 1965
|[[Somali Youth League]]
|-
|16
|
|[[Cumar Istarliin]]
|1965 – 1966
|[[Somali Youth League]]
|-
|17
|
|Shariif Caydaruus
|1966 – 1970
|[[Somali Youth League]]
|[[Abdirashid Ali Shermarke]]
[[Sheikh Mukhtar Mohamed Hussein]]
|-
|18
|
|Axmed Cadde
|1970 – 1970
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
| rowspan="9" |[[Siad Barre]]
|-
|19
|
|Cusmaan Jeelle
|1970 – 1973<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HA69CQAAQBAJ&q=mayor+of+mogadishu|title=Mogadishu Memoir|last=Abukar|first=Hassan|date=2015-05-26|publisher=AuthorHouse|isbn=9781504911559|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|20
|[[File:Hassan_Abshir_Farah.jpg|100px]]
|[[Xasan Abshir Faarax]]
|1973 – 1976{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|21
|
|Yusuf Aburas
|1976 – 1981{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|22
|
|Cabdullaahi Salaad
|1981 – 1982
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|23
|
[[File:Hassan_Abshir_Farah.jpg|100px]]
|[[Xasan Abshir Faarax]]
|1982 – 1987{{fact|date=August 2019}}
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|24
|
|Cali ugaas (Ali xaaji musse)
|1987 – 1990<ref>{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6acd23c.html|title=Refworld {{!}} Somalia: Information on the mayor of Mogadishu during 1990-1992 and whether the city of Mogadishu issued identity cards and the reasons behind their issuance|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|access-date=2017-07-28|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6aba930.html|title=Refworld {{!}} Somalia: Update to SOM27549 of 27 August 1997 on place of issue of Somali birth certificates; update to SOM12922.E of 27 January 1993 on the names of the mayors of Mogadishu in 1988 and 1990|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|access-date=2017-08-01|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|25
|
|Syedomar Afrah
|1990 – 1990<ref name=":2" />
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|26
|
|Axmed Jilacow
|1990 – 1991<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&q=mayor+mogadishu|title=Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991|last=Kapteijns|first=Lidwien|date=2012-12-18|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812207583|pages=133|language=en}}</ref>
|[[Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed]]
|-
|27
|
|Cabdullaahi Gacal Sebriye
|1991 – 1994
|[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
| rowspan="3" |[[Cali Mahdi Maxamed]]
|-
|28
|
|Xuseen Cali Axmed
|1994 - 2000
|[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
|-
| rowspan="2" |29
| rowspan="2" |
| rowspan="2" |Abdullahi Muse Hussein
| rowspan="2" |2000 – 2004<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1523581.stm|title=Taxman returns to Mogadishu|last=Barise|first=Hassan|date=2001-09-03|work=[[BBC News]]}}</ref>
| rowspan="2" |[[Ururka Midowga Soomaaliyeed]]
|-
|[[Cali Mahdi Maxamed]]
[[Cabdiqaasim Salaad Xasan]]
|-
|30
|
|Ibraahim Shaaweeye
|2005 - 2007 <ref>{{Cite web|url=http://www.somwe.com/WED2005.html|title=WORLD ENVIRONMENT DAY in Mogadishu, Mogadishu University and SCWE|website=www.somwe.com|access-date=2017-07-28}}</ref>
|
| rowspan="3" |[[Cabdullaahi Yuusuf Axmed]]
|-
|31
|
|[[Cadde Gabow]]
|2007 – 2007
|
|-
|32
|
|[[Maxamed Cumar Xabeeb]]
|2007 – 2008
|
|-
|–
|
|Maxamed Dhakahtur
|2008 – 2010
|
|[[Aadan Maxamed Nuur Madoobe]]
[[Shariif Sheekh Axmed]]
|-
|33
|[[File:07-09-2011 Mogadishu - Mayor and President open new market area in Mogadishu (6132219557).jpg|100px]]
|[[Maxamed Nuur]]
|2010 – 2014
|[[Xisbiga Caddaaladda iyo Shuuciyadda]]
|[[Shariif Sheekh Axmed]]
[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|34
|[[File:Mungabhd4.png|100px]]
|[[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]]
|2014 – 2015
|Independent
| rowspan="2" |[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|35
|[[File:Yusuf h j.jpg|100px]]
|[[Yuusuf Xuseen Jimcaale]]
|2015 – 2017
|[[Xisbiga Nabadda iyo Horumarka]]
|-
|36
|
|[[Thabit Cabdi Maxamed]]
|2017 – 2018
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|37
|[[File:2017-04 19 Yarisow Moalimuu-3 (cropped).png|131x131px]]
|[[Cabdiraxmaan Cumar Cusmaan]]
|2018 – 2019
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|38
|[[File:Omarfilish.jpg|100px]]
|[[Cumar Muxamuud Finnish]]
|2019 – 2022
|
|[[Maxamed Cabdullaahi Maxamed]]
|-
|39
|[[File:Yusuf h j.jpg|100px]]
|[[Yuusuf Xuseen Jimcaale]]
|2022 – 2024
|[[Xisbiga Midowga Nabadda iyo Horumarinta]]
|[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|-
|39
|
|{{ill|Maxamed Axmed Amiir|qid=Q131758649|s=1}}<ref>{{Cite web |last=Nor |first=Omar |date=2024-12-18 |title=Mohamed Ahmed Amiir Assumes Role as Mayor of Mogadishu |url=https://shabellemedia.com/mohamed-ahmed-amiir-assumes-role-as-mayor-of-mogadishu/ |access-date=2025-01-15 |website=[[Shabelle Media Network]] |language=en-US}}</ref>
|2024 – 2025
|
|[[Xasan Sheekh Maxamuud]]
|}
==Maayar ku xigeenada==
[[File:2016_11_Workshop_on_16_Days_of_Activism-7_(31536506976).jpg|thumb|Iimaan Nuur Iikar]]
Duqa Muqdisho waxaa caawiya maayar ku xigeen ama ku xigeen. Ku xigeenka duqa hadda waa Iimaan Nuur Iikar.
===Waxaa xusid mudan maayar ku xigeenadii hore===
*Hassan Haji Mohamoud (1982–1991)
==Dhaqanka caanka ah==
Dhammaadkii Jabhadii Soomaaliyeed , Madaxweyne Siyaad Barre ayaa mararka qaar dad badan ku jeesjeesayeen Gudoomiyaha Muqdisho, taasoo salka ku heysa in Barre uu ka taliyo dhul yar oo ka baxsan caasimadda. Sannadkii 1989kii, markii United Somali Congress ay qabsadeen inta badan magaalooyinka iyo tuulooyinka ku xeeran, tani waxay noqotay odhaah caan ka ah Soomaaliya, 29kii Sebtembar 1990kii, wargeyskii Ingiriiska ee The Economist wuxuu u adeegsaday weedha Barre.
Horraantii sagaashameeyadii, wixii ka dambeeyay burburkii dowladdii dhexe ee dowladdii Siyaad iyo xilligii abaarta Soomaaliya , Dan Eldon oo ahaa sawir qaade u dhashay dalka Ingiriiska, kana soo warrami jiray macluusha iyo dagaallada sokeeye , ayaa caan ka noqday Muqdisho, waxaana lagu naanaysi jiray “Duqa Muqdisho”.
==Sidoo kale eeg==
{{portal|Soomaaliya}}
[[Siyaasadda Soomaaliya]]
==Tixraac==
<references />
[https://books.google.com/books?id=62VjDgAAQBAJ&q=mayor+mogadishu In Soomaaliya Qaldamaan?: Iimaan, Dagaal iyo Rajo Qaran Burbursan]
[https://web.archive.org/web/20230813104821/http://www.cnn.com/WORLD/9712/07/eldon/index.html?eref=sitesearch "Sawir qaade yar ayaa kashifay argagaxa Soomaaliya"]
[https://web.archive.org/web/20240422140040/https://www.nytimes.com/1993/08/22/magazine/endpaper-life-and-times-four-friends.html "Dhammaadka/Nolosha iyo Waqtiyada; Afar Saaxiib"]
[https://web.archive.org/web/20220914235813/https://www.radiodalsan.com/en/77124/2022/09/yussuf-hussein-madaale-takes-charge-at-mogadishu-and-banadir-region/ "Yuusuf Xuseen Madaale oo Muqdisho iyo Gobolka Banaadir la wareegay"]
8hydea8gudy7ryrfkdbn6hxhryt09xz
Module:Params
828
44067
312082
311215
2026-11-08T21:12:19Z
Grufo
46126
Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]
312082
Scribunto
text/plain
require[[strict]]
--- ---
--- PRIVATE ENVIRONMENT ---
--- ________________________________ ---
--- ---
--[[ Abstract utilities ]]--
----------------------------
-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
return ('%03d%s'):format(#str, str)
end
-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded)
end
-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
if refonly then return src end
local newtab = {}
for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
return newtab
end
-- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest`
local function copy_table_maxn (dest, src, len)
local idx = 1
for key, val in pairs(src) do
dest[key], idx = val, idx + 1
if idx > len then break end
end
return dest
end
-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
local cache, tmp = {}, idx + len - 1
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and key >= idx then
if key > tmp then cache[key - len] = val end
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
local ret, tmp = {}, idx + len - 1
if idx > 0 then
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key < idx then
ret[key] = val
elseif key > tmp then ret[key - len] = val end
end
elseif tmp > 0 then
local nshift = 1 - idx
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val
elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end
end
else
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key > tmp then
ret[key] = val
elseif key < idx then ret[key + len] = val end
end
end
return ret
end
-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
local ret, tmp = {}, idx + len - 1
if idx > 0 then
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key < idx then
ret[key] = val
else ret[key + len] = val end
end
elseif tmp > 0 then
local nshift = idx - 1
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val
elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end
end
else
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key > tmp then
ret[key] = val
else ret[key - len] = val end
end
end
return ret
end
-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn)
local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1
else words[nw], nw = key, nw + 1 end
end
table.sort(nums)
table.sort(words, sort_fn)
return nums, words, nn - 1, nw - 1
end
-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_param_name (par_str)
local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
return tonumber(ret)
end
-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
local realkey = get_param_name(dkey)
if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end
end
--[[ Public strings ]]--
------------------------
-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
['or'] = 0,
pattern = 1,
plain = 2,
strict = 3
}
-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
alphabetically = false,
naturally = natural_sort
}
-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[
Meanings of the columns:
col[1] = Loop type (0-3)
col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`
A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)
]]--
local mapping_styles = {
names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}
-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
h = 'header',
f = 'footer',
i = 'itersep',
l = 'lastsep',
n = 'ifngiven',
p = 'pairsep',
s = 'oxfordsep'
}
-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
trim_none = { false, false },
trim_positional = { false, true },
trim_named = { true, false },
trim_all = { true, true }
}
-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
splitter_pattern = false,
splitter_string = true
}
-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
setter_pattern = false,
setter_string = true
}
-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
add_nothing = 0,
add_smallest_number = 1,
add_last_of_sequence = 2,
add_largest_number = 3
}
-- Possible modes for the `reassigning` modifier
local a_modes = {
transfer = 0,
clone = 1,
rename = 2,
copy = 3,
sacrifice = 4,
provide = 5,
spare = 7
}
-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`,
-- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue`
-- `without_sorting`
--[[ Private constants ]]--
---------------------------
-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'
-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
call_for_each_group = true,
combining = true,
combining_by_calling = true,
combining_values = true,
concat_and_call = true,
concat_and_invoke = true,
concat_and_magic = true,
count = true,
grouping_by_calling = true,
mixing_names_and_values = true,
keeping_at_most = true,
renaming_by_mixing = true,
renaming_to_sequence = true,
renaming_to_uppercase = true,
renaming_to_lowercase = true,
shifting = true,
splicing = true,
value_of = true,
with_name_matching = true
}
-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024
-- The private table of functions
local library = {}
-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}
--[[ Private functions ]]--
---------------------------
-- Create a new context
local function context_new (child_frame, first_fn_name)
local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name }
for key, val in pairs(child_frame.args) do
if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val
else tpipe[key] = val end
end
return {
frame = main_frame,
pipe = tpipe,
oparams = main_frame.args,
firstposonly = static_iface,
iterfunc = pairs,
fnpos = 1,
sorttype = 0,
n_parents = 0,
n_children = 0,
n_available = maxfill
}
end
-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, next_fn_pos, trimmed_fname)
local fname = trimmed_fname or ctx.pipe[next_fn_pos] and
ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
': You must specify a function to call', 0) end
if library[fname] == nil then
if ctx.firstposonly[fname] == nil then error(modulename ..
': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0)
else error(modulename .. ': The ‘' .. fname ..
'’ directive can only appear in first position', 0)
end
end
ctx.fnpos = next_fn_pos
return library[fname]
end
-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
local fn = start_with
repeat fn = fn(ctx) until not fn
if ctx.n_parents > 0 then error(modulename ..
': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
if ctx.n_children > 0 then error(modulename ..
', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end
-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs)
local cmd
if opts[offs] == nil then return offs - 1 end
cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])'
if cmd == nil then return offs end
local vname, chr
local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1
for idx = 1, #cmd do
chr = cmd:byte(idx)
if chr == sep then
for key, val in ipairs(amap) do
dest[val], amap[key] = opts[argc], nil
end
argc = argc + 1
else
vname = memoryslots[string.char(chr)]
if vname == nil then error(modulename ..
', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end
table.insert(amap, vname)
end
end
for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
return argc
end
-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function new_substack (ctx)
local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {}
if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
else ctx.children[currsnap] = newparams end
ctx.n_children = currsnap
return newparams
end
-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
local trarg
if raw_arg ~= nil then trarg = raw_arg:match'^%s*(.*%S)' end
if trarg == nil then return nil, 1, false, nil end
if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, nil end
local tmp = sortfunctions[trarg]
if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end
return tmp or nil, 2, true, nil
end
-- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|
-- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params)
local tnamed, tmp1, tmp2
local pin, tbl, mem = start_from, {}, {}
while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do
tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)'
if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then
tmp1 = get_param_name(src[pin + 1])
tbl[tmp1], pin = src[pin + 2], pin + 3
--[[
elseif tmp1 == 'expose' then
tmp1 = get_param_name(src[pin + 1])
tmp2 = params[tmp1]
mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2
]]--
elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then
tmp1 = get_param_name(src[pin + 2])
tmp2 = params[tmp1]
mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin =
tmp2, tmp2, pin + 3
else break end
end
local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil)
for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end
if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end
tmp1 = tonumber(src[pin])
if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then
if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end
tmp2 = append_after - pin
for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end
pin = pin + tmp1 + 1
end
if tnamed ~= nil then
for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end
end
return tbl, pin, tnew, mem
end
-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params)
local style, shf
local tmp = src[start_from + 1]
if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1
else shf = start_from end
local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
tmp = style[6]
if tmp > -1 then
karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
karg = tonumber(karg)
n_exist = math.max(n_exist, karg)
end
end
tmp = style[7]
if tmp > -1 then
varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
varg = tonumber(varg)
n_exist = math.max(n_exist, varg)
end
end
tmp = style[1]
local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf,
n_exist, params)
if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
tmp = tmp - 2 end
if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
tmp = tmp - 1 end
return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem
end
-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, offs, whoami)
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
local tn, flg
local ptn, repl, nmax, argc =
opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3
if nmax ~= nil then argc = 4
elseif opts[offs + 3] ~= nil then
tn = opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)'
if tn == nil then argc = 4 end
end
if tn == nil and opts[offs + argc] ~= nil then
tn = opts[offs + argc]:match'^%s*(.*%S)'
end
if tn ~= nil then
flg = mkeywords[tn]
if flg ~= nil then tn = nil end
end
if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or
(flg == 3 and ptn == repl), tn
end
-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, offs, whoami)
local tn, kwid
local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2
while arg ~= nil do
if state == 0 then
nptns, state = nptns + 1, -1
ptns[nptns] = { arg, false, false }
else
tn = arg:match'^%s*(.*%S)'
kwid = tn and mkeywords[tn]
if kwid == nil or (state > 0 and kwid > 0) then break
else
state = kwid
if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end
if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
end
end
arg, idx = opts[idx], idx + 1
end
if state == 0 then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end
return ptns, nptns, idx - 1, kwid == nil and tn or nil
end
-- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and
-- `evaluating` modifiers
local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp)
local tn, tmp
local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain =
{ true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true
repeat
noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
tn = tmp and tmp:match'^%s*(.*%S)'
if tn == nil then break end
if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tn] ~= nil then
tmp = trim_parse_opts[tn]
trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil
elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tn] ~= nil then
argc = argc + 1
iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tn],
opts[argc], nil
elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tn] ~= nil then
argc = argc + 1
pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tn],
opts[argc], nil
else break end
argc, tn = argc + 1, nil
until noptslots < 1
return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc, tn
end
-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
end,
[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
margs[varg] = val
tbl[key] = fn()
end
end,
[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key in pairs(tbl) do
margs[karg] = key
tbl[key] = fn()
end
end,
[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
margs[karg], margs[varg] = key, val
tbl[key] = fn()
end
end
}
-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end,
[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
rargs[varg] = val
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end,
[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
rargs[karg] = key
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end,
[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
rargs[karg], rargs[varg] = key, val
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end
}
-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
local cache = {}
name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
-- NOTE: `src` might be the original metatable!
local prefix, gid
local groups = {}
for key, val in pairs(src) do
-- `key` must only be a string or a number...
if type(key) == 'string' then
prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
gid = tonumber(gid) or ''
else prefix, gid = '', key end
if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
prefix = tonumber(prefix)
if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end
end
groups[gid][prefix] = val
end
return groups
end
-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos =
{}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
while e_pos ~= nil do
canvas[idx], skel[idx + 1] =
target:sub(s_pos, e_pos - 1),
target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2
e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
end
if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1
else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
return skel, canvas, idx
end
-- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`,
-- `reinterpreting` and `evaluating`)
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2
local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1
if isp == nil or isp == '' then
if psp == nil or psp == '' then
if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
else tbl[idx] = str end
return
end
spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
if spos1 == nil then
key = idx
if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
else val = str end
else
key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1))
val = str:sub(spos2 + 1)
if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
end
tbl[key] = val
return
end
if psp == nil or psp == '' then
repeat
pos1 = pos3 + 1
pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
tbl[idx], idx = val, idx + 1
until pos2 == nil
return
end
repeat
pos1 = pos3 + 1
pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
if spos1 == nil then
key = idx
if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
idx = idx + 1
else
key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1))
val = val:sub(spos2 + 1)
if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
end
tbl[key] = val
until pos2 == nil
return
end
-- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering`
local function make_child (ctx, src, whoami)
local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
if len == nil or len == 0 then
local stack = new_substack(ctx)
for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end
return len == nil and 1 or 2
end
if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' ..
whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end
copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len)
return 2
end
-- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values`
local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami)
if ctx.n_children < 1 then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end
local currsnap = ctx.n_children
local stack = ctx.children[currsnap]
for key, val in pairs(memoryslots) do
if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end
end
ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
end
-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
-- MUST create a copy of it before returning
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
local argc
local tbl, vars = ctx.params, {}
local sortfn, ivar0, dosort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2])
if ivar0 == 2 then
tmp = opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)'
end
ivar0 = ivar0 + offs
if tmp == 'with_flushed_glue' then
ivar0 = ivar0 + 1
argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1)
set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami)
else
if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end
argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1)
end
if argc < ivar0 then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
if next(tbl) == nil then
if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params =
{ [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven }
elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
return argc + 1
end
local cache, len
if dosort then
local words
cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn)
for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
len = len + tmp
else
cache, len = {}, 1
for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end
len = len - 1
end
local pmap, nss, kvs, pps =
{}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
for idx = 1, len do
tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps
pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
nss = nss + 2
end
tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp
elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then
pmap[nss - 1] = vars.lastsep
end
pmap[1] = vars.header or ''
if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) }
return argc + 1
end
-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx, offs)
local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0
for key, val in pairs(ctx.pipe) do
if type(key) == 'number' then
if key < 1 then cache[key] = val
elseif key > offs then cache[key - offs] = val end
if key > nmax then nmax = key end
else cache[key] = val end
end
nmax = nmax - offs
if ctx.subset == 1 then
-- We need only the sequence
for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
else
if ctx.subset == -1 then
for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
end
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and key > 0 then
retval[key + nmax] = val
else retval[key] = val end
end
end
for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end
return retval
end
-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
local tmp
local tbl = ctx.params
if ctx.subset == -1 then
for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
elseif ctx.subset == 1 then
if ctx.pins == nil then
for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
return
end
tmp = {}
for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end
tbl = tmp
end
if ctx.pins ~= nil then
local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil
for idx = 1, #ctx.pins do
tmp = ctx.pins[idx]
if tbl[tmp] ~= nil then
fn(tmp, tbl[tmp])
tbl[tmp] = marker
end
end
if ctx.subset == 1 then
for key, val in ipairs(tbl) do
if val ~= true then fn(key, val) end
end
return
end
end
if ctx.sorttype > 0 then
local nums, words, nn, nw =
get_sorted_key_list(tbl, natural_sort)
if ctx.sorttype == 2 then
for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
return
end
for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
return
end
if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then
for key, val in ipairs(tbl) do
fn(key, val)
tbl[key] = nil
end
for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
return
end
for key, val in ipairs(tbl) do
if val ~= true then fn(key, val) end
tbl[key] = nil
end
for key, val in pairs(tbl) do
if val ~= true then fn(key, val) end
end
end
-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
if ctx.subset == 1 then
flush_params(ctx, fn_seq)
return
end
if ctx.subset == -1 then
flush_params(ctx, fn_oth)
return
end
local tbl = ctx.params
if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then
for key, val in ipairs(tbl) do
fn_seq(key, val)
tbl[key] = nil
end
for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
return
end
local tseq = {}
for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end
if ctx.pins ~= nil then
local tmp
local marker = ctx.sorttype < 1 or nil
for idx = 1, #ctx.pins do
tmp = ctx.pins[idx]
if tseq[tmp] ~= nil then
fn_seq(tmp, tbl[tmp])
tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker
elseif tbl[tmp] ~= nil then
fn_oth(tmp, tbl[tmp])
tbl[tmp] = nil
end
end
end
if ctx.sorttype > 0 then
local nums, words, nn, nw =
get_sorted_key_list(tbl, natural_sort)
if ctx.sorttype == 2 then
for idx = 1, nw do
fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]])
end
end
for idx = 1, nn do
if tseq[nums[idx]] ~= nil then
fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]])
else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
end
if ctx.sorttype ~= 2 then
for idx = 1, nw do
fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]])
end
end
return
end
for key, val in ipairs(tseq) do
if val ~= true then
fn_seq(key, val)
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end
-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
if len > 0 then
local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then
lst[len - modsize + 1] = tmp
elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then
lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
end
lst[1] = ctx.header or ''
if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
ctx.text = table.concat(lst)
else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end
--- ---
--- PUBLIC ENVIRONMENT ---
--- ________________________________ ---
--- ---
--[[ Modifiers ]]--
-------------------
-- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
if ctx.sorttype > 0 then error(modulename ..
': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
ctx.sorttype = 1
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
ctx.sorttype = 2
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter
-- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to
library.pinned_until = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end
local tmp, bucket, curr, ncurr
local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2
if ctx.pin_bucket == nil then
bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0
ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr
else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end
while opts[offs + idx] ~= nil do
tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$'
if tmp == sntl then
if idx == 2 then error(modulename ..
', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end
ctx.npins = ncurr + idx - 2
return context_iterate(ctx, offs + idx + 1)
end
if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
tmp = tonumber(tmp)
end
if bucket[tmp] then error(modulename ..
', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end
curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1
end
error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0)
end
-- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1)
if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename ..
', ‘setting’: No directive was given', 0) end
return context_iterate(ctx, new_offs + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to
library.scoring = function (ctx)
local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
local tn = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if tn == 'in_substack' then
new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] =
tostring(retval)
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval)
return tn == 'here' and context_iterate(ctx, offs + 3) or
context_iterate(ctx, offs + 2, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
newlen = newlen + 1
indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil
end
end
table.sort(indices)
for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums =
ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1
if newval == nil then error(modulename ..
', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
if nmax == nil then
if key < nmin then nmin = key end
nmax = key
elseif key > nmax then nmax = key
elseif key < nmin then nmin = key end
tmp[key], nnums = val, nnums + 1
end
end
if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then
ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
if ctx.n_available < 0 then error(modulename ..
', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end
for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
local tbl, numerics = ctx.params, {}
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
numerics[key], tbl[key] = val, nil
end
end
for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local lcut = tonumber(opts[offs + 1])
if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
local rcut = tonumber(opts[offs + 2])
if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
local tbl = ctx.params
local len = #tbl
if lcut < 0 then lcut = len + lcut end
if rcut < 0 then rcut = len + rcut end
local tot = lcut + rcut
if tot > 0 then
local cache = {}
if tot >= len then
for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
tot = len
else
for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end
for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end
end
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and key > 0 then
if key > len then cache[key - tot] = val
else cache[key - lcut] = val end
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local lcut = tonumber(opts[offs + 1])
if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
local rcut = tonumber(opts[offs + 2])
if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
local tbl = ctx.params
local nmin, nmax
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
elseif key > nmax then nmax = key
elseif key < nmin then nmin = key end
end
end
if nmin ~= nil then
local len = nmax - nmin + 1
if lcut < 0 then lcut = len + lcut end
if rcut < 0 then rcut = len + rcut end
if lcut + rcut - len > -1 then
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
end
elseif lcut + rcut > 0 then
for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
local lshift = nmin + lcut - 1
if lshift > 0 then
for idx = lshift + 1, nmax do
tbl[idx - lshift], tbl[idx] =
tbl[idx], nil
end
end
end
end
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local idx = tonumber(opts[offs + 1])
if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
local len = tonumber(opts[offs + 2])
if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
local tbl = ctx.params
if len < 1 then
len = len + table.maxn(tbl)
if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
len = len - idx + 1
end
ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local last = tonumber(opts[offs + 1])
if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
local len = tonumber(opts[offs + 2])
if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
local idx
local tbl = ctx.params
if len > 0 then idx = last - len + 1
else
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and (idx == nil or
key < idx) then idx = key end
end
if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
idx = idx - len
if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
len = last - idx + 1
end
ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
local tbl = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do
if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
else tbl[key] = val end
end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
numerics[key], tbl[key] = val, nil
if key > nmax then nmax = key end
end
end
for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
local tbl = ctx.params
local shift = #tbl + 1
if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
local tmp = {}
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end
end
for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
local nmax, nmin
local tbl, tmp = ctx.params, {}
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
tmp[key], tbl[key] = val, nil
if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
elseif key > nmax then nmax = key
elseif key < nmin then nmin = key end
end
end
for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
local tmp
local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
cache[nsize], nsize = key, nsize + 1
end
end
table.sort(cache)
for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do
tmp = tbl[cache[idx] ]
tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ]
tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp
end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
local sortfn
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tn ~= nil then sortfn = sortfunctions[tn] end
if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
-- [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local tmp2, argc, pos, refp
local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
local tmp1 = opts[offs + 1]
if tmp1 ~= nil then
tmp2 = tonumber(tmp1)
if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4,
tmp1:match'^%s*(.*%S)'
if tmp2 ~= nil then
refp = position_references[tmp2]
if refp == nil then error(modulename ..
', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end
else refp = 0 end
else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end
else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end
if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
local len = tonumber(opts[argc - 1])
if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
local insn = tonumber(opts[argc])
if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename ..
', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end
if refp == 2 then
for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
refp = 0
end
tmp1, tmp2 = nil, nil
if refp ~= 0 or len ~= 0 then
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
elseif key < tmp1 then tmp1 = key
elseif key > tmp2 then tmp2 = key end
end
end
end
if tmp2 == nil then len = 0
elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then
tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then
tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
ctx.params = tbl
if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then
return context_iterate(ctx, argc)
end
tmp1 = argc - offs - pos + 1
for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end
return context_iterate(ctx, argc + insn + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2]
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
local key = get_param_name(opts[offs + 1])
if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to
library.reassigning = function (ctx)
local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end
if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end
local mode, argc
local src, tn = get_param_name(opts[offs + 1]),
opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)'
local val = tbl[src]
if tn ~= nil then mode = a_modes[tn] end
if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3
else argc, tn = offs + 4, nil end
if val == nil and mode > 1 then
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
local dest = get_param_name(opts[offs + 2])
local tmp = tbl[dest] == nil
if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end
if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
local len = tonumber(opts[offs + 2])
if len == nil then
ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
local key = tonumber(opts[offs + 1])
if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
local tmp = ctx.params
for key, val in pairs(tmp) do
if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
local tmp = ctx.params
for key, val in pairs(tmp) do
if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
-- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
-- N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local tmp, ptn
local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos
local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
'with_name_matching')
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
tmp = ptn[1]
if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
tmp = tonumber(tmp)
end
newparams[tmp] = tbl[tmp]
else
for key, val in pairs(tbl) do
if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
newparams[key] = val
end
end
end
end
ctx.params = newparams
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
-- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
-- flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
'with_name_not_matching')
if nptns == 1 and targets[1][3] then
local tmp = targets[1][1]
if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
tbl[tonumber(tmp)] = nil
else tbl[tmp] = nil end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
local yesmatch, ptn
for key in pairs(tbl) do
yesmatch = true
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
if tostring(key) ~= ptn[1] then
yesmatch = false
break
end
elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
yesmatch = false
break
end
end
if yesmatch then tbl[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
-- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
-- N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
local nomatch, ptn
local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
'with_value_matching')
for key, val in pairs(tbl) do
nomatch = true
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
if val == ptn[1] then
nomatch = false
break
end
elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
nomatch = false
break
end
end
if nomatch then tbl[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
-- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
-- flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
local yesmatch, ptn
local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
'with_value_not_matching')
for key, val in pairs(tbl) do
yesmatch = true
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
if val ~= ptn[1] then
yesmatch = false
break
end
elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
yesmatch = false
break
end
end
if yesmatch then tbl[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to
library.keeping_at_most = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end
ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len)
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
-- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
-- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only,
ctx.params)
local model = { title = tname, args = margs }
value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
return ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call
-- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
-- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only,
ctx.params)
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
local mfunc = require(model.title)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
end)
for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
-- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
-- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only,
ctx.params)
value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
end)
for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
-- flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn =
load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing')
if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end
local tbl = ctx.params
if flg == 3 then
for key, val in pairs(tbl) do
if val == ptn then tbl[key] = repl end
end
else
if flg == 2 then
-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
end
for key, val in pairs(tbl) do
tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
end
end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1]
if mix == '$#' then
for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
for key, val in pairs(tbl) do
for idx = 2, n_parts, 2 do
if skel[idx] then cnv[idx] = val
else cnv[idx] = tostring(key) end
end
tbl[key] = table.concat(cnv)
end
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do
if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
cache[key] = val end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do
if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
cache[key] = val end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache, len
local tbl = ctx.params
local sortfn, argc, dosort, tn = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
if dosort then
local words, wl
cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn)
for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
else
cache, len = {}, 1
for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
-- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
-- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only,
ctx.params)
local model = { title = tname, args = rargs }
map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
return ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
-- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of
-- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument
-- N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only,
ctx.params)
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
local mfunc = require(model.title)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
end)
for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
-- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
-- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only,
ctx.params)
map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
end)
for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
-- flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn =
load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing')
if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end
local tbl = ctx.params
if flg == 3 then
ptn = get_param_name(ptn)
local val = tbl[ptn]
if val ~= nil then
tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val
end
else
if flg == 2 then
-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
end
local cache = {}
for key, val in pairs(tbl) do
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
end
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]
if mix == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
local cache = {}
mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$'
if mix == '$@' then
for _, val in pairs(ctx.params) do
cache[get_param_name(val)] = val
end
else
local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
for key, val in pairs(ctx.params) do
for idx = 2, n_parts, 2 do
if skel[idx] then canvas[idx] = val
else canvas[idx] = tostring(key) end
end
cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val
end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template
-- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
-- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tmp, argc, tbl, mem =
load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params)
local gargs = {}
for key, val in pairs(tmp) do
if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val
else gargs[key] = val end
end
tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tmp == nil then error(modulename ..
', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
local model = { title = tmp }
local groups = make_groups(tbl)
for gid, group in pairs(groups) do
for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
group[0], model.args = gid, group
groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
end
for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end
ctx.params = groups
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
-- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn =
load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=')
parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep,
pplain, trimnamed, trimunnamed)
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
-- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
-- setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn =
load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=')
local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1])
local str = tbl[tmp]
if str ~= nil then
tbl[tmp] = nil
parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
trimnamed, trimunnamed)
end
return context_iterate(ctx, argc, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
-- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos, tn =
load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':')
if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs)
return context_iterate(ctx, offs, tn)
end
local new_opts, cache = {}, {}
parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep,
pplain, trimnamed, trimunnamed)
local shift = #cache + offs - repos + 1
for key, val in pairs(opts) do
if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val
elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end
end
for key, val in pairs(cache) do
if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val
else new_opts[key + offs] = val end
end
ctx.pipe = new_opts
return context_iterate(ctx, offs + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
local tmp
local cache, mix_k, mix_v =
{}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2]
if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
for _, val in pairs(ctx.params) do
cache[get_param_name(val)] = val
end
elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
for key, val in pairs(ctx.params) do
cache[get_param_name(val)] = tostring(key)
end
elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
else
local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
for key, val in pairs(ctx.params) do
tmp = tostring(key)
for idx = 2, n_parts_k, 2 do
if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val
else cnv_k[idx] = tmp end
end
for idx = 2, n_parts_v, 2 do
if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val
else cnv_v[idx] = tmp end
end
cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] =
table.concat(cnv_v)
end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort
-- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
return context_iterate(ctx, combine_parameters(
ctx,
function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
'combining'
))
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
-- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
return context_iterate(ctx, combine_parameters(
ctx,
function (key, val, kvs) return val end,
'combining_values'
))
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
-- name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
ctx.params = {
[get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{
title = tname,
args = ctx.params
}
}
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
-- parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
if opts[offs + 3] == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
local mfunc = require(model.title)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
ctx.params = {
[get_param_name(opts[offs + 3])] =
tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
}
return context_iterate(ctx, offs + 4)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
-- name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
ctx.params = {
[get_param_name(opts[offs + 2])] =
ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
}
return context_iterate(ctx, offs + 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos +
make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting'))
end
-- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to
library.remembering = function (ctx)
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos +
make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering'))
end
-- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
local tbl, opts, offs, ncurrparent =
ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1
local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
ctx.n_parents = ncurrparent
if tn == 'new' then
ctx.params = {}
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
local currsnap = ctx.n_children
if currsnap > 0 then
ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children =
ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1
else
local newparams = {}
for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
ctx.params = newparams
end
return context_iterate(ctx, offs + 1, tn)
end
-- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
local tmp = ctx.n_parents
local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp]
tmp = get_param_name(opts[offs + 1])
if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to
library.recalling = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end
local arg = get_param_name(opts[offs + 1])
if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to
--[[
library.finding = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end
local arg = get_param_name(opts[offs + 1])
local parent
for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do
parent = ctx.parents[idx]
if parent[arg] ~= nil then
ctx.params[arg] = parent[arg]
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
end
if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to
--[[
library.picking = function (ctx)
local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end
if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len)
else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘detaching_substack’: No substacks have been created', 0) end
local parent = ctx.parents[ncurrparent]
for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘dropping_substack’: No substacks have been created', 0) end
ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents =
ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘leaving_substack’: No substacks have been created', 0) end
local currsnap = ctx.n_children + 1
if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children =
ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params
ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil,
ncurrparent - 1
for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|rearranging_substacks|...|pipe to
library.rearranging_substacks = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tmp = tonumber(opts[offs + 1])
if tmp == nil then error(modulename ..
', ‘rearranging_substacks’: You must specify at least one substack', 0) end
local argc
local oldchdn, newchdn, ntot, sid = ctx.children, {}, ctx.n_children, 1
repeat
if tmp > ntot or tmp < 1 or math.floor(tmp) ~= tmp then error(modulename ..
', ‘rearranging_substacks’: Substack #' .. tostring(tmp) .. ' does not exist', 0) end
if oldchdn[ntot - tmp + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘rearranging_substacks’: Substack #' .. tostring(tmp) .. ' appears multiple times', 0) end
newchdn[ntot - sid + 1], oldchdn[ntot - tmp + 1], sid =
oldchdn[ntot - tmp + 1], nil, sid + 1
tmp = tonumber(opts[offs + sid])
until tmp == nil
ctx.children, argc, sid = newchdn, offs + sid, 1
for idx = 1, ntot do
tmp = oldchdn[idx]
if tmp ~= nil then newchdn[sid], sid = tmp, sid + 1 end
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
if ctx.n_children < 1 then error(modulename ..
', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children
for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to
library.setting_by_flushing = function (ctx)
set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing')
return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
--[[ Functions ]]--
-----------------------------
-- Syntax: #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local retval = 0
for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
ctx.text = retval
return false
end
-- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]|
-- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
-- n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
title = tname,
args = concat_params(ctx, offs + 1)
}
return false
end
-- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
-- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
-- item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
title = 'Module:' .. mname,
args = concat_params(ctx, offs + 2)
})
return false
end
-- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
-- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
-- value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic,
concat_params(ctx, offs + 1))
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
local val
local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$'
if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
key = tonumber(key)
val = ctx.params[key]
-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
if val ~= nil and (
ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1
) and (
ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0)
) then
ctx.text = (ctx.header or '') .. val ..
(ctx.footer or '')
else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
else
val = ctx.params[key]
if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header
or '') .. val .. (ctx.footer or '')
else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
flush_params(ctx, function (key, val)
ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss =
pps, key, kvs, val, nss + 4
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(ctx, function (key, val)
ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
mixed_flush_params(
ctx,
function (key, val)
ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4
end,
function (key, val)
ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
local ret, nss, pps, txt =
{}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or ''
local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
flush_params(ctx, function (key, val)
for idx = 2, n_parts, 2 do
if skel[idx] then cnv[idx] = val
else cnv[idx] = tostring(key) end
end
ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2
ret[nss] = table.concat(cnv)
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]|
-- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1)
local model, ret, nss, ccs =
{ title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(ctx, function (key, val)
cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
-- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|
-- [named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs)
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs }
local mfunc, ret, nss, ccs =
require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or ''
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
flush_params(ctx, function (key, val)
iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '',
copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1)
flush_params(ctx, function (key, val)
cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs)
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs)
local model = { title = tname, args = cargs }
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(ctx, function (key, val)
cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1)
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs }
local mfunc, ret, nss, ccs =
require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or ''
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
flush_params(ctx, function (key, val)
iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]|
-- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
-- param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
local cargs, ret, nss, ccs =
copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(ctx, function (key, val)
cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs)
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
local tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
if tmp == nil then error(modulename ..
', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
local model = { title = tmp }
local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
for key, val in pairs(opts) do
if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val
elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val
elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end
end
ctx.params = make_groups(ctx.params)
flush_params(ctx, function (gid, group)
for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end
group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs,
nss + 2
ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
--[[ First-position-only modifiers ]]--
---------------------------------------
-- Syntax: #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
local ctx = context_new(child_frame, 'new')
ctx.params = {}
main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2))
return ctx.text
end
--[[ First-position-only functions ]]--
---------------------------------------
-- Syntax: #invoke:params|self
static_iface.self = function (child_frame)
return child_frame:getParent():getTitle()
end
--[[ Public metatable of functions ]]--
---------------------------------------
return setmetatable({}, {
__index = function (_, query)
local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
': You must specify a function to call', 0) end
local func = static_iface[fname]
if func ~= nil then return func end
func = library[fname]
if func == nil then error(modulename ..
': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
return function (child_frame)
local ctx = context_new(child_frame, fname)
ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams,
refparams[fname])
main_loop(ctx, func)
return ctx.text
end
end
})
edjjks8ayvjip4tl4xpkdb2en7irkcr
Sixawle karanle
0
47432
312077
311794
2026-11-08T16:17:09Z
Cabdi1991
45021
/* Wargube */
312077
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Sixawle Karanle <br>سيحولي كرانلي
| native_name = بنو كرانلي
| image = [[File:Calanka karanle.jpg|thumb|center|Calanka Karanle]]
| population =
| region1 = {{flag|Somalia}}
| region2 = {{flag|Ethiopia}}
| region3 = {{flag|Kenya}}
| languages =
* {{nowrap|{{flagicon|Somalia}}Af-soomaali}}
*{{nowrap|{{flagicon|Arab League}} Af-carabi}}
| religions = Sunni Islam
| related_groups = [[baad buraale]] [[murursade]] [[hawiye]]
}}
'''Sixawle''' ({{lang-ar|بنو سيحولي}}; {{lang-en|Sixawle}}) waa qabiil ka tirsan beesha '''[[Karanle]]''', oo iyaduna hoos timaada beel-weynta '''[[Hawiye]]''', mid ka mid ah lafaha ugu waaweyn ee bulshada [[Dadka Soomaaliyeed]].
== Dulmar ==
Sixawle waxaa lagu tiriyaa qabiilada Karanle, iyadoo xogta ku saabsan qaab-dhismeedkooda badanaa ku saleysan yahay dhaqanka iyo afka (oral tradition.
== Qaab-dhismeedka ==
Sidaan kasoo xigtay dhaqanka beesha, Sixawle waxay u kala baxaan:
* '''[[Baad]]'''
* '''Buraale (Sanbure)'''
Jufada Baad waxaa lagu tilmaamaa mid ballaaran oo leh jilibyo badan, oo ay ka mid yihiin:
* Ciye Baad
* Shurbul Baad
=== [[Ciye Baad ]]===
Waxaa ka mid ah jufooyin sida:
=== [[Wargube]] ===
*Reer Cabdi
*Reer Cade Boore
*Reer Qaadi
*iyo faracyo kale o
*Qaadiga reerka oo udhigma ugaas iyo garaad wuxuu ahaa Qaadi sheikh Nuur Qaadi macalin Aden [[sheikh Nuur macalin Aden]]Adenoo looga danbeeyay nidaamka dhaqanka beesha
=== Reer Roon ===
**Reer Fiqi muuse
***Reer Hiraab Fiqi
***Reer Yaxye Fiqi
**Reer Garaad (Caamir)
**Reer Sharmaake
**Reer Dhuubane
***Reer Xaabow Fiqi
**Reer Aw Nuur
***Reer Xuseen Fiqi
* Reer Maxamuud Fiqi
*Reer Jibriil Fiqi
*Reer Dhore Fiqi
*Reer Xaaji Cabdiraxmaan (Luuje)
*Reer Faatax
*Reer Bulaale
=== [[Shurbul Baad]] ===
* Talays
** Reer Faarax
** Reer Geedi
** Reer Cali
** Reer Cabdile Rooble
* Iidfure
** Reer Cabdi
** Reer Xuseen
** Reer Alaale
** Reer Makaail
=== Buraale (Sanbure) ===
Waxaa ka mid ah:
* Faarax Samatar
* Xasan Faarax
* Cabdille Faarax
* Xaaji Faarax
* Maxamuud Faarax
=== Asal iyo deegaan ===
Sixawle waxaa asal ahaan degaan dhulka somali galbeed bariga [[Itoobiya]], iyadoo sidoo kale laga helo qaybo ka mid ah koonfurta [[Soomaaliya]] gaar ahaan jubada dhexe.
[[File:Iimey.jpg|thumb|Iimeey]]
Deegaannada lagu tilmaamo inay deegaan ku yihiin waxaa ka mid ah:
[[File:Magalada dhandhame 20260421 161316 karanle.jpg|thumb|waa D/dhandhame ee Deegaanka somalida kililka shanaad sawir hore]]
* Imi (Iimey)
* Babille Baabili
* Fafi Faafi
* Dhan Dhame (Dhan-dhame)
* Afder Zone|Afdheer
Iyo waliba deegaano badan
beeshu waa beel dhib badan madax adag
Dagaal badan deegaanada ay degan yihiin dadka ladagan iskaba daaye
Iyagaa mararka qaar birta iska asla, meelaha ay ku yaryihiinna waxay il gaar ah isaga ilaalshaan dadka ay ladagan,yihiin si,qabiil Ahaan aynan uga mid noqon badalkeedna walaltinimo iyo wadajir kuwada jooga
Wixii intaas dhaafsiisanna dhagta dhiiga udara nimaan shantaada kaareebin sharci kaama reebo
Dagaalna will uunbaa kudhinta ee kuma dhasho beelaha Karanle iyaga lasheegto maahee dadyowgooda
Qabiilo kale masheegtaan in iyaga laga mid noqdo maahee
Qabaail kale kama mid noqdaan:
{{Location map Ethiopia
| width = 300
| float = right
| label = Deegaannada Sixawle
| lat = 5.0
| long = 42.5
| position = right
| caption = Meelaha ugu waaweyn ee ay degaan Sixawle ee Deegaanka Soomaalida Itoobiya
}}
==Dhaqan iyo dhaqaale==
Dhaqanka Beesha Sixawle wuxuu inta badan ku salaysan yahay xoolo-dhaqasho iyo beerasho, iyadoo dhaqaalaha ay umada somali kutiirsan tahay lagu tilmaamo xoolaha nuucyadiisa sida geel, lo’, iyo ari/iwm oo ay kamid yihiin fardaha.
==Nidaamka dhaqanka==
Sida beelaha kale ee Soomaaliyeed, beesha Sixawle waxay leeyihiin nidaam dhaqameed ku dhisan waxa layiraah:
* Xeer Soomaali oo magta lagu kala qaato geel ama lo'
* wexey leeyihin sidokale Hoggaan dhaqameed sida qaadi ugaas, garaad, iyo nabadoonno
jjwitaljuq3h005x3blszd1fi6987av
312079
312077
2026-11-08T16:23:23Z
Cabdi1991
45021
/* Wargube */
312079
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Sixawle Karanle <br>سيحولي كرانلي
| native_name = بنو كرانلي
| image = [[File:Calanka karanle.jpg|thumb|center|Calanka Karanle]]
| population =
| region1 = {{flag|Somalia}}
| region2 = {{flag|Ethiopia}}
| region3 = {{flag|Kenya}}
| languages =
* {{nowrap|{{flagicon|Somalia}}Af-soomaali}}
*{{nowrap|{{flagicon|Arab League}} Af-carabi}}
| religions = Sunni Islam
| related_groups = [[baad buraale]] [[murursade]] [[hawiye]]
}}
'''Sixawle''' ({{lang-ar|بنو سيحولي}}; {{lang-en|Sixawle}}) waa qabiil ka tirsan beesha '''[[Karanle]]''', oo iyaduna hoos timaada beel-weynta '''[[Hawiye]]''', mid ka mid ah lafaha ugu waaweyn ee bulshada [[Dadka Soomaaliyeed]].
== Dulmar ==
Sixawle waxaa lagu tiriyaa qabiilada Karanle, iyadoo xogta ku saabsan qaab-dhismeedkooda badanaa ku saleysan yahay dhaqanka iyo afka (oral tradition.
== Qaab-dhismeedka ==
Sidaan kasoo xigtay dhaqanka beesha, Sixawle waxay u kala baxaan:
* '''[[Baad]]'''
* '''Buraale (Sanbure)'''
Jufada Baad waxaa lagu tilmaamaa mid ballaaran oo leh jilibyo badan, oo ay ka mid yihiin:
* Ciye Baad
* Shurbul Baad
=== [[Ciye Baad ]]===
Waxaa ka mid ah jufooyin sida:
=== [[Wargube]] ===
*Reer Cabdi
*Reer Cade Boore
*Reer Qaadi
*iyo faracyo kale o
*Qaadiga reerka oo udhigma ugaas iyo garaad wuxuu ahaa Qaadi sheikh Nuur Qaadi macalin Aden[[Sheikh Nuur Macalin Aden]]oo looga danbeeyay nidaamka dhaqanka beesha
=== Reer Roon ===
**Reer Fiqi muuse
***Reer Hiraab Fiqi
***Reer Yaxye Fiqi
**Reer Garaad (Caamir)
**Reer Sharmaake
**Reer Dhuubane
***Reer Xaabow Fiqi
**Reer Aw Nuur
***Reer Xuseen Fiqi
* Reer Maxamuud Fiqi
*Reer Jibriil Fiqi
*Reer Dhore Fiqi
*Reer Xaaji Cabdiraxmaan (Luuje)
*Reer Faatax
*Reer Bulaale
=== [[Shurbul Baad]] ===
* Talays
** Reer Faarax
** Reer Geedi
** Reer Cali
** Reer Cabdile Rooble
* Iidfure
** Reer Cabdi
** Reer Xuseen
** Reer Alaale
** Reer Makaail
=== Buraale (Sanbure) ===
Waxaa ka mid ah:
* Faarax Samatar
* Xasan Faarax
* Cabdille Faarax
* Xaaji Faarax
* Maxamuud Faarax
=== Asal iyo deegaan ===
Sixawle waxaa asal ahaan degaan dhulka somali galbeed bariga [[Itoobiya]], iyadoo sidoo kale laga helo qaybo ka mid ah koonfurta [[Soomaaliya]] gaar ahaan jubada dhexe.
[[File:Iimey.jpg|thumb|Iimeey]]
Deegaannada lagu tilmaamo inay deegaan ku yihiin waxaa ka mid ah:
[[File:Magalada dhandhame 20260421 161316 karanle.jpg|thumb|waa D/dhandhame ee Deegaanka somalida kililka shanaad sawir hore]]
* Imi (Iimey)
* Babille Baabili
* Fafi Faafi
* Dhan Dhame (Dhan-dhame)
* Afder Zone|Afdheer
Iyo waliba deegaano badan
beeshu waa beel dhib badan madax adag
Dagaal badan deegaanada ay degan yihiin dadka ladagan iskaba daaye
Iyagaa mararka qaar birta iska asla, meelaha ay ku yaryihiinna waxay il gaar ah isaga ilaalshaan dadka ay ladagan,yihiin si,qabiil Ahaan aynan uga mid noqon badalkeedna walaltinimo iyo wadajir kuwada jooga
Wixii intaas dhaafsiisanna dhagta dhiiga udara nimaan shantaada kaareebin sharci kaama reebo
Dagaalna will uunbaa kudhinta ee kuma dhasho beelaha Karanle iyaga lasheegto maahee dadyowgooda
Qabiilo kale masheegtaan in iyaga laga mid noqdo maahee
Qabaail kale kama mid noqdaan:
{{Location map Ethiopia
| width = 300
| float = right
| label = Deegaannada Sixawle
| lat = 5.0
| long = 42.5
| position = right
| caption = Meelaha ugu waaweyn ee ay degaan Sixawle ee Deegaanka Soomaalida Itoobiya
}}
==Dhaqan iyo dhaqaale==
Dhaqanka Beesha Sixawle wuxuu inta badan ku salaysan yahay xoolo-dhaqasho iyo beerasho, iyadoo dhaqaalaha ay umada somali kutiirsan tahay lagu tilmaamo xoolaha nuucyadiisa sida geel, lo’, iyo ari/iwm oo ay kamid yihiin fardaha.
==Nidaamka dhaqanka==
Sida beelaha kale ee Soomaaliyeed, beesha Sixawle waxay leeyihiin nidaam dhaqameed ku dhisan waxa layiraah:
* Xeer Soomaali oo magta lagu kala qaato geel ama lo'
* wexey leeyihin sidokale Hoggaan dhaqameed sida qaadi ugaas, garaad, iyo nabadoonno
mgu0yfukmvy0wgxuwfs7sfj6fi18nvj
312080
312079
2026-11-08T16:24:40Z
Cabdi1991
45021
/* Wargube */
312080
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Sixawle Karanle <br>سيحولي كرانلي
| native_name = بنو كرانلي
| image = [[File:Calanka karanle.jpg|thumb|center|Calanka Karanle]]
| population =
| region1 = {{flag|Somalia}}
| region2 = {{flag|Ethiopia}}
| region3 = {{flag|Kenya}}
| languages =
* {{nowrap|{{flagicon|Somalia}}Af-soomaali}}
*{{nowrap|{{flagicon|Arab League}} Af-carabi}}
| religions = Sunni Islam
| related_groups = [[baad buraale]] [[murursade]] [[hawiye]]
}}
'''Sixawle''' ({{lang-ar|بنو سيحولي}}; {{lang-en|Sixawle}}) waa qabiil ka tirsan beesha '''[[Karanle]]''', oo iyaduna hoos timaada beel-weynta '''[[Hawiye]]''', mid ka mid ah lafaha ugu waaweyn ee bulshada [[Dadka Soomaaliyeed]].
== Dulmar ==
Sixawle waxaa lagu tiriyaa qabiilada Karanle, iyadoo xogta ku saabsan qaab-dhismeedkooda badanaa ku saleysan yahay dhaqanka iyo afka (oral tradition.
== Qaab-dhismeedka ==
Sidaan kasoo xigtay dhaqanka beesha, Sixawle waxay u kala baxaan:
* '''[[Baad]]'''
* '''Buraale (Sanbure)'''
Jufada Baad waxaa lagu tilmaamaa mid ballaaran oo leh jilibyo badan, oo ay ka mid yihiin:
* Ciye Baad
* Shurbul Baad
=== [[Ciye Baad ]]===
Waxaa ka mid ah jufooyin sida:
=== [[Wargube]] ===
*Reer Cabdi
*Reer Cade Boore
*Reer Qaadi
*iyo faracyo kale o
*Qaadiga reerka oo udhigma ugaas iyo garaad wuxuu ahaa Qaadi sheikh Nuur Qaadi macalin Aden [[Sheikh Nuur Macalin Aden]] oo looga danbeeyay nidaamka dhaqanka beesha
=== Reer Roon ===
**Reer Fiqi muuse
***Reer Hiraab Fiqi
***Reer Yaxye Fiqi
**Reer Garaad (Caamir)
**Reer Sharmaake
**Reer Dhuubane
***Reer Xaabow Fiqi
**Reer Aw Nuur
***Reer Xuseen Fiqi
* Reer Maxamuud Fiqi
*Reer Jibriil Fiqi
*Reer Dhore Fiqi
*Reer Xaaji Cabdiraxmaan (Luuje)
*Reer Faatax
*Reer Bulaale
=== [[Shurbul Baad]] ===
* Talays
** Reer Faarax
** Reer Geedi
** Reer Cali
** Reer Cabdile Rooble
* Iidfure
** Reer Cabdi
** Reer Xuseen
** Reer Alaale
** Reer Makaail
=== Buraale (Sanbure) ===
Waxaa ka mid ah:
* Faarax Samatar
* Xasan Faarax
* Cabdille Faarax
* Xaaji Faarax
* Maxamuud Faarax
=== Asal iyo deegaan ===
Sixawle waxaa asal ahaan degaan dhulka somali galbeed bariga [[Itoobiya]], iyadoo sidoo kale laga helo qaybo ka mid ah koonfurta [[Soomaaliya]] gaar ahaan jubada dhexe.
[[File:Iimey.jpg|thumb|Iimeey]]
Deegaannada lagu tilmaamo inay deegaan ku yihiin waxaa ka mid ah:
[[File:Magalada dhandhame 20260421 161316 karanle.jpg|thumb|waa D/dhandhame ee Deegaanka somalida kililka shanaad sawir hore]]
* Imi (Iimey)
* Babille Baabili
* Fafi Faafi
* Dhan Dhame (Dhan-dhame)
* Afder Zone|Afdheer
Iyo waliba deegaano badan
beeshu waa beel dhib badan madax adag
Dagaal badan deegaanada ay degan yihiin dadka ladagan iskaba daaye
Iyagaa mararka qaar birta iska asla, meelaha ay ku yaryihiinna waxay il gaar ah isaga ilaalshaan dadka ay ladagan,yihiin si,qabiil Ahaan aynan uga mid noqon badalkeedna walaltinimo iyo wadajir kuwada jooga
Wixii intaas dhaafsiisanna dhagta dhiiga udara nimaan shantaada kaareebin sharci kaama reebo
Dagaalna will uunbaa kudhinta ee kuma dhasho beelaha Karanle iyaga lasheegto maahee dadyowgooda
Qabiilo kale masheegtaan in iyaga laga mid noqdo maahee
Qabaail kale kama mid noqdaan:
{{Location map Ethiopia
| width = 300
| float = right
| label = Deegaannada Sixawle
| lat = 5.0
| long = 42.5
| position = right
| caption = Meelaha ugu waaweyn ee ay degaan Sixawle ee Deegaanka Soomaalida Itoobiya
}}
==Dhaqan iyo dhaqaale==
Dhaqanka Beesha Sixawle wuxuu inta badan ku salaysan yahay xoolo-dhaqasho iyo beerasho, iyadoo dhaqaalaha ay umada somali kutiirsan tahay lagu tilmaamo xoolaha nuucyadiisa sida geel, lo’, iyo ari/iwm oo ay kamid yihiin fardaha.
==Nidaamka dhaqanka==
Sida beelaha kale ee Soomaaliyeed, beesha Sixawle waxay leeyihiin nidaam dhaqameed ku dhisan waxa layiraah:
* Xeer Soomaali oo magta lagu kala qaato geel ama lo'
* wexey leeyihin sidokale Hoggaan dhaqameed sida qaadi ugaas, garaad, iyo nabadoonno
chdh1g8h57ybzhxyvixzh2oonrytznp
Sheikh Nuur Macalin Aden
0
47458
312078
298743
2026-11-08T16:21:01Z
Cabdi1991
45021
Sheikh nuur macalin Aden
312078
wikitext
text/x-wiki
{{Macluumaad Qof Madax Ah
| name = Sheikh NuurMacalin Aden <br />شيخ نور معلم آدم
| image =
| image_
| birth_date = 03 March 1954
| birth_place =
| office = Guddoomiyaha,maxakamadda [[Warta Nabada]] <br />
| term_start = 2007
| term_end = 2010
| primeminister =
| predecessor =
| successor =
| office2 = Guddoomiyaha,Maxakamadda Degmada kaaraan [[Muqdisho]]
| term_start2 = 2000
| term_end2 = 2004
| primeminister2 =
| predecessor2 =
| successor2 = [[?]]
| office3 =
| term_start3 =
| term_end3 =
| primeminister3 =
| predecessor3 =
| successor3 =
| residence = Muqdisho, Soomaaliya
| alma_mater = Xamar University
| profession = Wasaaradda waxbarashada soomaaliya bare,1980/1990 <br> Garsoore iyo Khabiir Shareeco
| office4 = Garsoore Maxkamada gobolka banaadir ka shaqeeyey balse ku shaqeeyey saldhiga Wartanabadda
| term_start4=
| term_end4 =
}}
'''Sheikh Nuur Macalin Aden''' ([[Af Ingiriis]]: ''Sheikh Nor Moalim Adam''; [[Af Carabi]]: ''الشيخ نور معلم آدم'') wuxuu ahaa sheikh iyo xaakim ka soo shaqeeyay Muqdisho, gobolka Banaadir.
== Taariikh nololeedkiisa ==
== Sikooban ==
Sheikh Nuur Macalin Aden wuxuu ku dhashay gobolka Jubbada Dhexe horaantii sanadihii kontomaadkii.
Wuxuuna ku Xijaabtay magalada muqdisho asigoo kuguda jira caawinta umadda somaaliyeed ee ladhiban fahanka sharciga [[Garsoorka Soomaaliya]]
Wuxuu waxbarashadiisii ku soo qaatay diini iyo maadi labadaba, gaar ahaan gobollada Jubbooyinka Gedo iyo Bay,dhamaystir keediina jaamacadii Xamar [[Muqdisho]].
[[File:Sheikh Nuuuur.jpg|thumb|Sheikh Nuur macalin Aden <br>alle ha,unaxariisto <br>إنا لله وإنا اليه راجعون لله ما أخذ وله ما أعطى وكل شيءٍ عنده بأجلٍ مسمى ]]
== Shakhsiyaddiisa ==
Sheikh Nuur wuxuu ahaa qof aad u deggan, kalsooni badan, iimaan leh, isla markaana Alle ka cabsi badan.
Wuxuu aad ugu sarreeyay cilmiga diinta, gaar ahaan fiqiga.
== Shaqadii uu u soo qabtay ummadda Soomaaliyeed ==
Alle ha u naxariisto, Sheikh Nuur Macalin Aden (2007–2010) wuxuu ahaa guddoomiyaha maxkamadda Degmada Wardhiigley.markale Xil Ah qabtay Guddomiye maxakamadda Degmada kaaraan,ku shaqeeyay Garsoore Maxkamada gobolka banaadir balse ku shaqeeyey saldhiga Wartanabadda.
Wuxuu soo shaqeeyay xilligii dowladdii TFG laguna magacaabay digreto madaxweyne[[Abdullahi Yusuf Ahmed]] iyo dowladii [[Shariif Axmed]].
Wuxuu ka mid ahaa garsoorayaashii ugu waqtiga dheeraa kadib burburkii dowladdii dhexe ee [[Somalia]]. Sanadkii 1994 ayuu ka mid ahaa garsoorayaashii lagu aasaasay maxkamaddii Degmada Wardhiigley ee loo yaqaanay Xararyaale [[Warta Nabada]].
Intii u dhaxeysay 2010 ilaa 2025 wuxuu ka mid ahaa garsoorayaasha maxkamadda gobolka [[Banaadir]].xitaa2025 December Garsoore saldhiga Warta nabada maxkamadda Gobolka
Sanadkii 2001, wuxuu ka mid ahaa garsoorayaashii maxkamadda racfaanka ee dowladdii kumeel gaarka ahayd ee uu madaxweynaha ka ahaa [[Cabdiqaasim Salaad ]].
Sidoo kale sanadkii 2006, xilligii Maxaakiimta Islaamiga ee Muqdisho, wuxuu ka tirsanaa maxkamadaha racfaanka ee maxaakiimta Islaamiga.
Sheikh Nuur wuxuu ahaa shaqsi si weyn ugu soo adeegay [[Garsoorka Soomaaliya]].
== Dhaqanka iyo doorkiisa bulshada ==
Sheikh Nuur Macalin Aden wuxuu sidoo kale ahaa nin dhaqameed codkar ah, qab weyn, isla markaana dadka garta u kala qaada.
Marka uu garta dhex galo, wuxuu ahaa qof deeqsi ah oo hadalkiisa lagu kalsoonaan jiray.
Wuxuu dhinaca kale si gaar ah ugu adeegayay tolkiisa, gartana ugu kala qaadi jiray si caddaalad ah, iyadoo aan dib loogu soo noqon jirin go’aannadiisa Wanaagsan darteed maadaama Awoowayaashiis
Xukmiin jireen Reerka loogana danbayn jiray go'aanka ugu danbeeya ee Garta.
Wuxuu ku dadaali jiray in xaalka laqaboojiyo laguna dhammeeyo sulux iyo heshiis, taasoo dadka ay aad ugu qadarin jireen.
Alle ha u naxariisto, wuxuu ahaa sheikh, garsoore iyo oday dhaqameed ay jeclaayeen dadkii uu la shaqeeyay iyo guud ahaan bulshada Soomaaliyeed ee taqaanay.
== Tixraacyo ==
{{Reflist}}
cbmfaspwhsyusgynpxgigz0wqc0gjcs
Jilida
0
50817
312081
306136
2026-11-08T19:27:21Z
~2026-59278-06
48213
/* Tixraac */
312081
wikitext
text/x-wiki
'''Jilida''' {{Lang-en|Acting}} waa hawl uu sheeko ku sheegayo jilitaaddeeda jilaa qaata dabeecad—gudaha tiyattarka, televisanka, filimka, raadiyaha, ama wixii warbaahin kale ah ee isticmaasha habka mimetic.
Jilitaaddu waxay ku lug leedahay xirfado kala duwan, oo ay ku jiraan malayn horumaray, kartida shucuureed, muujinta jidhka, qeylada codka, caddaynta hadalka, iyo awoodda lagu fasiro riwaayadda. Jilitaaddu waxay sidoo kale dalbanaysaa awood ay ku isticmaasho lahjadaha, lahjadaha gaarka ah, jilitaanta isla-goobta ah, kormeerka iyo ku-dayashada, mimaajada, iyo dagaalka masraxa. Jilaayaal badani waxay tababar dheer ku qaataan barnaamijyo takhasus leh ama kulliyado si ay u horumariyaan xirfadahan. Inta badan jilaayaasha xirfadlayaasha ah waxay soo mareen tababar ballaaran. Jilaayaasha rag iyo dumarba waxay inta badan leeyihiin macallimiin iyo bareyaal badan oo loogu talagalay tababar dhammaystiran oo ay ku jiraan heesta, shaqada goobta, farsamooyinka imtixaanka jilitaanka, iyo u jilitaanka kaamirada.
Inta badan ilaha hore ee Reer Galbeedka ee baara fanka jilitaanka ({{langx|grc|ὑπόκρισις}}, ''hypokrisis'') waxay kala hadlaan qayb ka mid ah hadal-jeedinta.<ref>Csapo and Slater (1994, 257); ''hypokrisis'', oo macnaheedu yahay "jilitaad," waa erayga loo isticmaalo doodaha ku saabsan gaarsiinta hadal-jeedinta.</ref>
== Taariikh ==
{{Main|History of theatre}}
Mid ka mid ah jilaayaashii ugu horreeyay ee la ogyahay wuxuu ahaa Giriiggii hore oo lagu magacaabo Thespis oo ka tirsanaa Icaria ee Ateenay. Isagoo qoraya laba qarni ka dib dhacdada, Aristotle kitaabkiisa ''[[Poetics (Aristotle)|Poetics]]'' ({{circa|335 BCE}}) wuxuu soo jeedinayaa in Thespis uu ka tallaabsaday dithyrambic kooxda heesaha oo uu kala hadlay sidii dabeecad gooni ah. Kahor Thespis, kooxda heesaha waxay wadday sheeko-sheegid (tusaale ahaan, "Dionysus ayaa sidan sameeyay, Dionysus wuxuu yiri"). Markii Thespis uu ka soo baxay kooxda heesaha, wuxuu u hadlay sidii haddii uu yahay dabeecadda (tusaale ahaan, "Anigu waxaan ahay Dionysus, tan waan sameeyay"). Si loo kala saaro hababkan sheeko-sheegidda ee kala duwan—jilitaanka iyo sheeko-sheegidda—Aristotle wuxuu isticmaalaa ereyada "mimesis" (iyada oo loo marayo jilitaanka) iyo "diegesis" (iyada oo loo marayo sheeko-sheegidda).<ref>{{Cite web |last=Halliwell |first=Stephen |date=2013-09-12 |title=Diegesis – Mimesis |url=https://www-archiv.fdm.uni-hamburg.de/lhn/node/36.html |access-date=2024-09-11 |website=The living handbook of narratology |publisher=[[University of Hamburg]]}}</ref> Magaca jilaaga Giriigga ah ee Thespis ayaa laga soo qaatay erayga "thespian".
== Tababarka ==
{{Further|Drama school}}
[[File:Student's studio 1915.jpg|thumb|right|Xubnaha Istuudiyaha Koowaad, oo uu kula billaabay Stanislavski horumarinta nidaamkiisa tababarka jilaaga, kaas oo saldhig u ah tababarka ugu badan ee xirfadleyda ah ee Reer Galbeedka.]]
Kulliyadaha iyo duugisyada riwaayadaha waxay inta badan bixiyaan tababar laba ilaa afar sano ah oo ku saabsan dhammaan dhinacyada jilitaanka. Jaamacaduhu badanaa waxay bixiyaan barnaamijyo saddex ilaa afar sano ah, kuwaas oo ardaygu badanaa awood u leeyahay inuu doorto inuu diiradda saaro jilitaanka, halka uu sii wado barashada dhinacyada kale ee tiyaatarka. Dugsiyadu way ku kala duwan yihiin habkooda, laakiin Waqooyiga Ameerika habka ugu caansan ee la baro wuxuu ka soo jeedaa nidaamka Konstantin Stanislavski, kaas oo laga soo saaray oo laga caan-bixiyay Ameerika sida method acting ay sameeyeen Lee Strasberg, Stella Adler, Sanford Meisner, iyo kuwo kale.
Hababka kale waxaa ka mid ah jihayn jidheed oo badan, sida midka ay dhiirrigeliyahaan ku-dhaqmeeyaasha tiyaatarka ee kala duwan sida Anne Bogart, Jacques Lecoq, Jerzy Grotowski, ama Vsevolod Meyerhold. Fasaladu waxay kaloo ka mid noqon karaan psychotechnique, shaqada maaskarada, tiyaatarka jismiga, improvisation, iyo jilitaanka kaamirada.
Iyadoo aan loo eegin habka dugsigu leeyahay, ardaydu waa inay fildaan tababar xoog leh oo ku saabsan fasiraadda qoraalka, codka, iyo dhaqdhaqaaqa. Codsiyada barnaamijyada riwaayadaha iyo kulliyadaha waxay inta badan ku lug leeyihiin imtixaan jileed ballaaran. Qof kasta oo ka weyn da'da 18 sano caadi ahaan wuu codsan karaa. Tababarka waxaa kale oo laga bilaabi karaa da' yar. Fasalada jilitaanka iyo dugsiyada xirfadleyda ah ee la eegto dadka da'doodu ka hooseyso 18 waa kuwo baahsan. Fasaladan waxay u soo bandhigaan jilaayaasha da'da yar dhinacyada kala duwan ee jilitaanka iyo tiyaatarka, oo ay ku jirto daraasadda goobaha.
Tababarka kordhay iyo soo-bandhigidda hadal-jeedinta dadweynaha waxay u oggolaaneysaa dadka inay ilaashadaan fizioloji dagan oo deggan.<ref>{{cite journal|last1=Zuardi|last2=Crippa|last3=Gorayeb|title=Human experimental anxiety: actual public speaking induces more intense physiological responses than simulated public speaking.|journal=Sci Elo Brazil|date=2012|volume=35|issue=3|pages=248–253|doi=10.1590/1516-4446-2012-0930|pmid=24142085|doi-access=free}}</ref> Cabbiraadda garaaca wadnaha ee qofka hadlaya dadweynaha hortooda ayaa laga yaabaa inay ka mid tahay hababka ugu fudud ee lagu qiimeeyo isbeddellada stress, maadaama garaaca wadnaha uu kordho marka ay timaado walwal. Sida jilaayaashu u kordhiyaan jilitaankooda, garaaca wadnaha iyo calaamadaha kale ee walwalka ayaa yaraan kara.<ref>{{cite journal|last1=Mesri|first1=Bita|last2=Niles|first2=Andrea|last3=Pittig|first3=Andre|last4=LeBeau|first4=Richard|last5=Haik|first5=Ethan|last6=Craske|first6=Michelle|title=Public speaking avoidance as a treatment moderator for social anxiety disorder.|journal=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry|date=2017|volume=55|pages=66–72|doi=10.1016/j.jbtep.2016.11.010|pmc=5315620|pmid=27915159}}</ref> Tani waa mid aad muhiim ugu ah tababarka jilaayaasha, maadaama istiraatiijiyadaha la qabsiga ee laga helay soo-bandhigidda la kordhiyay ee hadal-jeedinta dadweynaha ay nidaamin karaan walwalka qarsan iyo kan muuqda.<ref>{{cite journal|last1=Gyurak|first1=Anett|last2=Gross|first2=James|last3=Etkin|first3=Amit|title=Explicit and Implicit Emotion Regulation: A Dual-Process Framework|date=2012|volume=3|issue=25|pages=400–412|pmc=3280343|pmid=21432682|doi=10.1080/02699931.2010.544160|journal=Cogn Emot}}</ref> Marka la tago hay'ad ku takhasustay jilitaanka, fursadda kordhaysa ee jilitaanka waxay horseedaysaa fizioloji ka dagan iyo hoos u dhaca walwalka iyo saameynteeda jirka. Saamayntani waxay ka soo jeeni karaan caafimaadka hoormoonka ilaa garashada taas oo saameyn karta tayada nolosha iyo waxqabadka.<ref>{{cite journal|last1=Sonia|first1=Lupien|last2=McEwen|first2=Bruce|last3=Gunnar|first3=Megan|last4=Hein|last4=Christine|title=Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition|journal=Nature Reviews Neuroscience|date=2009|pages=434–445|volume=10|issue=6|doi=10.1038/nrn2639|pmid=19401723|s2cid=205504945}}</ref>
==Tixraac==
{{IMDb name|nm19072497}}<references />{{gumud}}
9qoaao4wuktegbpqhxqexg9aj0res03
Template:No image carousel
10
54162
312092
2026-11-09T11:02:07Z
Isma4l
41797
/* */
312092
wikitext
text/x-wiki
__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__<includeonly>[[Category:Pages with Image Carousel disabled]]</includeonly><noinclude>
{{documentation}}
</noinclude>
ny0xq3cyycwl0v4v74alrt6j7fzzama
Template:Spellnum per MOS
10
54163
312093
2026-11-09T11:03:10Z
Isma4l
41797
/* */
312093
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Spellnum per MOS|main|{{{1|}}}|forcenum={{{forcenum|}}}|zero={{{zero|}}}|adj={{{adj|}}}|ord={{{ord|}}}|us={{{us|}}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude>
fwa2lswd6h055nl5auhdvaml8qbvocq
Module:Spellnum per MOS
828
54164
312094
2026-11-09T11:05:05Z
Isma4l
41797
Abuuray
312094
Scribunto
text/plain
local p = {}
local words = {"kun", "milyan", "bilyan", "tilyan"} -- Ubaahan meyno inaan ka sii sareeyno tan.
-- Wuxuu u adeegaa qoraallada kale. Wuxuu qaataa doodaha (arguments):
-- - 1: qoraal ama tiro, qiimaha loo badalayo
-- - forcenum: qoraal oo loogu talagalay Template:Yesno, wuxuu tiro ahaan u muujinayaa dhammaan n ≥ 10.
-- - dookha habaynta ee spellnum: zero, adj, ord, us
function p.spellnum(args)
local frame = mw.getCurrentFrame()
local numeral = tonumber((string.gsub(args[1], ",", "")))
if not numeral then
return args[1]
end
local pass_zero = "zero"
if args['zero'] ~= nil and args['zero'] ~= '' then
pass_zero = args['zero']
end
-- Had iyo goor muuji tirooyinka taban, kuwa jajabka ah, ama haddii (forcenum iyo numeral >= 10).
if numeral < 0 or
math.fmod(numeral, 1) ~= 0 or
(numeral >= 10 and frame:expandTemplate{ title = 'yesno', args = {args['forcenum']} } == 'yes') then
return mw.language.getContentLanguage():formatNum(numeral)
end
-- Tirooyinka u badal erayo
local spelled = frame:expandTemplate{ title = 'spellnum', args = {
numeral, zero = pass_zero, adj = args['adj'], ord = args['ord'], us = args['us']}}
-- Soo celi tirooyinka haddii ay ka badan yihiin laba eray, haddii kale soo celi erayada
if mw.ustring.find(spelled,'%a+[ %-]%a+[ %-]%a+') then
-- Qabo tirooyinka ka waaweyn hal milyan
if numeral >= 1000000 and numeral <= 1000000000000000 then
local size = math.min(4, math.floor(math.log10(numeral) / 3))
numeral = numeral / 1000^size
return ({"%.1f ", "%d ", "%d "})[1 + math.floor(math.log10(numeral))]:format(numeral) .. words[size]
end
return mw.language.getContentLanguage():formatNum(numeral)
else
return spelled
end
end
function p.main(frame)
return p.spellnum(frame.args)
end
return p
hg0k9enc22vj837oh7np8qm4a4h1koa
Template:Number to word
10
54165
312095
2026-11-09T11:06:19Z
Isma4l
41797
/* */
312095
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke:ConvertNumeric|numeral_to_english
| {{{1|}}}
| adj={{{adj|}}}
| case={{{case|}}}
| ord={{{ord|}}}
| sp={{#ifeq:{{{us}}}|on|us|}}
| zero={{{zero|}}}
}}</includeonly><noinclude>
{{documentation}}
<!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKI LINKS TO THE DOC PAGE -->
</noinclude>
fkbko6cntuqjluzzy8usa6yw29ktbue
Template:Spellnum
10
54166
312096
2026-11-09T11:07:39Z
Isma4l
41797
/* */
312096
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Template:Number to word]]
5mml8rgclw6qq7ybxnmn5k6gz83aypw
Template:Update inline
10
54167
312104
2026-11-09T11:34:30Z
Isma4l
41797
/* */
312104
wikitext
text/x-wiki
{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B=
<!--{{Update-inline}} begin-->{{Fix
| subst = <includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly>
| link = Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers#Chronological items
| text = cusbooneysiin ayaa loo baahan yahay{{#if:{{{?|}}}|?}}
| title = {{{reason|This information {{#if:{{{?|}}}|may be|is}} in need of an update.}}}
| date = {{{date|}}}
| nocat = {{{nocat|false}}}
}}{{DMCA|{{#if:{{{?|}}}|Articles containing potentially dated statements|Wikipedia articles in need of updating}}|from|{{{date|}}}|{{#if:{{{?|}}}|All articles containing potentially dated statements|All Wikipedia articles in need of updating}} }}<!--{{Update-small}} end-->
}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
4afkb1uoplxfph87d6orb1657cf89wl
Template:Ordinal to word
10
54168
312105
2026-11-09T11:36:00Z
Isma4l
41797
Bog cusub: <includeonly>{{safesubst:<noinclude />#invoke:ConvertNumeric|numeral_to_english | {{{1|}}} | adj={{{adj|}}} | case={{{case|}}} | ord=on | sp={{#ifeq:{{{us}}}|on|us|}} | zero={{{zeroth|{{{zero|}}}}}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKI LINKS TO THE DOC PAGE --> </noinclude>
312105
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{safesubst:<noinclude />#invoke:ConvertNumeric|numeral_to_english
| {{{1|}}}
| adj={{{adj|}}}
| case={{{case|}}}
| ord=on
| sp={{#ifeq:{{{us}}}|on|us|}}
| zero={{{zeroth|{{{zero|}}}}}}
}}</includeonly><noinclude>
{{documentation}}
<!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKI LINKS TO THE DOC PAGE -->
</noinclude>
0p5jva0z9fn3onivlgizlfmo7lt04ku
Template:Largest Wikipedias/graph
10
54169
312106
2026-11-09T11:37:23Z
Isma4l
41797
/* */
312106
wikitext
text/x-wiki
{| width=100%
|+ '''Maqaallada 20-ka qaybood ee Wikipedia ee luqadaha ugu waaweyn''' <br>
(sida ay yihiin {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}})<ref>{{cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#All_Wikipedias_ordered_by_number_of_articles |title=Liiska Wikipediyada |website=Wikimedia Meta-Wiki |access-date={{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}</ref> <br>
|- style="text-align:center;border-style:solid; border-color:black; border-width:1px;" |
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 1
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 2
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 3
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 4
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 5
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 6
| colspan=2 style="border-right:solid black 1px;" | 7
|-
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" |
| width=7.1% style="border-right:solid black 1px;" | <br/>
|-
| colspan=14 style="overflow-x: auto; " |
{| style="text-align:left;" |
|-
|{{for nowiki|<!-- Digniin: ha tirtirin xariiqdan cusub -->
|<nowiki>
{{Largest Wikipedias/graph/bar|{{{i}}}}}</nowiki>|count=20}}
|}
|}<noinclude>
{{doc}}
</noinclude>
cp8kt9th1n4voioa5y0uzodl5rdpdja
Template:For nowiki
10
54170
312107
2026-11-09T11:37:48Z
Isma4l
41797
/* */
312107
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke: For nowiki|main}}</includeonly><noinclude>
{{documentation}}</noinclude>
52mhddapimx93jghmt2q2pukluxpwb8
Module:For nowiki
828
54171
312108
2026-11-09T11:38:34Z
Isma4l
41797
Abuuray
312108
Scribunto
text/plain
local p = {}
local function doLoop(frame, args, code, sep, offset, argstosub, conjunction)
local result = {}
code = mw.text.unstripNoWiki(code)
code = code:gsub('<', '<'):gsub('>', '>')
for i, value in ipairs(args) do
if i > offset then
argstosub["i"] = i - offset
argstosub["1"] = value
local actualCode = code:gsub("{{{([^{}|]*)|?[^{}]*}}}", argstosub)
table.insert(result, frame:preprocess(actualCode))
end
end
if conjunction then
return mw.text.listToText(result, sep, conjunction)
else
return table.concat(result, sep)
end
end
function p.main(frame)
local args = frame:getParent().args
local sep = args[1]
local code = args.code or args[2]
local offset = args.code and 1 or 2
local start = args.start or 1
local argstosub = {}
for key, value in pairs(args) do
if not tonumber(key) and key ~= "i" and key ~= "count" then
argstosub[key] = value
end
end
local countArg = args.count and tonumber(args.count);
if countArg then
offset = 0
args = {}
for i = 1, countArg do
args[i] = i + start - 1
end
end
return doLoop(frame, args, code, sep, offset, argstosub, frame:getParent().args.conjunction)
end
function p.template(frame)
local sep = frame.args[1]
local code = frame.args[2] or frame.args.code
local offset = tonumber(frame.args.offset) or 0
return doLoop(frame:getParent(), frame:getParent().args, code, sep, offset, {}, frame.args.conjunction)
end
return p
3mpjfcz7e9bonkqst40bmtdyg78m82j
Template:Largest Wikipedias/graph/bar
10
54172
312109
2026-11-09T11:39:32Z
Isma4l
41797
/* */
312109
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><tr><td> <div style="background-color:rgb(200,200,200); width:{{#Expr:({{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|{{{1}}}}}}}/7000000)*900}}px; padding-left:1em; height:18px; font-size:90%; text-align:right;">{{Wikipedia rank by size/WP|{{{1}}}}} {{NUMBEROF|ARTICLES|{{Wikipedia rank by size|{{{1}}}}}|N}} </div>
</td></tr></includeonly><noinclude>{{Documentation}}
</noinclude>
4jj8ifetup9wuhk4ll9sjthka3ysveh