Wikipedia sqwiki https://sq.wikipedia.org/wiki/Faqja_kryesore MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Speciale Diskutim Përdoruesi Përdoruesi diskutim Wikipedia Wikipedia diskutim Skeda Skeda diskutim MediaWiki MediaWiki diskutim Stampa Stampa diskutim Ndihmë Ndihmë diskutim Kategoria Kategoria diskutim Portal Portal diskutim TimedText TimedText talk Moduli Moduli diskutim Event Event talk 0 3886 2978630 2940993 2026-05-08T16:05:22Z ~2026-27878-19 187183 2978630 wikitext text/x-wiki {{Infobox mbretër | emri = Bardhyli I | tekst_titulli = Mbret i Dardanisë | figura = Stamp of Albania - 1990 - Colnect 157048 - Bardylis c 448 358 BC King of Dardanian Kingdom.jpeg | figura_madhësia = 180px | mbretërimi = 393 – 358 pr.K | vazhdimësia = Mbret i [[Mbretëria e Dardanisë|Dardanisë]] | paraardhës = vet | lloji_paraardhësit= Paraardhësi | pasardhës = [[Kliti]] | lloji_pasardhësit = Pasardhësi | fëmijë = [[Kliti]] | emri_lindjes = Bardhyl | data_lindjes = 448 pr.K | vendi_lindjes = | data_vdekjes = 358 pr.K (90 vjeç) | vendi_vdekjes = [[Beteja e Luginës së Erigonit|Lugina e Erigonit]] | besimi = [[Mitologjia ilire|Besimi ilir]] | profesioni = Minator }} '''Bardhyli''' ishte një nga figurat më të rëndësishme të historisë së hershme [[Ilirët|ilire]]. Ai njihet si mbreti i parë i dokumentuar i [[Iliria|Ilirisë]] dhe themeluesi i dinastisë së parë të njohur që bashkoi disa fise ilire nën një sundim të përbashkët. Bardhyli nuk ishte thjesht një udhëheqës ushtarak i aftë, por edhe një strateg politik që kërkonte të forconte pozitat e Ilirisë përballë fuqive të tjera të mëdha të kohës. Gjatë sundimit të tij, Bardhyli kishte për qëllim ta shndërronte Ilirinë në një fuqi rajonale të vërtetë. Ai jo vetëm që bashkoi shumë fise të jugut ilir, por edhe ndërhyri vazhdimisht në punët e brendshme të [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë së lashtë]]. Në disa raste, ai arriti të mposhtte forcat [[Maqedonët (greqishtfolës)|maqedonase]] dhe ato [[Molosët|molose]], duke i detyruar të tërhiqeshin dhe duke zgjeruar kështu kufijtë e mbretërisë së tij në drejtim Maqedonisë e Sipërme, përfshirë edhe rajonin strategjik të [[Lynkestia|Lynkestisë.]] Më tej, ai vendosi ndikimin e tij edhe në vetë Maqedoninë, duke sunduar atë përmes një [[mbret vasal]] që i shërbente interesave të Ilirisë. Kjo tregon qartë se para ngritjes së fuqisë maqedonase nën [[Filipi II i Maqedonisë|Filipin II]] dhe [[Aleksandri i Madh|Leka i Madh]], Ilirët – nën drejtimin e Bardhylit – përbënin fuqinë dominuese në Ballkanin Jugor. == Etimologjia == Pavle Ivić dhe Alexandru Rosetti e kanë lidhur emrin Bardhyli me [[Gjuha shqipe|shqipen]] ''i bardhë'' "e bardhë",<ref>Pavle Ivić, 1985 [https://books.google.com/books?ei=N7q-TI2LBcnHswa-yejSDQ&ct=result&id=DAQbAAAAIAAJ&dq=Bardylis+bardh&q=Bardylis#search_anchor Zbornik Šeste jugoslovenske onomastičke konferencije: Donji Milanovac], p. 59</ref><ref>Alexandru Rosetti, 1973 [https://books.google.com/books?ei=XpO-TOC3IISPswb1q8GpDQ&ct=result&id=6X0IAQAAIAAJ&dq=Br%C3%A8ve+histoire+de+la+langue+roumaine+des+origines+%C3%A0+nos+jours&q=Bardylis#search_anchor Brève histoire de la langue roumaine des origines à nos jours], p. 52</ref> ndërsa një opinion tjetër e shpjegon emrin si kombinim i ''i bardhë'' me shqipen ''yll'' "yll". Sipas Stuart Edward Mann, ky interpretim i dytë është një etimologji popullore. Gjuhëtari gjerman [[Paul Kretschmer]] argumenton se emri Bardhyli lidhet me fjalën "bardulos", që sipas tij do të thotë "gri" në [[Mesapishtja|gjuhën]] e [[Mesapët|Messapii]] në Italinë jugore.<ref>{{Cite book|last=Toynbee|first=Arnold Joseph|url=https://books.google.com/books?id=_18bAAAAYAAJ&q=%22or+%27Bardylis%27+%28Diodorus%2C+Book+XVI%2C+chap.+4%2C+%C2%A7+3%29%2C+or+%27Bardyllis%27+%28Plutarch%2C+Pyrrhus%2C+chap.+9%29+is+related+to+the+word+%27bardulos%27%2C+meaning+%27grey%27%2C+in+the+%27Messapian%27+%28i.e.+Calabrian%29+language.%22|title=Some problems of Greek history|date=1969|publisher=Oxford University Press|page=116|quote="or 'Bardylis' (Diodorus, Book XVI, chap. 4, § 3), or 'Bardyllis' (Plutarch, Pyrrhus, chap. 9) is related to the word 'bardulos', meaning 'grey', in the 'Messapian' (i.e. Calabrian) language."}}</ref> == Biografia == Bardhyli lindi rreth vitit 448 para Krishtit. Ai arriti të bëhej mbret pavarësisht nga rrënjët e tij të përulura. Qymyrxhi dhe minator qymyrguri,<ref>{{Harvnb|Wilkes|1996}}</ref> mori pushtetin me dhunë pasi gëzonte simpatinë e luftëtarëve dardanë, sepse plaçkën e luftës e ndante në mënyrë të drejtë dhe të paanshme. Bardhyli nuk [[Syrra|pasoi Sirrasin]], por mbretin e mëparshëm ilir, i cili kishte lidhur një traktat paqeje me [[Amintesi II|Amyntas II]] mbi kontrollin e Lynkestëve. Bardhyli arriti të bashkonte fiset e ndryshme ilire dhe shpejt e bëri Dardaninë në një fuqi të frikshme në [[Ballkani|Ballkan]], duke rezultuar në një ndryshim në marrëdhëniet me Maqedoninë. Nuk ka asgjë të regjistruar për të identifikuar qendrën e pushtetit dardan, me përjashtim të faktit se fitorja e Filipit në vitin 358 p.e.s. përfshiu që ai fitonte edhe kontrollin e Lynkestis. Prandaj, kryeqyteti i Bardhylit mund të ketë qenë i vendosur në këtë rajon. Megjithatë, selia e pushtetit mund të ketë qenë e vendosur në zemër të shtetit dardan, që korrespondon me atë që sot është Kosova.  Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshëm ilirë, zhvilloi si aspektin ushtarak ashtu edhe atë ekonomik të shtetit të tij. Subjektet e tij, Damastinët, filluan të nxjerrin monedha argjendi të shkëlqyera nga shek. 395 p.e.s. në qytetin ilir të [[Damastioni|Damastionit]] . Këto monedha adoptuan një version të monedhave standarde dhe disa emblema të Lidhjes së atëhershme të fuqishme Kalcidiane. Ata eksportonin edhe argjend në formë shufre. Monedha të tjera u emetuan rreth vitit 365 para Krishtit në Daparria, një qytet minierash në atë që sot është [[Kosova|Kosova, i]] cili përdorte të njëjtat standarde dhe lloje si monedhat e Damastionit. Shpërndarja e monedhave sugjeron se Bardhyli zhvillonte tregti të gjërë brenda [[Ballkani|Ballkanit]] qendror dhe në veri deri në [[Lumi i Danubit|Danub]], i cili ishte larg zonave të dominuara nga tregtarët [[Grekët e sotëm|grekë.]] Dionisi i Sirakuzës u përpoq të përfitonte nga tregtia në rritje e Bardhylit kur krijoi koloni në Adriatik. Është e mundshme që Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshme ilire, ndërtoi disa qytete të fortifikuara, për Lyhnidin dhe Pelionin në Lynkesti.<ref>The Cambridge ancient history: The fourth century B.C. Από τον/την D. M. Lewis, John Boardman</ref> Bardhyli ishte një sundimtar ambicioz ilir, i cili (sipas [[Tertuliani|Tertulianit]] ) pasi pa një shenjë në ëndërr, filloi një sërë fitoresh ushtarake të cilat i lejuan të shtrinte sundimin ilir mbi [[molosët]] dhe fiset e tjera rajonale, deri në kufijtë e [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë.]]. Sipas burimeve të lashta, Bardhyli jetoi mbi 90 vjet. Po sipas këtyre burimeve, Bardhyli jetoi një kohë të gjatë dhe ishte në një moshë të shtyrë kur u përball me [[Filipi II i Maqedonisë|Filipin II të Maqedonisë]] në vitin 358 para Krishtit dhe në duart e të cilit vdiq pasi Filipi refuzoi ofertën e tij të paqes bazuar në mbajtjen e tokave të pushtuara nga ana e Bardhylit. [[Grabosi|Grabos]] shfaqet si një tjetër mbret i fuqishëm ilir pas vdekjes së Bardhylisit. Djali Bardhylit [[Kliti|Kleiti]] u revoltua me ndihmën e [[Taulantët|Taulantian]] dhe mbretit të tyre [[Glauku|Glaukias]] kundër [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]] në [[Rrethimi i Pelionit|rrethimin e Pelium]] ndërmarrë në vitin 335 para Krishtit. [[Skeda:Dionysius_of_Syracuse_military_expedition_for_Alcetas_Map_(English).png|djathtas|parapamje|250x250px| Ekspedita ushtarake e Bardhylit në Epir]] == Shih edhe == * [[Iliria]] * [[Dardana]] * [[Mbretëria e Ilirisë]] * [[Mbretëria e Dardanisë]] * [[Lista e personaliteteve ilire|Lista e sundimtarëve të Ilirisë]] == Literatura == * Cabanes, Pierre. (1988) Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416 * Ceka, Neritan. (2013) The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467 * Elsie, Robert. (2010) Historical dictionary of Albania. 2nd ed. Lanham: Scarecrow Press. 2010. European Historical Dictionaries, 75. ISBN 9780810861886 * Gilkes, Oliver (2013) Albania: An archaeological guide. London; New York: I. B. Tauris. 2013. ISBN 9781780760698 * {{cite book|last=Mortensen|first=Kate|chapter=The Career of Bardylis|title=The Ancient World|volume=22|year=1991|publisher=Ares Publishers|pages=49–59|url=https://books.google.com/books?id=khAiAQAAIAAJ}} * {{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=The Illyrians|year=1996|orig-year=1992|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishers Limited|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C}} * {{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=The Illyrians: history and culture|url=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|year=1977|publisher=Noyes Press|isbn=978-0-8155-5052-5}} * {{cite book|last=Howe|first=T.|chapter=Plain tales from the hills: Illyrian influences on Argead military development|editor-last1=Müller|editor-first1=S.|editor-last2=Howe|editor-first2=Tim|editor-last3=Bowden|editor-first3=H.|editor-last4=Rollinger|editor-first4=R.|title=The History of the Argeads: New Perspectives|publisher=Wiesbaden|year=2017|isbn=978-3447108515|url=https://books.google.com/books?id=3_S_swEACAAJ}} * Pollo, S. & Puto, A. (1981) The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X * {{cite web|last=Smith|first=William|year=1870|title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|page=463|url=http://ancientlibrary.com/smith-bio/0472.html|publisher=The Ancient Library|quote=Bardylis|access-date=24 tetor 2021|archive-date=3 mars 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060303194635/http://ancientlibrary.com/smith-bio/0472.html|url-status=dead}} == Referime == {{reflist}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë]] 5faoexm77c868ejk8un48pc3uysoq14 0 4790 2978749 2853698 2026-05-09T10:56:21Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978749 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Besnik Hasi 2016.jpg|thumb|250px|Besnik Hasi]] '''Besnik Hasi''' lindi më [[25 dhjetor]] [[1971]] në [[Gjakova|Gjakovë]]<ref name="transfermarkt">{{cito uebin|title=Besnik Hasi - Player Profile|url=https://www.transfermarkt.com/besnik-hasi/profil/spieler/6510|website=transfermarkt.com|publisher=Transfermarkt|accessdate=20 nëntor 2017}}</ref> dhe është 1 ish-futbollist profesionist. Besnik Hasi si fëmijë mori hapat e parë drejt një kariere të sukseshme ndërkombëtare e cila fillon me angazhimin e tij në skuadren Kroate '''NK Dinamo''' ''Pancevo'' në vitin [[1990]]. Nga këtu kalon më [[1992]] në '''NK Zagreb''' dhe pas një viti kthehet në Kosovë tek '''KF Prishtina''' ku luajti gjatë sezonit [[1992]] - [[1993]]. Në skuadrën Kroate '''NK Samobor''' kaloi në sezonin [[1993]] - [[1994]] dhe nga aty më [[1995]] bën 1 kontratë me skuadren Belge '''KRC Genk''' ku qëndroi deri në vitin [[2000]]. Nga viti [[2000]] deri në verën e vitit 2005 luan për skuadren Belge RSC Anderlecht. Gjatë asaj vere erdhi kalimi tek skuadra tjetër belge SC Lokeren. Karrierën si futbollist e mbylli tek klubi belg Cercle Brugge. Momentalisht është ndihmës-trajner tek RSC Anderlecht. Hasi mund të luante në mesfushë dhe në mbrojtje dhe në lojen e tij dominonte përdorimi i këmbës së majtë. Besnik Hasi po ashtu ka dhënë kontributin e tij edhe për kombëtaren. Ndeshja e tij e parë me kombëtaren ka qenë ndeshja ndaj Gjermanisë në Leverkusen në vitin 2001. Kombëtarja humbi me rezultatin 2-1 por Hasi bëri 1 ndeshje shumë të mirë. Që prej atëhere ka qenë gjithnjë pjesë e pandarë e ekipit kombëtar. Me kombëtaren ka luajur 28 ndeshje dhe ka shënuar një gol, gjatë ndeshjes së parë të kombëtares nën drejtimin e Otto Barić kundër Bjellorusisë në Minsk. Gjatë kësaj ndeshjeje ai luajti si qendërmbrojtës dhe mbajti për herë të parë edhe shiritin e kapitenit. Ai është edhe një nga lojtarët shqiptarë me më shumë ndeshje në kompeticionet ndërkombëtare pasi ka luajtur rregullisht në Kupat e Evropës me Anderlechtin. == Kariera == :1988-[[Liria Pirzeren]]-1990 :1990-[[NK Zagreb]]-1992 :1992-[[FK Dinamo Pančevo]]-1993 :1993-[[KF Prishtina]]-1994 :1994-[[NK Samobor]]-1995 :1995-[[KRC Genk]]-1997 :1997-[[TVS München]]-1998 :1998-[[KRC Genk]]-2000 :2000-[[Anderlecht]]-2006 :2006-[[SC Lokeren]]-2007 :2007-[[Cercle Brugge]]-2008 == Karriera si trajner == :2014-[[RSC Anderlecht]]-2016 :2016-[[Legia Varshava]]-2016 :2017-Olympiakos-2017<ref name="sport24gr">{{cito uebin|title=ΟΡΙΣΤΙΚΟ: Τέλος ο Χάσι από τον Ολυμπιακό|url=http://www.sport24.gr/football/omades/Olympiakos/oristiko-telos-o-xasi-apo-ton-olympiako.4861656.html|website=sport24.gr|publisher=SPORT24|accessdate=2 tetor 2017|date=25 shtator 2017|archive-date=26 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926221811/http://www.sport24.gr/football/omades/Olympiakos/oristiko-telos-o-xasi-apo-ton-olympiako.4861656.html|url-status=dead}}</ref> == Shiko edhe këtë == * [[Lista e futbollistve shqiptarë në diasporë|Futbollist shqiptar në botë]] == Referime == <references /> == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20050406162742/http://fshf.akkett.it/squadra.asp?id_squadra=69&ndx_giocatore=13 Besnik Hasi] ([[Federata Shqiptare e Futbollit]]) * [https://web.archive.org/web/20051215101121/http://tifozatkuqezi.com/sporti-skuadra.php?id=16 Besnik Hasi] ([[Tifozat Kuq e Zi]]) * [https://web.archive.org/web/20050628083607/http://www.albaniasoccer.com/main/Besnik_Hasi.htm Besnik Hasi] (AlbaniaSoccer) {{DEFAULTSORT:Hasi, Besnik}} [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1971]] [[Kategoria:Njerëz nga Gjakova]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Sportistë nga Gjakova]] [[Kategoria:Trajnerë në R.S.C. Anderlecht]] {{fut-cung}} 2xvwu1xb6s5dt5b06yngr4xlru6c2ic 0 5932 2978659 2941062 2026-05-08T18:58:26Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978659 wikitext text/x-wiki {{coord|41.1039|N|20.4044|E|source:wikidata|display=title}} {{Infobox settlement | name = [[File:Flag of the Republic Ilirida.png|24px]] '''Strugë''' | native_name = Струга | settlement_type = Qytet | image_flag = Flag of Struga Municipality.svg | flag_link = Flamuri i Strugës | image_seal = Coat of arms of Struga Municipality.svg | seal_link = Stema e Strugës |Stema_gjerësia = | image_skyline = Aerial view of Struga, Lake Ohrid & Black Drin (7).jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni jugperëndimor (Maqedoni)|Jugperëndimor]] |Komuna = [[Komuna e Strugës|Strugë]] |Kryetari i Komunës = [[Ramiz Merko]] |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = 225 | population_total = 16,559 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = 2107 <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = Strugan |Krahina = |Lartësia = 675 |Zona Kohore = +1 [[Central European Time|CET]] |Ora Verore = +2 [[Central European Summer Time|CEST]] | postal_code = 6330 |Prefiksi = +389 46 | registration_plate = [[Skeda:Struga car plate.jpg|parapamje]] | website = [http://www.struga.gov.mk/ struga.gov.mk] |E-Posta = info@struga.gov.mk <!--Harta--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=10 | gjer_s=00 | gjer_dr =N | gjat_g=20 | gjat_m=40 | gjat_s=00 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} '''Struga''' është qytet dhe qendër e ame të njëjtin emër që shtrihet në pjesën [[Jugperëndimi (gjeografi)|jugperëndimore]] të [[Maqedonia e Veriut|Maqedonisë së Veriut]]. Qyteti shtrihet në brigjet veriore të [[Liqeni i Ohrit|Liqenit të Ohrit]]. Përmes qytetit kalon lumi [[Drini i Zi]] i cili buron nga liqeni. Struga përmendet që nga antika, aty pranë kalonte rruga romake [[Via Egnatia]], emri i vjetër ilir i Strugës ishte [[Enhallon]]. == Historia == Qyteti i Strugës gjatë shekujve ka formuar fizionominë e tij në aspektin historik, kulturor dhe arkitektonik. Qyteti i [[Liqeni]]t, ka histori të pasur. Gjatë zhvillimit qyteti kalon nëpër periudhat e zhvillimit të traditave, ekonomisë dhe kulturës. Historia e Strugës fillon nga neoliti. Buzë [[Drinit të Zi]] dhe në afërsi të tij janë zbuluar figura arti që padyshim tregon se prej neolitit e këtej Struga ka qenë vend i banuar. Sipas asaj që është e njohur prej epokës greko-romake mund të thuhet se Struga ka qenë vendbanim i rëndësishëm peshkimi në afërsi të vendbanimeve [[Lyhnida]] ([[Ohri]] i sotëm) dhe Patra (vendbanim antik mbeturinat e të cilit janë gjetur ne fshatin [[Ladorishti|Ladorisht]] 2 kilometra larg Strugës). Në epokën [[greko]]-[[romake]], Struga ka qenë territor ku intensivisht është zhvilluar jeta kulturore. Prej asaj kohe është e rëndësishme nekropola në fshatin [[Trebenishti|Trebenisht]] e cila ka dhënë material të shkëlqyer për shkencën e Maqedonisë së Veriut dhe ballkanit si dhe për bazilikat e mëvonshme ilire, romake dhe bizantine në [[Ladorishti|Ladorisht]],<ref>{{Cite web|url=http://ladorishti.org/historia/bazilika-ilire/|title=Bazilika Ilire - Ladorisht|url-status=dead|access-date=25 gusht 2013|archive-date=2 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902233734/http://ladorishti.org/historia/bazilika-ilire/}}</ref> [[Oktisi]] dhe [[Dollogozhdë]]. Për historinë kulturore të Strugës dhe rrethinës me një rendësi të veçantë janë bazilikat në Oktis dhe në Ladorisht. Për bazilikën në Ladorisht, e cila i ka përkitur fisit ilir [[Dasaretët|Dasaret]], dihet se ka pasur atrium, dhe varrezat në të kanë ngjashmëri dhe lidhje me kulturën [[Kultura e Komanit|Komani-Kruja]]. Bazilika të tilla ka në të gjithë [[Ballkani]]n mirëpo rrallë gjenden bazilika me mozaik në podium. Në një terren kaq të pasur në shekullin e VII erdhën sllavët, në atë periudhë Ohri ishte shkatërruar nga një tërmet, gjithashtu edhe bazilikat në Oktis dhe Ladorisht. == Ekonomia == Ekonomia Strugane kryesisht vjen nga turizmi, i cili është një nga më të lartit në Maqedoninë e Veriut. Degë të tjera ekonomike përfshin: bujqësinë, blegtorinë, peshkatarinë dhe indistrualizmi. == Demografia == Duke iu referuar të dhënave statistikore të regjistrimit të popullsisë të vitit 2002 Komuna e Strugës ka pasur 63376 banorë. Shkalla e nataliteti në vitin 2004 ishte 10,2 % (në 1000 banorë), kurse shkalla e mortalitetit të përgjithshëm ishte 7,5 % (në 1000 banore). Shkalla e vdekshmërisë tek foshnjat ishte 10,6 promilë. Shumëzimi natyror në numra ka qenë 101, në promilë 2,7. Me këto të dhëna komuna është nën mesataren e republikës. Qarku i migracionit në vitin 2004 është 6. Ndaj saj si të ardhur janë regjistruar gjithsej 223 persona, nga të cilët 152 janë qytetarë të ardhur brenda Maqedonisë së Veriut. Numri i përgjithshëm i të shpërngulurve është 217, prej të cilëve 150 janë qytetarë të shpërngulur brenda R. së Maqedonisë së Veriut. Karakteristikë është se nga numri i përgjithshëm i qytetarëve të shpërngulur (113) janë të gjinisë femërore, kurse shkaqet më të shpeshta për shpërngulje janë kurorëzimi dhe shkaqet tjera familjare (respektivisht 78 dhe 52). Numri mesatar i banorëve është 130,5 persona na km². Numri i kurorëzimeve në vitin 2004 ishte 288 ose 7,8 kurorëzime në 1000 banorë dhe numri i shkurorëzimeve ishte 12 ose 0,3 shkurorëzime në 1000 banorë. Në raport me kurorëzimet komuna është mbi, ndërsa në krahasim me shkurorëzimet komuna është nën mesataren republikane, gjegjësisht i takon grupit të komunave me shkallë më të ulët të shkurorëzimeve. Struktura sipas gjinisë në Komunën e Strugës është 31743 (50 %) të gjinisë femërore dhe 31633 (50 %) të gjinisë mashkullore. Shkalla mesatare e moshës së popullatës sipas regjistrimit të vitit 2002, është 33,1 vite. Pjesëmarrja e popullatës së re deri ne 20 vjeç moshë është 36,2 %. Pjesëmarrje më të madhe në numrin e përgjithshëm të banorëve ka popullata me moshë nën dyzet vjeç 67,2 %, ndërsa përqindja e banorëve mbi 60 vjeç është 11,7 %. == Pozita gjeografike == Ne pjesën jugperëndimore të Maqedonisë së Veriut shtrihet Pellgu i [[Ohri]]t dhe Strugës, i vendosur ndërmjet maleve [[Mali Jabllanica|Jabllanica]], [[Mali i Belicës|Malit të Belicës]] dhe [[Mali i Mokrës|Mokrës]] në perëndim, [[Galiçica|Galiçicës]], [[Petrina|Petrinjës]], [[Mali Pllaçin|Malit Pllaçin]] dhe Ilien në lindje ; Stogovës dhe pjesës së saj e Karaormanit në veri dhe krahinës malore Gora në [[Jugu|jug]]<ref>{{Cite web|url=http://www.struga.gov.mk/index.php/al/profili/pozita-gjeografike|title=Pozita Gjeografike|url-status=dead|access-date=25 gusht 2013|archive-date=1 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901204914/http://www.struga.gov.mk/index.php/al/profili/pozita-gjeografike}}</ref>. Pellgu përfshin sipërfaqe prej 103.407 ha. Struga gjendet në lartësi mbidetare prej 698 m. Struga është e vendosur në rrëzë të malit Jabllanica në Pellgun e Ohrit dhe në anën veriore të Liqenit të Ohrit pranë vendit ku rrjedh lumi Drini i Zi po nga Liqeni i Ohrit. Mendohet se qysh nga periudhat e hershme kohore ka ekzistuar një vendbanim me emrin Enhalon, emër që mendohet se ka prejardhje nga gjuha e vjetër greke, që në përkthim don të thotë ngjalë. Më vonë vendbanimi e mori emrin Strugë, që don të thotë mëngë dore, hu edhe atë në vendin e gjuajtjes së peshkut. Komuna e Strugës përfshin sipërfaqe prej 573 ha, ose në 1/3-tën pjesë nga linja e përgjithshme bregore e liqenit, d.m.th në gjysmën e sipërfaqes së përgjithshme të pellgut. Në këtë sipërfaqe ndodhet qyteti Strugë me 50 vendbanime ([[Misleshova]], [[Drasllavica]], [[Morovishti]], [[Llozhani]], [[Bezeva]], [[Bixhova]], [[Vranishti]], [[Belica e Poshtme]], [[Zagraçani]], [[Kalishti]], [[Ermëzi]], [[Ladorishti]], [[Rodohozhda]], [[Frëngova]], [[Shumi]], [[Oktisi]], [[Vishnja]], [[Belica e Sipërme]], [[Drenoku]], [[Modriçi]], [[Glloboçica]], [[Nerezi]], [[Bërçeva]], [[Jabllanica]], [[Llakavica]], [[Preskopshtina]], [[Burineci]], [[Zbazhdi]], [[Llukova]], [[Prisovjani]], [[Rzhanova]], [[Sellca]], [[Brezova]], [[Bogovica]], [[Toska (Strugë)|Toska]], [[Dollogozhda]], [[Koroshishti]], [[Livadhi]], [[Misllodezhda]], [[Novosella]], [[Pohumi]], [[Zhepini]], [[Boroveci]], [[Llabunishti]], [[Podgorca]], [[Morunishta]], [[Veleshta]], [[Tateshi i Epërm]], [[Tateshi i Poshtëm]] dhe [[Dobovjani]]). * Fshatrat shtrihen : * Nga ana e majtë e Drinit në lindje të rrëzës së Malit Jabllanica, si fshatra të Drimkollit të Strugës dhe dy fshatra ne bregun e liqenit. * Në rrëzën malore të Jabllanicës fshatrat e Drimkollit të Dibrës. * Pozita gjeografike * Nga ana e djathtë e Drinit ndodhet krahina e Malësisë, por më në veri të saj krahina e Zhupës së Dibrës. * Në rrezen jugore të Karaormainit dhe në skajin e fushës. * Në pjesën përfundimtare të Fushës së Strugës. Fshatrat e Komunës së Strugës kryesisht janë të tipit të ngushtuar. == Kultura == === Mbrëmjet e poezisë === === Festivali "Këngë Jeho" === Është festival qe ndodh një here në vit ne qytetin e Struges.Gjatë tre mbrëmjeve të festivalit marrin pjesë 20 ansamble dhe shoqëri kulturo-artistike nga Maqedonia eVeriut, Kosova, Shqipëria, Italia, dhe Mali i Zi. == Politika == == Turizmi == <gallery> Figura:Drini i Zi - Burimi.jpg|Burimi i [[Drini i Zi|Drinit të Zi]] në mes të qytetit Figura:Struga rrugët e vjetra.jpg|Rrugët e vjetra të qytetit </gallery> ==Binjakëzime== * {{flagicon|Romania}} [[Mangalia]], [[Romania]] == Shih edhe këtu == * [[Republika e Iliridës]] * [[Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut]] * [[Mersim Pollozhani]] * [[Qazim Bej Vlora]] * [[Stampa:User Struga]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.struga.gov.mk Faqja zyrtare e Qytetit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719094449/http://www.struga.gov.mk/ |date=19 korrik 2011 }} {{Komuna e Strugës}} [[Kategoria:Qytete në Maqedoni të Veriut]] [[Kategoria:Strugë|*]] [[Kategoria:Qytete shqiptare]] 750j9qrg5m4jqsqw7moibyuodgfihu7 0 6030 2978702 2941065 2026-05-09T01:28:47Z Sadsadas 51943 /* Skuadra aktuale */ 2978702 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | writing color = #ffffff | header color = #EC0239 | clubname = Bayern München | fullname = Fußball-Club Bayern München e.&nbsp;V. | image = FC Bayern München logo (2024).svg | alt = crest | current = Sezoni 2025–26 i FC Bayern München | clubcolors = [[File:Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg|20px]] | founded = [[27 shkurt]] [[1900]] | nickname = ''Der FCB'' (FCB)<br/>''Die Bayern'' (Bavarezët)<br/>''Stern des Südens'' (Ylli i Jugut)<br/>''Die Roten'' (Të kuqët)<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/matchreports/2017/02/match-report-bundesliga-fc-ingolstadt---fc-bayern-11.02.2017|title=Never-say-die Reds overcome Ingolstadt at the death|trans-title=Kurre mos thuaj vdis të kuqtë kalojnë Ingolstadt në fund|publisher=FC Bayern München|language=en|accessdate=12 shkurt 2017|archive-date=12 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212164904/https://fcbayern.com/en/news/matchreports/2017/02/match-report-bundesliga-fc-ingolstadt---fc-bayern-11.02.2017|url-status=dead}}</ref><br/>FC Hollywood<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-us/news/174/uefa-champions-league/2010/04/08/1869197/cl-comment-van-gaals-bayern-give-new-meaning-to-fc-hollywood|title=CL Comment: Van Gaal's Bayern Give New Meaning to "FC Hollywood"|trans-title=Koment LK: Bayerni i Van Gaalit i jep një kuptim të ri "FC Hollywood"|publisher=Goal.com|language=en|author=Clark Whitney|date=8 prill 2010|accessdate=28 shtator 2014}}</ref> | short name = Bayern | ground = [[Allianz Arena]] | capacity = 75,000<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/de/news/2015/01/ab-sofort-75.000-fans-bei-bundesliga-heimspielen|title=Ab sofort 75.000 Fans bei Bundesliga-Heimspielen|trans-title=Deri tani 75,000 për ndeshjet në shtëpi në Bundesligë|publisher=FC Bayern München|language=de|date=13 janar 2015|accessdate=13 janar 2015}}</ref> | owntitle = Pronar | owner = [[Herbert Hainer]] | chairman = [[Karl-Heinz Rummenigge]] | manager = [[Vincent Kompany]] | league = [[Bundesliga]] | season = 2024–25 | position = Vëndi 1rë (kampionë) | pattern_la1 = _bayern2526h | pattern_b1 = _bayern2526h | pattern_ra1 = _bayern2526h | pattern_sh1 = _bayern2526h | pattern_so1 = _bayern2526hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bayern2526a | pattern_b2 = _bayern2526a | pattern_ra2 = _bayern2526a | pattern_sh2 = _bayern2526a | pattern_so2 = _bayern2526al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _bayern2526t | pattern_b3 = _bayern2526t | pattern_ra3 = _bayern2526t | pattern_sh3 = _bayern2526t | pattern_so3 = _bayern2526tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | socks3 = 000000 | website = http://www.fcbayern.de/en/ }} '''Fußball-Club Bayern München e.V.''', zakonisht i njohur si '''FC Bayern München''' (Shqiptimi gjermanisht: [[AFN|ʔɛf ˈt͡seː ˈbaɪ̯ɐn ˈmʏnçən]]),'''FC Bayern Munich''', ose'''FC Bayern''', është një klub futbollistik [[Gjermania|gjerman]] me seli në [[Mynihu|Mynih]], [[Bavaria|Bavari]]. Klubi më mirë si një skuadër profesionale futbolli, e cila luan në [[Bundesliga|Bundesligë]], në ligën më të fortë të [[Sistemi i ligës futbollistike Gjermane|sistemit futbollistik gjerman]], dhe është klubi gjerman më i suksesshëm në histori, duke fituar 27 [[Lista e kampionëve gjermane të futbollit|kampionate]] dhe 18 [[DFB-Pokal|kupa]].<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=30993/index.html|title=Bayern München|publisher=FIFA|language=en|accessdate=10 maj 2012|archive-date=21 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221115857/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=30993/index.html|url-status=dead}}</ref> FC Bayern është themeluar në 1900 nga 11 [[futbolli]]stë të udhëhequr nga [[Franz John]].<ref name="fcbbook1stch">{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|language=de|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|publisher=Die Werkstatt|year=2003|pages=17–33|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Edhe pse Bayern fitoi kampionatin e parë kombëtar në vitin [[Kampionati gjerman i futbollit 1932|1932]],<ref name="bayernhistory0045">{{cite web|title=Success from the Outset|publisher=FC Bayern München|language=de|accessdate=11 gusht 2008|year=2003|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00268.php}}</ref> klubi nuk u zgjodh për të luajtur në [[Bundesliga|Bundesligë]] pas krijimit të saj në 1963.<ref name="nobl">{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|publisher=Die Werkstat|language=de|year=2003|page=134|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Klubi kishte periudhën e saj të suksesit më të madh në mes të viteve 1970, kur, nën udhëheqjen e kapitenit [[Franz Beckenbauer]], ''Bavarezët'' fituan tre Kupa Evropiane rresht (1974–1976). Gjithsej, Bayern ka arritur në 10 finale të Kupës Evropiane/UEFA Ligës së Kampioneve, dhe së fundmi e kanë fituar në vitin 2013 për herë të pestë në histori dhe si pjesë të ''[[Tripleta (futboll)|tripletës]]'' kontinentale. Bayern gjithashtu ka fituar nga një [[UEFA Europa League|Kupë UEFA]], [[Kupa e Fituesve të Kupës|Kupë të Fituesve të Kupës]], [[UEFA Super Kupa|UEFA Super Kupë]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupë Bote për Klube]] dhe dy [[Kupa Ndërkontinentale]], duke u bërë [[UEFA rekordet e klubeve në kompeticione|një nga skuadrat më të suksesshme europiane]]. Që nga krijimi i [[Bundesliga|Bundesligës]], Bayern ka qënë skuadra dominuese e futbollit gjerman duke fituar 22 tituj dhe 5 tituj nga 10 të fundit. Ata kanë [[Derbi Bavarian i Futbollit|rivalitetin tradicional]] me [[TSV 1860 München]] dhe [[1. FC Nuremberg]], dhe sigurisht krahasohen edhe me rivalët për titull [[Borussia Dortmund]]. Që nga fillimi i [[Sezoni 2005–06 i FC Bayern München|sezonit 2005–06]], Bayern ka luajtur ndeshjet e saj në shtëpi në [[Allianz Arena]]. Më parë skuadra i ka luajtur ndeshjet në [[Olympic Stadium (Myinh)|Olympiastadion]] për 33 vite. Ngjyrat e skuadrës janë e kuqja dhe e bardha, dhe stema tregon [[Flamuri i Bavarisë|flamurin bardh e blu të Bavarisë]].<ref name="crestcolor">{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|publisher=Die Werkstatt|year=2003|page=581|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Në termat e të ardhurave, Bayern Munich është më i madh klubi sportiv në [[Gjermania|gjermani]] dhe klubi i katërt më i madh i futbollit në botë, duke zotëruar 368.400.000 [[Euro|€]] në vitin 2012.<ref>{{cite web|title=Bayern Munich|url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|publisher=Deloitte LLP|language=de|accessdate=17 shkurt 2013|archive-date=29 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629075936/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|url-status=dead}}</ref> Me 223.985 anëtarë, Bayern është klubi i dytë më i madhë sportive në aspektin e anëtarësimit, vetëm për pak më poshtë se klubi i parë në botë, klubi portugez i [[S.L. Benfica|Benficës]].<ref>[http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/agm-2013-new-record-figures-400-million.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213032854/http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/agm-2013-new-record-figures-400-million.php |date=13 dhjetor 2013 }}, 2013-11-13.</ref> Gjithashtu janë regjistruar edhe 3,576 tifozë zyrtarë sëbashku me 262,077 anëtarët e tjerë.<ref name="Bayern post landmark €400m plus turnover">{{cite web|title=Membership boom|date=13 nëntor 2013|accessdate=13 nëntor 2013|publisher=FC Bayern München|language=de|url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/agm-2013-new-record-figures-400-million.php}}</ref> Klubi ka departamente të tjera për [[Shahu|shah]], [[Hendbolli|hendboll]], [[Basketbolli|basketboll]], [[Gjimnastika|gjimnastikë]], [[Bowlingu|bowling]], [[Pingpongu|pingpong]], gjyqtarë, dhe futboll me më shumë se 1.100 anëtarë aktivë.<ref name="otherdepartments">{{cite web|title=Other Sports|accessdate=3 korrik 2008|year=2007|publisher=FC Bayern München|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php|archive-date=15 gusht 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815023121/http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php|url-status=dead}}</ref> FC Bayern aktualisht është i dyti në renditjen e koeficientëve të klubve të [[UEFA]]-s<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/index.html|title=UEFA Rankings|date=3 maj 2013|accessdate=28 maj 2013|publisher=UEFA}}</ref> dhe i pari në renditjen botërorë të [[IFFHS]]-së.<ref>{{cite news|url=http://www.iffhs.de/club-world-ranking/|title=IFFHS Club World Ranking|date=8 janar 2014|accessdate=8 janar 2014|publisher=IFFHS|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811141939/https://iffhs.de/club-world-ranking/|archive-date=11 gusht 2019|url-status=dead}}</ref> == Historia == === Vitet e themelimit (1900–10) === Më 27 shkurt 1900, u bë një takim i departamentit të futbollit të [[MTV Mynihut]] që u zhvillua në "Bäckerhöfl". Kohët e fundit kishte një mosmarrëveshje në lidhje me zhvillimin e departamentit të futbollit, si dhe Asambleja e përgjithshme e MTV kishte dhënë një refuzim Shoqatës jugore të futbollit Gjermane. Në orën 21:30, 11 burra: Naegele, Schmid, Karl, Wamsler, Ringler, [[Wilhelm Focke|Focke]], Francke, Friedrich, Zoepffel, Pollack dhe Gjonin ishin mbledhur në një restorant "Gisela" në Schwabing në të njëjtën mbrëmje për të krijuar ''F.C. Bayern''. Në anëtarët e përmendur në certifikatën e korporatizimit bënte pjesë edhe skulptori [[Benno Elkan]] që më vonë u bë i njohur. Klubi u drejtua nga [[Franz John]], i cili hyri në historinë e klubit si presidenti i parë. Ngjyrat e klubit u zgjodhën bluja dhe e bardha, tarifa e anëtarësimit ishte vendosur në stemë. Qëndra i parë i stërvitje ishte në qytetin [[Mynihu]]t, e cila ende ekziston sot si ''Schyrenplatz''. Kundërshtari i parë ishte [[1. Münchner FC 1896]], FC Bayern e mposhti atë me rezultatin 5–2. === Vitet e Arta (1965–1979) === [[Skeda:Franz Beckenbauer 2006 06 17.jpg|thumb|180px|right|Presidenti i FC Bayernit nga 1994 në 2009 [[Franz Beckenbauer]].]] Në sezonin e parë të tyre Bundesliga Bayern përfundoi e treta dhe gjithashtu fitoi kupën. Kjo kualifikuar ata për Kupa e Fituesve të Kupës Evropiane të vitit të ardhshëm, të cilat kanë fituar në një dramatike finale kundër klubit skocez Rangers, kur Franz "Bull" Roth shënoi Decider në një fitore 1-0 kohë shtesë. Në 1967 Bayern mbajti kupën, por përparim të ngadalshëm në përgjithësi pa një trajner të ri, Branko Zebec marrë përsipër. Ai zëvendësoi stil ofenduese Bayern të luajë me një qasje më të disiplinuar, dhe duke bërë arritur deri në ligën e parë dhe kupën e dyfishtë në historinë e Bundesliga, duke përdorur vetëm 13 lojtarë gjatë gjithë sezonit. Udo Lattek u ngarkuar në 1970. Pas fitores së filxhan në sezonin e tij të parë ai udhëhoqi Bayern të tretë kampionatin e tyre gjermane. Ndeshje përcaktuese në sezonin 1971-1972 kundër Schalke 04 ishte ndeshja e parë në stadiumin e ri olimpik, dhe ishte gjithashtu i pari ndeshjen live televiziv në historinë e Bundesliga. Bayern Schalke 5-1 mundi dhe kështu mori titullin, edhe vendosjen e disa inçizime, duke përfshirë pikat e fituar dhe të qëllimeve të shënuar. Bayern gjithashtu fitoi dy kampionate tjetër, por në zenit ishte triumfi i tyre në finale të Kupës Evropiane kundër Atletiko Madrid, cila Bayern fitoi 4-0 pas një sërish. Gjatë viteve në vijim e ekipit ishte i pasuksesshëm në vend, por mbrojti titullin e tyre evropiane nga Leeds mundi të Bashkuara në fitoren përfundimtare, kur Roth dhe Müller siguruar me gola në fund. Një vit më vonë në Glasgow, AS Saint-Étienne u mundën nga një tjetër gol Roth dhe Bayern u bë klubi i tretë për të fituar trofe në tre vjet rresht. Trofeu i fundit fituar nga Bayern në këtë epokë u Kupën Interkontinentale, në të cilën ata e mundi klubin Brazilian Cruzeiro Belo Horizonte mbi dy këmbët. pjesën tjetër të dekadës ishte një kohë e ndryshimeve dhe pa asnjë tituj të mëtejshme për Bayern. Në 1977 Franz Beckenbauer u nis për në Nju Jork Kozmos në 1979 dhe Sepp Maier dhe Uli Hoeneß në pension, ndërsa Gerd Müller u bashkua me Fort Lauderdale Strikers. === Nga FC Breitnigge të Hollywood FC (1979–1998) === [[Skeda:Allianz Arena Pahu.jpg|thumb|350px|right|I hapur në 2005: [[Allianz Arena]], një nga stadiumet më moderne në botë.]] 1980 ishin një periudhë të trazirave jashtë fushës për Bayern, me shumë ndryshime në personel dhe problemet financiare. Në këtë fushë, Paul Breitner dhe Karl-Heinz Rummenigge, e quajti FC Breitnigge, çuar ekipin në tituj Bundesliga në 1980 dhe 1981 Përveç një DFB Pokal-të fitojë në 1982, dy sezonet relativisht të pasuksesshme pasuan, pas Cili trajner Breitner në pension dhe ish-Udo Lattek kthyer. Bayern fitoi kupën 1984, pastaj vazhdoi të fitojë pesë kampionatet në gjashtë sezonet, duke përfshirë një të dyfishtë në vitin 1986. Megjithatë, suksesi evropian ishte i pakapshëm gjatë dekadës së; Bayern arriti vetëm për të kërkuar vend dyta deri në Kupën Evropiane në vitin 1982 dhe 1987 Jupp Heynckes u punësua si trajner në vitin 1987, por pas dy kampionate radhazi në 1988-89 dhe 1989-90 formë Bayern zhytur. Pas një vend të dytë në 1990-1991 e klubit përfunduar vetëm pesë pikë mbi vendet e dëbim në 1991-1992. Suksesi u kthye kur Franz Beckenbauer mori për gjysmën e dytë të sezonit 1993-1994, duke fituar kampionatin përsëri pas një hendek katër vit. Beckenbauer u emërua më pas presidenti i klubit. Pasardhësit e tij si trajner, Giovanni Trapattoni dhe Oto Rehagel dy përfundoi trophyless pas një sezoni, nuk takim shpresa të mëdha të klubit. Gjatë kësaj kohe lojtarët Bayern shpesh u shfaq në faqet e thashetheme e shtypit në vend se faqet sportive, duke rezultuar në FC pseudonim Hollywood. Franz Beckenbauer kthyen shkurtimisht në fund të sezonit 1995-1996 si trajner kujdestar dhe e udhëhoqi ekipin e tij për fitore në Kupën UEFA 1995-1996, duke mposhtur Bordo në finale. Për sezonin 1996-97 Giovanni Trapattoni u kthye për të fituar kampionatin. Por në sezonin e ardhshëm Bayern humbi titullin promovuar vetëm për të parë FC Kaiserslautern dhe Trapattoni kishte për të marrë lejen e Tij, për herë të dytë. Nga 1998-2004 Bayern u trajner Ottmar Hitzfeld. Në sezonin e parë Hitzfeld-së, Bayern fitoi Bundesliga dhe erdhën afër për të fituar Ligën e Kampioneve, duke humbur 2-1 me Manchester United në kohën e lëndimit, pasi kryesor për shumicën e ndeshjes. Sezoni 1999-2000 ka rezultuar me Bayern fituar kampionat e tyre të tretë dhe kupa e dyfishtë. Një e treta radhazi titullin Bundesliga e ndjekur në vitin 2001, fitoi në një fund në ditën e fundit të sezonit të ligë. Ditë më vonë, Bayern fitoi Ligën e Kampionëve për herë të katërt pas një hendek 25 vjeçar, mundi Valencia në dënime. 2001-02 filloi sezonin me një fitore në Kupën ndërkombëtare, por përfunduan trophyless ndryshe. Një sezon më vonë Bayern fitoi e tyre të katërt të dyfishtë, në krye të ligës me një diferencë rekord . Mbretërimit Hitzfeld përfundoi në vitin 2004, me Bayern underperforming, duke përfshirë edhe një humbje filxhan nga ndarja e dytë Aachen Alemannia. Felix Magath mori përsipër dhe çuan Bayern për dy rresht dyshe. Para fillimit të sezonit 2005-06, Bayern u transferua nga stadiumin olimpik në Allianz Arena të re, e cila ndan klubi me 1860 Mynih. Në fushën e performancës së tyre në 2006-07 ishte i parregullt. Zvarritës në kampionat dhe duke humbur të Alemannia Aachen në filxhan përsëri, trajneri Magath u shkarkua menjëherë pas pushimeve të dimrit. Ish-trajneri i Bayern Ottmar Hitzfeld kthye në Mynih në janar 2007, por Bayern përfundoi sezonin 2006-07 e katërt, duke dështuar kështu të kualifikohet për Ligën e Kampionëve për herë të parë në më shumë se një dekadë. humbjet shtesë në filxhan dhe Kupën e Ligës u largua nga klubi me pa nderime për sezonin. Për sezonin 2007-08, Bayern Munich skuadër bërë ndryshime drastike për të ndihmuar përshtat dhe rindërtimin. Ata nënshkruan një total prej tetë lojtarë të ri dhe të shitur, të lëshuar ose të huazuara nga nëntë lojtarë të tyre ekzistuese. Luca Toni nga Fiorentina, Miroslav Klose nga Werder Bremen, dhe rekord nënshkrimin e Franck Ribery nga Marseille titulluar signings. Futjet më të reja paguar, si Reds vazhdoi të fitojë 2008 DFB-Pokal dhe Bundesliga, duke qenë në krye të renditjen në çdo javë të vetme të luajtur. Më 11 janar 2008 Jürgen Klinsmann u emërua si pasuesin e Hitzfeld-së, duke ngarkuar më 1 korrik 2008. Ai nënshkroi një kontratë dy vjeçare.Gjatë gjysmës së parë të sezonit 2008-09 Bundesliga, Bayern mori një fillim të mbarë shkëmbor, duke fituar vetëm dy ndeshje deri në ditën e gjashtë, por filloi të kapur dorë më pas. Bayer Leverkusen Bayern Munich eliminuar në çerek-finale të Pokal DFB-. Në Champions League Bayern gjithashtu ka arritur në çerek-finale. Ata u eliminuan nga FC Barcelona pas fitores Grupi F dhe mundi Sporting CP në raundin e parë të suksesshëm, Arritja e një agregat Champions League rekord të 01/12. Më 27 prill, dy ditë pas një humbje në shtëpi kundër FC Schalke 04 Cili pa rënie Bayern në vendin e tretë në tabelë, Klinsmann u shkarkua. Kjo u parapri nga disa rezultate zhgënjyese të tilla si një humbje 5-1 agregate të Barcelonës në Ligën e Kampionëve, dhe një humbje 5-1 ndaj kampionëve do të jenë VfL Wolfsburg. Ish-trajneri Jupp Heynckes u emërua si të përkohshëm deri në fund të sezonit. Bayern përfundimisht përfundoi e dyta, duke kualifikuar direkt për Ligën e Kampionëve në 2009-10. FC Bayern pastaj Louis Van Gaal nënshkruan për sezonin 2009-10 nga AZ. Ndërsa sipas spekulimeve për shkak të një fije floku e rezultate të dobëta, Van Gaal Bayern arriti të parë deri në raundin e 16 me një ekran Convincing 4-1 ndaj Juventusit në Torino. == Ngjyrat == Në kushtetutën e klubit origjinale, ngjyra e Bayern u quajtur si të bardhë dhe blu, por klubi ka luajtur me këmisha të bardha me pantallona të shkurtra të zeza deri në 1905, kur Bayern u bashkua MSc. MSC urdhër të prerë që futbollistët do të duhet të luajnë në pantallona të shkurtra të kuqe. Edhe lojtarët e rinj ishin të quajtur kuqe-pantallona të shkurtra, e cila ishte menduar si një fyerje. Bayern ka luajtur në të kuqe dhe të bardhë për shumicën e ekzistencës së saj, por blu ka qenë përfshirë në rastin. Në sezonin 1969-1970 këmisha ishin me shirita në ngjyrë blu dhe të bardhë, dhe pantallona të shkurtra dhe çorape ishin edhe blu. Një stil të ngjashëm u shfaq në vitin 1995, kur blu ishte për herë të parë me ngjyra dominuese. Nga 1999 në Bayern u kthye në ngjyrat e tij origjinale. Klubit larg kit ka pasur një gamë të gjerë ngjyrash gjatë viteve, duke përfshirë të bardhë, e zezë, blu, dhe ar-gjelbër. Bayern gjithashtu përmban një çantë të veçantë ndërkombëtar. Si e 2009, kit shtëpi është e kuqe, larg kit është blu të errët, dhe kit ndërkombëtare është e bardhë. Në vitet 1980 dhe '90, Bayern përdorur një çantë të veçantë kur luajnë larg në fillim FC Kaiserslautern, që përfaqëson ngjyrat braziliane blu dhe të verdhë, dhe Supersticioni lindur nga fakti se klubi pati të vështirë të fitojë atje. == Stema == [[Skeda:Olympiastadion Muenchen.jpg|thumb|200px|right|The [[Olympic Stadium (Munich)|Olympic Stadium]], stadiumi i FC Bayern nga 1972-2005]] Kreshtë Bayern ka ndryshuar disa herë. Fillimisht ai përbëhej nga F stilizuar letra, C, B, M, e cila ishin të endura në një simbol. Jele origjinal është blu. Ngjyrat e Bavarisë, u përfshinë për herë të parë në 1954 . Version modern të jele ka evoluar nga versioni i 1954 në disa hapa. Edhe pse jele përbëhej nga një ngjyrë të vetme vetëm për shumicën e kohës, domethënë blu apo të kuqe, i tanishëm (2008) kreshtë është blu, e kuqe, dhe të bardhë. Ajo ka ngjyrat e Bavarisë në qendër të saj dhe FC Bayern Munich është shkruar në të bardhë në një rrjet të kuqe ngjyrash të Bavarisë bashkëngjitur. Bayern luajtur lojërat e tij të parë në trajnimin Schyrenplatz në qendër të Mynihut. Ndeshja e parë zyrtare u zhvilluan në Theresienwiese. Në 1901 Bayern u transferua në fushën e vet të parë, e cila ishte vendosur në Schwabing në Clemensstraße. Pas bashkimit Sport Münchner-Club (MSc) në 1906, Bayern u transferua maj 1907 në terren MSC në Leopoldstraße. [31] Ndërsa turmat e grumbullimit për lojëra Bayern në shtëpi u rrit në fillim të viteve 1920, Bayern kishte për të kaluar të ndryshme lokalet në Mynih. Nga 1925 Bayern Munich përbashkët Stadion Grünwalder me 1860 Mynih. Deri në Luftën e Dytë Botërore e stadiumit ishte në pronësi nga 1860 Mynih, dhe është ende e njohur colloquially si Sechz'ger ("vitet gjashtëdhjetë") stadiumin në ditët e sotme. Kjo ishte shkatërruar gjatë luftës, dhe përpjekjet për të rindërtuar kjo rezultoi në një mozaik. turmë Bayern rekord në stadiumin Grünwalder është raportuar si më shumë se 50,000 shtëpi në ndeshjen e parë kundër FC Nuremberg në sezonin 1961-1962. Në epokën Bundesliga stadium kishte një kapacitet maksimal prej 44,000 e cila u arrit në disa raste, por kapaciteti ka qenë që të reduktohet në 21,272. Siç ishte rasti në shumicën e stadium kësaj periudhe, pjesa më e madhe e stadiumit ka qenë dhënë mbi të terracing. Sot skuadra e dytë e të dy klubeve të luajë në stadium. Për Lojrat Olimpike të 1972 në qytetin e Mynihut ndërtuar stadiumin olimpik. Stadium, i njohur për arkitekturën e saj, , u përurua në ndeshjen e fundit të sezonit Bundesliga 1971-72. Ndeshjen e tërhoqi një turmë kapacitet prej 79,000, në total e cila u arrit përsëri në raste të shumta. Stadiumi ishte, në ditët e para, konsiderohet të jetë një nga stadium gjithash në botë dhe luajtur të presë për finalet e shumta të mëdha, të tilla si ajo e 1974 FIFA World Cup. Në vitet e pas stadiumit ka pësuar disa ndryshime, të tilla si një rritje në hapësirë \u200b\u200bshtrojë nga rreth 50% të ca. 66%. Përfundimisht në stadium kishte një kapacitet prej 63,000 për ndeshjet kombëtare, dhe 59,000 për raste të tilla ndërkombëtare si garat e Kupës Evropiane. Shumë njerëz, megjithatë, filluan të mendojnë se në stadium ishte shumë i ftohtë në dimër, me gjysmën e audiencë të ekspozuar ndaj motit për shkak të mungesës së mbuluar. Një ankesë të mëtejshme është distanca në mes të spektatorëve dhe katran, stadiumi tradhëti pista dhe trashëgiminë e saj në terren. Modifikimi i stadiumit të provuar e pamundur si arkitekti Günther Behnisch vuri veton për ndryshimet kryesore të stadiumit. Pas shumë diskutimeve të qytetit, shtetit të Bavarisë, FC Bayern Munich dhe TSV 1860 vendosën bashkërisht në fund të vitit 2000 për ndërtimin e një stadiumi të ri. Ndërsa Bayern kishte kërkuar për të ndërtuar një stadium qëllim të ndërtuar futbollit për disa vjet, dhënien e Kupës Botërore FIFA 2006 në Gjermani stimuluar diskutimin si stadiumin olimpik nuk përmbushen kriteret e FIFA-s për të pritur një lojë e Kupës Botërore. E vendosur në rrethinat veriore të Allianz Arena Mynih ka qenë në përdorim që nga fillimi i sezonit 2005-06. Kapaciteti i saj fillestar prej 66,000 ulëseve mbuluar plotësisht është që nga viti është rritur për ndeshjet në nivel kombëtar duke e transformuar atë 69,901 3,000 vende të terracing në një raport 02:01. Ky tipar më i shquar i stadiumit është shtresa e jashtme i tejdukshëm, e cila mund të jetë i ndriçuar në ngjyra të ndryshme për efekte mbresëlënëse. Zakonisht ndriçimit të kuqe është përdorur për shtëpi lojra Bayern, blu për 1860 lojra në shtëpi dhe e bardhë për gjermanisht lojra National Team-shtëpi. ==Tifozët== Në mbledhjen e përgjithshme vjetore të vitit 2018, bordi i Bayernit raportoi se klubi kishte 291,000 antarë zyrtar dhe 4,433 klube tifozësh zyrtar të regjistruar me mbi 390,000 antarë.<ref name="very_solid_foundations">{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/2018/11/agm-financial-results-overview-2017-18/|title=FC Bayern rests on 'very solid foundations'|trans-title=FC Bayern mbështetet në 'themele shumë të forta'|website=FC Bayern Munich|language=en|date=30 nëntor 2018|access-date=28 maj 2019}}</ref> Kjo e bën Bayernin klubin më të madh të anëtarësimit të tifozëve në botë.<ref>{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/why-bayern-munich-are-the-best-supported-club-in-world-football-467212.jsp|title=Why Bayern Munich are the best-supported club in world football|trans-title=Pse Bayern Munich janë klubi më i mbështetur në botën e futbollit|website=Bundesliga|language=en|author=Andy Smith|date=11 shkurt 2018|access-date=20 tetor 2019|archive-date=11 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211071805/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/why-bayern-munich-are-the-best-supported-club-in-world-football-467212.jsp|url-status=dead}}</ref> Bayern ka klube tifozësh dhe mbështetës në të gjithë Gjermaninë. Antarët e klubeve të tifozëve nga Gjermania, Austria dhe Zvicra shpesh udhëtojnë më shumë se 200 km në [[Mynih]] për të ndjekur ndeshjet në Allianz Arena.<ref>{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|language=de|publisher=Die Werkstatt|year=2003|pages=445, 502|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Bayern ka një mesatare 75,000 të pranishmish në Allianz Arena e cila është 100% kapaciteti i stadiumit. Të gjitha biltat e çdo ndeshje të Bundesligës kanë qënë të shitura për shumë vite.<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/2017/03/allianz-arena-tops-the-rankings|title=Allianz Arena tops the lot!|trans-title=Allianz Arena kryeson shortin!|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210235205/https://fcbayern.com/en/news/2017/03/allianz-arena-tops-the-rankings|archive-date=10 shkurt 2018|website=FC Bayern Munich|language=en|date=23 mars 2017|accessdate=10 shkurt 2018}}</ref> Edhe biltat në ndeshjet në transfertë të klubit kanë qënë të shitura me vite me rradhë.<ref name="weltfussball_attendance">{{cite web|url=http://www.weltfussball.de/zuschauer/bundesliga-2007-2008/1/|title=Bundesliga Attendance|trans-title=Pjesmarrja në Bundesligës|publisher=weltfussball.de|language=de|year=2008|accessdate=7 korrik 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081207115240/http://www.weltfussball.de/zuschauer/bundesliga-2007-2008/1/|archivedate=7 dhjetor 2008|df=dmy-all}}</ref> == Rivalitetet == Bayern është një nga tre klubet e futbollit profesional në Mynih. Rivali kryesor i Bayern lokale është i TSV 1860 Mynih, të cilët ishin të klubit më të suksesshëm në vitet 1960, duke fituar një kupë dhe një kampionat. Në vitet 1970 dhe 1980, TSV 1860 u zhvendos në mes të parë dhe ndarjen e tretë, por kohët e fundit kanë vendosur në ndarjen e dytë. Rivaliteti ka për këtë arsye, të paktën nga një pikë e Bayern e parë, humbën rëndësinë, duke reflektuar gjendjen njëanshëm të arritjet e të dy klubeve dhe mungesën e lojtarëve për të cilët do të grudges lokale ende çështje. Nga ana tjetër Stadtderby Münchner është ende një ngjarje shumë pritur, duke marrë një shumë vëmendje shtesë nga përkrahësit e të dy klubeve. 1860 është konsideruar më e punës në klasë, dhe prandaj vuan nga një bazë tifoz pakësuar në një qytet ku sektorin e prodhimit është në rënie. Bayern konsiderohet themelimi i klubit, e cila është reflektuar nga anëtarët e bordit të shumë të udhëheqësve të biznesit dhe duke përfshirë edhe ish-presidenti bavarez ministër. Pavarësisht nga rivaliteti, Bayern e ka mbështetur në mënyrë të përsëritur 1860 në kohën e çrregullim financiare. SpVgg Unterhaching nga rrethinat gjysmë-rurale e jugut të Munihut, është ekipi i tretë të qytetit. Ata festuan suksesi i tyre më i madh në vitin 1999, kur ata fitoi promovimit të Bundesliga dhe qëndroi në krye për një sezon të dytë. Që nga ajo kohë ata kanë qenë duke luajtur e dytë në Bundesliga dhe ndarjen e tretë. Në sezonin 2008-09 ata do të luajnë në të sapo-themeluar 3 Liga. Nuk ka asnjë rivalitet midis Bayern dhe Unterhaching, ngjarja më të dukshëm në marrëdhëniet e të dy klubeve që të përfundojë të sezonit 1999-2000 Bundesliga. Unterhaching mundi Bayer Leverkusen në ditën e fundit të sezonit, duke i dhënë mundësinë të Bayern Leverkusen kalon në renditjen dhe pretendojnë titullin. Që nga viti 1920, së pari FC Nuremberg ka qenë rivali kryesor Bayern në Bavari. Të dy klubet luajtur në të njëjtën ligë në mes të viteve 1920, por në vitet 1920 dhe 1930, Nuremberg ishte shumë më i suksesshëm, duke fituar pesë kampionate në vitet 1920, duke e bërë kampion i klubit rekord Gjermani. Bayern e mori titullin mbi më shumë se gjashtëdhjetë vjet më vonë, kur ata fituan kampionatin e tyre të dhjetë në 1987, duke tejkaluar numrin e kampionate të fituara nga Nuremberg.Duel mes Bayern dhe Nuremberg shpesh është referuar si derbi bavarez. Që nga viti 1970, rivalët kryesore Bayern kanë qenë klube që kanë vendosur në luftën e fortë kundër dominimit të saj kombëtare. Në vitin 1970 kjo ishte Borussia Mönchengladbach, në vitet 1980 kategorinë e zgjerua për të përfshirë Hamburger SV. Në vitet 1990 Bremen Werder, Bayer Leverkusen, dhe Borussia Dortmund, doli si kundërshtarët më të zjarrtë. Kohët e fundit Schalke 04, Bremen dhe Hamburg kanë qenë sfiduesit kryesorë në Bundesliga. Shefi rivalët Ndër Bayern Evropian janë Real Madrid, AC Milan dhe Manchester United për shkak të fiton shumë klasik, barazime dhe humbje. Bayern Munich gjithashtu gëzon një rivalitet të fortë me të parë FC Kaiserslautern, me origjinë në pjesë nga një lojë në 1973, kur Bayern 4-1 çojnë për të humbur 7-4, por edhe nga dy klubet Konkurrenca për kampionatin gjerman nderon në kohë të ndryshme në Bundesliga si dhe qytetin e Kaiserslautern ka qenë pjesë të Bavarisë deri në fund të Luftës së Dytë Botërore. == Organizimin dhe financimi == futboll profesionale në Bayern Munich është drejtuar nga spin-off organizatë FC Bayern Munich AG. AG është e shkurtër për Aktiengesellschaft, dhe Bayern është drejtuar si një kompani aksionare, një kompani me aksione të cilit nuk janë të listuara në bursë publike, por është në pronësi private. 81,82% e FC Bayern München AG është në pronësi të klubit, Bayern München FC e. V. (e. V. është e shkurtër për eingetragener Verein, e cila përkthehet në "Regjistruar Club") dhe 9,09% secila nga mallrave sportive Adidas prodhues, dhe kompania e automobilave Audi Cilat janë edhe sponsorët kryesor të klubit. Adidas blerë aksionet e saj në 2002 për € 77 milion. Para ishte caktuar për të ndihmuar në financimin e Allianz Arena. Në 2009 Audi paguar € 90 milion për pjesën e tyre. Kapitalit do të përdoret për të shlyer kredi për Allianz Arena me shpejt se sa ishte planifikuar fillimisht. partneri kryesor Bayern reklamat dhe aktuale mbajtësi i të drejtave jersey është Deutsche Telekom. Furnizuesi kryesor i klubit është Adidas. Partnerë të tjerë përfshijnë premium Audi, Coca-Cola, Lufthansa, Nikon, Nokia, Sony Ericsson. [60] Në vitet e mëparshme të drejtat jersey u mbajtën nga Adidas (1974-1978), Magirus Deutz dhe Iveco ( kamionë / 1978-1984), kapiten (kompjuterë / 1984-1989) dhe Opel (makinat / 1989-2002). Bayern është e udhëhequr kryesisht nga ish-lojtarët e klubit. Presidenti i klubit Franz Beckenbauer është, i cili është gjithashtu kryetar i bordit mbikëqyrës të AG. Kryetari i bordit ekzekutiv të AG është Karl-Heinz Rummenigge, Uli Hoeneß dhe është zëvendës kryetar i bordit ekzekutiv të AG. Hoeneß ka qenë në zyrë, më parë si menaxher i përgjithshëm i klubit, që nga viti 1979. Pas të ardhurave rekord prej 328.400.000 € në 2007-08 dhe një pas fitimit tatimit prej € 2.1 milion, Bayern raportuar të hyrat prej € 303.800.000 dhe një fitim prej € 2.5 milion në 2008-09. Sipas të fundit Deloitte vjetor të futbollit Money League, Bayern ishte klubi i katërt më i pasur në botë në 2008, duke gjeneruar të ardhura prej € 295.300.000. == Bamirësi == Bayern ka qenë i njohur për t'u përfshirë me sipërmarrje bamirëse për një kohë të gjatë, duke ndihmuar klubet e tjera të futbollit në çrregullim financiare, si dhe njerëzit e zakonshëm në mjerim. Në vazhdën e 2004 Tsunami "Bayern FC - Hilfe eV" u themelua, një fondacion që ka për qëllim të përqëndrohemi angazhimeve shoqërore e klubit të krijimit të saj kjo sipërmarrje është financuar me 600,000 €, e ngritur nga zyrtarët dhe lojtarët. e klubit. [68] Këto të holla, ndër të tjera përdoren për të ndërtuar një shkollë në Marathenkerny, Sri Lanka dhe për të rindërtuar zonën e Trincomalee, Sri Lanka. Në prill 2007 u vendos që fokusi i fondacionit do të zhvendoset drejt mbështetjes së njerëzve në nevojë në vend. Klubi ka edhe kohë dhe treguar përsëri të ketë një vend të butë për klubet në rrëmujë financiare. Në mënyrë të përsëritur klubi ka mbështetur rivalin e saj lokal Munihut 1860 me ndeshjet miqësore falas, transfertat me norma të favorshme, dhe transfertat e drejtpërdrejta të parave. Gjithashtu, kur St pauli kërcënuar se do të humbasë licencën e saj për futbollin profesional për shkak të problemeve financiare, Bayern u takua e klubit për një lojë miqësore pa ndonjë pagesë, duke i dhënë të gjitha të ardhurat për St pauli. [70] Më vonë, kur klubi Mark van Bomel në shtëpi Fortuna Sittard ishte në Bayern ankth financiar erdhi në një lojë bamirësi në klubin holandez. Një tjetër i njohur shembull ishte transferimi i Aleksandrit Zickler në vitin 1993 nga Dynamo Dresden. Kur Bayern kap Zickler për 2,3 Mio DM shumën e konsideruar shumë të jetë një subvencionim për Dresdeners kërcënuar financiarisht. == Stërvitja == Ekipi i Bayern ka stërvitje intensive ku bën pjesë ngarkesë fizike ; dhe lojë pa faulla për forcim. Ka ushtrime palestre dhe çdo stërvitje 4 orë total ku 2 vrap ; 1:30 ngarkesë dhe 30 min lojë ==Rekordet dhe statistikat== {{main|Lista e rekordeve dhe statistikave të FC Bayern München}} [[Skeda:Sepp Maier en 1970 à Mexico City.jpg|parapamje|majtas|200px|Sepp Maier e shpenzoi të gjithë karrierën e tij te Bayerni, duke luajtur 700 ndeshje.]] Portieri [[Sepp Maier]] është lojtari me më shumë ndeshje në historinë e Bayernit, duke zhvilluar 700 paraqitje në periudhën 1962–1980.<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/club/hall-of-fame/sepp-maier|title=Sepp Maier|publisher=FC Bayern München|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Ai është gjithashtu një nga lojtarët më jetë gjatë të klubit, duke luajtur për 18 sezone.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/sepp-maier/|title=Sepp Maier|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Ai ndiqet në vendin e dytë nga një tjetër portier [[Oliver Kahn]], i cili në periudhën 1994–2008 zhvilloi 632 paraqitje.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/oliver-kahn/|title=Oliver Kahn|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Në vendin e tretë renditet sulmuesi legjendar [[Gerd Müller]] me 605 paraqitje në periudhën 1964–1979.<ref name="Gerd Müller">{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/2015/11/gerd-mullers-career-in-figures-031115|title=Gerd Müller's career in figures|trans-title=Karriera e Gerd Müllerit në shifra|publisher=FC Bayern München|language=en|date=3 nëntor 2015|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Golashënuesi më i mirë në të gjitha kompeticionet për Bayernin është Gerd Müller, i cili ka shënuar 564 gola; ai është golashënuesi më i mirë i klubit në Bundesligë, kupë, kompeticionet evropiane dhe kompeticionet e tjera.<ref name="Gerd Müller"/> Ai ndiqet në vendin e dytë nga polaku [[Robert Lewandowski]] me 230 gola, i cili është aktualisht pjesë e ekipit. Në vendin e tretë ndodhet [[Karl-Heinz Rummenigge]] me 218 gola, përfshirë 162 në kampionat.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/karl-heinz-rummenigge/|title=Karl-Heinz Rummenigge|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> [[Skeda:Karl Rummenigge 1986.jpg|parapamje|djathtas|200px|Karl-Heinz Rummenigge shënoi 216 gola për Bayernin para se të kalonte te [[F.C. Internazionale Milano|Interi]] në vitin 1984.]] Gerd Müller, përveç rekordit si golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave i Bayernit, mban edhe disa rekorde të tjera në klub; ai është lojtari që ka shënuar më shumë gola në një sezon të vetëm të Bundesligës (40 gola në sezonin 1971–72),<ref>{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/aubameyang-lewandowski-no-remembering-gerd-m%C3%BCller-40-goal-season-463198.jsp|title=Remembering Gerd Müller's 40-goal season for Bayern Munich|trans-title=Duke kujtuar sezonin me 40 gola të Gerd Müllerit për Bayern Mynihun|publisher=Bundesliga|language=en|accessdate=17 prill 2020|archive-date=22 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422030105/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/aubameyang-lewandowski-no-remembering-gerd-m%C3%BCller-40-goal-season-463198.jsp|url-status=dead}}</ref> është shpallur shtatë herë golashënuesi më i mirë në Bundesligë si dhe mban rekordin për numrin e golave të shënuar në një sezon të vetëm në të gjitha kompeticionet (67). Lewandowski mban rekordet e golave të shënuar në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]] (46) dhe Superkupën Gjermane (4).<ref name="Lewandowski"/> Ai është gjithashtu lojtari i huaj me më shumë gola në historinë e Bundesligës, duke thyer rekordin e peruanit [[Claudio Pizarro]], një ish lojtar i Bayernit.<ref name="Lewandowski">{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d820e2c98c6-28c58e09e952-1000--how-brilliant-is-poland-and-bayern-striker-robert-lewandowski/|title=How brilliant is Bayern striker Robert Lewandowski?|trans-title=Sa gjenial është sulmuesi i Bayernit Robert Lewandoswki?|publisher=UEFA|language=en|author1=Piotr Koźmiński|author2=Philip Röber|date=24 mars 2020|accessdate=17 prill 2020}}</ref> [[Udo Lattek]] është trajneri më jetë gjatë në historinë e klubit. Ai u emërua në krye të ekipit më 14 mars 1970 dhe u largua më 2 janar 1975, si dhe u rikthye më 1 korrik 1983 dhe u largua sërisht më 30 qershor 1987, duke qëndruar gjithsej për 8 vite e 295 ditë. Ai është gjithashtu trajneri që ka drejtuar më shumë ndeshje në historinë e Bayernit me plot 420 ndeshje. [[Jupp Heynckes]] është trajneri që drejtoi ekipin drejt ''[[Tripleta (futboll)|tripletës]]'' së parë historike në sezonin 2012–13.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/bajern-ne-histori-ben-triplete-ne-berlin/|title=Bajern në histori, bën … tripletë në Berlin|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=2 qershor 2013|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Bayerni mban disa rekorde të padiskutueshme; ata janë klubi me më shumë tituj të Bundesligës (29), përfshirë shtatë herë rresht në periudhën 2013–2019, gjithashtu një rekord. Ata kanë fituar më shumë ndeshje në historinë e Bundesligës (1090) dhe kanë arritur më shumë pikë (3662). Klubi gjithashtu ka mesataren më të larë të pikëve të marra (1.99) dhe kanë shënuar më shumë gola se çdo klub tjetër (4019). Fitorja rekord në Bundesligë është 11–1 kundër [[Borussia Dortmund]] më 27 nëntor 1971,<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/report/bundesliga-1971-1972-bayern-muenchen-borussia-dortmund/|title=Bayern München 11:1 Borussia Dortmund|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> kurse humbja më e thellë është 7–0 ndaj [[FC Schalke 04|Schalke 04]] më 9 tetor 1976.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/report/bundesliga-1971-1972-bayern-muenchen-borussia-dortmund/|title=Bayern München 0:7 Schalke 04|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Fitorja më e thellë e Bayernit në Ligën e Kampioneve është ajo 7–0 kundër [[FC Basel|Baselit]] në sezonin 2011–12; sulmuesi holandez [[Roy Makaay]] ka shënuar golin më të shpejtë në këtë kompeticion, duke realizuar pas vetëm 10.12 sekondash kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]] më 7 mars 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0237-0e96679a127b-d71226f5bf52-1000--ten-years-on-from-makaay-s-goal-inside-11-seconds/|title=Ten years on from Makaay's goal inside 11 seconds|trans-title=Dhjetë vite nga goli i Makaayt brënda 11 sekondash|publisher=UEFA|language=en|date=7 mars 2017|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Në sezonin 2019–20, Bayerni u bë klubi i parë dhe i vetëm gjerman që i fiton të gjitha ndeshjet në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d7f933ba08d-eedf53763db3-1000--champions-league-group-stage-perfection-bayern-the-seventh/|title=Champions League group stage perfection: Bayern the seventh|trans-title=Perfeksioni i fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve: Bayern i shtati|publisher=UEFA|language=en|date=11 dhjetor 2019|accessdate=17 prill 2020}}</ref> ==Trofetë== [[Skeda:Bayern hattrick champions league trophies.jpg|parapamje|250px|Tre Ligat e Kampioneve të fituar nga Bayern Munich gjatë periudhës 1974–76. Trofeu nga ana e djathtë eshtë trofeu origjinal, që i është dhuruar Bayernit përgjithmon. Të tjerat janë kopje e tij.]] Bayern ka fituar gjithsej 72 trofe, duke qënë klubi më i suksesshëm i futbollit gjerman;<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/club/honours/all-honours|title=Honours|trans-title=Trofetë|publisher=FC Bayern München|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> ata kanë fituar më shumë [[Bundesliga|kampionate]] dhe më shumë [[DFB-Pokal|kupa]]. Ata janë gjithashtu klubi gjerman më i suksesshëm në kompeticionet evropiane, duke fituar 11 trofe. Bayerni është një nga katër klubet që ka fituar të tre kompeticionet evropiane. Duke qënë se e ka fituar Kupën Evropiane pesë herë, klubi ka të drejtën të shfaqë simbolin e "fituesit të shumfishtë" që jepet nga [[UEFA]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf|title=Regulations of the UEFA Champions League|trans-title=Rregullat e UEFA Ligës së Kampioneve|format=PDF|publisher=UEFA|language=en|url-status=dead|access-date=17 prill 2020|archive-date=12 mars 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312003915/http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf}}; faqe 4, §2.01 "Cup" & faqe 26, §16.10 "Title-holder logo"</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Trofetë e Bayernit !style="width: 1%;"|Tipi !style="width: 5%;"|Kompeticioni !style="width: 1%;"|Tituj !style="width: 21%;"|Sezonet |- | rowspan="4" |'''Vendor''' ! scope=col|[[Bundesliga]] |bgcolor="gold"|'''32''' | [[Kampionati gjerman i futbollit 1932|1931–32]], [[1968–69 Bundesliga|1968–69]], [[1971–72 Bundesliga|1971–72]], [[1972–73 Bundesliga|1972–73]], [[1973–74 Bundesliga|1973–74]], [[1979–80 Bundesliga|1979–80]], [[1980–81 Bundesliga|1980–81]], [[1984–85 Bundesliga|1984–85]], [[1985–86 Bundesliga|1985–86]], [[1986–87 Bundesliga|1986–87]], [[1988–89 Bundesliga|1988–89]], [[1989–90 Bundesliga|1989–90]], [[1993–94 Bundesliga|1993–94]], [[1996–97 Bundesliga|1996–97]], [[1998–99 Bundesliga|1998–99]], [[1999–2000 Bundesliga|1999–2000]], [[2000–01 Bundesliga|2000–01]], [[2002–03 Bundesliga|2002–03]], [[2004–05 Bundesliga|2004–05]], [[2005–06 Bundesliga|2005–06]], [[2007–08 Bundesliga|2007–08]], [[2009–10 Bundesliga|2009–10]], [[2012–13 Bundesliga|2012–13]], [[2013–14 Bundesliga|2013–14]], [[2014–15 Bundesliga|2014–15]], [[2015–16 Bundesliga|2015–16]], [[2016–17 Bundesliga|2016–17]], [[2017–18 Bundesliga|2017–18]], [[2018–19 Bundesliga|2018–19]], 2019-20, 2020-21, 2021-22 |- ! scope=col|[[DFB-Pokal]] |bgcolor="gold"|'''19''' | [[1956–57 DFB-Pokal|1956–57]], [[1965–66 DFB-Pokal|1965–66]], [[1966–67 DFB-Pokal|1966–67]], [[1968–69 DFB-Pokal|1968–69]], [[1970–71 DFB-Pokal|1970–71]], [[1981–82 DFB-Pokal|1981–82]], [[1983–84 DFB-Pokal|1983–84]], [[1985–86 DFB-Pokal|1985–86]], [[1997–98 DFB-Pokal|1997–98]], [[1999–2000 DFB-Pokal|1999–2000]], [[2002–03 DFB-Pokal|2002–03]], [[2004–05 DFB-Pokal|2004–05]], [[2005–06 DFB-Pokal|2005–06]], [[Finalja e DFB-Pokal 2008|2007–08]], [[Finalja e DFB-Pokal 2010|2009–10]], [[Finalja e DFB-Pokal 2013|2012–13]], [[Finalja e DFB-Pokal 2014|2013–14]], [[Finalja e DFB-Pokal 2016|2015–16]], [[Finalja e DFB-Pokal 2019|2018–19]] |- ! scope=col|[[DFL-Superkupa|DFB/DFL-Superkupa]] |bgcolor="gold"|'''7''' | [[DFB-Superkupa 1987|1987]], [[DFB-Superkupa 1990|1990]], [[DFB-Superkupa 2010|2010]], [[DFB-Superkupa 2012|2012]], [[DFB-Superkupa 2016|2016]], [[DFB-Superkupa 2017|2017]], [[DFB-Superkupa 2018|2018]] Superkupa 2020|2020]] |- ! scope=col|[[DFL-Ligapokal]] |bgcolor="gold"|'''6''' | [[DFB-Ligapokal 1997|1997]], [[DFB-Ligapokal 1998|1998]], [[DFB-Ligapokal 1999|1999]], [[DFB-Ligapokal 2000|2000]], [[DFB-Ligapokal 2004|2004]], [[DFB-Ligapokal 2007|2007]] |- | rowspan="4" |'''Kontinental''' ! scope=col|[[UEFA Liga e Kampioneve]] |align="center"|5 | [[1973–74 Kupa Evropiane|1973–74]], [[1974–75 Kupa Evropiane|1974–75]], [[1975–76 Kupa Evropiane|1975–76]], [[2000–01 UEFA Liga e Kampioneve|2000–01]], [[2012–13 UEFA Liga e Kampioneve|2012–13]] |- ! scope=col|[[UEFA Liga e Europës|Kupa UEFA]] |align="center"|1 | [[1995–96 Kupa UEFA|1995–96]] |- ! scope=col|[[Kupa UEFA e Fituesve të Kupës]] |align="center"|1 | [[1966–67 Kupa UEFA e Fituesve të Kupës|1966–67]] |- ! scope=col|[[UEFA Super Kupa]] |align="center"|1 | [[UEFA Super Kupa 2013|2013]] |- | rowspan="2" |'''Botëror''' ! scope=col|[[Kupa Ndërkontinentale]] |align="center"|2 | [[Kupa Interkontinentale 1876|1976]], [[Kupa Ndërkontinentale 2001|2001]] |- ! scope=col|[[FIFA Kupa e Botës për Klube]] |align="center"|1 | [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2013|2013]] |} *<small>{{legend2|gold|rekord}}</small> *{{smallsup|s}}<small> rekord i ndarë</small> == Lojtarët == ===Skuadra aktuale=== {{Përditësuar|4 shkurt 2025}}<ref name="Ekipi">{{Cite web|url=https://fcbayern.com/de/teams/profis|title=FC Bayern München – Profis|trans-title=FC Bayern Mynih – Profesionistët|website=fcbayern.com|publisher=FC Bayern München|language=de|year=2018|accessdate=5 gusht 2019}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=GER|name=[[Manuel Neuer]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiten]]}} {{Fs player|no=2|pos=DF|nat=FRA|name=[[Dayot Upamecano]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=KOR|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=GER|name=[[Jonathan Tah]]}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=GER|name=[[Joshua Kimmich]]|other=[[Kapiteni (futboll)|zëv-kapiten]]}} {{Fs player|no=7|pos=FW|nat=GER|name=[[Serge Gnabry]]}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=GER|name=[[Leon Goretzka]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=ENG|name=[[Harry Kane]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiteni i 3të]]}} {{Fs player|no=10|pos=MF|nat=GER|name=[[Jamal Musiala]]}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=SEN|name=[[Nicolas Jackson]]|other=në huazim nga [[Chelsea F.C.|Chelsea]]}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=COL|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]}} {{Fs player|no=17|pos=FW|nat=FRA|name=[[Michael Olise]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=19|pos=DF|nat=CAN|name=[[Alphonso Davies]]}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=GER|name=[[Tom Bischof]]}} {{Fs player|no=21|pos=DF|nat=JPN|name=[[Hiroki Ito (footballer, born 1999)|Hiroki Ito]]}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=POR|name=[[Raphaël Guerreiro]]}} {{Fs player|no=26|pos=GK|nat=GER|name=[[Sven Ulreich]]}} {{Fs player|no=27|pos=MF|nat=AUT|name=[[Konrad Laimer]]}} {{Fs player|no=39|pos=MF|nat=SEN|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|other=në huazim nga Gambinos Stars Africa}} {{Fs player|no=40|pos=GK|nat=GER|name=[[Jonas Urbig]]}} {{Fs player|no=42|pos=MF|nat=GER|name=[[Lennart Karl]]}} {{Fs player|no=44|pos=DF|nat=CRO|name=[[Josip Stanišić]]}} {{Fs player|no=45|pos=MF|nat=GER|name=[[Aleksandar Pavlović (futbollist)|Aleksandar Pavlović]]}} {{Fs player|no=48|pos=GK|nat=GER|name=[[Leon Klanac]]}} {{Fs end}} ===Në huazim=== {{Fs start}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=GER|name=[[Paul Wanner]]|other=te [[SV Elversberg]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=32|pos=MF|nat=CRO|name=[[Gabriel Vidović]]|other=te [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=35|pos=GK|nat=GER|name=[[Johannes Schenk]]|other=te [[SC Preußen Münster|Preußen Münster]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=36|pos=GK|nat=GER|name=[[Alexander Nübel]]|other=te [[VfB Stuttgart]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=37|pos=FW|nat=USA|name=[[Malik Tillman]]|other=te [[PSV Eindhoven|PSV]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=44|pos=DF|nat=CRO|name=[[Josip Stanišić]]|other=te [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=46|pos=MF|nat=GER|name=[[Arijon Ibrahimović]]|other=te [[Frosinone Calcio|Frosinone]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=|pos=FW|nat=GER|name=[[Yusuf Kabadayı]]|other=te [[FC Schalke 04|Schalke 04]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs end}} === Lojtarët e nderit === {{main|List e lojtarëve të Bayern Munich}} {| class="infobox" style="width:180px;" |- |<div style="position: relative;"> [[Skeda:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.23|y=0.05|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Sepp Maier|Maier]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Klaus Augenthaler|Augenthaler]]</span>}} {{Image label|x=0.07|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Georg Schwarzenbeck|Schwarzenbeck]]</span>}} {{Image label|x=0.30|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Franz Beckenbauer|Beckenbauer]]</span>}} {{Image label|x=0.35|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Paul Breitner|Breitner]]</span>}} {{Image label|x=0.10|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Mehmet Scholl|Scholl]]</span>}} {{Image label|x=0.20|y=0.35|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Stefan Effenberg|Effenberg]]</span>}} {{Image label|x=0.32|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Lothar Matthäus|Matthäus]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Karl-Heinz Rummenigge|K. Rummenigge]]</span>}} {{Image label|x=0.38|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Giovane Élber|Élber]]</span>}} {{Image label|x=0.23|y=0.55|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Gerd Müller|G. Müller]]</span>}} </div> |- |<small>"Skuadra më e mirë e të gjitha kohërave" është zgjedhur nga më shumë se 79,901 tifozë, në 2005. Trajneri është zgjedhur [[Ottmar Hitzfeld]].<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2005/04283.php|title=Fans name greatest Reds of all time|trans-title=Tifozët emërojnë "të kuqtë" më të mirë të të gjitha kohërave|publisher=Uebfaqja zyrtare e FC Bayern Munich|date=1 qershor 2005|accessdate=24 nëntor 2007}}</ref></small> |} Në ndeshjen e tij të lamtumirës, [[Oliver Kahn]] u shpall [[Kapiteni (futboll)|kapiten]] nderi i Bayern Munich.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.t-home.de/de/aktuell/news/2008/16656.php?fcb|title=Kahn wird Ehrenspielführer des FCB|publisher=Uebfaqja zyrtare e FC Bayern Munich|date=15 gusht 2008|accessdate=2 shtator 2008}}</ref> Lojtarët më poshtë janë shpallur '''FC Bayern Munich Hall of Fame'''.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.telekom.de/de/verein/ev/hall_of_fame/index.php|title=Hall of Fame|trans-title=Salloni i Famës|publisher=Uebfaqja zyrtare e FC Bayern Munich|accessdate=15 gusht 2012|year=2012}}</ref><!-- Këto janë lojtarët aktual që janë vendosur në FCB Hall of Fame. Ju lutem mos vendosni asnjë lojtar nË Hall of Fame. Faleminderit--> '''1930s''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Conrad Heidkamp]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) '''1970s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Gerd Müller]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Uli Hoeneß]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Paul Breitner]] ([[Mesfushori|MF]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Sepp Maier]] ([[Portieri|PT]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Hans-Georg Schwarzenbeck]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) * {{flagicon|Germany}} [[Franz Roth]] ([[Mesfushori|MF]]) '''1980s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) '''1990s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Lothar Matthäus]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]/[[Mesfushori|MF]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Stefan Effenberg]] ([[Mesfushori|MF]]) '''2000s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Oliver Kahn]] ([[Portieri|PT]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Mehmet Scholl]] ([[Mesfushori|MF]]) * {{flamuri|Franca}} [[Bixente Lizarazu]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) * {{flamuri|Brazili}} [[Giovane Élber]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) <!-- The section above specifically lists member of the hall of fame. This is the article we use to determine who is and who isn't in the hall of fame: http://www.fcbayern.telekom.de/de/verein/ev/hall_of_fame/index.php If the player you're about to add is not listed there or is named Claudio Pizarro or any other not already listed here don't add the player. It will be removed, usually in under 24 hours. Please find something productive to do instead. --> === Kapitenët === [[Philipp Lahm]] është kapiten që nga 2011. [[Bastian Schweinsteiger]] është zëvëndës–kapiteni. {| class="wikitable" |- !Vitet !Kapiteni |- |align=center|1965–70 |{{flamuri|Gjermania}} [[Werner Olk]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1970–77 |{{flamuri|Gjermania}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1977–79 |{{flamuri|Gjermania}} [[Sepp Maier]] ([[Portieri|PT]]) |- |align=center|1979 |{{flamuri|Gjermania}} [[Gerd Müller]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) |- |align=center|1979–80 |{{flamuri|Gjermania}} [[Georg Schwarzenbeck]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1980–83 |{{flamuri|Gjermania}} [[Paul Breitner]] ([[Mesfushori|MF]]) |- |align=center|1983–84 |{{flamuri|Gjermania}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) |- |align=center|1984–91 |{{flamuri|Gjermania}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1991–94 |{{flamuri|Gjermania}} [[Raimond Aumann]] ([[Portieri|PT]]) |- |align=center|1994–96 |{{flamuri|Gjermania}} [[Lothar Matthäus]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1997–99 |{{flamuri|Gjermania}} [[Thomas Helmer]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1999–02 |{{flamuri|Gjermania}} [[Stefan Effenberg]] ([[Mesfushori|MF]]) |- |align=center|2002–08 |{{flamuri|Gjermania}} [[Oliver Kahn]] ([[Portieri|PT]]) |- |align=center|2008–11 |{{flamuri|Holanda}} [[Mark van Bommel]] ([[Mesfushori|MF]]) |- |align=center|2011– |{{flamuri|Gjermania}} [[Philipp Lahm]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |} === Numrat e tërhequr === {{main|Numrat e tërhequr në futboll}} <big>'''12'''</big> – [[Lojtari i 12-të (futboll)|Tifozët e Klubit (Lojtari i 12-të)]] == FC Bayern II == Ekipi rezervë shërben kryesisht si guri i fundit shkelën për lojtarë të rinj premtues para se të promovuar në ekipin kryesore. Bayern II është trajner Mehmet Scholl dhe Gerd Müller. Që nga fillimi i Kryeministrit në vitin 1994, ekipi luajti në Regionalliga Süd, pas luajtur në Oberliga që nga viti 1978 Në sezonin 2007-08 ata të kualifikuar për të sapo-themeluar 3 Liga. Që nga viti 1978, ekipi ka qenë duke luajtur në ligën më të lartë të DFB që lejon ekipin e dytë të një ekipi futbolli profesional për të luajtur == Sportet e tjera == Bayern ka departamentet e tjera për * Basketball që nga viti 1946 me 280 lojtarë në 19 ekipet * Bowling që nga viti 1984 me 46 lojtarë në 4 ekipet * Chess që nga viti 1908 me 97 lojtarë në 8 ekipet * Gjimnastikës që nga viti 1974 me 35 gjimnastët në 1 ekip * Hendbollit që nga viti 1945 me 300 lojtarë në 10 ekipet * Tabela e tenisit që nga viti 1946 me 160 lojtarë në 12 ekipet == Referime == {{reflist|colwidth=30em}} ==Lidhje të jashtme== {{G14}} {{Fituesit e FIFA Kupës së Botës për Klube}} [[Kategoria:FC Bayern München]] [[Kategoria:Klube futbolli në Gjermani]] [[Kategoria:Klube të G-14]] [[Kategoria:Klube fituese të UEFA Ligës së Kampioneve]] [[Kategoria:Sporti në Mynih]] h4zw8g6tm6wzkxcmkein13x7tyu2zuc 2978703 2978702 2026-05-09T01:29:06Z Sadsadas 51943 2978703 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | writing color = #ffffff | header color = #EC0239 | clubname = Bayern München | fullname = Fußball-Club Bayern München e.&nbsp;V. | image = FC Bayern München logo (2024).svg | alt = crest | current = Sezoni 2025–26 i FC Bayern München | clubcolors = [[File:Bianco e Blu a scacchi bordati di Rosso.svg|20px]] | founded = [[27 shkurt]] [[1900]] | nickname = ''Der FCB'' (FCB)<br/>''Die Bayern'' (Bavarezët)<br/>''Stern des Südens'' (Ylli i Jugut)<br/>''Die Roten'' (Të kuqët)<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/matchreports/2017/02/match-report-bundesliga-fc-ingolstadt---fc-bayern-11.02.2017|title=Never-say-die Reds overcome Ingolstadt at the death|trans-title=Kurre mos thuaj vdis të kuqtë kalojnë Ingolstadt në fund|publisher=FC Bayern München|language=en|accessdate=12 shkurt 2017|archive-date=12 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212164904/https://fcbayern.com/en/news/matchreports/2017/02/match-report-bundesliga-fc-ingolstadt---fc-bayern-11.02.2017|url-status=dead}}</ref><br/>FC Hollywood<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-us/news/174/uefa-champions-league/2010/04/08/1869197/cl-comment-van-gaals-bayern-give-new-meaning-to-fc-hollywood|title=CL Comment: Van Gaal's Bayern Give New Meaning to "FC Hollywood"|trans-title=Koment LK: Bayerni i Van Gaalit i jep një kuptim të ri "FC Hollywood"|publisher=Goal.com|language=en|author=Clark Whitney|date=8 prill 2010|accessdate=28 shtator 2014}}</ref> | short name = Bayern | ground = [[Allianz Arena]] | capacity = 75,000<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/de/news/2015/01/ab-sofort-75.000-fans-bei-bundesliga-heimspielen|title=Ab sofort 75.000 Fans bei Bundesliga-Heimspielen|trans-title=Deri tani 75,000 për ndeshjet në shtëpi në Bundesligë|publisher=FC Bayern München|language=de|date=13 janar 2015|accessdate=13 janar 2015}}</ref> | owntitle = Pronar | owner = [[Herbert Hainer]] | chairman = [[Karl-Heinz Rummenigge]] | manager = [[Vincent Kompany]] | league = [[Bundesliga]] | season = 2024–25 | position = Vëndi 1rë (kampionë) | pattern_la1 = _bayern2526h | pattern_b1 = _bayern2526h | pattern_ra1 = _bayern2526h | pattern_sh1 = _bayern2526h | pattern_so1 = _bayern2526hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bayern2526a | pattern_b2 = _bayern2526a | pattern_ra2 = _bayern2526a | pattern_sh2 = _bayern2526a | pattern_so2 = _bayern2526al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _bayern2526t | pattern_b3 = _bayern2526t | pattern_ra3 = _bayern2526t | pattern_sh3 = _bayern2526t | pattern_so3 = _bayern2526tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | socks3 = 000000 | website = http://www.fcbayern.de/en/ }} '''Fußball-Club Bayern München e.V.''', zakonisht i njohur si '''FC Bayern München''' (Shqiptimi gjermanisht: [[AFN|ʔɛf ˈt͡seː ˈbaɪ̯ɐn ˈmʏnçən]]),'''FC Bayern Munich''', ose'''FC Bayern''', është një klub futbollistik [[Gjermania|gjerman]] me seli në [[Mynihu|Mynih]], [[Bavaria|Bavari]]. Klubi më mirë si një skuadër profesionale futbolli, e cila luan në [[Bundesliga|Bundesligë]], në ligën më të fortë të [[Sistemi i ligës futbollistike Gjermane|sistemit futbollistik gjerman]], dhe është klubi gjerman më i suksesshëm në histori, duke fituar 27 [[Lista e kampionëve gjermane të futbollit|kampionate]] dhe 18 [[DFB-Pokal|kupa]].<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=30993/index.html|title=Bayern München|publisher=FIFA|language=en|accessdate=10 maj 2012|archive-date=21 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221115857/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=30993/index.html|url-status=dead}}</ref> FC Bayern është themeluar në 1900 nga 11 [[futbolli]]stë të udhëhequr nga [[Franz John]].<ref name="fcbbook1stch">{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|language=de|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|publisher=Die Werkstatt|year=2003|pages=17–33|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Edhe pse Bayern fitoi kampionatin e parë kombëtar në vitin [[Kampionati gjerman i futbollit 1932|1932]],<ref name="bayernhistory0045">{{cite web|title=Success from the Outset|publisher=FC Bayern München|language=de|accessdate=11 gusht 2008|year=2003|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00268.php}}</ref> klubi nuk u zgjodh për të luajtur në [[Bundesliga|Bundesligë]] pas krijimit të saj në 1963.<ref name="nobl">{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|publisher=Die Werkstat|language=de|year=2003|page=134|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Klubi kishte periudhën e saj të suksesit më të madh në mes të viteve 1970, kur, nën udhëheqjen e kapitenit [[Franz Beckenbauer]], ''Bavarezët'' fituan tre Kupa Evropiane rresht (1974–1976). Gjithsej, Bayern ka arritur në 10 finale të Kupës Evropiane/UEFA Ligës së Kampioneve, dhe së fundmi e kanë fituar në vitin 2013 për herë të pestë në histori dhe si pjesë të ''[[Tripleta (futboll)|tripletës]]'' kontinentale. Bayern gjithashtu ka fituar nga një [[UEFA Europa League|Kupë UEFA]], [[Kupa e Fituesve të Kupës|Kupë të Fituesve të Kupës]], [[UEFA Super Kupa|UEFA Super Kupë]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupë Bote për Klube]] dhe dy [[Kupa Ndërkontinentale]], duke u bërë [[UEFA rekordet e klubeve në kompeticione|një nga skuadrat më të suksesshme europiane]]. Që nga krijimi i [[Bundesliga|Bundesligës]], Bayern ka qënë skuadra dominuese e futbollit gjerman duke fituar 22 tituj dhe 5 tituj nga 10 të fundit. Ata kanë [[Derbi Bavarian i Futbollit|rivalitetin tradicional]] me [[TSV 1860 München]] dhe [[1. FC Nuremberg]], dhe sigurisht krahasohen edhe me rivalët për titull [[Borussia Dortmund]]. Që nga fillimi i [[Sezoni 2005–06 i FC Bayern München|sezonit 2005–06]], Bayern ka luajtur ndeshjet e saj në shtëpi në [[Allianz Arena]]. Më parë skuadra i ka luajtur ndeshjet në [[Olympic Stadium (Myinh)|Olympiastadion]] për 33 vite. Ngjyrat e skuadrës janë e kuqja dhe e bardha, dhe stema tregon [[Flamuri i Bavarisë|flamurin bardh e blu të Bavarisë]].<ref name="crestcolor">{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|publisher=Die Werkstatt|year=2003|page=581|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Në termat e të ardhurave, Bayern Munich është më i madh klubi sportiv në [[Gjermania|gjermani]] dhe klubi i katërt më i madh i futbollit në botë, duke zotëruar 368.400.000 [[Euro|€]] në vitin 2012.<ref>{{cite web|title=Bayern Munich|url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|publisher=Deloitte LLP|language=de|accessdate=17 shkurt 2013|archive-date=29 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629075936/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|url-status=dead}}</ref> Me 223.985 anëtarë, Bayern është klubi i dytë më i madhë sportive në aspektin e anëtarësimit, vetëm për pak më poshtë se klubi i parë në botë, klubi portugez i [[S.L. Benfica|Benficës]].<ref>[http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/agm-2013-new-record-figures-400-million.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213032854/http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/agm-2013-new-record-figures-400-million.php |date=13 dhjetor 2013 }}, 2013-11-13.</ref> Gjithashtu janë regjistruar edhe 3,576 tifozë zyrtarë sëbashku me 262,077 anëtarët e tjerë.<ref name="Bayern post landmark €400m plus turnover">{{cite web|title=Membership boom|date=13 nëntor 2013|accessdate=13 nëntor 2013|publisher=FC Bayern München|language=de|url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/agm-2013-new-record-figures-400-million.php}}</ref> Klubi ka departamente të tjera për [[Shahu|shah]], [[Hendbolli|hendboll]], [[Basketbolli|basketboll]], [[Gjimnastika|gjimnastikë]], [[Bowlingu|bowling]], [[Pingpongu|pingpong]], gjyqtarë, dhe futboll me më shumë se 1.100 anëtarë aktivë.<ref name="otherdepartments">{{cite web|title=Other Sports|accessdate=3 korrik 2008|year=2007|publisher=FC Bayern München|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php|archive-date=15 gusht 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815023121/http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php|url-status=dead}}</ref> FC Bayern aktualisht është i dyti në renditjen e koeficientëve të klubve të [[UEFA]]-s<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/index.html|title=UEFA Rankings|date=3 maj 2013|accessdate=28 maj 2013|publisher=UEFA}}</ref> dhe i pari në renditjen botërorë të [[IFFHS]]-së.<ref>{{cite news|url=http://www.iffhs.de/club-world-ranking/|title=IFFHS Club World Ranking|date=8 janar 2014|accessdate=8 janar 2014|publisher=IFFHS|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811141939/https://iffhs.de/club-world-ranking/|archive-date=11 gusht 2019|url-status=dead}}</ref> == Historia == === Vitet e themelimit (1900–10) === Më 27 shkurt 1900, u bë një takim i departamentit të futbollit të [[MTV Mynihut]] që u zhvillua në "Bäckerhöfl". Kohët e fundit kishte një mosmarrëveshje në lidhje me zhvillimin e departamentit të futbollit, si dhe Asambleja e përgjithshme e MTV kishte dhënë një refuzim Shoqatës jugore të futbollit Gjermane. Në orën 21:30, 11 burra: Naegele, Schmid, Karl, Wamsler, Ringler, [[Wilhelm Focke|Focke]], Francke, Friedrich, Zoepffel, Pollack dhe Gjonin ishin mbledhur në një restorant "Gisela" në Schwabing në të njëjtën mbrëmje për të krijuar ''F.C. Bayern''. Në anëtarët e përmendur në certifikatën e korporatizimit bënte pjesë edhe skulptori [[Benno Elkan]] që më vonë u bë i njohur. Klubi u drejtua nga [[Franz John]], i cili hyri në historinë e klubit si presidenti i parë. Ngjyrat e klubit u zgjodhën bluja dhe e bardha, tarifa e anëtarësimit ishte vendosur në stemë. Qëndra i parë i stërvitje ishte në qytetin [[Mynihu]]t, e cila ende ekziston sot si ''Schyrenplatz''. Kundërshtari i parë ishte [[1. Münchner FC 1896]], FC Bayern e mposhti atë me rezultatin 5–2. === Vitet e Arta (1965–1979) === [[Skeda:Franz Beckenbauer 2006 06 17.jpg|thumb|180px|right|Presidenti i FC Bayernit nga 1994 në 2009 [[Franz Beckenbauer]].]] Në sezonin e parë të tyre Bundesliga Bayern përfundoi e treta dhe gjithashtu fitoi kupën. Kjo kualifikuar ata për Kupa e Fituesve të Kupës Evropiane të vitit të ardhshëm, të cilat kanë fituar në një dramatike finale kundër klubit skocez Rangers, kur Franz "Bull" Roth shënoi Decider në një fitore 1-0 kohë shtesë. Në 1967 Bayern mbajti kupën, por përparim të ngadalshëm në përgjithësi pa një trajner të ri, Branko Zebec marrë përsipër. Ai zëvendësoi stil ofenduese Bayern të luajë me një qasje më të disiplinuar, dhe duke bërë arritur deri në ligën e parë dhe kupën e dyfishtë në historinë e Bundesliga, duke përdorur vetëm 13 lojtarë gjatë gjithë sezonit. Udo Lattek u ngarkuar në 1970. Pas fitores së filxhan në sezonin e tij të parë ai udhëhoqi Bayern të tretë kampionatin e tyre gjermane. Ndeshje përcaktuese në sezonin 1971-1972 kundër Schalke 04 ishte ndeshja e parë në stadiumin e ri olimpik, dhe ishte gjithashtu i pari ndeshjen live televiziv në historinë e Bundesliga. Bayern Schalke 5-1 mundi dhe kështu mori titullin, edhe vendosjen e disa inçizime, duke përfshirë pikat e fituar dhe të qëllimeve të shënuar. Bayern gjithashtu fitoi dy kampionate tjetër, por në zenit ishte triumfi i tyre në finale të Kupës Evropiane kundër Atletiko Madrid, cila Bayern fitoi 4-0 pas një sërish. Gjatë viteve në vijim e ekipit ishte i pasuksesshëm në vend, por mbrojti titullin e tyre evropiane nga Leeds mundi të Bashkuara në fitoren përfundimtare, kur Roth dhe Müller siguruar me gola në fund. Një vit më vonë në Glasgow, AS Saint-Étienne u mundën nga një tjetër gol Roth dhe Bayern u bë klubi i tretë për të fituar trofe në tre vjet rresht. Trofeu i fundit fituar nga Bayern në këtë epokë u Kupën Interkontinentale, në të cilën ata e mundi klubin Brazilian Cruzeiro Belo Horizonte mbi dy këmbët. pjesën tjetër të dekadës ishte një kohë e ndryshimeve dhe pa asnjë tituj të mëtejshme për Bayern. Në 1977 Franz Beckenbauer u nis për në Nju Jork Kozmos në 1979 dhe Sepp Maier dhe Uli Hoeneß në pension, ndërsa Gerd Müller u bashkua me Fort Lauderdale Strikers. === Nga FC Breitnigge të Hollywood FC (1979–1998) === [[Skeda:Allianz Arena Pahu.jpg|thumb|350px|right|I hapur në 2005: [[Allianz Arena]], një nga stadiumet më moderne në botë.]] 1980 ishin një periudhë të trazirave jashtë fushës për Bayern, me shumë ndryshime në personel dhe problemet financiare. Në këtë fushë, Paul Breitner dhe Karl-Heinz Rummenigge, e quajti FC Breitnigge, çuar ekipin në tituj Bundesliga në 1980 dhe 1981 Përveç një DFB Pokal-të fitojë në 1982, dy sezonet relativisht të pasuksesshme pasuan, pas Cili trajner Breitner në pension dhe ish-Udo Lattek kthyer. Bayern fitoi kupën 1984, pastaj vazhdoi të fitojë pesë kampionatet në gjashtë sezonet, duke përfshirë një të dyfishtë në vitin 1986. Megjithatë, suksesi evropian ishte i pakapshëm gjatë dekadës së; Bayern arriti vetëm për të kërkuar vend dyta deri në Kupën Evropiane në vitin 1982 dhe 1987 Jupp Heynckes u punësua si trajner në vitin 1987, por pas dy kampionate radhazi në 1988-89 dhe 1989-90 formë Bayern zhytur. Pas një vend të dytë në 1990-1991 e klubit përfunduar vetëm pesë pikë mbi vendet e dëbim në 1991-1992. Suksesi u kthye kur Franz Beckenbauer mori për gjysmën e dytë të sezonit 1993-1994, duke fituar kampionatin përsëri pas një hendek katër vit. Beckenbauer u emërua më pas presidenti i klubit. Pasardhësit e tij si trajner, Giovanni Trapattoni dhe Oto Rehagel dy përfundoi trophyless pas një sezoni, nuk takim shpresa të mëdha të klubit. Gjatë kësaj kohe lojtarët Bayern shpesh u shfaq në faqet e thashetheme e shtypit në vend se faqet sportive, duke rezultuar në FC pseudonim Hollywood. Franz Beckenbauer kthyen shkurtimisht në fund të sezonit 1995-1996 si trajner kujdestar dhe e udhëhoqi ekipin e tij për fitore në Kupën UEFA 1995-1996, duke mposhtur Bordo në finale. Për sezonin 1996-97 Giovanni Trapattoni u kthye për të fituar kampionatin. Por në sezonin e ardhshëm Bayern humbi titullin promovuar vetëm për të parë FC Kaiserslautern dhe Trapattoni kishte për të marrë lejen e Tij, për herë të dytë. Nga 1998-2004 Bayern u trajner Ottmar Hitzfeld. Në sezonin e parë Hitzfeld-së, Bayern fitoi Bundesliga dhe erdhën afër për të fituar Ligën e Kampioneve, duke humbur 2-1 me Manchester United në kohën e lëndimit, pasi kryesor për shumicën e ndeshjes. Sezoni 1999-2000 ka rezultuar me Bayern fituar kampionat e tyre të tretë dhe kupa e dyfishtë. Një e treta radhazi titullin Bundesliga e ndjekur në vitin 2001, fitoi në një fund në ditën e fundit të sezonit të ligë. Ditë më vonë, Bayern fitoi Ligën e Kampionëve për herë të katërt pas një hendek 25 vjeçar, mundi Valencia në dënime. 2001-02 filloi sezonin me një fitore në Kupën ndërkombëtare, por përfunduan trophyless ndryshe. Një sezon më vonë Bayern fitoi e tyre të katërt të dyfishtë, në krye të ligës me një diferencë rekord . Mbretërimit Hitzfeld përfundoi në vitin 2004, me Bayern underperforming, duke përfshirë edhe një humbje filxhan nga ndarja e dytë Aachen Alemannia. Felix Magath mori përsipër dhe çuan Bayern për dy rresht dyshe. Para fillimit të sezonit 2005-06, Bayern u transferua nga stadiumin olimpik në Allianz Arena të re, e cila ndan klubi me 1860 Mynih. Në fushën e performancës së tyre në 2006-07 ishte i parregullt. Zvarritës në kampionat dhe duke humbur të Alemannia Aachen në filxhan përsëri, trajneri Magath u shkarkua menjëherë pas pushimeve të dimrit. Ish-trajneri i Bayern Ottmar Hitzfeld kthye në Mynih në janar 2007, por Bayern përfundoi sezonin 2006-07 e katërt, duke dështuar kështu të kualifikohet për Ligën e Kampionëve për herë të parë në më shumë se një dekadë. humbjet shtesë në filxhan dhe Kupën e Ligës u largua nga klubi me pa nderime për sezonin. Për sezonin 2007-08, Bayern Munich skuadër bërë ndryshime drastike për të ndihmuar përshtat dhe rindërtimin. Ata nënshkruan një total prej tetë lojtarë të ri dhe të shitur, të lëshuar ose të huazuara nga nëntë lojtarë të tyre ekzistuese. Luca Toni nga Fiorentina, Miroslav Klose nga Werder Bremen, dhe rekord nënshkrimin e Franck Ribery nga Marseille titulluar signings. Futjet më të reja paguar, si Reds vazhdoi të fitojë 2008 DFB-Pokal dhe Bundesliga, duke qenë në krye të renditjen në çdo javë të vetme të luajtur. Më 11 janar 2008 Jürgen Klinsmann u emërua si pasuesin e Hitzfeld-së, duke ngarkuar më 1 korrik 2008. Ai nënshkroi një kontratë dy vjeçare.Gjatë gjysmës së parë të sezonit 2008-09 Bundesliga, Bayern mori një fillim të mbarë shkëmbor, duke fituar vetëm dy ndeshje deri në ditën e gjashtë, por filloi të kapur dorë më pas. Bayer Leverkusen Bayern Munich eliminuar në çerek-finale të Pokal DFB-. Në Champions League Bayern gjithashtu ka arritur në çerek-finale. Ata u eliminuan nga FC Barcelona pas fitores Grupi F dhe mundi Sporting CP në raundin e parë të suksesshëm, Arritja e një agregat Champions League rekord të 01/12. Më 27 prill, dy ditë pas një humbje në shtëpi kundër FC Schalke 04 Cili pa rënie Bayern në vendin e tretë në tabelë, Klinsmann u shkarkua. Kjo u parapri nga disa rezultate zhgënjyese të tilla si një humbje 5-1 agregate të Barcelonës në Ligën e Kampionëve, dhe një humbje 5-1 ndaj kampionëve do të jenë VfL Wolfsburg. Ish-trajneri Jupp Heynckes u emërua si të përkohshëm deri në fund të sezonit. Bayern përfundimisht përfundoi e dyta, duke kualifikuar direkt për Ligën e Kampionëve në 2009-10. FC Bayern pastaj Louis Van Gaal nënshkruan për sezonin 2009-10 nga AZ. Ndërsa sipas spekulimeve për shkak të një fije floku e rezultate të dobëta, Van Gaal Bayern arriti të parë deri në raundin e 16 me një ekran Convincing 4-1 ndaj Juventusit në Torino. == Ngjyrat == Në kushtetutën e klubit origjinale, ngjyra e Bayern u quajtur si të bardhë dhe blu, por klubi ka luajtur me këmisha të bardha me pantallona të shkurtra të zeza deri në 1905, kur Bayern u bashkua MSc. MSC urdhër të prerë që futbollistët do të duhet të luajnë në pantallona të shkurtra të kuqe. Edhe lojtarët e rinj ishin të quajtur kuqe-pantallona të shkurtra, e cila ishte menduar si një fyerje. Bayern ka luajtur në të kuqe dhe të bardhë për shumicën e ekzistencës së saj, por blu ka qenë përfshirë në rastin. Në sezonin 1969-1970 këmisha ishin me shirita në ngjyrë blu dhe të bardhë, dhe pantallona të shkurtra dhe çorape ishin edhe blu. Një stil të ngjashëm u shfaq në vitin 1995, kur blu ishte për herë të parë me ngjyra dominuese. Nga 1999 në Bayern u kthye në ngjyrat e tij origjinale. Klubit larg kit ka pasur një gamë të gjerë ngjyrash gjatë viteve, duke përfshirë të bardhë, e zezë, blu, dhe ar-gjelbër. Bayern gjithashtu përmban një çantë të veçantë ndërkombëtar. Si e 2009, kit shtëpi është e kuqe, larg kit është blu të errët, dhe kit ndërkombëtare është e bardhë. Në vitet 1980 dhe '90, Bayern përdorur një çantë të veçantë kur luajnë larg në fillim FC Kaiserslautern, që përfaqëson ngjyrat braziliane blu dhe të verdhë, dhe Supersticioni lindur nga fakti se klubi pati të vështirë të fitojë atje. == Stema == [[Skeda:Olympiastadion Muenchen.jpg|thumb|200px|right|The [[Olympic Stadium (Munich)|Olympic Stadium]], stadiumi i FC Bayern nga 1972-2005]] Kreshtë Bayern ka ndryshuar disa herë. Fillimisht ai përbëhej nga F stilizuar letra, C, B, M, e cila ishin të endura në një simbol. Jele origjinal është blu. Ngjyrat e Bavarisë, u përfshinë për herë të parë në 1954 . Version modern të jele ka evoluar nga versioni i 1954 në disa hapa. Edhe pse jele përbëhej nga një ngjyrë të vetme vetëm për shumicën e kohës, domethënë blu apo të kuqe, i tanishëm (2008) kreshtë është blu, e kuqe, dhe të bardhë. Ajo ka ngjyrat e Bavarisë në qendër të saj dhe FC Bayern Munich është shkruar në të bardhë në një rrjet të kuqe ngjyrash të Bavarisë bashkëngjitur. Bayern luajtur lojërat e tij të parë në trajnimin Schyrenplatz në qendër të Mynihut. Ndeshja e parë zyrtare u zhvilluan në Theresienwiese. Në 1901 Bayern u transferua në fushën e vet të parë, e cila ishte vendosur në Schwabing në Clemensstraße. Pas bashkimit Sport Münchner-Club (MSc) në 1906, Bayern u transferua maj 1907 në terren MSC në Leopoldstraße. [31] Ndërsa turmat e grumbullimit për lojëra Bayern në shtëpi u rrit në fillim të viteve 1920, Bayern kishte për të kaluar të ndryshme lokalet në Mynih. Nga 1925 Bayern Munich përbashkët Stadion Grünwalder me 1860 Mynih. Deri në Luftën e Dytë Botërore e stadiumit ishte në pronësi nga 1860 Mynih, dhe është ende e njohur colloquially si Sechz'ger ("vitet gjashtëdhjetë") stadiumin në ditët e sotme. Kjo ishte shkatërruar gjatë luftës, dhe përpjekjet për të rindërtuar kjo rezultoi në një mozaik. turmë Bayern rekord në stadiumin Grünwalder është raportuar si më shumë se 50,000 shtëpi në ndeshjen e parë kundër FC Nuremberg në sezonin 1961-1962. Në epokën Bundesliga stadium kishte një kapacitet maksimal prej 44,000 e cila u arrit në disa raste, por kapaciteti ka qenë që të reduktohet në 21,272. Siç ishte rasti në shumicën e stadium kësaj periudhe, pjesa më e madhe e stadiumit ka qenë dhënë mbi të terracing. Sot skuadra e dytë e të dy klubeve të luajë në stadium. Për Lojrat Olimpike të 1972 në qytetin e Mynihut ndërtuar stadiumin olimpik. Stadium, i njohur për arkitekturën e saj, , u përurua në ndeshjen e fundit të sezonit Bundesliga 1971-72. Ndeshjen e tërhoqi një turmë kapacitet prej 79,000, në total e cila u arrit përsëri në raste të shumta. Stadiumi ishte, në ditët e para, konsiderohet të jetë një nga stadium gjithash në botë dhe luajtur të presë për finalet e shumta të mëdha, të tilla si ajo e 1974 FIFA World Cup. Në vitet e pas stadiumit ka pësuar disa ndryshime, të tilla si një rritje në hapësirë \u200b\u200bshtrojë nga rreth 50% të ca. 66%. Përfundimisht në stadium kishte një kapacitet prej 63,000 për ndeshjet kombëtare, dhe 59,000 për raste të tilla ndërkombëtare si garat e Kupës Evropiane. Shumë njerëz, megjithatë, filluan të mendojnë se në stadium ishte shumë i ftohtë në dimër, me gjysmën e audiencë të ekspozuar ndaj motit për shkak të mungesës së mbuluar. Një ankesë të mëtejshme është distanca në mes të spektatorëve dhe katran, stadiumi tradhëti pista dhe trashëgiminë e saj në terren. Modifikimi i stadiumit të provuar e pamundur si arkitekti Günther Behnisch vuri veton për ndryshimet kryesore të stadiumit. Pas shumë diskutimeve të qytetit, shtetit të Bavarisë, FC Bayern Munich dhe TSV 1860 vendosën bashkërisht në fund të vitit 2000 për ndërtimin e një stadiumi të ri. Ndërsa Bayern kishte kërkuar për të ndërtuar një stadium qëllim të ndërtuar futbollit për disa vjet, dhënien e Kupës Botërore FIFA 2006 në Gjermani stimuluar diskutimin si stadiumin olimpik nuk përmbushen kriteret e FIFA-s për të pritur një lojë e Kupës Botërore. E vendosur në rrethinat veriore të Allianz Arena Mynih ka qenë në përdorim që nga fillimi i sezonit 2005-06. Kapaciteti i saj fillestar prej 66,000 ulëseve mbuluar plotësisht është që nga viti është rritur për ndeshjet në nivel kombëtar duke e transformuar atë 69,901 3,000 vende të terracing në një raport 02:01. Ky tipar më i shquar i stadiumit është shtresa e jashtme i tejdukshëm, e cila mund të jetë i ndriçuar në ngjyra të ndryshme për efekte mbresëlënëse. Zakonisht ndriçimit të kuqe është përdorur për shtëpi lojra Bayern, blu për 1860 lojra në shtëpi dhe e bardhë për gjermanisht lojra National Team-shtëpi. ==Tifozët== Në mbledhjen e përgjithshme vjetore të vitit 2018, bordi i Bayernit raportoi se klubi kishte 291,000 antarë zyrtar dhe 4,433 klube tifozësh zyrtar të regjistruar me mbi 390,000 antarë.<ref name="very_solid_foundations">{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/2018/11/agm-financial-results-overview-2017-18/|title=FC Bayern rests on 'very solid foundations'|trans-title=FC Bayern mbështetet në 'themele shumë të forta'|website=FC Bayern Munich|language=en|date=30 nëntor 2018|access-date=28 maj 2019}}</ref> Kjo e bën Bayernin klubin më të madh të anëtarësimit të tifozëve në botë.<ref>{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/why-bayern-munich-are-the-best-supported-club-in-world-football-467212.jsp|title=Why Bayern Munich are the best-supported club in world football|trans-title=Pse Bayern Munich janë klubi më i mbështetur në botën e futbollit|website=Bundesliga|language=en|author=Andy Smith|date=11 shkurt 2018|access-date=20 tetor 2019|archive-date=11 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211071805/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/why-bayern-munich-are-the-best-supported-club-in-world-football-467212.jsp|url-status=dead}}</ref> Bayern ka klube tifozësh dhe mbështetës në të gjithë Gjermaninë. Antarët e klubeve të tifozëve nga Gjermania, Austria dhe Zvicra shpesh udhëtojnë më shumë se 200 km në [[Mynih]] për të ndjekur ndeshjet në Allianz Arena.<ref>{{cite book|last=Schulze-Marmeling|first=Dietrich|title=Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|language=de|publisher=Die Werkstatt|year=2003|pages=445, 502|isbn=3-89533-426-X}}</ref> Bayern ka një mesatare 75,000 të pranishmish në Allianz Arena e cila është 100% kapaciteti i stadiumit. Të gjitha biltat e çdo ndeshje të Bundesligës kanë qënë të shitura për shumë vite.<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/2017/03/allianz-arena-tops-the-rankings|title=Allianz Arena tops the lot!|trans-title=Allianz Arena kryeson shortin!|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210235205/https://fcbayern.com/en/news/2017/03/allianz-arena-tops-the-rankings|archive-date=10 shkurt 2018|website=FC Bayern Munich|language=en|date=23 mars 2017|accessdate=10 shkurt 2018}}</ref> Edhe biltat në ndeshjet në transfertë të klubit kanë qënë të shitura me vite me rradhë.<ref name="weltfussball_attendance">{{cite web|url=http://www.weltfussball.de/zuschauer/bundesliga-2007-2008/1/|title=Bundesliga Attendance|trans-title=Pjesmarrja në Bundesligës|publisher=weltfussball.de|language=de|year=2008|accessdate=7 korrik 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081207115240/http://www.weltfussball.de/zuschauer/bundesliga-2007-2008/1/|archivedate=7 dhjetor 2008|df=dmy-all}}</ref> == Rivalitetet == Bayern është një nga tre klubet e futbollit profesional në Mynih. Rivali kryesor i Bayern lokale është i TSV 1860 Mynih, të cilët ishin të klubit më të suksesshëm në vitet 1960, duke fituar një kupë dhe një kampionat. Në vitet 1970 dhe 1980, TSV 1860 u zhvendos në mes të parë dhe ndarjen e tretë, por kohët e fundit kanë vendosur në ndarjen e dytë. Rivaliteti ka për këtë arsye, të paktën nga një pikë e Bayern e parë, humbën rëndësinë, duke reflektuar gjendjen njëanshëm të arritjet e të dy klubeve dhe mungesën e lojtarëve për të cilët do të grudges lokale ende çështje. Nga ana tjetër Stadtderby Münchner është ende një ngjarje shumë pritur, duke marrë një shumë vëmendje shtesë nga përkrahësit e të dy klubeve. 1860 është konsideruar më e punës në klasë, dhe prandaj vuan nga një bazë tifoz pakësuar në një qytet ku sektorin e prodhimit është në rënie. Bayern konsiderohet themelimi i klubit, e cila është reflektuar nga anëtarët e bordit të shumë të udhëheqësve të biznesit dhe duke përfshirë edhe ish-presidenti bavarez ministër. Pavarësisht nga rivaliteti, Bayern e ka mbështetur në mënyrë të përsëritur 1860 në kohën e çrregullim financiare. SpVgg Unterhaching nga rrethinat gjysmë-rurale e jugut të Munihut, është ekipi i tretë të qytetit. Ata festuan suksesi i tyre më i madh në vitin 1999, kur ata fitoi promovimit të Bundesliga dhe qëndroi në krye për një sezon të dytë. Që nga ajo kohë ata kanë qenë duke luajtur e dytë në Bundesliga dhe ndarjen e tretë. Në sezonin 2008-09 ata do të luajnë në të sapo-themeluar 3 Liga. Nuk ka asnjë rivalitet midis Bayern dhe Unterhaching, ngjarja më të dukshëm në marrëdhëniet e të dy klubeve që të përfundojë të sezonit 1999-2000 Bundesliga. Unterhaching mundi Bayer Leverkusen në ditën e fundit të sezonit, duke i dhënë mundësinë të Bayern Leverkusen kalon në renditjen dhe pretendojnë titullin. Që nga viti 1920, së pari FC Nuremberg ka qenë rivali kryesor Bayern në Bavari. Të dy klubet luajtur në të njëjtën ligë në mes të viteve 1920, por në vitet 1920 dhe 1930, Nuremberg ishte shumë më i suksesshëm, duke fituar pesë kampionate në vitet 1920, duke e bërë kampion i klubit rekord Gjermani. Bayern e mori titullin mbi më shumë se gjashtëdhjetë vjet më vonë, kur ata fituan kampionatin e tyre të dhjetë në 1987, duke tejkaluar numrin e kampionate të fituara nga Nuremberg.Duel mes Bayern dhe Nuremberg shpesh është referuar si derbi bavarez. Që nga viti 1970, rivalët kryesore Bayern kanë qenë klube që kanë vendosur në luftën e fortë kundër dominimit të saj kombëtare. Në vitin 1970 kjo ishte Borussia Mönchengladbach, në vitet 1980 kategorinë e zgjerua për të përfshirë Hamburger SV. Në vitet 1990 Bremen Werder, Bayer Leverkusen, dhe Borussia Dortmund, doli si kundërshtarët më të zjarrtë. Kohët e fundit Schalke 04, Bremen dhe Hamburg kanë qenë sfiduesit kryesorë në Bundesliga. Shefi rivalët Ndër Bayern Evropian janë Real Madrid, AC Milan dhe Manchester United për shkak të fiton shumë klasik, barazime dhe humbje. Bayern Munich gjithashtu gëzon një rivalitet të fortë me të parë FC Kaiserslautern, me origjinë në pjesë nga një lojë në 1973, kur Bayern 4-1 çojnë për të humbur 7-4, por edhe nga dy klubet Konkurrenca për kampionatin gjerman nderon në kohë të ndryshme në Bundesliga si dhe qytetin e Kaiserslautern ka qenë pjesë të Bavarisë deri në fund të Luftës së Dytë Botërore. == Organizimin dhe financimi == futboll profesionale në Bayern Munich është drejtuar nga spin-off organizatë FC Bayern Munich AG. AG është e shkurtër për Aktiengesellschaft, dhe Bayern është drejtuar si një kompani aksionare, një kompani me aksione të cilit nuk janë të listuara në bursë publike, por është në pronësi private. 81,82% e FC Bayern München AG është në pronësi të klubit, Bayern München FC e. V. (e. V. është e shkurtër për eingetragener Verein, e cila përkthehet në "Regjistruar Club") dhe 9,09% secila nga mallrave sportive Adidas prodhues, dhe kompania e automobilave Audi Cilat janë edhe sponsorët kryesor të klubit. Adidas blerë aksionet e saj në 2002 për € 77 milion. Para ishte caktuar për të ndihmuar në financimin e Allianz Arena. Në 2009 Audi paguar € 90 milion për pjesën e tyre. Kapitalit do të përdoret për të shlyer kredi për Allianz Arena me shpejt se sa ishte planifikuar fillimisht. partneri kryesor Bayern reklamat dhe aktuale mbajtësi i të drejtave jersey është Deutsche Telekom. Furnizuesi kryesor i klubit është Adidas. Partnerë të tjerë përfshijnë premium Audi, Coca-Cola, Lufthansa, Nikon, Nokia, Sony Ericsson. [60] Në vitet e mëparshme të drejtat jersey u mbajtën nga Adidas (1974-1978), Magirus Deutz dhe Iveco ( kamionë / 1978-1984), kapiten (kompjuterë / 1984-1989) dhe Opel (makinat / 1989-2002). Bayern është e udhëhequr kryesisht nga ish-lojtarët e klubit. Presidenti i klubit Franz Beckenbauer është, i cili është gjithashtu kryetar i bordit mbikëqyrës të AG. Kryetari i bordit ekzekutiv të AG është Karl-Heinz Rummenigge, Uli Hoeneß dhe është zëvendës kryetar i bordit ekzekutiv të AG. Hoeneß ka qenë në zyrë, më parë si menaxher i përgjithshëm i klubit, që nga viti 1979. Pas të ardhurave rekord prej 328.400.000 € në 2007-08 dhe një pas fitimit tatimit prej € 2.1 milion, Bayern raportuar të hyrat prej € 303.800.000 dhe një fitim prej € 2.5 milion në 2008-09. Sipas të fundit Deloitte vjetor të futbollit Money League, Bayern ishte klubi i katërt më i pasur në botë në 2008, duke gjeneruar të ardhura prej € 295.300.000. == Bamirësi == Bayern ka qenë i njohur për t'u përfshirë me sipërmarrje bamirëse për një kohë të gjatë, duke ndihmuar klubet e tjera të futbollit në çrregullim financiare, si dhe njerëzit e zakonshëm në mjerim. Në vazhdën e 2004 Tsunami "Bayern FC - Hilfe eV" u themelua, një fondacion që ka për qëllim të përqëndrohemi angazhimeve shoqërore e klubit të krijimit të saj kjo sipërmarrje është financuar me 600,000 €, e ngritur nga zyrtarët dhe lojtarët. e klubit. [68] Këto të holla, ndër të tjera përdoren për të ndërtuar një shkollë në Marathenkerny, Sri Lanka dhe për të rindërtuar zonën e Trincomalee, Sri Lanka. Në prill 2007 u vendos që fokusi i fondacionit do të zhvendoset drejt mbështetjes së njerëzve në nevojë në vend. Klubi ka edhe kohë dhe treguar përsëri të ketë një vend të butë për klubet në rrëmujë financiare. Në mënyrë të përsëritur klubi ka mbështetur rivalin e saj lokal Munihut 1860 me ndeshjet miqësore falas, transfertat me norma të favorshme, dhe transfertat e drejtpërdrejta të parave. Gjithashtu, kur St pauli kërcënuar se do të humbasë licencën e saj për futbollin profesional për shkak të problemeve financiare, Bayern u takua e klubit për një lojë miqësore pa ndonjë pagesë, duke i dhënë të gjitha të ardhurat për St pauli. [70] Më vonë, kur klubi Mark van Bomel në shtëpi Fortuna Sittard ishte në Bayern ankth financiar erdhi në një lojë bamirësi në klubin holandez. Një tjetër i njohur shembull ishte transferimi i Aleksandrit Zickler në vitin 1993 nga Dynamo Dresden. Kur Bayern kap Zickler për 2,3 Mio DM shumën e konsideruar shumë të jetë një subvencionim për Dresdeners kërcënuar financiarisht. == Stërvitja == Ekipi i Bayern ka stërvitje intensive ku bën pjesë ngarkesë fizike ; dhe lojë pa faulla për forcim. Ka ushtrime palestre dhe çdo stërvitje 4 orë total ku 2 vrap ; 1:30 ngarkesë dhe 30 min lojë ==Rekordet dhe statistikat== {{main|Lista e rekordeve dhe statistikave të FC Bayern München}} [[Skeda:Sepp Maier en 1970 à Mexico City.jpg|parapamje|majtas|200px|Sepp Maier e shpenzoi të gjithë karrierën e tij te Bayerni, duke luajtur 700 ndeshje.]] Portieri [[Sepp Maier]] është lojtari me më shumë ndeshje në historinë e Bayernit, duke zhvilluar 700 paraqitje në periudhën 1962–1980.<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/club/hall-of-fame/sepp-maier|title=Sepp Maier|publisher=FC Bayern München|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Ai është gjithashtu një nga lojtarët më jetë gjatë të klubit, duke luajtur për 18 sezone.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/sepp-maier/|title=Sepp Maier|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Ai ndiqet në vendin e dytë nga një tjetër portier [[Oliver Kahn]], i cili në periudhën 1994–2008 zhvilloi 632 paraqitje.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/oliver-kahn/|title=Oliver Kahn|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Në vendin e tretë renditet sulmuesi legjendar [[Gerd Müller]] me 605 paraqitje në periudhën 1964–1979.<ref name="Gerd Müller">{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/news/2015/11/gerd-mullers-career-in-figures-031115|title=Gerd Müller's career in figures|trans-title=Karriera e Gerd Müllerit në shifra|publisher=FC Bayern München|language=en|date=3 nëntor 2015|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Golashënuesi më i mirë në të gjitha kompeticionet për Bayernin është Gerd Müller, i cili ka shënuar 564 gola; ai është golashënuesi më i mirë i klubit në Bundesligë, kupë, kompeticionet evropiane dhe kompeticionet e tjera.<ref name="Gerd Müller"/> Ai ndiqet në vendin e dytë nga polaku [[Robert Lewandowski]] me 230 gola, i cili është aktualisht pjesë e ekipit. Në vendin e tretë ndodhet [[Karl-Heinz Rummenigge]] me 218 gola, përfshirë 162 në kampionat.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/karl-heinz-rummenigge/|title=Karl-Heinz Rummenigge|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> [[Skeda:Karl Rummenigge 1986.jpg|parapamje|djathtas|200px|Karl-Heinz Rummenigge shënoi 216 gola për Bayernin para se të kalonte te [[F.C. Internazionale Milano|Interi]] në vitin 1984.]] Gerd Müller, përveç rekordit si golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave i Bayernit, mban edhe disa rekorde të tjera në klub; ai është lojtari që ka shënuar më shumë gola në një sezon të vetëm të Bundesligës (40 gola në sezonin 1971–72),<ref>{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/aubameyang-lewandowski-no-remembering-gerd-m%C3%BCller-40-goal-season-463198.jsp|title=Remembering Gerd Müller's 40-goal season for Bayern Munich|trans-title=Duke kujtuar sezonin me 40 gola të Gerd Müllerit për Bayern Mynihun|publisher=Bundesliga|language=en|accessdate=17 prill 2020|archive-date=22 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422030105/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/aubameyang-lewandowski-no-remembering-gerd-m%C3%BCller-40-goal-season-463198.jsp|url-status=dead}}</ref> është shpallur shtatë herë golashënuesi më i mirë në Bundesligë si dhe mban rekordin për numrin e golave të shënuar në një sezon të vetëm në të gjitha kompeticionet (67). Lewandowski mban rekordet e golave të shënuar në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]] (46) dhe Superkupën Gjermane (4).<ref name="Lewandowski"/> Ai është gjithashtu lojtari i huaj me më shumë gola në historinë e Bundesligës, duke thyer rekordin e peruanit [[Claudio Pizarro]], një ish lojtar i Bayernit.<ref name="Lewandowski">{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d820e2c98c6-28c58e09e952-1000--how-brilliant-is-poland-and-bayern-striker-robert-lewandowski/|title=How brilliant is Bayern striker Robert Lewandowski?|trans-title=Sa gjenial është sulmuesi i Bayernit Robert Lewandoswki?|publisher=UEFA|language=en|author1=Piotr Koźmiński|author2=Philip Röber|date=24 mars 2020|accessdate=17 prill 2020}}</ref> [[Udo Lattek]] është trajneri më jetë gjatë në historinë e klubit. Ai u emërua në krye të ekipit më 14 mars 1970 dhe u largua më 2 janar 1975, si dhe u rikthye më 1 korrik 1983 dhe u largua sërisht më 30 qershor 1987, duke qëndruar gjithsej për 8 vite e 295 ditë. Ai është gjithashtu trajneri që ka drejtuar më shumë ndeshje në historinë e Bayernit me plot 420 ndeshje. [[Jupp Heynckes]] është trajneri që drejtoi ekipin drejt ''[[Tripleta (futboll)|tripletës]]'' së parë historike në sezonin 2012–13.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/bajern-ne-histori-ben-triplete-ne-berlin/|title=Bajern në histori, bën … tripletë në Berlin|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=2 qershor 2013|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Bayerni mban disa rekorde të padiskutueshme; ata janë klubi me më shumë tituj të Bundesligës (29), përfshirë shtatë herë rresht në periudhën 2013–2019, gjithashtu një rekord. Ata kanë fituar më shumë ndeshje në historinë e Bundesligës (1090) dhe kanë arritur më shumë pikë (3662). Klubi gjithashtu ka mesataren më të larë të pikëve të marra (1.99) dhe kanë shënuar më shumë gola se çdo klub tjetër (4019). Fitorja rekord në Bundesligë është 11–1 kundër [[Borussia Dortmund]] më 27 nëntor 1971,<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/report/bundesliga-1971-1972-bayern-muenchen-borussia-dortmund/|title=Bayern München 11:1 Borussia Dortmund|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> kurse humbja më e thellë është 7–0 ndaj [[FC Schalke 04|Schalke 04]] më 9 tetor 1976.<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/report/bundesliga-1971-1972-bayern-muenchen-borussia-dortmund/|title=Bayern München 0:7 Schalke 04|publisher=World Football|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Fitorja më e thellë e Bayernit në Ligën e Kampioneve është ajo 7–0 kundër [[FC Basel|Baselit]] në sezonin 2011–12; sulmuesi holandez [[Roy Makaay]] ka shënuar golin më të shpejtë në këtë kompeticion, duke realizuar pas vetëm 10.12 sekondash kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]] më 7 mars 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0237-0e96679a127b-d71226f5bf52-1000--ten-years-on-from-makaay-s-goal-inside-11-seconds/|title=Ten years on from Makaay's goal inside 11 seconds|trans-title=Dhjetë vite nga goli i Makaayt brënda 11 sekondash|publisher=UEFA|language=en|date=7 mars 2017|accessdate=17 prill 2020}}</ref> Në sezonin 2019–20, Bayerni u bë klubi i parë dhe i vetëm gjerman që i fiton të gjitha ndeshjet në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d7f933ba08d-eedf53763db3-1000--champions-league-group-stage-perfection-bayern-the-seventh/|title=Champions League group stage perfection: Bayern the seventh|trans-title=Perfeksioni i fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve: Bayern i shtati|publisher=UEFA|language=en|date=11 dhjetor 2019|accessdate=17 prill 2020}}</ref> ==Trofetë== [[Skeda:Bayern hattrick champions league trophies.jpg|parapamje|250px|Tre Ligat e Kampioneve të fituar nga Bayern Munich gjatë periudhës 1974–76. Trofeu nga ana e djathtë eshtë trofeu origjinal, që i është dhuruar Bayernit përgjithmon. Të tjerat janë kopje e tij.]] Bayern ka fituar gjithsej 72 trofe, duke qënë klubi më i suksesshëm i futbollit gjerman;<ref>{{cite web|url=https://fcbayern.com/en/club/honours/all-honours|title=Honours|trans-title=Trofetë|publisher=FC Bayern München|language=en|accessdate=17 prill 2020}}</ref> ata kanë fituar më shumë [[Bundesliga|kampionate]] dhe më shumë [[DFB-Pokal|kupa]]. Ata janë gjithashtu klubi gjerman më i suksesshëm në kompeticionet evropiane, duke fituar 11 trofe. Bayerni është një nga katër klubet që ka fituar të tre kompeticionet evropiane. Duke qënë se e ka fituar Kupën Evropiane pesë herë, klubi ka të drejtën të shfaqë simbolin e "fituesit të shumfishtë" që jepet nga [[UEFA]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf|title=Regulations of the UEFA Champions League|trans-title=Rregullat e UEFA Ligës së Kampioneve|format=PDF|publisher=UEFA|language=en|url-status=dead|access-date=17 prill 2020|archive-date=12 mars 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312003915/http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf}}; faqe 4, §2.01 "Cup" & faqe 26, §16.10 "Title-holder logo"</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Trofetë e Bayernit !style="width: 1%;"|Tipi !style="width: 5%;"|Kompeticioni !style="width: 1%;"|Tituj !style="width: 21%;"|Sezonet |- | rowspan="4" |'''Vendor''' ! scope=col|[[Bundesliga]] |bgcolor="gold"|'''32''' | [[Kampionati gjerman i futbollit 1932|1931–32]], [[1968–69 Bundesliga|1968–69]], [[1971–72 Bundesliga|1971–72]], [[1972–73 Bundesliga|1972–73]], [[1973–74 Bundesliga|1973–74]], [[1979–80 Bundesliga|1979–80]], [[1980–81 Bundesliga|1980–81]], [[1984–85 Bundesliga|1984–85]], [[1985–86 Bundesliga|1985–86]], [[1986–87 Bundesliga|1986–87]], [[1988–89 Bundesliga|1988–89]], [[1989–90 Bundesliga|1989–90]], [[1993–94 Bundesliga|1993–94]], [[1996–97 Bundesliga|1996–97]], [[1998–99 Bundesliga|1998–99]], [[1999–2000 Bundesliga|1999–2000]], [[2000–01 Bundesliga|2000–01]], [[2002–03 Bundesliga|2002–03]], [[2004–05 Bundesliga|2004–05]], [[2005–06 Bundesliga|2005–06]], [[2007–08 Bundesliga|2007–08]], [[2009–10 Bundesliga|2009–10]], [[2012–13 Bundesliga|2012–13]], [[2013–14 Bundesliga|2013–14]], [[2014–15 Bundesliga|2014–15]], [[2015–16 Bundesliga|2015–16]], [[2016–17 Bundesliga|2016–17]], [[2017–18 Bundesliga|2017–18]], [[2018–19 Bundesliga|2018–19]], 2019-20, 2020-21, 2021-22 |- ! scope=col|[[DFB-Pokal]] |bgcolor="gold"|'''19''' | [[1956–57 DFB-Pokal|1956–57]], [[1965–66 DFB-Pokal|1965–66]], [[1966–67 DFB-Pokal|1966–67]], [[1968–69 DFB-Pokal|1968–69]], [[1970–71 DFB-Pokal|1970–71]], [[1981–82 DFB-Pokal|1981–82]], [[1983–84 DFB-Pokal|1983–84]], [[1985–86 DFB-Pokal|1985–86]], [[1997–98 DFB-Pokal|1997–98]], [[1999–2000 DFB-Pokal|1999–2000]], [[2002–03 DFB-Pokal|2002–03]], [[2004–05 DFB-Pokal|2004–05]], [[2005–06 DFB-Pokal|2005–06]], [[Finalja e DFB-Pokal 2008|2007–08]], [[Finalja e DFB-Pokal 2010|2009–10]], [[Finalja e DFB-Pokal 2013|2012–13]], [[Finalja e DFB-Pokal 2014|2013–14]], [[Finalja e DFB-Pokal 2016|2015–16]], [[Finalja e DFB-Pokal 2019|2018–19]] |- ! scope=col|[[DFL-Superkupa|DFB/DFL-Superkupa]] |bgcolor="gold"|'''7''' | [[DFB-Superkupa 1987|1987]], [[DFB-Superkupa 1990|1990]], [[DFB-Superkupa 2010|2010]], [[DFB-Superkupa 2012|2012]], [[DFB-Superkupa 2016|2016]], [[DFB-Superkupa 2017|2017]], [[DFB-Superkupa 2018|2018]] Superkupa 2020|2020]] |- ! scope=col|[[DFL-Ligapokal]] |bgcolor="gold"|'''6''' | [[DFB-Ligapokal 1997|1997]], [[DFB-Ligapokal 1998|1998]], [[DFB-Ligapokal 1999|1999]], [[DFB-Ligapokal 2000|2000]], [[DFB-Ligapokal 2004|2004]], [[DFB-Ligapokal 2007|2007]] |- | rowspan="4" |'''Kontinental''' ! scope=col|[[UEFA Liga e Kampioneve]] |align="center"|5 | [[1973–74 Kupa Evropiane|1973–74]], [[1974–75 Kupa Evropiane|1974–75]], [[1975–76 Kupa Evropiane|1975–76]], [[2000–01 UEFA Liga e Kampioneve|2000–01]], [[2012–13 UEFA Liga e Kampioneve|2012–13]] |- ! scope=col|[[UEFA Liga e Europës|Kupa UEFA]] |align="center"|1 | [[1995–96 Kupa UEFA|1995–96]] |- ! scope=col|[[Kupa UEFA e Fituesve të Kupës]] |align="center"|1 | [[1966–67 Kupa UEFA e Fituesve të Kupës|1966–67]] |- ! scope=col|[[UEFA Super Kupa]] |align="center"|1 | [[UEFA Super Kupa 2013|2013]] |- | rowspan="2" |'''Botëror''' ! scope=col|[[Kupa Ndërkontinentale]] |align="center"|2 | [[Kupa Interkontinentale 1876|1976]], [[Kupa Ndërkontinentale 2001|2001]] |- ! scope=col|[[FIFA Kupa e Botës për Klube]] |align="center"|1 | [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2013|2013]] |} *<small>{{legend2|gold|rekord}}</small> *{{smallsup|s}}<small> rekord i ndarë</small> == Lojtarët == ===Skuadra aktuale=== {{Përditësuar|20 prill 2026}}<ref name="Ekipi">{{Cite web|url=https://fcbayern.com/de/teams/profis|title=FC Bayern München – Profis|trans-title=FC Bayern Mynih – Profesionistët|website=fcbayern.com|publisher=FC Bayern München|language=de|year=2018|accessdate=5 gusht 2019}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=GER|name=[[Manuel Neuer]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiten]]}} {{Fs player|no=2|pos=DF|nat=FRA|name=[[Dayot Upamecano]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=KOR|name=[[Kim Min-jae (footballer)|Kim Min-jae]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=GER|name=[[Jonathan Tah]]}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=GER|name=[[Joshua Kimmich]]|other=[[Kapiteni (futboll)|zëv-kapiten]]}} {{Fs player|no=7|pos=FW|nat=GER|name=[[Serge Gnabry]]}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=GER|name=[[Leon Goretzka]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=ENG|name=[[Harry Kane]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiteni i 3të]]}} {{Fs player|no=10|pos=MF|nat=GER|name=[[Jamal Musiala]]}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=SEN|name=[[Nicolas Jackson]]|other=në huazim nga [[Chelsea F.C.|Chelsea]]}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=COL|name=[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Luis Díaz]]}} {{Fs player|no=17|pos=FW|nat=FRA|name=[[Michael Olise]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=19|pos=DF|nat=CAN|name=[[Alphonso Davies]]}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=GER|name=[[Tom Bischof]]}} {{Fs player|no=21|pos=DF|nat=JPN|name=[[Hiroki Ito (footballer, born 1999)|Hiroki Ito]]}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=POR|name=[[Raphaël Guerreiro]]}} {{Fs player|no=26|pos=GK|nat=GER|name=[[Sven Ulreich]]}} {{Fs player|no=27|pos=MF|nat=AUT|name=[[Konrad Laimer]]}} {{Fs player|no=39|pos=MF|nat=SEN|name=[[Bara Sapoko Ndiaye]]|other=në huazim nga Gambinos Stars Africa}} {{Fs player|no=40|pos=GK|nat=GER|name=[[Jonas Urbig]]}} {{Fs player|no=42|pos=MF|nat=GER|name=[[Lennart Karl]]}} {{Fs player|no=44|pos=DF|nat=CRO|name=[[Josip Stanišić]]}} {{Fs player|no=45|pos=MF|nat=GER|name=[[Aleksandar Pavlović (futbollist)|Aleksandar Pavlović]]}} {{Fs player|no=48|pos=GK|nat=GER|name=[[Leon Klanac]]}} {{Fs end}} ===Në huazim=== {{Fs start}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=GER|name=[[Paul Wanner]]|other=te [[SV Elversberg]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=32|pos=MF|nat=CRO|name=[[Gabriel Vidović]]|other=te [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=35|pos=GK|nat=GER|name=[[Johannes Schenk]]|other=te [[SC Preußen Münster|Preußen Münster]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=36|pos=GK|nat=GER|name=[[Alexander Nübel]]|other=te [[VfB Stuttgart]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=37|pos=FW|nat=USA|name=[[Malik Tillman]]|other=te [[PSV Eindhoven|PSV]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=44|pos=DF|nat=CRO|name=[[Josip Stanišić]]|other=te [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=46|pos=MF|nat=GER|name=[[Arijon Ibrahimović]]|other=te [[Frosinone Calcio|Frosinone]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs player|no=|pos=FW|nat=GER|name=[[Yusuf Kabadayı]]|other=te [[FC Schalke 04|Schalke 04]] deri më 30 qershor 2024}} {{Fs end}} === Lojtarët e nderit === {{main|List e lojtarëve të Bayern Munich}} {| class="infobox" style="width:180px;" |- |<div style="position: relative;"> [[Skeda:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.23|y=0.05|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Sepp Maier|Maier]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Klaus Augenthaler|Augenthaler]]</span>}} {{Image label|x=0.07|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Georg Schwarzenbeck|Schwarzenbeck]]</span>}} {{Image label|x=0.30|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Franz Beckenbauer|Beckenbauer]]</span>}} {{Image label|x=0.35|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Paul Breitner|Breitner]]</span>}} {{Image label|x=0.10|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Mehmet Scholl|Scholl]]</span>}} {{Image label|x=0.20|y=0.35|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Stefan Effenberg|Effenberg]]</span>}} {{Image label|x=0.32|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Lothar Matthäus|Matthäus]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Karl-Heinz Rummenigge|K. Rummenigge]]</span>}} {{Image label|x=0.38|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Giovane Élber|Élber]]</span>}} {{Image label|x=0.23|y=0.55|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Gerd Müller|G. Müller]]</span>}} </div> |- |<small>"Skuadra më e mirë e të gjitha kohërave" është zgjedhur nga më shumë se 79,901 tifozë, në 2005. Trajneri është zgjedhur [[Ottmar Hitzfeld]].<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2005/04283.php|title=Fans name greatest Reds of all time|trans-title=Tifozët emërojnë "të kuqtë" më të mirë të të gjitha kohërave|publisher=Uebfaqja zyrtare e FC Bayern Munich|date=1 qershor 2005|accessdate=24 nëntor 2007}}</ref></small> |} Në ndeshjen e tij të lamtumirës, [[Oliver Kahn]] u shpall [[Kapiteni (futboll)|kapiten]] nderi i Bayern Munich.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.t-home.de/de/aktuell/news/2008/16656.php?fcb|title=Kahn wird Ehrenspielführer des FCB|publisher=Uebfaqja zyrtare e FC Bayern Munich|date=15 gusht 2008|accessdate=2 shtator 2008}}</ref> Lojtarët më poshtë janë shpallur '''FC Bayern Munich Hall of Fame'''.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.telekom.de/de/verein/ev/hall_of_fame/index.php|title=Hall of Fame|trans-title=Salloni i Famës|publisher=Uebfaqja zyrtare e FC Bayern Munich|accessdate=15 gusht 2012|year=2012}}</ref><!-- Këto janë lojtarët aktual që janë vendosur në FCB Hall of Fame. Ju lutem mos vendosni asnjë lojtar nË Hall of Fame. Faleminderit--> '''1930s''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Conrad Heidkamp]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) '''1970s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Gerd Müller]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Uli Hoeneß]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Paul Breitner]] ([[Mesfushori|MF]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Sepp Maier]] ([[Portieri|PT]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Hans-Georg Schwarzenbeck]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) * {{flagicon|Germany}} [[Franz Roth]] ([[Mesfushori|MF]]) '''1980s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) '''1990s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Lothar Matthäus]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]/[[Mesfushori|MF]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Stefan Effenberg]] ([[Mesfushori|MF]]) '''2000s:''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Oliver Kahn]] ([[Portieri|PT]]) * {{flamuri|Gjermania}} [[Mehmet Scholl]] ([[Mesfushori|MF]]) * {{flamuri|Franca}} [[Bixente Lizarazu]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) * {{flamuri|Brazili}} [[Giovane Élber]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) <!-- The section above specifically lists member of the hall of fame. This is the article we use to determine who is and who isn't in the hall of fame: http://www.fcbayern.telekom.de/de/verein/ev/hall_of_fame/index.php If the player you're about to add is not listed there or is named Claudio Pizarro or any other not already listed here don't add the player. It will be removed, usually in under 24 hours. Please find something productive to do instead. --> === Kapitenët === [[Philipp Lahm]] është kapiten që nga 2011. [[Bastian Schweinsteiger]] është zëvëndës–kapiteni. {| class="wikitable" |- !Vitet !Kapiteni |- |align=center|1965–70 |{{flamuri|Gjermania}} [[Werner Olk]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1970–77 |{{flamuri|Gjermania}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1977–79 |{{flamuri|Gjermania}} [[Sepp Maier]] ([[Portieri|PT]]) |- |align=center|1979 |{{flamuri|Gjermania}} [[Gerd Müller]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) |- |align=center|1979–80 |{{flamuri|Gjermania}} [[Georg Schwarzenbeck]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1980–83 |{{flamuri|Gjermania}} [[Paul Breitner]] ([[Mesfushori|MF]]) |- |align=center|1983–84 |{{flamuri|Gjermania}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Sulmuesi (futboll)|SU]]) |- |align=center|1984–91 |{{flamuri|Gjermania}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1991–94 |{{flamuri|Gjermania}} [[Raimond Aumann]] ([[Portieri|PT]]) |- |align=center|1994–96 |{{flamuri|Gjermania}} [[Lothar Matthäus]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1997–99 |{{flamuri|Gjermania}} [[Thomas Helmer]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |- |align=center|1999–02 |{{flamuri|Gjermania}} [[Stefan Effenberg]] ([[Mesfushori|MF]]) |- |align=center|2002–08 |{{flamuri|Gjermania}} [[Oliver Kahn]] ([[Portieri|PT]]) |- |align=center|2008–11 |{{flamuri|Holanda}} [[Mark van Bommel]] ([[Mesfushori|MF]]) |- |align=center|2011– |{{flamuri|Gjermania}} [[Philipp Lahm]] ([[Mbrojtësi (futboll)|MB]]) |} === Numrat e tërhequr === {{main|Numrat e tërhequr në futboll}} <big>'''12'''</big> – [[Lojtari i 12-të (futboll)|Tifozët e Klubit (Lojtari i 12-të)]] == FC Bayern II == Ekipi rezervë shërben kryesisht si guri i fundit shkelën për lojtarë të rinj premtues para se të promovuar në ekipin kryesore. Bayern II është trajner Mehmet Scholl dhe Gerd Müller. Që nga fillimi i Kryeministrit në vitin 1994, ekipi luajti në Regionalliga Süd, pas luajtur në Oberliga që nga viti 1978 Në sezonin 2007-08 ata të kualifikuar për të sapo-themeluar 3 Liga. Që nga viti 1978, ekipi ka qenë duke luajtur në ligën më të lartë të DFB që lejon ekipin e dytë të një ekipi futbolli profesional për të luajtur == Sportet e tjera == Bayern ka departamentet e tjera për * Basketball që nga viti 1946 me 280 lojtarë në 19 ekipet * Bowling që nga viti 1984 me 46 lojtarë në 4 ekipet * Chess që nga viti 1908 me 97 lojtarë në 8 ekipet * Gjimnastikës që nga viti 1974 me 35 gjimnastët në 1 ekip * Hendbollit që nga viti 1945 me 300 lojtarë në 10 ekipet * Tabela e tenisit që nga viti 1946 me 160 lojtarë në 12 ekipet == Referime == {{reflist|colwidth=30em}} ==Lidhje të jashtme== {{G14}} {{Fituesit e FIFA Kupës së Botës për Klube}} [[Kategoria:FC Bayern München]] [[Kategoria:Klube futbolli në Gjermani]] [[Kategoria:Klube të G-14]] [[Kategoria:Klube fituese të UEFA Ligës së Kampioneve]] [[Kategoria:Sporti në Mynih]] 70wifxkw968rj9x0bajzf7bz9q07xdd 0 9192 2978706 2941263 2026-05-09T02:57:45Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978706 wikitext text/x-wiki {{Infobox shtet amerikan | name = Xhorxhia | native_name = Georgia | official_name = Shteti i Xhorxhias | image_flag = Flag of the State of Georgia.svg | flag_link = Flamuri i Xhorxhias | image_seal = Seal of Georgia.svg | seal_link = Vula e Xhorxhias | image_map = Georgia in United States.svg | nickname = Peach State, Empire State of the South | motto = "Wisdom, Justice, Moderation" | anthem = "[[Georgia on My Mind]]" | Former = [[Provinca e Xhorxhias]] | seat = [[Atlanta]] | LargestCity = capital<!-- Set this to "capital" if the capital and the largest city are the same. --> | LargestMetro = [[Zona metropolitane e Atlantës|Atlanta]] | Governor = {{nowrap|[[Brian Kemp]] ([[Partia Republikane (ShBA)|R]])}} | Lieutenant Governor = {{nowrap|[[Geoff Duncan]] (R)}} | Legislature = [[Asambleja e Përgjitshme e Xhorxhias]] | Upperhouse = [[Senati i Xhorxhias|Senati]] | Lowerhouse = [[Dhoma e Përfaqësuesve të Xhorxhias|Dhoma e Përfaqësuesve]] | Judiciary = [[Gjykata e Lartë e Xhorxhias]] | Senators = {{ublist|{{nowrap|[[Jon Ossoff]] ([[Partia Demokratike (ShBA)|D]])}} | {{nowrap|[[Raphael Warnock]] (D)}}}} | Representative = 8 Republikanë<br />6 Demokratë | area_total_km2 = 153,909 | area_total_sq_mi = 59,425 | area_land_km2 = 149,976 | area_land_sq_mi = 57,906 | area_water_km2 = 3,933 | area_water_sq_mi = 1,519 | area_water_percent = 2.6 | area_rank = 24th | width_mi = 230 | width_km = 370 | length_mi = 298 | length_km = 480 | elevation_m = 180 | elevation_ft = 600 | elevation_max_m = 1,458 | elevation_max_ft = 4,784 | elevation_max_point = [[Brasstown Bald]]<ref name="USGS">{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[Shërbimi Gjeologjik i Shteteve të Bashkuara]]|year=2001|language=en|access-date=21 tetor 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=22 korrik 2012}}</ref> | elevation_min_point = Oqeani Atlantik<ref name="USGS" /> | elevation_min_ft = 0 | elevation_min_m = 0 | population_demonym = Xhorxhian | population_rank = 8-të | OfficialLang = [[Gjuha angleze|Anglisht]] | Languages = [[Gjuha angleze|Anglisht]] <br /> [[Gjuha spanjolle|Spanjisht]] (7.42%) <br /> Të tjerë (2.82%) | population_as_of = 2020 | 2010Pop = 10,711,908<ref name="Bureau 2021">{{cite web|last=Bureau|first=US Census|title=2020 Census Apportionment Results|website=Zyra e Regjistrimit të Shteteve të Bashkuara|language=en|date=26 prill 2021|url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html|access-date=27 prill 2021}}</ref> | population_density_rank = 18-të | 2000DensityUS = 185.2 | 2000Density = 71.5 | MedianHouseholdIncome = ${{round|61224|-2}}<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/GA/INC110220|work=[[Zyra e Regjistrimit të Shteteve të Bashkuara]]|title=US Census Bureau QuickFacts|language=en|access-date=30 prill 2022}}</ref> | IncomeRank = 29-të | AdmittanceOrder = 4-të | AdmittanceDate = 2 janar 1788 | timezone1 = [[Zona Kohore Lindore|Lindore]] | utc_offset1 = −05:00 | timezone1_DST = [[Zona Kohore Lindore|EDT]] | utc_offset1_DST = −04:00 | Latitude = 30.356–34.985° N | Longitude = 80.840–85.605° W | iso_code = US-GA | postal_code = GA | TradAbbreviation = Ga. | website = https://www.georgia.gov }} '''Georgia''' ([[shqiptimi|lexo]]: Xhorxhia) është një [[Shteteve të Bashkuara të Amerikës|shtet]] në rajonin [[Shtetet e Bashkuara Juglindore|Juglindor]] të [[Shtetet e Bashkuara|Shteteve të Bashkuara]], kufizohet në veri nga [[Tenesi]] dhe [[Karolina e Veriut]]; në verilindje nga [[Karolina e Jugut]]; në juglindje nga [[Oqeani Atlantik]]; në jug nga [[Florida]]; dhe në perëndim nga [[Alabama]]. Xhorxhia është [[Lista e shteteve dhe territoreve të Shteteve të Bashkuara sipas sipërfaqesë|shteti i 24-të më i madh në zonë]] dhe e [[Lista e shteteve dhe territoreve të Shteteve të Bashkuara sipas popullsisë|8-ta më e populluar]] nga [[Lista e shteteve dhe territoreve të Shteteve të Bashkuara|50 shtetet e SHBA-së]]. Popullsia e saj në vitin 2020 ishte 10,711,908.<ref name="2020PopGA">{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|title=U.S. Census Bureau Quick Facts—Georgia|publisher=U.S. Census Bureau|language=en|access-date=26 prill 2021}}</ref> [[Atlanta]], një qytet global "[[Qyteti global|beta(+)]]", është njëkohësisht kryeqyteti dhe qyteti më i madh i shtetit. [[Zona metropolitane e Atlantës]], me një popullsi prej më shumë se 6 milion njerëz në 2020, është zona e 9-të metropolitane më e populluar në Shtetet e Bashkuara dhe përmban rreth 57% të të gjithë popullsisë së Xhorxhias.<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/cities/totals/SUB-IP-EST2019-ANNRNK.xlsx|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2019 Population: April 1, 2010 to July 1, 2019|publisher=U.S. Census Bureau, Population Division|language=en|access-date=21 maj 2020}}</ref> E themeluar në vitin 1732 si [[Provinca e Xhorxhias]] dhe duke u bërë një [[Kolonia e kurorës|koloni mbretërore]] më 1752, Xhorxhia ishte e fundit dhe më jugore nga [[Trembëdhjetë Kolonitë]] e hershëm që u krijuan.<ref name="GAHistory">{{cite web|url=http://www.history.com/topics/georgia|title=Georgia History Overview—The History Channel|publisher=[[History (U.S. TV channel)|The History Channel]]|language=en|access-date=20 shkurt 2012}}</ref> E quajtur pas Mbretit [[George II i Britanisë së Madhe|George II të Britanisë së Madhe]], Kolonia e Xhorxhias mbulonte zonën nga Karolina e Jugut në jug deri në [[Florida spanjolle|Floridën spanjolle]] dhe në perëndim deri në [[Louisiana (Franca e Re)|Luizianën franceze]] në [[Lumi i Misisipit|lumin Misisipi]]. Më 2 janar 1788, Xhorxhia u bë shteti i katërt që [[Ratifikimi|ratifikoi]] [[Kushtetuta e SHBA-ve|Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara]].<ref name="newgaencyclopedia">{{cite encyclopedia|url=http://www.newgeorgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=/HistoryArchaeology/RevolutionaryEra&id=h-3729|title=New Georgia Encyclopaedia|encyclopedia=[[The New Georgia Encyclopedia]]|language=en|access-date=20 shkurt 2012|archive-date=13 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513144539/http://www.newgeorgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=%2FHistoryArchaeology%2FRevolutionaryEra&id=h-3729|url-status=dead}}</ref> Nga viti 1802 deri në 1804, Xhorxhia perëndimore u nda për të formuar [[Territori i Misisipit|Territorin e Misisipit]], i cili më vonë u pranua si shtetet amerikane të [[Alabama]] dhe [[Mississippi]]. Xhorxhia shpalli shkëputjen e saj nga Bashkimi më 19 janar 1861 dhe ishte një nga shtatë shtetet origjinale të [[Shtetet e Konfederatës së Amerikës|Konfederatës]].<ref name="newgaencyclopedia" /> Pas [[Lufta Civile Amerikane|Luftës Civile]], ishte shteti i fundit që u rivendos në Bashkim, më 15 korrik 1870.<ref name="newgaencyclopedia" /> Në epokën e pas-[[Epoka e rindërtimit|rindërtimit]] të fundit të shekullit të 19-të, ekonomia e Xhorxhias u transformua pasi një grup politikanësh, biznesmenësh dhe gazetarësh të shquar, të udhëhequr nga [[Henry W. Grady]], përkrahën filozofinë "[[New South]]" të pajtimit seksional, [[Historia teknologjike dhe industriale e Shteteve të Bashkuara|industrializimit]] dhe [[Epërsia e bardhë|epërsive e të bardhëve]].<ref>{{Cite web|url=https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/henry-w-grady-1850-1889|title=Henry W. Grady (1850–1889)|last=Grem|first=Darren|date=20 janar 2004|website=New Georgia Encyclopedia|access-date=27 shtator 2019|language=en}}</ref> Gjatë mesit të shekullit të 20-të, disa xhorxhian, më së shumti [[Martin Luther King Jr.]], ishin udhëheqës të shquar gjatë [[Lëvizja për të drejtat civile|lëvizjes për të drejtat civile]].<ref name="newgaencyclopedia" /> Atlanta u zgjodh si mikpritëse e [[Lojërat Olimpike Verore 1996|Lojërave Olimpike Verore të vitit 1996]], e cila shënoi 100 vjetorin e [[Lojërat Olimpike|Lojërave Olimpike]] moderne. Që nga viti 1945, Xhorxhia ka parë rritje të konsiderueshme të popullsisë dhe ekonomike si pjesë e fenomenit më të gjerë të [[Sun Belt]]. Nga viti 2007 deri në 2008, 14 nga [[Qarqe në Georgia|qarqet e Xhorxhias]] u renditën në mesin e 100 qarqeve me rritjen më të shpejtë të vendit.<ref>{{cite web|url=http://www.times-herald.com/Local/Coweta-is-the-41st-fastest-growing-county-in-United-States-690912|title=Coweta is the 41st fastest growing county in United States|publisher=The Times-Herald|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213185542/http://www.times-herald.com/Local/Coweta-is-the-41st-fastest-growing-county-in-United-States-690912|archive-date=13 dhjetor 2009|url-status=dead|access-date=22 maj 2010}}</ref> Xhorxhia përcaktohet nga një shumëllojshmëri peizazhesh, flore dhe faune. Rajonet më veriore të shtetit përfshijnë [[Blue Ridge Mountains]], pjesë e sistemit më të madh të [[Malet Appalachian|maleve Appalachian]]. Pika më e lartë e Xhorxhias është [[Brasstown Bald]] në 4,784 ft (1,458 m) mbi nivelin e detit; më i ulëti është Oqeani Atlantik. Me përjashtim të disa zonave me lartësi të madhe në Blue Ridge, i gjithë shteti ka një [[Klima e lagësht subtropikale|klimë të lagësht subtropikale]]. Nga shtetet tërësisht në lindje të lumit Misisipi, Xhorxhia është më e madhja në sipërfaqe.<ref name="2010census">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-1.pdf|title=United States Summary: 2010, Population and Housing Unit Counts, 2010 Census of Population and Housing|publisher=[[Zyra e Regjistrimit të Shteteve të Bashkuara]]|pages=V–2, 1 & 41 (Tables 1 & 18)|language=en|date=shtator 2012|access-date=7 shkurt 2014}}</ref> ==Historia== ==Gjeografia== ==Demografia== ==Ekonomia== [[Prodhimi i brendshëm bruto rajonal|Prodhimi bruto shtetëror]] (PPB) i Xhorxhias në vitin 2018 ishte 602 miliardë dollarë.<ref>{{cite web|url=https://www.bea.gov/system/files/2019-04/qgdpstate0519_4.pdf|title=Bureau of Economic Analysis|first=US Department of Commerce, BEA, Bureau of Economic|last=Analysis|website=www.bea.gov|language=en|access-date=12 qershor 2022|archive-date=1 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501132003/https://www.bea.gov/system/files/2019-04/qgdpstate0519_4.pdf|url-status=dead}}</ref> Për vite me radhë, Xhorxhia si shtet ka pasur vlerësimin më të lartë të kreditit nga [[Standard & Poor's]] (AAA) dhe është një nga vetëm 15 shtetet me një vlerësim AAA. Nëse Xhorxhia do të ishte një vend i pavarur, do të ishte ekonomia e 28-të më e madhe në botë, bazuar në të dhënat e vitit 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.bea.gov/bea/newsrelarchive/2006/gsp1006.htm|title=BEA statistics for 2005 GSP—October 26, 2006|publisher=Bea.gov|date=23 maj 2011|access-date=27 korrik 2014|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081030130012/https://www.bea.gov/bea/newsrelarchive/2006/gsp1006.htm|archive-date=30 tetor 2008|url-status=dead}}</ref> Janë 17 nga 500 kompanitë më të mëdha dhe 26 nga 1000 kompanitë më të mëdha që e kanë selinë qendrore në Xhorxhia, duke përfshirë edhe emra të tillë si [[Home Depot]], [[United Parcel Service|UPS]], [[Coca-Cola]], [[TSYS]], [[Delta Air Lines]], [[Aflac]], [[Southern Company]], [[Anthem Inc.]], dhe [[SunTrust Banks]]. Atlanta krenohet me aeroportin më të ngarkuar në botë, i matur si nga trafiku i pasagjerëve ashtu edhe nga trafiku i avionëve.<ref>{{cite news|title=Atlanta Airport Still the "Busiest"|first=Jim|last=Tharpe|url=https://www.ajc.com/news/atlanta-news/atlanta-airport-still-the-busiest/YAYECFH2YVCEJDXKJREVYSUINM/|newspaper=[[The Atlanta Journal-Constitution]]|language=en|date=4 janar 2007|access-date=4 qershor 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport|url=http://news.delta.com/index.php?s=18&item=100|publisher=Delta Air Lines, Inc.|language=en|access-date=23 qershor 2013}}</ref> Gjithashtu, [[Porti i Savannah]] është porti i katërt më i madh detar dhe porti detar i kontejnerëve me rritjen më të shpejtë në Amerikën e Veriut, duke importuar dhe eksportuar gjithsej prej 2.3 milion TEU në vit.<ref name="Bizjournal">{{cite web|title=Port of Savannah fourth-busiest, fastest-growing in the U.S.|url=http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2007/07/30/daily6.html|work=Atlanta Business Chronicle|publisher=American City Business Journals|language=en|access-date=26 gusht 2013}}</ref> ==Kultura== == Referime == {{reflist}} {{Shtetat Federale të Amerikës}} {{US-gjeo-cung}} [[Kategoria:Georgia| ]] [[Kategoria:Shtetet Federale të Amerikës]] 1vh4qpck3f74jh2846e7ma3kr3g6vvr 1 15382 2978660 2259767 2026-05-08T18:58:26Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978660 wikitext text/x-wiki [[Diskutim:Struga/Arkiva 000]] ''oj strug strug e embel strug e bukur o moj strug per per festival per ty malli na paska mar ti ne zemer na paske kall krejt rinin na paske tranu '' ''po me thuen si kur struga skena shiqu per csdo ver kena me vizitu qytet me te bukur ala sken shiqu kshtu ki shkumbi na paska shkru aj te verteten esht tu e tregu por kot fjal struges ja ka kushtu'' - Redaktori me [[IP]] 84.72.109.165 ---- Edhe kjo është Wikipedia? Si mendojnë redaktorët kalimtarë për Strugën--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2006 Shkurt 26 05:34 (UTC) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Struga]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2039541 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130902233734/http://ladorishti.org/historia/bazilika-ilire/ për lidhjen http://ladorishti.org/historia/bazilika-ilire/. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130901204914/http://www.struga.gov.mk/index.php/al/profili/pozita-gjeografike për lidhjen http://www.struga.gov.mk/index.php/al/profili/pozita-gjeografike. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2019 14:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Struga]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2259766 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130902233734/http://ladorishti.org/historia/bazilika-ilire/ për lidhjen http://ladorishti.org/historia/bazilika-ilire/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130901204914/http://www.struga.gov.mk/index.php/al/profili/pozita-gjeografike për lidhjen http://www.struga.gov.mk/index.php/al/profili/pozita-gjeografike. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 04:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Struga]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978659 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110719094449/http://www.struga.gov.mk/ për lidhjen http://www.struga.gov.mk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 20:58 (CEST) ditt55jpcpnwlk46aaekj83ntau97qq 0 16144 2978642 2975246 2026-05-08T17:13:57Z AltinNatyra 180704 2978642 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = Turizmi në Shqipëri |image =Albanian Tourism.svg |caption = Logoja zyrtare e përdorur për të promovuar turizmin në Shqipëri. |website =[http://albania.al/ Faqja Zyrtare] }} '''Turizmi shqiptar''' po njeh një rritje të qendrueshme cilësore. Turizmi shpesh përkufizohet si një [[Udhëtimi|udhëtim]] me qëllim çlodhjen, për të kaluar kohën e lirë apo për qëllime [[Biznesi|biznesi.]] Turizmi përfshin veprimtaritë e personave që udhëtojnë apo qëndrojnë në vende të ndryshme. Turizmi është një fenonem i përbërë dhe i lidhur me veprimtari të kënaqësisë. Ai përfaqëson përdorimin në mënyrë të veçantë të [[Koha e lirë|kohës së lirë]].<ref>{{cite book|title=Sustainable Development of Sea-Corridors and Coastal Waters: The TEN ECOPORT project in South East Europe|publisher=Springer|isbn=9783319113852|page=85|edition=Chrysostomos Stylios, Tania Floqi, Jordan Marinski, Leonardo Damiani|url=https://books.google.com/books?id=OynyBwAAQBAJ&q=length+of+the+ionian+sea+albania&pg=PA85|date=2015-04-07|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|author1=Ministry of Environment of Albania|title=Albania's Second National Communication to the Conference of Parties under the United Nations Framework Convention on Climate Change|url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/albnc2.pdf|website=unfccc.int|location=Tirana|page=28|language=en|access-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411202405/https://unfccc.int/resource/docs/natc/albnc2.pdf|archive-date=2019-04-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author1=Mark Hillsdon|title=The European capital you'd never thought to visit (but really should)|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/|website=telegraph.co.uk|date=27 shkurt 2017|access-date=5 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225616/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/|archive-date=4 maj 2018|url-status=live|df=dmy-all|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=400,000 More Tourists Visited Albania in 2008|url=http://www.balkantravellers.com/en/read/article/753|website=balkantravellers.com|language=en|date=5 shtator 2008|access-date=18 dhjetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121061706/http://www.balkantravellers.com/en/read/article/753|archive-date=21 nëntor 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/01/10/travel/2014-places-to-go.html|publisher=The New York Times|title=52 Places to Go in 2014|date=10 janar 2014|access-date=3 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322084526/https://www.nytimes.com/interactive/2014/01/10/travel/2014-places-to-go.html|archive-date=22 mars 2019|url-status=live|df=dmy-all|lang=en}}</ref> [[Skeda:ALB 20070718 img 1402.jpg|thumb|[[Dhërmiu]], Riviera shqiptare]] [[Skeda:Himarë-Albania4.JPG|thumb|[[Himara]] ]] [[Skeda:Vlora.jpg|thumb|[[Vlora]]]] === Segmentet e turizmit === Disa nga format më të përhapura të turizmit në Shqipëri janë [[turizmi bregdetar]], kulturor, historik, shëndetësor dhe dentar, [[Speleologjia|speleologjik]], i gjuetisë, malor, i aventurës (ngjitjet e lira në mal, [[Lundrimi (sport)|lundrimi]] në kanione ose lumenj), i fluturimit në natyrë (paragliding, deltaplan, etj.), kulinar, [[agroturizmi]], etj. Forma të ndryshme të turizmit që mund të zhvillohen janë [[ekoturizmi]], turizmi industrial, turizmi artizan, [[turizmi rural]], [[turizmi nautik]] (zhytje nënujore), [[turizmi fetar]], etj. ==== [[Turizmi bregdetar]] ==== [[Skeda:Muzeum Skanderbega w Kruji 2.jpg|thumb|left|[[Kruja]]]] [[Skeda:Gji02.jpg|thumb|[[Gjirokastra]]]] [[Skeda:Berat.jpg|thumb|left|[[Berati]]]] Konsiderohet turizmi pranë detit i përqendruar në perëndim të vendit dhe veçanërisht në [[Velipojë]], [[Shën Gjin|Shëngjin]], [[Durrës]], [[Vlora|Vlorë]], [[Riviera|Rivierë]] dhe [[Saranda|Sarandë]], [[Ksamil]] është më shumë i frekuentuar. Këto qytete ofrojnë dhe një numër të madh shërbimesh, hotele dhe restorante, duke tërhequr vitet e fundit vëmendjen e turistëve të huaj. * [[Durrësi]]: sot është qyteti [[Porti i Durrësit|port më i rëndësishëm i Shqipërisë]] si destinacion turistik. Në pjesën jugore ndodhet plazhi i tij, i gjatë më shumë se 10 km. Gjatë stinës së verës në Durrës vijnë më shumë se 150.000 turistë në ujërat e detit Adriatik. Monumentet e qytetit antik i kanë rezistuar kohës dhe janë akoma sot në një gjendje të mirë. Durrësi është një destinacion interesant për turizmin historik. * [[Vlora]]: me një popullsi prej 150.000 banorësh ndodhet në jugperëndim të Shqipërisë, në bregdetin Adriatik. Vlora është një qendër turistike dhe përgjatë plazheve të saj gjenden shumë hotele dhe restorante. [[File:Burg_Rozafa_01.JPG|thumb|left|[[Kalaja e Rozafës]] ne [[Shkoder]]]] [[Image:Apollonia shqiperie.JPG|thumb|Siti arkeologjik i [[Apollonia|Apollonise]]]] * [[Saranda]]: qyteti i bukur i Sarandës ofron një stil dhe atmosferë të veçantë. Panorama e detit, shumëllojshmëria e florës, e favorizuar dhe nga [[klima e butë]], e bëjnë Sarandën një qendër kryesore pushimesh dhe një qytet të rëndësishëm turistik. Saranda ndodhet në një gji të hapur deti, përballe [[Korfuzi|ishullit grek të Korfuzit.]] * [[Divjaka]]: Plazhi i Divjakës, i gjatë rreth 12km, është një nga bukuritë natyrore më mirë të konservuara në Shqipëri. Plazhi në të shumtën e rasteve frekuentohet nga banorët vendas ose vizitorët e ardhur nga qyteti i [[Lushnja|Lushnjes]], por edhe nga turistë të tjerë. [[Image:Thethi.jpg|thumb|Alpet Shqiptare ]] *[[Velipoja]]: Plazhi i pashfrytëzuar i Velipojës në qytetin e Shkodrës ofron mundësi të reja zhvillimi të turizmit bregdetar. [[Lumi i Bunës|Derdhja e Bunës]] në veri të vendit shënjon drejt jugut vijën bregdetare shqiptare. Ranishtja më veriore e vendit është ajo e Velipojës, që gjendet rreth 25 km larg qytetit të Shkodrës. Këtu ka mbi 250 ditë me diell. Gjatë verës temperaturat arrijnë mbi 20°C. Pranë ranishtes së Velipojës ndodhet edhe [[laguna e Vilunit]] me një sipërfaqe prej rreth 130 hektarë. Ky është një [[Ekosistemi|ekosistem]] i rëndësishëm për folezimin e shpendëve ujorë, me 183 [[Lloji (biologji)|lloje]]. Këtu ndodhet edhe një rezervat gjuetie prej 700 ha. *[[Lumi i Semanit|Semani]]: Plazhi i Semanit është një prej plazheve më piktoreske në Shqipëri. Ai është rreth 3.5km i gjatë dhe rreth 2km i gjerë. Dy prej veçorive unike të këtij plazhi janë: rëra e imët dhe [[Pylli|pyjet]] e bukura me [[pisha]]. Deti është i cekët dhe shumë i përshtashëm për pushime familjare e me fëmijë. *[[Shëngjini]]: Një plazh ranor në perëndim të Shqipërisë. Shëngjjini është i pozicionuar në fundin verior të një gjiri të madh, 7 km nga qyteti i [[Lezha|Lezhës]]. Në jug të qytetit shtrihet Laguna, delta e lumit Drin, e cila formon oazin e mbrojtur natyror Kunë-Vaini. Porti i hapur këtu në vitin 2009 lidh qytetin me Barin. Ky vend ka një pamje të bukur me një det fantastik që është i rrethuar nga male jo shumë të lartë, por me përbërje të veçantë. Vihet re se në vitet e fundit qyteti ka pasur një zhvillim të madh duke çuar në ndërtime masive. ==== [[Turizmi kulturor]] ==== Turistët e huaj preferojnë kryesisht turizmin kuluturor, ndërkohë që në vitet e fundit po rritet interesi edhe tek ata vendas. Parku më i vizituar mbetet [[Butrinti]].[[Image:Amphitheatre_of_D%C3%BCrres.jpg|thumb|left|[[Amfiteatri i Durrësit]]]] [[Image:Skanderbeg_grave_and_Lezh%C3%AB_Castle.jpg|thumb|Varri i Skënderbeut dhe Kalaja e Lezhës]] [[File:Albania,_Dhermi.jpg|thumb|left|[[Dhërmiu]]]] [[Image:Castle Krija Albania 2004-07-08.jpg|thumb|Kalaja e [[Kruja|Krujes]]]] [[File:Ag.Saranta.jpg|thumb|left|[[Saranda]]]] [[File:Qendra_korce.jpg|thumb|[[Korça]]]] [[Image:Mangalem.jpg|thumb|left|[[Berati]], qyteti i njëmijë e një dritareve]] [[Image:Butrint, Albania.jpg|thumb|left|Amfiteatri i lashte i [[Butrinti]]t]] [[Image:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|thumb|[[Liqeni i Ohrit]] ne dimer ne Pogradec]] Në veri është hapur "Projekti i 40 haneve" me mbështetjen financiare të projektit të GIZ-it. Në jug të vendit ndjehet nevoja e një mbështetje, por vetë banorët kanë hapur shtëpitë e tyre dhe po i shfrytëzojnë për qëllime turistike, pavarësisht se ju mungon asistenca e donatorëve si ajo që është dhënë në veri të vendit. Atraktiviteti dhe klima e favorizojnë shumë këtë strukturë, por nevojitet nga institucionet përkatëse të bëjnë shumë. Në momente të vështira klimaterike psh. reshjet e dëborës ndikojnë pozitivisht në zhvillimin e Turizmit të Bardhë ose Malor, sepse bëhen aktivitete si: [[Skijimi|ski]], [[Patinazhi|patinazh]] etj. Sërisht, me mbështetjen e GIZ-it janë shenjuar dhe standardizuar disa nga shtigjet e ecjes së këmbësorëve, dhe janë lidhur në një rrjet edhe disa nga bujtinat në fshatrat Kuç, [[Piluri]], [[Fterra]], etj. * [[Voskopoja]]: ndodhet rreth 21km nga Korça mbi një pllajë 1160 m [[mbi nivelin e detit]]. Karakteristikë e vendit është ajri i pastër dhe uji i freskët e kurativ. Gjatë dimrit mund të praktikohet sporti i skive. Fshati është një nga zonat më tërheqëse nga këto anë të Ballkanit. * [[Razma]]: Fshati i Razmës ndodhet rreth 41km në veri të [[Shkodra|Shkodrës]]. '''Ë'''shtë vendi ideal për të praktikuar [[Alpinizmi|alpinizmin]] malor dhe skitë. Fshatrat e tjerë rreth tij, [[Vermoshi|Vermosh]], Boga dhe [[Vukli]] janë unike për bukurinë e tyre natyrore. Fshati ofron mundësi akomodimi për vizituesit. * [[Lugina e Valbonës|Parku Kombëtar i Luginës]] së [[Valbona|Valbonë]]s: Ka një sipërfaqe prej rreth 8000 hektarësh dhe ndodhet 25–30 km në veri të qytetit të [[Bajram Curri (qytet)|Bajram Currit]]. Vlerat e tij shkencore, turistike dhe kurative janë të kombinuara me një bio-diversitet të rëndësisë kombëtare dhe ndërkombëtare. * [[Parku Kombëtar i Thethit]]: Gjendet në [[Alpet Shqiptare|Alpet shqiptare]], pranë Bjeshkëve të Namuna, 70 km nga Shkodra, ka një siperfaqe rreth 2630 hektarë. Një [[monument natyror]] vërtet interesant është [[ujëvara e Grunasit]]. Ujërat e saj zbresin nga një lartësi prej 30 metër. * [[Parku Kombëtar i Dajtit|Parku Kombëtar i Malit të Dajtit]]: Gjendet në pjesën lindore të kryeqytetit dhe mbulon një sipërfaqe prej 3300 hektarë. [[Fauna]] këtu është e një [[Shumëllojshmëria|shumëllojshmërie]] të madhe dhe paraqet interes. Parku është një zonë ku rriten disa gjitarë të mëdhenj, si [[derri i egër]], [[ujku]], [[dhelpra]], [[ariu]], [[macja]] e egër, etj. * [[Parku Kombëtar i Llogarasë]]: Gjendet 36 km nga qyteti bregdetar i [[Vlora|Vlorës]]. Eshtë një park i mbrojtur dhe me një shumëllojshmëri të pakrahasueshme bimore dhe shtazore. Restorantet dhe kampet e pushimit janë të një cilësie të lartë. Ato ofrojnë shumëllojshmëri në kulinari, duke filluar që nga prodhimet tradicionale (mishi i Karaburunit, djathi i dhisë, kosi i fshatit, erëza bio, mjalt lulesh mali, etj) dhe të gjitha llojet e gatimeve mesdhetare. Këtu ndodhet Pisha Flamur një nga monumentet më të njohura të kulturës. Mundesitë për kamping dhe aktivitete sportive janë të panumërta në hapësirat boshe të parkut. * [[Parku Kombëtar i Qafë Shtamës|Parku Kombëtar i Qafshtamës:]] Gjendet 50 km nga kryeqyteti i Shqipërisë, Tirana. Eshte një park i mbrojtur dhe me shumëllojshmëri të florës dhe faunës. Pema më e famshme e zonës është [[ahu]]. Këtu spikat uji i mrekullueshëm i burimit, i tejmbushur me [[Magneziumi|magnezium]] dhe ajri i pastër. Ky park, ende pak i njohur për qytetarët, ka një histori shumë të lashtë. Ai ka qenë destinacioni kryesor i pushimeve të familjes mbretërore, ku [[Mbretëresha Geraldinë|mbreteresha Geraldina]] pinte ujë vetëm nga burimi i "Kroit të Nënës Mbretëreshë", njëherësh edhe kamp qeveritar i shtetit komunist për të cilin duhej një autorizim apo gradë e lartë të qëndrojë në të. Falë ujit dhe ajrit, ky park është i njohur për shërimin e sëmundjeve të rrugëve të frymëmarrjes. ==== Turizmi historik ==== [[Butrinti]]: me emrin e lashtë Buthrotum shtrihet rreth 18 km në jug të Sarandës. Pranë tij ndodhet edhe liqeni me ujë të kripur me të njëjtin emër. Është një nga sitet më interesante arkeologjike në Shqipëri, ku vlera të veçanta ka teatri me forme gjysme-rrethi. [[Durrësi]]: sot është qyteti port më i rëndësishëm i Shqipërisë. Në pjesën jugore ndodhet plazhi i tij i gjatë më shumë se 10 km. Gjatë periudhës verore në Durrës vijnë më shumë se 150.000 turiste në ujerat e detit Adriatik. Monumentet e qytetit antik i kanë rezistuar kohës dhe janë akoma sot në një gjendje të mire. Durrësi është një destinacion interesant për turizmin historik. [[Kruja]]: Kalaja e Krujës u ndërtua gjatë shekujve të 5-të dhe 6-te. Ka një forme eliptike me siperfaqe prej 2.25 hektarësh. Muret rrethuese janë të përforcuara nga 9 kulla, të cilat shërbenin për vëzhgim dhe sinjalizim gjatë periudhave të luftërave. Brenda mureve të kalasë gjenden ende disa shtëpi të banuara. ==== [[Turizmi shëndetësor]] ==== Në Shqiperi ka disa llixha, si p.sh. në Dibër dhe në Elbasan. Pjesë e turizmit shëndetesor janë edhe udhëtimet drejt Shqipërisë për të bërë operacione plastike dhe estetike në klinika private. ==== Turizmi i gjuetisë në Shqipëri ==== {{Kryesor|Turizmi i gjuetisë}} [[Image:ALB 20070718 img 1368.jpg|thumb|left|[[Llogaraja]]]] [[Image:Syri i Kalter.jpg|thumb|[[Syri i Kaltër]]]] [[Image:Ksamil Islets.jpg|thumb|left|Ishujt e Ksamilit]] [[Image:Albanian Riviera.jpg|left|thumb|[[Borshi]]]] Është pak më i përhapur në zonën e Peshkopisë apo në rastet e llixhave në Elbasan dhe në Fushë-Krujë. Gjithnjë e më shumë turizmi po shndërrohet në furnizuesin kryesor të ekonomisë me të ardhura. Për herë të parë këtë vit, turizmi u ngjit në krye të klasifikimit për sa i përket prurjeve valutore në ekonominë vendase nga jashtë. Vlerat monetare që u përfituan kaluan dërgesat e emigranteve, të ardhurat nga eksportet dhe të ardhurat që futen nga investimet direkte, duke u shndërruar në një burim madhor të ardhurash dhe punësimi. Mirëpo zhvillimi spontan i pambështetur me strategji të qarta dhe cilësi shërbimesh, nuk mund të shndërrohet në një mjet të qëndrueshëm për të garantuar ritme të larta rritjeje. Për 9-mujorin, të ardhurat nga turizmi arritën në 754 milionë euro, një vlere kjo rreth 28 për qind më e larte se vlera e eksporteve të mallrave. Sipas autoritetit qendror bankar, rritja vjetore e të ardhurave nga turizmi vlerësohet në rreth 23 për qind. Ritmet e rritjes së këtij sektori, në fakt, rezultojnë të jenë më të larta se në çdo sektor tjetër. Ekspertet shpjegojnë se, hapësirat për një rritje më të larte janë të mëdha, por parashikueshmëritë e sakta mungojnë. Sipas strategjisë aktuale për zhvillimin e turizmit, e cila është aktualisht në fuqi, të ardhurat nga ky sektor deri në vitin [[2012]] duhet të arrijnë në 464 milionë dollarë. Ndërkohe jemi të paktën pesë vite në kohe para këtij parashikimi, ku prurjet nga turizmi në fund të vitit [[2006]] ishin më shumë se 800 milionë euro. Vetëm nga janari deri në shtator të këtij viti e kanë vizituar vendin tonë 1 milion e 600 mije persona, ndërsa strategjia parashikon që deri në vitin 2012 numri i vizitoreve të arrinte në 1 milion e 250 mije persona. Parashikueshmëritë kanë dështuar edhe në shumë tregues të tjerë, por mungesa e vizionit duket se në këtë rast ka shërbyer për mire. Pasi, duke iu referuar traditës, strategjitë janë shumë më optimiste, nga ajo që ndodh në të vërtete. Në rastin e strategjisë së turizmit parashikimet për pritshmeritë ekonomike kanë rezultuar shumë më të ulëta se ajo çfarë ka ndodhur në realitet. [[Organizata Botërore e Turizmit]] i sugjeron Shqipërisë të ndjeke një model ndryshe të zhvillimit të turizmit nga [[Kroacia]] dhe [[Mali i Zi]], modele që cilësohen jo fort të suksesshme në vijimësinë e industrisë turistike. Këshilla vlen në kuadër të sipërmarrjes së fundit për zhvillimin e turizmit në zonën e jugut, e prezantuar pak dite më parë, e cila pritet të jetë e para që do të marre edhe konsensusin e komunitetit. Por pa u zgjidhur çështja e pronësisë në zonat turistike ka shumë pak shanse për t’u ofruar investitore serioze e për rrjedhoje për të ofruar në një të ardhme shërbime konkurruese me vendet e tjera të rajonit. “Kakomeja” është tashme një precedent për apel te të gjitha grupeve të interesit, që të gjejnë zgjidhje emergjente për zhbllokimin e sektorit nga turizmi spontan. == Historia == {{Kryesor|Historia e turizmit në Shqipëri}} Shqipëria ka qenë e vizituar nga të huajt që në shekulin e 19-të si psh. [[Edith Durham|Edit Durham]], [[Evlia Çelebiu]] Në vitin 1914 fill pas 2 vjetësh nga shpallja e pavarësisë ,Shqipëria vizitohet nga [[princ Vidi]] . Ai mbërrin në [[Durrësi|qytetin e Durrësit]] ,i cili ishte kryeqyteti I vëndit në atë kohë dhe gjatë vizitës një operator austriak realizoi pamjet e para filmike duke vënë në dukje mënyrën e jetesës ,pamjen e qytetit dhe kulturën vëndase. Këto pamje rezultojnë si pamjet e para filmike me qëllim turistik në Shqipëri. Në fund të viteve 20 ,Insituti “Luce“ ofroi pamje të Shqipërisë bardh e zi ,duke e titulluar këtë minifilm: “Panorami Pittoreschi“. Filmimet e realizuara tregojnë Shqipërinë primitive dhe modern të asaj kohe ,duke vënë në dukje: [[Veshjet popullore shqiptare|veshjet tradicionale]] ,[[Punimi artizanale|punimet artizanale]] ,tregtinë dhe [[Peshkimi|peshkimin]]. Qytetet e vizituara fillimisht ishin qyteti i Durrësit dhe [[Kruja|Krujës]]. Vizitorët zbarkonin ne qytetin bregdetar dhe pas vizitës në këtë qytet ata merrnin rrugën drejt qytetit të Krujës. Ajo ç’ka u bënte më shumë përshtypje ishte historia e vëndit dhe rrugëtimin historik që ne kemi që në periudhën e [[Bizanti|Bizantit]]. Ndertesat e vjetra arkiologjike të cilat dëshmonin ç’do periudhë ne Shqipëri. Gjithashtu u tërhiqte vëmëndje edhe vëndi ku kishte mbretëruar heroi ynë kombëtar “Gjergj Kastiot Skënderbeu“ .Kalatë madhështore të rezituara prej kohësh dhe burrat të cilët kryenin punët e tyre në pragun e derës. Ajo që u bënte më shumë përshtypje ishte roli I gruas. Gruaja pothuajse bënte të gjitha punët. Një nga turistët e famshëm të asaj kohe ishte edhe shkrimtari francez: Romeo Rolan I cili vizitoi Durrësin dhe Krujën brënda një dite. Kruja ishte destinacioni kryesor turistik për shkakë të historisë dhe karakteristikave mesjetare ,turko-bizantine. Gjithashtu për arsyen se konsiderohej si; “djepi I [[Pavarësia|pavarësisë]]“ e lidhur forte me mitin e heroit kombëtar. Pas Krujës ,filloi zbulimi I një destinacioni të ri ,ai i [[Butrinti|Butrintit]]. Një qytet i lashtë ku Enea e Trojës e zbuloi krejt rastësishtë në rrugën e tij drejtë Romës. Butrinti do kthehej kështu në destinacionin shumë te famshëm në Shqipëri ,e cila vazhdon edhe sot të konsiderohet I tillë. Në vitet 30 ,papritur Shqipëria u kthye në edhe si një nga destinacionet turistike ,ku përgjithsishtë agjensitë italiane sillnin turistë një ditorë dhe vazhdonin lundrimin e tyre me vapor drejtë [[Korfuzi|Korfuzit]]. Mund t’a krahasojmë këtë lloj udhëtimi ,si një nga udhetimet me kroçerë të asaj kohe. Arkiologët Italian nxjerrin në pahë Butrintin me anë të gërmimeve të tyre arkiologjike ne vitin 1928 .Nga këto gërmime u zbuluan gjurmë interesante nga perandoria [[Romakët|romake]] në vëndin e ilirëve ,paraardhës të shqiptarëve. Ato ç’ka binin më shumë në sy ishin dyshemeja shumëngjyrshe e shek – V pas Krishtit dhe amfiteatri i shek – III p.k. Sheshi i skenës që I përket epokës greke dhe sfondi I para skenës I epokës së perandorisë romake. Gjithashtu në themele u gjetën edhe statuja mjaft të bukura. Në vitin 1937 ,Ministri i financave të Italisë mbërriti në Durrës ,për të asistuar në 25-vjetorin e pavarësisë së Shqipërisë. Mbreti Zog organizoi një ceremoni me rastin e festës së pavarsisë. Pas asistim të tij ,ministri i financave të Italisë gjithashtu shkoi të vizitonte edhe Butrintin e famshëm .Në këtë visit ,ai do shikonte nga afer zbulimin e kësaj mrekullie antike. Shqipëria në fillesat e saj në turizëm ,nuk pranonte turistë të huaj përveç turistëve Lindor ( bllokut komunistë të asaj kohe ). Anije me turistë gjermano-lindorë zbarkonin në portin e Durrësit për t’u njohur me Shqipërinë dhe kulturën vëndase. Hoteli I ri në qytetin e Durrësit i quajtur “Hotel Adriatik” ishte qëndra e pushimit për këta turistë të huaj. Qëndër tjetër pushimi bregdetar u bë edhe plazhi ii Dhërmiut i lagur nga deti Jon . Shqipëria si një nga vëndet më të vogla në Europë ofronte për turistët panorama të veçantë prej struktures së saj gjeografike dhe me një klimë tepër të favorshme .Në vitet 50 ,televizioni shqipëtar realizoi një dokumentar ku tregonte llojet e turizmit në Shqipëri për turistët e huaj. Pamjet e realizuara vinin theksin mbi turizmin malor ,bregdetar ,kulturor dhe arkeologjik. Plazhi i Durrësit mbetej ende destinacioni më i preferuar i vizitorëve të asaj kohe. Gjithashtu do të shohim edhe fillesat e turizmit të brëndshëm në vend. i cili më pare nuk njihej në Shqipër. Puntorëve u jepej mundësia të kalonin një ditë pushimi në bregdet. Më pas ,destinacion tjetër turistik i preferuar u bë edhe qyteti i Pogradecit ,ndryshe nga qytetet e tjera të frekuentuar ,ky qytet ofronte plazh në liqenin e Ohrit. Fillim viteve 'deri në fund të viteve '60 Shqipëria përjetoi fluks turistik. Por pas prishjes së marrdhënieve me Bashkimin Sovjetik ,Shqipëria humbi turistët perëndimor dhe lindor. Pas kësaj situate mbeti vetëm turizmi I brëndshëm ,ku më pas do mbërrinin edhe turistët kinezë. Kjo për arsye se Shqipëria me Kinën ishin aleatët kryesor në Europë me lidhje shumë të forte me njeri-tjetrin. Për turistët vëndas u krijuan kabina dhe tualete ne zonën e plazhit ,të cilat ishin të konfiskuara nga ata që konsideroheshin si përfaqësues të drejtimit të vjetër. Vendasit nuk kishin të drejtë të akomodoheshin ne hotel pasi ,hotel Adriatik ishte ndertuar për të pranuar vetëm turistë te huaj. Disa nga hotelet e para të ndërtuara në Shqipëri ishin: Hotel Butrinti ,Hotel Kruja ,Hotel Apolloni ,Hotel Durrësi. Këto katër hotele të ndertuara ishin përballë Hotel Adriatik I cili ishte kompleks turistik vetëm për të huaj ,ndryshe nga hotelet pasardhese . Gjithashtu u krijuan mundësitë edhe për pushimet e fëmijëve. Atyre te cilëve u ofroheshin pushime 15 ditore në bregdetë pa praninë e prindërve të tyre. Përzgjidheshin fëmijë të dalluar ose fëmijë të punojësve të përzgjedhur për të kaluar pushimet e tyre në “Kampin e Pionerëve – Qemal Stafa“. Në këtë kamp fëmijëve u ofroheshin kënde lojrash ,program argëtimi ,menzë ,ushtrime fizike ,ushqim si edhe libra e revista. Në këtë periudhë ,gjithashtu u ndërtua edhe anija e pare turistike ne qytetin e Durrësit. Kjo anije ofronte për turistët një lundrim fare të shkurtër ne bregdetin e qytetit e cila kushtonte 10 lekë të vjetra për person. E quajtur fillimisht “Puntori“ ,kjo anije ofronte 120 vënde për turistët. 1.3.1 Kriteret që duhej të plotësonin turistët e huaj në Shqipëri në periudhën e komunizmit. Në vitet 1983-1984 për here të parë u u realizua një promovim i mirëfilltë i turizmit në Shqipëri me pamje filmike me ngjyra të vëndeve të ndryshme të shoqëruar me komente përkatëse dhe duke shpjeguar copëza historie për secilën destinacion. Përveç vëndeve ato pamje tregonin edhe për hotelet ,restorantet ,dyqanet ,muzetë ,punishte dhe fabrika që mund të gjeje në Shqipëri. Ky promocion i plotë turistik shqipëtar u realizua nga “Kinostudio e Re“ . Në këtë mënyrë turistët mund të kishin një informacion më të detajuar rreth Shqipërisë. Në vitet 80-90 turistëve të huaj që mbërrinin në Shqipëri nuk u lejohej të filmonin apo fotografonin. Aparatet fotografike u konfiskoheshin në momentin e mbërritjen në aeroporti e Rinasit dhe iu ktheheshin kur nga Shqipëria. Meshkujt nuk lejoheshin të qëndronin në territorin shqipëtar me flokë të gjata, në te kundërt ata qetheshin në ambjentet e aeroportit. Femrat duhej të ishin me veshje të përshtatëshme për vendin dhe nuk duhej të ishin të ekspozuara. == Aspekte kritike dhe tendenca aktuale == Ndryshimi në infrastrukturë ka rritur ndjeshëm interesin për të vazhduar investimet në këtë fushë, duke sjellë një bum ndërtimesh si në bregdet ashtu dhe në pjesët e tjera të vendit. Mund të themi se Shqipëria së shpejti do të mund të përmirësojë imazhin e saj me anë të bukurive që natyra i ka falë dhe ekonominë me fitimet që industria e turizmit sjell përditë. == Vende me vlera turistike == Shqipëria ka një potencial të madh për zhvillimin e përgjithshëm dhe atë turistik në vecanti. == Marketingu turistik == [[Skeda:Tourist info point in Rradhimë for Karaburun - Sazan area.jpg|parapamje|Pikë informimi turistike në Radhimë rreth zonës Karaburun-Sazan]] Një pjesë të kësaj merite e mbajnë dhe ato media shqiptare online të cilat kontribuojnë në njohjen dhe klikimin e destinacioneve shqiptare nga lundruesit e shumtë të internetit, duke shkurtuar në këtë mënyrë të paktën artificialisht, distancën midis destinacionit në fjalë dhe turistëve. == Galeria == <gallery> Skeda:Kuruku2 - Saranda at night.jpg |[[Saranda]] Skeda:Butrint, Albania.jpg|[[Butrinti]], mbrohet nga [[UNESCO]]. Skeda:Apollonia odeon.jpg|[[Apolonia]], mbrohet nga [[UNESCO]]. Skeda:Butrint baptistery.jpg|[[Butrinti]] Skeda:Butrint Triangular Fortress.jpg|Kalaja e Ali Pashes Skeda:Saranda14.JPG|[[Saranda]] Skeda:Kelcyra Valley, Permet.JPG|Vjosa ne Kelcyre. Skeda:Elbasan Castle 1.JPG|Mura i [[Elbasan]]it. Skeda:Ksamil.jpg|Ksamil, [[Sarandë]] </gallery> == Shih edhe == * [[Turizmi malor]] * [[Turizmi dimëror]] * [[Turizmi në Kosovë]] == Literatura == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YhVF3QgdBHAC&q=%22New+Mediterranean+Love%22+albania&pg=PA7|title=Albanie|access-date=16 qershor 2015|isbn=978-2746925335|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|year=2009|lang=en}} * {{cite book|title=Sustainable Development of Sea-Corridors and Coastal Waters: The TEN ECOPORT project in South East Europe|publisher=Springer|isbn=9783319113852|page=85|author1=Chrysostomos Stylios|author2=Tania Floqi|author3=Jordan Marinski|author4=Leonardo Damiani|url=https://books.google.com/books?id=OynyBwAAQBAJ&q=length+of+the+ionian+sea+albania&pg=PA85|date=7 prill 2015|lang=en}} * {{citation|author=Rüdiger Pier|title=Tourismus|editor=Klaus-Detlev Grothusen|work=Albanien|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|publication-place=Göttingen|year=1993|series=Südosteuropa-Handbuch|volume=VII|ISBN=3-525-36207-2|p=417–426|lang=de}} *{{citation|author=Renate Ndarurinze|title=Albanien. Mit Tirana, Adriaküste und Albanischen Alpen|publisher=Trescher Verlag|publication-place=Berlin|date=2016|edition=6|ISBN=978-3-89794-307-0|lang=de}} * {{citation|author1=Drita Kruja|author2=Edlira Gjuraj|title=Tourism Employment During Economic Transition in Albania|publication-place=Shkodra|url=http://de.slideshare.net/hoteleritourismalbania/tourism-employment-during-economic-transition-in-albania-25996917|lang=de|access-date=17 prill 2022|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083439/http://de.slideshare.net/hoteleritourismalbania/tourism-employment-during-economic-transition-in-albania-25996917|url-status=dead}} (PDF; 275&nbsp;kB) * {{cite web|url=https://balkanweb.com/projekti-100-fshatrat-nga-lazarati-tek-valbona-dhe-boboshtica-harta-e-plote/|title=Projekti „100 fshatrat“, nga Lazarati tek Valbona dhe Boboshtica, harta e plotë|work=Balkanweb.com|date=19 janar 2018|access-date=13 prill 2019|lang=sq}} * {{cite web|url=https://smilealbania.gov.al/projekti-smile-albania/|title=Çfarë është Projekti “Smile Albania”?|work=smilealbania.gov.al|access-date=31 dhjetor 2019|lang=sq}} * {{cite web|url=https://smilealbania.gov.al/smile-albania-2019-punesim-per-500-te-rinj/|title=Smile Albania 2019, punësim për 500 të rinj|work=smilealbania.gov.al|access-date=2019-12-31|lang=sq}} * {{cite web|url=https://bujqesia.gov.al/programi-i-integruar-per-zhvillimin-rural-programi-i-100-fshatrave-2/|title=Programi i Integruar për Zhvillimin Rural – Programi i 100 Fshatrave|work=Ministria e Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural|access-date=30 dhjetor 2019|lang=sq}} * {{cite web|url=https://www.monitor.al/projekti-100-fshatrat-nga-lazarati-tek-valbona-dhe-boboshtica-harta-e-plote/|title=Projekti "100 fshatrat", nga Lazarati tek Valbona dhe Boboshtica, harta e plotë {{!}}|work=Revista Monitor|date=18 janar 2018|access-date=31 dhjetor 2019|lang=sq}} == Referime == <references/> == Lidhje të jashtme == * [http://www.akt.gov.al Agjencia Kombëtare e Turizmit] (English/Albanian) * [http://www.albaniantourism.com/ Ministria e Turizmit në Shqipëri] (English/Albanian) * [http://albania-guide.al/ Guida Turistike e Shqipërisë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713121502/http://albania-guide.al/ |date=13 korrik 2011 }} (Albanian) * [http://www.zsht.gov.al/ Zyra e Shërbimit Turistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623121535/http://zsht.gov.al/ |date=23 qershor 2012 }} * [http://www.turizmi.com/blog/ Blog mbi Turizmin në Shqipëri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121203640/http://www.turizmi.com/blog |date=21 nëntor 2008 }} (Albanian) * [http://www.turizmi.com/video/ Video mbi Turizmin, Kulturën, Traditat, Artin dhe Historinë në Shqipëri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121203012/http://www.turizmi.com/video/ |date=21 nëntor 2008 }} (Albanian) * [http://www.shqiperia.com/ Informacione mbi Shqipërinë] (English/Albanian) * [http://www.rubini.co.nr/ Foto] [http://www.turizmi.com/foto/ Foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121201137/http://www.turizmi.com/foto/ |date=21 nëntor 2008 }} [http://www.albaniafoto.com/ Foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509155131/http://www.albaniafoto.com/ |date=9 maj 2008 }}(Albanian) * [https://albanianblogger.com/ Informational articles about Albania & albanians] (English) == Guida Turistike Zyrtare Rajonale == {{div col}} * [http://www.visit-korca.com '''Visit Korca'''] * [https://web.archive.org/web/20150912193953/http://www.explore-kolonja.com/ '''Explore Kolonja'''] * [http://www.visitpermet.com '''Visit Permet'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617083827/http://www.visitpermet.com/ |date=17 qershor 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20100823064334/http://www.himara.gov.al/ '''Krahina e Himarës'''] * [https://web.archive.org/web/20121115143321/http://beratcultureandheritage.com/ '''Berat'''] * [http://www.gjirokastra.org/ '''Gjirokastra.org'''] * [http://www.thethi-guide.com Guida e Thethit] * [http://www.journeytovalbona.com Journey to Valbona] * [https://web.archive.org/web/20140819090256/http://www.albanian-mountains.com/ Albanian-Mountains.com] * [http://www.dancealbfest.com/guide/htmlengl/qarku/qarku.htm Guida e Durrësit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619113908/http://www.dancealbfest.com/guide/htmlengl/qarku/qarku.htm |date=19 qershor 2012 }} * [http://www.visitkukesregion.org/ Visit Kukes Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423134911/http://www.visitkukesregion.org/ |date=23 prill 2012 }} * [http://www.kelmend-shkrel.org/ Discovery Kelmend & Shkrel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629080151/http://www.kelmend-shkrel.org/ |date=29 qershor 2012 }} * [http://www.pogradec.info/ Pogradec Guide] * [http://www.visitsarande.com/ Visit Saranda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917125836/http://visitsarande.com/ |date=17 shtator 2011 }} * [http://www.shengjini.com/ Shengjini Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511064236/http://shengjini.com/ |date=11 maj 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20100820101803/http://www.velipojaguide.com/ Velipoja Guide] {{div col end}} [[Kategoria:Turizmi në Shqipëri|*]] [[Kategoria:Turizmi në Evropë sipas vendit]] [[Kategoria:Ekonomia e Shqipërisë]] gajxjp21tvv6e8tslyyhqotjdphxlpr 0 18136 2978704 2760433 2026-05-09T02:24:59Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978704 wikitext text/x-wiki [[Skeda:WiFi Logo.svg|thumb|right|Logoja e WiFi]] '''Wi-Fi Alliance''' përcakton 'Wi-Fi' si çdo produkt i rrejtit lokal pa valë "wireless local area network" (WLAN) që bazohet mbi standardin e [[:en:Institute of Electrical and Electronics Engineers|Institutit të Inxhinierëve Elektrikë dhe Elektronikë]] (IEEE) [[:en:IEEE 802.11|standardet 802.11]]<ref>{{Cite web |url=http://www.webopedia.com/TERM/W/Wi_Fi.html |title=What is Wi-Fi? – A Word Definition From the Webopedia Computer Dictionary |access-date=22 korrik 2015 |archive-date=8 mars 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308123721/http://www.webopedia.com/term/w/wi_fi.html |url-status=dead }}</ref>. '''Wi-Fi''' rrjedh nga fjalët wireless fidelity. Është një markë e liçensuar nga [[:en:Wi-Fi Alliance|Wi-Fi Alliance]]. Wi-Fi u zhvillua për t’u përdorur nga pajisje kompjuterike të lëvizshme si laptop-t, në LAN-e, por tani përdorimi është rritur për shumë shërbime , përfshi [[interneti]]n dhe aksesin e telefonik [[VoIP]], lojrat në rrjet, dhe lidhje të thjeshta të pajisjeve elektronike shtëpiake si: televizorët dhe lexues [[DVD]] ose aparate fotografike dixhitale. Standarde të tjera janë zhvilluar<ref>[[:en:IEEE 802.11|Standardet 802.11]]</ref> që lejojnë Wi-Fi të arrijë shpejtesi më të larta, të përdoret nga makinat në autostrada në mbështetje të një Sistemi Inteligjent transporti (Intelligent Transportation System) për të sigurinë, për të mbledhur statistika, dhe për të nisur tregtinë e lëvizshme (IEEE 802.11p). Wi-Fi dhe Wi-Fi CERTIFIED janë marka të regjistruara të Wi-Fi Alliance – organizata tregtare që teston dhe certifikon pajisjet që i pajtohen standardeve 802.11x. == Përdorimet == Një person i pajisur me një skedë rrjeti Wi-Fi si p.sh. një [[Kompjuteri|kompjuter]], [[Telefoni celular|celular]] ose [[PDA|Personal Digital Assistant (PDA)]] mund të lidhet në Internet kur është në afërsi të një Access Point. Zona e mbuluar nga një ose më shumë Access Point-e quhet një hotspot. Hotspotet mund të mbulojnë zona nga një dhomë e vetme deri në disa kilometra katrorë me mbulim të njëri-tjetrit me hotspote. Wi-Fi mund të përdoret gjithashtu për të krijuar një rrjet mesh. Të dy arkitekturat përdoren në rrjete të komunitetit, rrjete pa fije bashkiake si Wireless Philadelphia, dhe rrjete në shkallë metroje si M-Taipei. Wi-Fi gjithashtu lejon lidhje në mënyrën palë-më-palë (peer-to-peer), e cila lejon pajisjet të lidhen direkt me njëra tjetrën. Kjo mënyrë lidhjeje është e dobishme në pajisjet elektronike shtëpiake dhe aplikimet e lojrave. Kur teknologjia u bë komerciale për herë të parë, kishte shumë probleme, sepse konsumatorët nuk mund të ishin të sigurtë që produktet nga kompani prodhuese të ndryshme të punonin së bashku. Wi-Fi Alliance filloi si një komunitet për të zgjidhur këtë çështje dhe ndërkohë të fokusonte edhe nevojat e përdoruesve fundorë dhe të lejonte teknologjinë të maturohej. Alliance krijoi shenjën Wi-Fi CERTIFIED për t’u treguar konsumatorëve që produktet janë të ndërvrepueshme me produkte të tjera që kanë të njëjtën shenjë. === Wi-Fi në lojra === Disa pajisje lojrash dhe pajisje portable lojrash përdorin Wi-Fi-në për të rritur eksperiencën e lojës: * Pajisja portable Nintendo DS është kompatibël me Wi-Fi, megjithëse nuk ka suport për kriptimin WPA, vetëm për kriptimin më të dobët WEP * SONY PSP përmban WLAN për t’u lidhur me hotspote Wi-Fi ose për të bërë lidhje pa fije. * Xbox 360 përmban një aksesor Wi-Fi: një kartë rrjeti pa fije * PlayStation 3, modeli Premium, përmban Wi-Fi të inkorporuar * Nintendo Game cube ka Wi-Fi të disponueshme == Të Dhëna Teknike == === Wi-Fi: Si punon? === Një instalim tipik Wi-Fi përmban një ose më shumë Access Point (Pika Aksesi, AP) dhe një ose më shumë klientë. Një Access Point shpërndan në broadcast SSID-në (Service Set Identifier, Emri i Rrjetit) e tij me anë të paketave që quhen ‘sinjalizues’ (beacons), të cilat zakonisht shpërndahen çdo 100 ms. ‘Sinjalizuesit’ transmetohen me 1 Mb/s, dhe janë me një gjatësi të shkurtër, kështu që nuk kanë ndonjë ndikim domethënës. Meqenëse 1 Mb/s është shpejtësia më e ulët e Wi-Fi, ajo siguron që klienti që merr ‘sinjalizuesin’ mund të komunikojë me të paktën 1 Mb/s. Duke u bazuar në parametrat e Wi-Fi (p.sh. SSID), klienti vendos të lidhet apo jo me një Access Point. Në qoftë se dy Access Point-e me të njëjtën SSID janë në zonën e klientit, karta e rrjetit e klientit, mund të përdorë fuqinë e sinjalit si kriter për të vendosur se me cilin prej dy Access Point-eve do të krijojë lidhje. Standarti Wi-Fi i lë totalisht të hapur kriteret e lidhjes apo roaming. Kjo është një fuqi e Wi-Fi-së, por gjithashtu do të thotë që një kartë e rrjetit pa fije mund të punojë dukshëm më mirë se një tjetër. Meqë Wi-Fi transmeton në ajër, ai ka të njëjtat veçori si një rrjet ethernet pa switch-e. Madje edhe konflikte mund të lindin si pasojë e ngjashmërisë me një rrjet ethernet pa switch. Në dallim nga etherneti me fije, dhe si shumë radio me paketa, Wi-Fi nuk mund të gjejë konfliktet dhe nga ana tjetër përdor një shkëmbim paketash (RTS/CTS i përdorur për Shmangien e Gabimeve “Collision Avoidance” CA) për të shmangur konfliktet. === Kanalet === Përveç 802.11a, i cili operon në 5&nbsp;GHz, Wi-Fi përdor frekuencat rreth 2.4&nbsp;GHz, i cili është i standardizuar dhe i paliçensuar me marrëveshje ndërkombëtare, megjithëse përcaktimet e sakta e frekuencave ndryshojnë lehtësisht në pjesë të ndryshme të botës, dhe gjithashtu fuqia maksimale e lejuar. Megjithatë, numrat e kanaleve janë standardizuara në gjithë botën, kështu që frekuencat e autorizuara mund të identifikohen me anë të numrit të kanalit. Frekuencat për standardet 802.11 b dhe g janë nga 2.400&nbsp;GHz deri në 2.487&nbsp;GHz. Secili kanal është 22&nbsp;MHz i gjerë dhe me një brez 5&nbsp;MHz nga një kanal në tjetrin. Numri maksimal i kanaleve të disponueshëm për pajisjet më Wi-Fi aktive janë: 13 për Evropën, 11 për Amerikën Veriore dhe 14 për Japoninë. Në Amerikën e Veriut, rekomandohet që vetëm kanalet 1, 6 dhe 11 të përdoren për standardet 802.11b/g për të minimizuar interferencën nga kanale të afërta. === Avantazhet e Wi-Fi === * Lejon LAN-et të ndërtohen pa shtrim kabllosh, duke ulur ndjeshëm kostot e ndërtimit dhe zgjerimit të rrjetit. Hapësirat ku nuk mund të shtrohen kabllo, si zona në mjedis të jashtëm apo ndërtesa historike, mund të mbajnë një LAN pa fije. * Çmimi i silicit nga pajisjet Wi-Fi vazhdon të ulet, duke e bërë Wi-Fi-në një opsion rrjeti tepër ekonomik dhe duke çuar përfshirjen e Wi-Fi në një numër më të gjerë pajisjesh. * Produktet Wi-Fi janë shumë të gjendura në treg. Marka të ndryshme Access Point-esh dhe ndërfaqës rrjeti për klientin janë të ndëroperueshme në një nivel të thjeshtë shërbimi. Produktet e projektuara si Wi-Fi CERTIFIED nga Wi-Fi Alliance janë të ndëroperueshme dhe përfshijnë sigurinë WPA2. * Rrjetet Wi-Fi suportojnë roaming-un, në të cilin një stacion klient i lëvizshëm si p.sh. një laptop mund të lëvizë nga një Access Point në një tjetër gjatë lëvizjes së përdoruesit rreth një ndërtese apo zone. * Wi-Fi është një bashkësi globale standardesh. Në ndryshim nga kompanitë celulare, i njëjti klient Wi-Fi punon në vende të ndryshme rreth botës. * Wi-Fi është gjerësish i disponueshëm në më shumë se 250.000 hotspot-e publike dhe miliona shtëpi, korporata apo mjedise universitare në të gjithë botën. * Deri në vitin 2006, kriptimet WPA dhe WPA2 janë tepër të vështirë për t’u crackuar në qoftë se përdoren fjalëkalime të vështira. * Protokolle të reja të cilësisë së shërbimit (Quality of Service) WMM dhe mekanizma të kursimit të energjisë (WMM Power Save) e bëjnë Wi-Fi akoma më shumë të përshtatshme për aplikime të ndjeshme nga vonesat (si zëri dhe video) dhe për pajisje me forma nga më të ndryshmet. === Disavantazhet e Wi-Fi === * Wi-Fi mund të ndërpritet nga pajisje të tjera, veçanërisht telefonat pa tel dhe sobat me mikrovalë që operojnë në 2.4&nbsp;GHz. * Përcaktimet e brezave dhe kufizimet e operimit nuk janë të njëjta në botë; pjesa më e madhe e Evropës lejon dy kanale shtesë pas atyre të lejuar në Shtetet e Bashkuara(1 deri 13 kundrejt 1-11); Japonia ka një tjetër kanal shtesë (1-14) dhe disa vende, si p.sh. Spanja, e ndalojnë përdorimin e kanaleve me numër të ulët. Veç kësaj, në disa vende si Italia, kërkohej një ‘autorizim i përgjithshëm’ për çdo Wi-Fi të përdorur jashtë ambientit të një operatori (Access Point), ose kërkohej diçka e ngjashme me një regjistrim operatori. Për Evropën ka një raport vjetor për kufizimet shtesë të secilit vend në faqen http://www.ero.dk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807081449/http://www.ero.dk/ |date=7 gusht 2019 }}. * EIRP në Bashkimin Evropian kufizohet deri në 20 dBm. * Konsumi i energjisë është tepër i lartë krahasuar me standarde të tjera, duke krijuar një shqetësim për kohëzgjatjen e baterisë dhe nxehtësinë. * Standardi më i përgjithshëm i enkriptimit në rrjetat pa fije, Wired Equivalent Privacy ose WEP, është treguar të jetë i thyeshëm edhe kur është konfiguruar saktë. * Access Point-et Wi-Fi punojnë në përgjithësi në një open mode (pa kriptim informacioni) në versionin bazë nga fabrika. Përdoruesit e thjeshtë përfitojnë nga një pajisje pa nevojë konfigurimi por që nuk kanë ndërmend të lejojnë akses të lirë të LAN-it të tyre. WPA (Wi-Fi Protected Access) që filloi të tregtohej në 2003, synon të zgjidhë këto probleme dhe tani është gjerësisht i disponueshëm, por numri i aplikimeve të tij është i ulët. * Tepër Access Point-e 2.4&nbsp;GHz me standarde 802.11b dhe 802.11g punojnë njëkohësisht në të njëjtin kanal, duke dhënë shkas për mbipopullimin e disa kanaleve. * Rrjetat Wi-Fi kanë rreze të kufizuar. Një router tipik shtëpiak Wi-Fi që përdor 802.11b ose 802.11g me një antenë shtesë ka një rreze sinjali rreth 45 m në mjedise të brendshme dhe 90 m për hapësira të jashtme. Rrezja e sinjalit gjithashtu ndryshon me frekuencën pasi Wi-Fi nuk përjashtohet nga ligjet e fizikës për përhapjen e valës. Wi-Fi në bllokun e frekuencave 2.4&nbsp;GHz ka më shumë rreze mbulimi se Wi-Fi në bllokun e frekuencave 5&nbsp;GHz dhe më pak rreze mbulimi se Wi-Fi (dhe para Wi-Fi) ne bllokun e frekuencave 900&nbsp;MHz. Rrezja e mbulimit për ambientet e jashtme mund të jetë disa kilometra me anë të antenave të përmirësuara ose akoma më larg me vijë vështrimi (LOS – Line-of-sight). * Ndotja Wi-Fi, duke nënkuptuar interferencën e një Access Point të mbyllur apo të kriptuar me Access Point-e të tjerë të hapur në zonën përreth, sidomos në kanalin e njëjtë apo të afërt, mund të mos lejojë akses dhe të interferojë me përdorimin e Access Point-eve të tjerë të hapur nga persona të tretë e shkaktuar nga mbulimi i kanaleve nga njëri-tjetri në brezin 802.11b/g dhe të ulë SNR (signal-to-noise radio) midis Access Point-eve. Ky është një problem gjerësisht i përhapur në zona me densitet të lartë si p.sh. komplekse të mëdhenj apartamentesh ose ndërtesa zyrash me shumë Access Point-e Wi-Fi. * Është gjithashtu një problem kur komunat apo bashkitë ose entitete të mëdhenj si p.sh. një universitet kanë për qëllim të mundësojnë zona të gjera me mbulim. Kushdo konsiderohet i barabartë kur përdor këto gjerësi brezi ( përveç operatorëve radio amatorialë të cilët janë personat e parë të pajisur me liçensë); kjo shpesh shkakton zënka kur një përdorues kërkon të ketë zotësi në këtë gjerësi brezi të paliçensuar. Kjo liri veprimi (pra mos nevojitja me liçensa) është gjithashtu e rëndësishme për suksesin dhe përhapjen e gjerë të Wi-Fi. * Probleme interoperabiliteti midis markave apo devijime nga standardi mund të shkëpusin lidhjet ose mund të ulin shpejtësinë e transmetimit në pajisjet e përdoruesve të tjerë. Wi-Fi Alliance programon pajisje testimi për interoperabilitetin dhe projekton pajisje të cilat i kalojnë testimet dhe pajisen me logon Wi-Fi CERTIFIED. * Rrjetet Wi-Fi mund të vëzhgohen dhe të përdoren për të lexuar dhe shkruar të dhëna (përfshi të dhëna personale) të transmetuara nëpër rrjet kur nuk përdoret kriptim si në rastin e VPN. == Shembuj Pajisjesh Standarde Wi-Fi == === Wireless Access Point (WAP) === Një Wireless Access Point (AP) lidh një grup stacionesh pa fije në një rrjet të afërt me fije lokal LAN. Një Access Point është i ngjashëm me një hub ethernet, por në vend që të suportojë vetëm të dhëna për stacione të tjera LAN, një Access Point mund të suportojë të dhëna në ajër si për të gjitha pajisjet e tjera pa fije ashtu edhe për pajisjet e lidhura në rrjet me anë të fijeve në LAN, ku në shumë raste është një hub ethernet ose switch, duke lejuar pajisjet pa fije të komunikojnë me çdo pajisje tjetër në LAN. === Routerat Pa Fije (Wireless Routers) === Një router pa fije integron një Access Point pa fije me një router IP dhe një switch ethernet. Switch-i i integruar lidh Access Point-in e integruar dhe routerin ethernet të integruar së bashku, dhe lejon për pajisjet e jashtme me fije të LAN-it të lidhen edhe me një pajisje WAN si p.sh. një modem kabllor apo një modem DSL. Një router pa fije, në mënyrë të leverdishme, lejon që të tre pajisjet (kryesisht Access Point-in dhe routerin) të konfigurohen nëpërmjet një vegle konfigurimi qendror, zakonisht nëpërmjet një serveri ueb të integruar. === Ura Ethernet pa Fije (Wireless Ethernet Bridge) === Një urë ethernet pa fije lidh një rrjet me fije me një rrjet pa fije. Kjo ndryshon nga një Access Point pasi një Access Point lidh pajisjet pa fije në një rrjet me fije në nivelin e shtresës së Data-Link-ut. Dy ura pa fije mund të përdoren për të lidhur dy rrjete me fije me anë të një link-u pa fije, tepër e dobishme në situata ku një lidhje me fije mund të jetë e padisponueshme, si p.sh. midis dy shtëpive të ndara nga njëra-tjetra. === Zgjeruesi i Rrezes së Mbulimit (Range Extender) === Një zgjerues i rrezes së mbulimit (ose një përsëritës pa fije) mund të rrisë rrezen mbuluese të një rrjeti pa fije ekzistues duke u vendosur në vende kyçe ku një sinjal ajror është i fortë mjaftueshëm dhe vendeve pranë që kanë një sinjal të dobët apo nuk kanë sinjal fare. Një vend për t’u marrë si shembull mund të jetë cepi i një korridori në formë L-je ku Access Point-i është në njërin skaj dhe një sinjal i fortë dëshirohet në skajin tjetër. Një shembull tjetër mund të ishte vendosja e një përsëritësi 75% të rrugës midis Access Point-it dhe kufirit të sinjalit të përdorshëm. Kjo do të rriste në mënyrë efektive mbulimin me 75%. == Wi-Fi dhe Suporti nga Sistemet e Operimit == Ka dy anë të sportit të Wi-Fi nga një sistem operimi. Suporti në nivel driverash dhe suporti i konfigurimit dhe menazhimit. Suporti i driverave zakonisht sigurohet nga prodhuesi i pajisjes ose, në rastin e Linux-it apo FreeBSD, shpesh nëpërmjet projekteve me kod burim të hapur (Open Source). Suporti për konfigurim dhe menazhim konsiston në programe për të numëruar, bashkuar dhe për të kontrolluar gjendjen e rrjetave Wi-Fi të disponueshme. Gjithashtu përfshihet suporti për teknika të ndryshme kriptim. Këto sisteme shpesh mundësohen sistemi i operimit të mbështetura nga një model standart driveri. Në shumicën e rasteve, driverat simulojnë një pajisje rrjeti dhe përdorin veglat e konfigurimit dhe menazhimit qw ndodhen të inkorporuara në sistemin e operimit. Në rastet kur suporti për konfigurimin dhe menazhimin nuk ekziston ose është i papërshtatshëm, prodhuesit e pajisjeve mund të përfshijnë programin e tyre për të manovruar detyrat përkatëse. === Microsoft Windows === Microsoft Windows ka një suport të plotë në shtresën e driverave për Wi-Fi, cilësia e të cilit varet nga prodhuesi i pajisjes. Prodhuesit e pajisjeve pothuajse gjithmonë japin driverat për Windows bashkë me produktin e tyre. Windows-i shitet me shumë pak drivera Wi-Fi dhe varet nga OEM (Original Equipment Manufacterer) dhe prodhuesit e pajisjeve për t’u siguruar qw përdoruesit të marrin driverat. Konfigurimi dhe menazhimi varen nga versioni i Windows-it. * Versionet e hershme të Windows-it, si Windows 98, Windows ME dhe Windows 2000 nuk kanë suport të inkorporuar të konfigurimit dhe menazhimit dhe duhet të varen nga programet e mundësuara nga prodhuesi. * Microsoft Windows XP ka suport të inkorporuar të konfigurimit dhe menazhimit. Versioni origjinal i Windows XP përfshinte suportin bazë i cili u përmirësua në mënyrë të dukshme në Service Pack 2. Suporti për WPA2 dhe disa protokolle të tjera sigurie kërkojnë rinovime programi prej Microsoft-it. Për të zëvendësuar suportin e paqëndrueshëm dhe ndonjëherë të papërshtatshëm të konfigurimit dhe menazhimit të Windows-it, shumë prodhues pajisjesh përfshijnë programin e tyre dhe i kërkojnë përdoruesit të çaktivizojnë suportin e inkorporuar të Windows-it për Wi-Fi. * Microsoft Windows Vista pritet të përmirësojë suportin e Wi-Fi ndaj Windows XP. Versionet beta origjinale lidheshin automatikisht në rrjetet e pasigurta pa aprovimin e përdoruesit. Ky është një problem i madh sigurie për zotëruesin e Access Point-eve respektive të pasigurta dhe për zotëruesin e kompjuterit të bazuar në Windows Vista sepse direktoritë e ndara (shared folders) mund të jenë të hapura për aksesit publik. Release Candidate (RC1 ose RC2) nuk vazhdojnë të tregojnë këtë sjellje, duke kërkuar lejen e përdoruesit për t’u lidhur në një rrjet të pasigurt, për aq kohë sa llogaria e përdoruesit është në konfigurimin bazë. === Apple Mac OS X & Mac OS === Apple ishte një adoptues i hershëm i Wi-Fi, duke prezantuar linjën e produkteve AirPort të saj, të bazuar në standardin 802.11b në korrik 1999. Apple prodhon sistemin e operimit Mac OS, pajisjet kompjuterike, driverat shoqërues dhe programin e konfigurimit dhe menazhimit duke thjeshtuar integrimin e Wi-Fi. Të gjithë kompjuterat Apple të bazuar në mikroprocesorët Intel ose e kanë ose kane opsionin për të vendosur karta AirPort Extreme. Këto karta janë kompatibël me 802.11g. Shumë prej modeleve të mëparshëm të Apple, Power PC, kishin gjithashtu AirPort Extreme, dhe të gjithë Mac-ët, duke filluat nga iBook-u origjinal, të paktën përfshinin vendet e montimit të kartave AirPort. * Mac OS X ka suportin ndaj Wi-Fi, duke përfshirë WPA2, dhe shitet me driverat për kartat AirPort të Apple. Shumë prodhues të dorës së tretë prodhojnë pajisje kompatible së bashku me driverat përkatës të cilët punojnë me programin e konfigurimit dhe të menazhimit të inkorporuar në Mac OS X. Prodhues të tjerë shpërndajnë programin e tyre, * Versioni më i vjetër i Apple, Mac OS 9, nuk ka suport të inkorporuar për konfigurimin dhe menazhimin e Wi-Fi dhe as nuk shitet me driverat Wi-Fi, por Apple mundëson drivera dhe programin për konfigurimin dhe menazhimin e kartave AirPort për OS 9 falas, siç bëjnë dhe disa prodhues të tjerë. Versione më të hershëm se Mac OS 9 nuk kanë suport për Wi-Fi. === Sisteme të Ngjashëm me Unix === Linux, FreeBSD dhe klone të tjera të ngjashme me Unix kanë suport tepër të vrazhdë për Wi-Fi. Në sajë të natyrës së këtyre sistemeve operative me kod burim të hapur, shumë standarte të ndryshme janë zhvilluar për konfigurimin dhe menazhimin e pajisjeve Wi-Fi. Natyra me kod burim të hapur nxit gjithashtu krijimin e driverave me kod burim të hapur të cilët kanë aktivizuar shumë pajisje Wi-Fi të punojnë në këto sisteme operimi. * Linux ka suport jo të plotë për Wi-Fi. Drivera origjinalë për shumë çipe pajisjes Wi-Fi janë të disponueshme si në shitje ashtu edhe falas, megjithëse shumë prodhues nuk prodhojnë një driver për linux, vetëm një për Windows. Si pasojë, shumë çipe të njohur ose nuk kanë fare driver për Linux ose kanë një gjysmë të mbaruar. Për të zgjidhur këtë problem, programi falas NdisWrapper dhe konkurrenti me pagesë i tij DriverLoader, lejojnë driverat për Windows X86 të përdoren në sisteme Linux me bazë X86 por jo në arkitektura të tjera. Përveç mungesës së driverave origjinalë, disa distribucione Linux nuk ofrojnë një ndërfaqe përshtatshme për përdoruesin dhe konfigurimi i Wi-Fi mund të jetë një veprim i vështirë dhe i komplikuar krahasuar me konfigurimin e kartave me fije ethernet. * FreeBSD ka suport të ngjashëm për Wi-Fi krahasuar me Linux. Suporti i Wi-Fi nën FreeBSD është më i miri në versionet 6.x, të cilët paraqesin suport të plotë për WPA dhe WPA2, megjithëse në disa raste kjo është në varësi të driverit. FreeBSD disponon drivera për shumë çipe dhe karta pa fije, përfshi ato të prodhuara nga Atheros, Ralink, Cisco, D-link, Netgear, dhe shumë çipe Centrino dhe mundëson suport për karta të tjera nëpërmjet një koleksioni në internet. FreeBSD ka gjithashtu “Project Evil”, i cili siguron mundësinë për të përdorur drivera Windows X86 NDIS në sisteme FreeBSD me arkitekturë X86. * NetBSD, OpenBSD dhe DragonFlyBSD kanë suport të ngjashëm me FreeBSD për Wi-Fi. Kodi burim për disa drivera dhe programet mbështetëse për ta zakonisht ndahen midis 4 BSD-ve. == Probleme Sociale == === Përdorimi nga Persona të Jashtëm me ose pa Qëllim === Access Point-i pa fije nuk parashikon mbrojtje teknologjike nga përdorimi i paautorizuar i rrjetit. Shumë përdorues të biznesit dhe rezidentë nuk kanë për qëllim të mbyllin (sigurojnë) Access Point-et e tyre, por duan t’i lënë të hapur për përdorues të tjerë në zonë. Disa njerëz argumentojnë që është shenjë mirësjelljeje lënia me akses të lirë e një Access Point për të tjerët për çdokënd që kërkon pika aksesi për internet duke ecur rrugës. Masat për të ndaluar përdorues të paautorizuar përfshijnë fshehjen e transmetimit të emrit SSID të Access Point, duke lejuar vetëm kompjutera me adresa MAC të njohura për t’u lidhur në rrjet dhe standarte të ndryshme kriptim. Access Point-et dhe kompjuterat që nuk përdorin kriptim, ose kriptimi i vjetër (para 2003) WEP (Wired Equivalent Privacy) janë të ndikueshëm nga përgjimet e një sulmuesi me program për packet sniffer. Në qoftë se përgjuesi ka aftësinë për të ndryshuar adresën e tij MAC, atëherë ai ka shumë mundësi të lidhet në rrjet duke dhënë një adresë të rreme. Kriptimi WEP mund të të mbrojë në qoftë se futen hundët rastësisht, por mund të krijojë një kuptim të keq rreth sigurisë meqë mjete të disponueshme falas si AirSnort mund të rikuperojnë shpejt çelësat e kriptimit me WEP. Pasi kontrollon 5 deri 10 milion paketa të kriptuara, AirSnort mund të përcaktojë fjalëkalimin në më pak se një sekondë. Standartet e reja Wi-Fi Protected Access (WPA) dhe IEEE 802.11i nuk e kanë dobësinë serioze të kriptimit WEP. Eksplorimi për çlodhje i Access Point-eve të njerëzve të tjerë ka filluar të njihet si wardriving dhe lënia e shenjave për të përshkruar shërbime të disponueshme si wrchalking. Këto veprime mund të jenë ilegale në jurisprudenca të caktuara, por legjislacioni egzistues dhe rastet ligjore janë shpesh të paqarta. Megjithatë, është gjithashtu e zakonshme për njerëzit që të lidhen pa qëllim në rrjetet Wi-Fi të të tjerëve pa një autorizim të qartë. Sisteme Operimi të tillë si Windows XP SP2 dhe Mac OS X lidhen automatikisht në një rrjet pa fije të disponueshëm, në varësi të konfigurimit të rrjetit. Një përdorues të cilit i ndodh të ndezë një laptop në afërsi të një Access Point, mund të shikojë që kompjuteri i është bashkuar rrjetit pa ndonjë shenjë të dukshme. Për më tepër, një përdorues që synon t’i bashkohet një rrjeti mundet që të lidhet në një rrjet tjetër në vend të rrjetit të kërkuar në qoftë se fuqia e sinjalit të të fundit është më e madhe. Duke u kombinuar me zbulimin automatik të burimeve të tjera të rrjetit, kjo mund t’i drejtojë përdoruesit pa fije të dërgojnë të dhëna me rëndësi në destinacionin e gabuar. Në Singapor, përdorimi i një rrjeti Wi-Fi i një personi tjetër është ilegale; një 17 vjeçar është arrestuar thjesht pse u fut në lidhjen pa fije të internetit të komshiut dhe akuzohet me 3 vjet burgim dhe një gjobë. === Wi-Fi kundër Radiove Amatore === Në Shtetet e Bashkuara dhe Australi, një pjesë e brezit radio 2.4&nbsp;GHz Wi-Fi i është caktuar gjithashtu përdoruesve amatorë radio. Në Shtetet e Bashkuara, rregullat e FCC (Federal Communications Commission), Pjesa 15 drejtojnë operatorët pa liçensë (p.sh. shumica e përdoruesve të pajisjeve Wi-Fi). Sipas rregullave të Pjesës 15, përdoruesit pa liçensë, duhet të ‘pranojnë’ interferencën nga përdoruesit me liçensë dhe mos t’u shkaktojnë interferencë të dëmshme përdoruesve me liçensë. Operatorët amatorë radio janë përdorues të liçensuar dhe ruajnë atë që FCC përkufizon si ‘statusi kryesor’ për përdorimin e brezit, nën një bashkësi tjetër rregullash (Pjesa 97). Sipas Pjesës 97, operatorët amatorë të liçensuar mund të ndërtojnë pajisjet e tyre, të përdorin antena me amplifikim shumë të lartë dhe të rrisin fuqinë e daljes deri në 100 Watt në frekuencat e mbuluara nga kanalet 2 deri në 6 nga Wi-Fi. Megjithatë, rregullat e Pjesës 97 urdhërojnë përdorimin vetëm të fuqisë minimale për komunikim, ndalojnë fshehjen e të dhënave dhe kërkojnë identifikimin e stacionit çdo 10 minuta. Si pasojë, qarqe të shtrenjta për kufizimin automatik të fuqisë kërkohen për të përmbushur rregullat, dhe transmetimi i të dhënave të kriptuara është në pikëpyetje. Në praktikë, amplifikatorët e fuqisë në mikrovalë janë të shtrenjtë dhe ulin ndjeshmërinë e marrjes të radiourave. Nga ana tjetër, gjatësia e vogël e valës në 2.4&nbsp;GHz, lejon ndërtimin e thjeshtë të antenave me drejtueshmëri me amplifikim të lartë. Megjithëse rregullat e Pjesës 25 ndalojnë çdo modifikim të sistemeve të ndërtuara për t’u shitur, operatorët amatorë radio mund të modifikojnë sisteme në shitje për ndërtimin optimal të lidhjeve të gjata. Duke përdorur lidhje radio vetëm 200&nbsp;mW dhe antena me drejtueshmëri me amplifikim të lartë, një rreze tepër e ngushtë mund të përdorët për të ndërtuar lidhje të besueshme me interferenca minimale radio për përdoruesit e tjerë. == Historiku == Wi-Fi përdor si teknologjinë radio direkt-sequence spread spectrum me bartëse të vetme ashtu edhe teknologjinë radio multi-bartëse OFDM (Orthogonal Frequency Division Multiplexing). Këto rregullime lejuan më pas zhvillimin e Wi-Fi, konkurruesin e një kohe HomeRF dhe Bluetooth. Gjerësia e brezit të paliçensuar u bë për herë të parë e disponueshme nga Federal Communications Commission në 1985 dhe këto rregulla të FCC u kopjuan më pas me disa ndryshime në vende të tjera duke lejuar përdorimin e kësaj teknologjie në të gjithë vendet kryesore. Akti i FCC u propozua nga Michael Marcus i stafit të FCC në 1980 dhe aktit rregullator të diskutueshëm pasues iu deshën edhe 5 vjet të tjerë. Akti ishte pjesë e një propozimi më të gjerë për të lejuar përdorim civil të teknologjisë në breza frekuencash dhe në atë kohë u kundërshtua nga prodhuesit kryesorë dhe disa operatorë të sistemeve radio. Paraardhësi i Wi-Fi u shpik në 1991 nga NCR Corporation/AT&T (më vonë Lucent & Agere Systems) në Nieuwegein, Holandë. Ai ishte synuar në fillim për sistemet e marrjes së parave; produktet e para pa fije u sollën në treg nën emrin WaveLAN me shpejtësi nga 1 deri në 2 Mbit/s. Vic Hayes, i cili ishte shpikësi i parë i Wi-Fi dhe i është vënë emri ‘babai i Wi-Fi’, u përfshi në dizenjimin e standardeve si IEEE 802.11b, 802.11a dhe 802.11g. == Referime == {{reflist}} {{TCP/IP}} [[Kategoria:Shkencë kompjuterike]] [[Kategoria:Shpikje australiane]] [[Kategoria:Internet]] [[Kategoria:Komunikim]] [[Kategoria:Rrjete kompjuterike]] [[Kategoria:Wi-Fi]] 7xw56msa1ntw4b5rlrarzi9xufc19si 6 19053 2978729 2802175 2026-05-09T09:03:50Z ~2026-28107-87 187215 Rovena Ibrahimi 2978729 wikitext text/x-wiki ''▸ Artist kryesor  ▸ Producent'' Për këtë këngë ka punuar tekstin Andi Billa, ndërsa për produksionin në studio janë përkujdesur Hermes & Rovena Ibrahimi. Ky krijim muzikor prezantohet i ilustruar në aspektin vizual edhe me videoklip muzikor, për video produksionin e të cilit është kujdesur Ar Visual. Premiera u publikua me datë 11 Shkurt 2026. 11 Shkurt 2026 17:00 ''▸ Pjesëmarrës'' Zhvillohej në muajin Tetor 2025 në Vlorë "Aty Ku Nisi Kënga 2025". Tetor 2025 ''▸ Artist kryesor'' Autor i muzikës është Hermes, ndërsa teksti është marrë përsipër nga Nexhip Seraj. Gjithçka u bë më shumë emocionuese, falë faktit që ky produkt i ri do të vi tek një audiencë e gjerë në spektrin vizual edhe me anë të një klipi muzikor, produksionin e të cilit e përgatiti Ar Visual. Ky videoklip do të mund të gjendet në platformat online më 18 Gusht 2025. 18 Gusht 2025 10:00 ''▸ Artist kryesor'' Këngën e orkestroi Hermes. Ky krijim i ri godet dhe vjen i përpunuar me profesionalizëm me një videoklip muzikor, i cili u punua nga Ar Visual. Videoklipi është publikuar më 1 Maj 2025. 1 Maj 2025 10:00 ''▸ Artist kryesor'' Kënga vjen e kompozuar nga Hermes, ndërsa teksti është realizuar nga Nexhip Seraj. Ky material i radhës u bë i disponueshëm tashmë si dhuratë i ilustruar artistikisht me videoklip muzikor, për video produksionin e të cilit është bashkëpunuar me Ar Visual. Video premiera është publikuar më 15 Nëntor 2024. 15 Nëntor 2024 18:01 ''▸ Artist kryesor'' Për muzikën e këngës punoi Hermes, ndërsa lirikat e shkruan Nexhip Seraj & Hermes. Dilemës klip po, apo klip jo, i është dhënë një përgjigje, pasi ky projekt vjen i finalizuar dhe tek një audiencë e gjerë i ilustruar me shije me pamje filmike, produksioni i të cilit u realizua nga Ar Visual. Ky spot muzikor u prezantua online me datë 15 Nëntor 2024 dhe kënga u pëlqye tejet mase. 15 Nëntor 2024 18:01 ''▸ Artist kryesor'' Kompozitor është Hermes, ndërsa autorë të tekstit janë Nexhip Seraj & Hermes. U mendua edhe për teleshikuesit, ndaj ky produkt muzikor u prezantua para ekraneve tona i realizuar në spektrin vizual edhe me një videoklip muzikor, të cilin e krijoi Ar Visual. Ky spot muzikor është publikuar online me datë 15 Nëntor 2024 dhe komentet ishin pozitive. 15 Nëntor 2024 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Muzikën e këngës e kompozoi Hermes, ndërsa teksti është realizuar nga Nexhip Seraj. Në mënyrë që të pritet sa më mirë, produkti i ri për të cilin po flasim, erdhi tashmë tek ne në sferën vizuale me një videoklip, produksionin e të cilit e krijoi Ar Visual. Ky videoklip është publikuar online me datë 15 Nëntor 2024 dhe që nga dita e parë ngjalli tejet mase kureshtje. 15 Nëntor 2024 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Autor i melodisë dhe autor i tekstit është Hermes. Materiali artistik i radhës u finalizua dhe erdhi i përpunuar me një klip muzikor, të cilin e krijoi Ar Visual. Premiera u transmetua me datë 15 Nëntor 2024. 15 Nëntor 2024 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Muzikën e këngës e kompozoi Hermes. Krijimi për të cilin po flasim, u prezantua në aspektin vizual me videoklip, për produksionin e të cilit është përkujdesur Ar Visual. Premiera u transmetua me datë 15 Nëntor 2024. 15 Nëntor 2024 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Ky album, i cili u publikua më 15 Nëntor 2024, përmban 6 këngë të ndryshme. Ka bashkëpunime gjithashtu me emra të tjerë siç janë Hermes, Ar Visual dhe Nexhip Seraj. 15 Nëntor 2024 ''▸ Artist kryesor'' Pjesa muzikore është kompozuar nga Bio Records, ndërsa teksti u punua nga Nexhip Seraj. Nuk mund të ndodhte ndryshe, ndaj ky produkt ka ardhur tanimë para një audience më të gjerë i përpunuar me finesë vizuale edhe me një material vizual, video produksioni i të cilit është kuruar nga Ar Visual. Ky videoklip është publikuar online me datë 11 Maj 2024 dhe publiku nuk mbeti i zhgënjyer as kësaj radhe. 11 Maj 2024 15:00 ''▸ Artist kryesor'' U mendua edhe për adhuruesit e klipeve, prandaj ky materiali muzikor lansohet tek audienca e gjerë i përpunuar nga ana vizuale edhe me klip muzikor, për produksionin e të cilit është bashkëpunuar me Ar Visual. Ky videoklip u publikua me datë 2 Shkurt 2024. Autor i muzikës është Mario Bregu, ndërsa autor i fjalëve të tekstit rezulton të jetë Nexhip Seraj. 2 Shkurt 2024 16:00 ''▸ Artist kryesor'' Krijimi muzikor është sjellë para shikuesve i plotësuar nga ana vizuale edhe me një videoklip, produksionin e të cilit e punoi Ar Visual. Ky videoklip u publikua me datë 25 Nëntor 2023. Kënga është një krijim me tekst nga Nexhip Seraj, ndërsa për arranzhimin u kujdes Vani Rushiti. 25 Nëntor 2023 15:00 ''▸ Artist kryesor'' Krijimi muzikor erdhi i finalizuar tek audienca e gjerë i realizuar me vlera artistike edhe me një videoklip muzikor, video produksionin e të cilit e përgatiti Ar Visual. Videoklipi u publikua më 28 Qershor 2023. Autor i tekstit është Nexhip Seraj, ndërsa autor i orkestrimit rezulton të jetë Bio Records. 28 Qershor 2023 13:00 ''▸ Artist kryesor'' Pasi u përzgjodhën bashkëpuntorët dhe u kurua çdo aspekt, ky materiali muzikor erdhi para audiencës i punuar bukur me një videoklip muzikor, i cili është punuar nga Ar Visual. Videoklipi u publikua më 28 Prill 2023. Kënga mbart vargjet e shkruara nga Nexhip Seraj, ndërsa okestracionin dhe produksionin e krijoi Mario Bregu. 28 Prill 2023 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Për ti dhënë gjithçkaje më shumë atmosferë, ky krijim muzikor është përcjellë tek audienca i plotësuar me vlera artistike edhe me një klip muzikor, për të cilin është bashkëpunuar me Ar Visual. Ky videoklip u publikua me datë 23 Shtator 2022. Këngës i janë përshtatur vargjet nga Nexhip Seraj, ndërsa autor i orkestrimit rezulton të jetë Bio Records. 23 Shtator 2022 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Komponimin dhe orkestracionin e krijoi Edi Balili, për lirikat punoi Nexhip Seraj, ndërsa produksionin e kreu Muza Production Academy. Materiali i ri për të cilin po flasim, mbërrin tanimë i punuar me një estetikë të kuruar edhe me një përpunim vizual, të cilin e solli MAX Production. Premiera u publikua me datë 21 Qershor 2022. 21 Qershor 2022 12:00 ''▸ Artist kryesor'' Ky produkt muzikor është lansuar tek artdhashësit i punuar këndshëm me një klip muzikor, i cili u publikua me datë 16 Mars 2022. Këngën e kompozoi Bio Records, ndërsa autor i orkestrimit rezulton të jetë Vani Rushiti. 16 Mars 2022 18:00 ''▸ Artist kryesor'' Një klip mund të mos jetë hit, por një hit duhet të ketë një klip. Është ky një ligj i pashkruar në showbizin tonë, ndaj projekti u bë i disponueshëm para një audience më të gjerë i përpunuar shumë bukur me një videoklip muzikor, video produksioni i të cilit u krijua nga MAX Production. Ky videoklip u publikua me datë 15 Korrik 2019. Kompozitor është Adrian Hila, ndërsa tekstin e punuan Adrian Hila & Nexhip Seraj. 15 Korrik 2019 17:57 ''▸ Artist kryesor'' Projekti muzikor vjen online këndshëm edhe me një videoklip, për video produksionin e të cilit është bashkëpunuar me MAX Production. Videoklipi u publikua më 18 Qershor 2019. Për muzikën e këngës ka punuar kompozitori Adrian Hila, ndërsa autorë të tekstit janë Nexhip Seraj & Adrian Hila. 18 Qershor 2019 19:01 ''▸ Artist kryesor'' Shumë po e prisnin dhe më në fund pritja mbaroi, sepse ky produkt muzikor përcillet tek publiku i përpunuar edhe me videoklip muzikor, produksionin e të cilit e përgatiti MAX Production. Videoklipi u publikua më 26 Mars 2018. Për muzikën e këngës ka punuar kompozitori Adrian Hila, ndërsa tekstin e punoi Nexhip Seraj. 26 Mars 2018 10:27 ''▸ Artist kryesor'' Nuk mund të anashkalohej asnjë detaj, ndaj produkti muzikor u finalizua tek ne i realizuar tejet mirë edhe me një videoklip, produksionin e të cilit e krijoi Supersonic. Videoklipi u publikua me datë 21 Korrik 2017. Muzikën dhe tekstin e realizoi Adrian Hila. 21 Korrik 2017 17:00 ''▸ Artist kryesor'' Një klip ndikon tek suksesi, ndaj ky projekt është lansuar online i përpunuar nga ana vizuale edhe me videoklip, produksionin e të cilit e punoi MAX Production. Ky videoklip u publikua më 28 Prill 2015. Për komponimin dhe për orkestrimin u përkujdes Adrian Hila, teksa për këtë këngë ka punuar tekstin Nexhip Seraj. 28 Prill 2015 22:00 ''▸ Artist kryesor'' Me këngën e titulluar "Zemra Ne Lak", Rovena Ibrahimi merr pjesë në skenën e Zambaku i Prizrenit 2014, në Gusht 2014. Gusht 2014 ''▸ Artist kryesor'' Rovena Ibrahimi, me këngën e titulluar "Zemra Ne Lak", vendosi të ishte pjesëmarrëse në skenën e Kenga Ime 2014, që u prezantua nga Pandi Laço, në Qershor 2014. Qershor 2014 ''▸ Artist kryesor'' Me këngën e titulluar "Dallendyshja Ne Cardak", Rovena Ibrahimi ishte pjesë e garës në skenën e edicionit Kenga Ime 2014, që u drejtua nga Pandi Laço, në Qershor 2014. Qershor 2014 ''▸ Artist kryesor'' Për këtë këngë ka punuar tekstin Nexhip Seraj. Nuk iu rezistua dot tundimit për të hedhur në treg diçka të bukur, ndaj projekti i radhës paraqitet para audiencës i përpunuar në dimensionin vizual edhe me videoklip, i cili është transmetuar më 2 Shkurt 2014 dhe që nga dita e parë kënga u dëgjua tepër. 2 Shkurt 2014 19:35 ''▸ Artist kryesor'' Produkti muzikor paraqitet para një audience më të gjerë i ilustruar me mjaft shije edhe me një videoklip, i cili u publikua më 27 Korrik 2013. Për këngën ka punuar kompozitori Adrian Hila. 27 Korrik 2013 21:18 ''▸ Artist kryesor'' Dilemës klip po, apo klip jo, i është dhënë një përgjigje, pasi ky produkt muzikor vjen i finalizuar tek publiku nga sfera vizuale edhe me klip muzikor, për të cilin u kujdes MAX Production. Videoklipi u publikua më 1 Dhjetor 2006. 1 Dhjetor 2006 15:20 ''▸ Artist kryesor'' Për këtë projekt diskografik, pubklimi i të cilit u bë më 2006, janë seleksionuar gjithsej 9 këngë të ndryshme. Publikimin e përmbledhjes e kreu me sukses Elrodi. 2006 ''▸ Artist kryesor'' Rino Ritem & Rovena Ibrahimi, me këngën "Zgjohu", përzgjidhen nga organizatorët për konkurrim në Top Fest 1, që u zhvillua në Tiranë, tek Pallati i Kongreseve dhe u drejtua nga Alban Dudushi, Evis Mula & Arbana Osmani, në Maj 2004. Maj 2004 == {{int:filedesc}} == {{Information |Description = |Source = |Date = |Author = |Permission = |other_versions = }} == {{int:license-header}} == {{PD}} [[Kategoria:Foto:Personalitete shqiptare]] 8idm8s9hbu9pyof7oidl0ee5g0qemt3 0 19596 2978644 2977977 2026-05-08T17:20:03Z Gajtako 178569 /* Vlerësime[1] */ 2978644 wikitext text/x-wiki {{infobox film |name=Në fillim të verës |language=[[Gjuha shqipe|Shqip]] |directors=[[Gëzim Erebara]] |writers= [[Peçi Dado]] |editing= [[Atalanta Pasko]] <br> [[Androniqi Vangjeli]] |studio= [[Shqipëria e Re]] |starring={{plainlist| * [[Astrit Çerma]] * [[Sandër Prosi]] * [[Demir Hyskja]] * [[Agim Shuke]] * [[Koço Qendro]] * [[Elida Cangonji]] * [[Ndrek Luca]] * [[Guljelm Radoja]] * [[Sheri Mita]] * [[Minella Borova]] * [[Niko Kanxheri]] * [[Tinka Kurti]] * [[Andon Qesari]] * [[Bujar Lako]]}} |released=1975|cinematography=[[Faruk Basha]]|country=[[Shqipëri]]|music=[[Kujtim Laro]]}} '''Në fillim të verës''' është një film shqiptar i prodhuar në vitin 1975. Regjia: [[Gëzim Erebara]], skenari: [[Peçi Dado]], muzika: [[Kujtim Laro]], prodhim i [[Kinostudio Shqipëria e Re|Kinostudios]] ''[[Shqipëria e Re]]''. Premierë: 22 nëntor 1975, Tiranë. Konkurron dhe fiton Kupën në [[Festivali i 1-rë i Filmit Shqiptar|Festivalin e 1-rë të Filmit artistik, dokumentar e të animuar shqiptar]] (prill, 1976). Shfaqur në: * [[Festivali i 7-të i Filmit Shqiptar|Festivalin e 7-të të Filmit artistik shqiptar]], retrospektivë, [[1987]]. Filmi dublohet në gjuhën kineze në vitin 1976.<ref name=":0">{{Cite book |last=Asqeri |first=Irini |title=Enciklopedi e Filmit Shqiptar (1904-2022) |publisher=Botimet Jozef |year=2025 |isbn=978-9928-940-44-5 |location=Durrës |pages=394, 863-864 |language=sq}}</ref> == Përmbajtja e filmit == Viti ‘42. Në një qytet bregdetar bëhen planet dhe penetrimet e ilegalëve për të hedhur në erë një depo ushtarake me municione. Fshatari Jaho Labi që hyn në punë si hamall dhe vajza e Riza Korrës Vera, të cilën i ati kërkon ta mbajë të mbyllur lidhën me njerëzit e lëvizjes komuniste ndërsa toger Gurabardhi që ka punuar pranë italianëve e ndihmon të gjithë grupin të arrijë qëllimin. == Rolet == * [[Sandër Prosi|Sander Prosi]] si Xha Jaho * [[Astrit Çerma|Astrit Cerma]] si Shpëtimi * [[Demir Hyskja]] si shoku Mali * [[Agim Shuke|Agim Shuka]] si Sandri * [[Guljelm Radoja]] si toger Aleko Gurabardhi * [[Ndrek Luca]] si gjeneral Piçioni * [[Sheri Mita]] si major Bertini * [[Minella Borova]] si Fumagali * [[Albert Vërria|Albert Verria]] - kaporal Pelegrini * [[Elida Cangonji]] si Vera * [[Tinka Kurti]] si nëna e Veres * [[Besa Imami]] si nënë Tana (nëna e Shpëtimit) * [[Ndrek Prela]] si Rizai, babai i Verës * [[Niko Kanxheri]] si ushtar Moreti * [[Andon Qesari]] si shefi i policisë sekrete fashiste (SIMI) * [[Mirjana Deti]] si Françeska * [[Lazër Filipi]] si Shaqo Bregu * [[Bujar Lako]] si Misto * [[Petrika Riza]] si Rrapi, vëllai i Verës * [[Besim Kurti]] - Mikele, ushtari italian * [[Merkur Bozgo]] si punëtori që shënon me shenjë arkën me barut * [[Rikard Ljarja]] - i deleguari i qarkorit * [[Alfred Bualoti]] - vëllai i Verës * [[Koço Qendro]] * [[Sotiraq Bratko]] * Binok Hatibi == Vlerësime == * Filmi ''Në fillim të verës'' ka konkurruar në [[Festivali i 1-rë i Filmit Shqiptar|Festivalin e 1-rë të Filmit Shqiptar]], i mbajtur më 5 - 11 prill 1976, ku ka fituar këto çmime: ''- Kupa'' e [[Festivali i 1-rë i Filmit Shqiptar|Festivalit]] si ''filmi artistik më i mirë''; - ''Aktori më i mirë -'' [[Sandër Prosi]] - në rolin e Jaho Labit (xha Jaho); ''- Çmim i veçantë'' ''për aktorët -'' [[Elida Cangonji]] - në rolin e Verës; ''- Çmim i veçantë'' ''për aktorët -'' [[Astrit Çerma]] ''-'' në rolin e Shpëtimit; ''- Çmim i veçantë'' ''për aktorët -'' [[Lazër Filipi]] ''-'' në rolin e Shaqo Bregut. ''- Çmim për komponentë të veçantë'' të filmit artistik - Astrit Tota - si piktori i filmit.<ref name=":0" /> * Fiton ''Çmim II për skenarin -'' [[Peçi Dado]] ''-'' në konkursin kombëtar letraro-artistik me rastin e 30-vjetorit të Çlirimit, 1974. * Fiton ''Çmimin e Republikës së Klasit I'' ''-'' [[Peçi Dado]] ''-'' për skenarin e filmit ''Në fillim të verës'' dhe të filmit televiziv ''[[Udha e shkronjave]].'' * Fiton ''Çmimin e Republikës së Klasit I'' ''-'' [[Sandër Prosi]] - për rolin e Jaho Labit.<ref>{{Cite book |last=Hoxha |first=Abaz |title=Filmi artistik shqiptar |publisher="8 Nëntori" |year=1987 |location=Tiranë |pages=103-104 |language=sq}}</ref> == Lidhje të jashtme == [https://www.youtube.com/watch?v=a7Kzp1yuJYw Shiko filmin në youtube] == Shiko edhe == * [[Festivali i 1-rë i Filmit Shqiptar|Festivalin e 1-rë të Filmit artistik, dokumentar e të animuar shqiptar]] == Referime == {{Film-cung}} [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma 1975]] q3i88zytj5gra7ju6jez31666n29tgm 0 19738 2978628 2977976 2026-05-08T15:57:58Z Gajtako 178569 2978628 wikitext text/x-wiki {| align="right" |-align="right" | |- |{{InterMovie |Emri={{PAGENAME}} |Foto=Filmi Gjeneral Gramafoni1.jpg |TitullFilm={{PAGENAME}} |TitullOrg= |VendiProd=[[Shqipëri]] |VitiProd=1978 |Minuta=104:10 |Gjuha=[[Shqip]] |Genre= |Mosha= |Regjisori=[[Viktor Gjika]] |Skenari=[[Vath Koreshi]] |Romani= |Kompozitori=[[Aleksandër Peçi]] |Kamera=[[Viktor Gjika]] [[Pëllumb Kallfa]] |DrejtorArt=[[Polivaq Lina]] |Prerja=[[Atalanta Pasko]] |Producenti=[[Shqipëria e Re]] |Aktori1= [[Bujar Lako]] |Aktori2= [[Guljelm Radoja]] |Aktori3= [[Sheri Mita]] |Aktori4= [[Reshat Arbana]] |Aktori5= [[Sander Prosi]] |Aktori6= [[Kadri Roshi]] |Aktori7= [[Llambi Kaçani]] |Aktori8= [[Muhamet Sheri]] |Aktori9= [[Tinka Kurti]] |Aktori10= [[Dhimitër Orgocka]] |Aktori11= [[Shpëtim Shmili]] ||Vendi i xhirimit=[[Berat]], [[Kuçovë]], [[Korçë]]}} |} '''Gjeneral gramafoni''' është një film shqiptar, prodhim i Kinostudios "[[Shqipëria e Re]]", viti 1978. Regjisor i filmit është [[Viktor Gjika]], me skenar nga [[Vath Koreshi]] dhe muzika [[Aleksandër Peçi]]. Regjistrimet muzikore në film janë interpretuar nga [[Laver Bariu]] e Remzi Lela dhe si këngëtarë [[Mentor Xhemali]] me Ylli Zeqiri, kurse [[vallja e Osman Takës]]<ref>{{Cite web|url=https://sot.com.al/kultura/premiera-e-filmit-te-restauruar-gjeneral-gramafoni-i583991/|title=Premiera e filmit të restauruar “Gjeneral Gramafoni”|date=21 prill 2023|access-date=29 nëntor 2025|website=sot.com.al|language=sq}}</ref> është ekzekutuar në film nga valltari popullor [[Taip Madani]]. Premierë: 11 shkurt 1978, [[Tirana|Tiranë]] Shfaqur në: * [[Festivali i 3-të i Filmit Shqiptar|Festivalin e 3-të të Filmit artistik, dokumentar e të animuar shqiptar, 1979]]; * [[Festivali i 7-të i Filmit Shqiptar|Festivalin e 7-të të Filmit artistik, dokumentar e të animuar shqiptar]], retrospektivë, [[1987]]; * Festivalin e Nyrenbergut, Gjermani, 1992; * [[Festivali i 10-të i Filmit Shqiptar|Festivalin e 10-të të Filmit artistik, dokumentar e të animuar shqiptar]], retrospektivë, [[1995]] * Dea Open Air-International Film Festival, Sarandë, 2017. Filmi është restauruar në mënyrë digjitale nga AQSHF në bashkëpunim me Fondazione di Puglia në qendrën DAMIBUS SRL, [[Bari (Itali)|Bari]], [[Italia|Itali]]. Prezantimi i filmit të restauruar: 20 prill 2023, kinema [[Cineplexx Albania|Cineplexx]], TEG, [[Tirana|Tiranë]].<ref>{{Cite book|last=Asqeri|first=Irini|title=Enciklopedi e Filmit Shqiptar (1904-2022)|publisher=Botimet Jozef|year=2025|isbn=978-9928-940-44-5|location=Durrës|pages=408|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shqip.com/jepet-premiera-e-filmit-te-restauruar-gjeneral-gramafoni/|title=Jepet premiera e filmit të restauruar “Gjeneral Gramafoni”|date=20 prill 2023|access-date=29 nëntor 2025|website=shqip.com|language=sq}}</ref> == Përmbajtja e filmit == Filmi i vendos ngjarjet në kohën e [[Mbretëria Shqiptare|Mbretërisë Shqiptare]] të mesit të viteve ’30, pak kohë pasi qe organizuar një kryengritje e armatosur (Kryengritja e Fierit), që kishte synuar rrëzimin nga froni të monarkut [[Mbreti Zogu I|Zogu I.]] Është koha kur kapitali italian vazhdon të vërshojë gjithnjë e më shumë në [[Shqipëria|Shqipëri]] nëpërmjet konçensioneve në degë të ndryshme të ekonomisë, si një pararendje e pushtimit ushtarak të vitit 1939 nga [[Italia fashiste]]. Në qendër të filmit është figura e Halit Beratit, një punëtor i thjeshtë në shoqërinë italiane të naftës AIPA, e cila kishte marrë konçensionin e shfrytëzimit të puseve të naftës në Kuçovë. Veçantia e Halitit ka të bëjë me pasionin e tij, të qënit një artist, një klarinetist virtuoz popullor. Pas punës së ditës nën diellin përvëlues tek puset e naftës, ku shpesh dëgjohen thirrjet e kryepunëtorit italian ''"hajde, puna-puna",'' ai, së bashku me Xha Parandilin, Bushin etj, që përbënin grupin e sazeve që kishin krijuar ata vetë, luanin meloditë e traditës në Kafe "Tomori" të Xha Brahos dhe bashkëqytetarët, në klub apo rrugë, i dëgjonin me ëndje këngët dhe meloditë e tyre, duke harruar për pak çaste varfërinë dhe hallet e jetës. Gjëndja e brendshme në vend është e trazuar, kryengritja sapo ishte shtypur dhe shumë antizogistë ishin burgosur. Në korridoret e burgut komandanti i xhandarmarisë, Misiri, u sjell të burgosurve kryengritës ''“xhevapin e naltmadhnisë”'' për fatin e jetëve të tyre dhe mbi urën e qytetit duket kolona e të burgosurve të tjerë, që kthehen në mbrëmje të rraskapitur nga puna detyruese. Në pazarin e qytetit është një ditë e zakonshme; zejtarët dhe zanatçinjtë me zhurmat e tyre karakteristike të punës dhe dy djem të vegjël që kalojnë në çdo dyqan për t’i lajmëruar se janë të ftuar tek dasma e Gori Xhokaxhiut. Brenda në pazar është hapur një dyqan i ri për shitjen e disqeve, gramafonëve, librave e revistave italiane nga ku dëgjohen këngët italiane që bashkohen me zhurmat e pazarit. Idea e hapjes së dyqanit me disqe muzike është e zotit Alberto, një italian, i veshur plot sqimë dhe që nga dukja i ngjan shumë një zyrtari diplomat. Miku i tij, Mikele, që është mbikqyrësi i konçensionit të nxjerrjes së naftës, e ngacmon zotin Alberto, duke i thënë se i ngjan me një gjeneral fantazmë - gjeneral gramafoni që lufton me disqet e tij kështjella të padukshme. Me ftohtësi, Alberto i përgjigjet se është thjesht një lloj pasioni për gramafonet dhe disqet. Të dy miqtë shkojnë për vizitë në shtëpinë e prefektit Krisithon, prej nga shihej dasma që zhvillohej në oborrin ngjitur. Teksa shohin Halit Beratin me sazet e tij dhe interpretimin e valles së Osman Takës, Alberto me komentet e tij tregon se ka shumë informacion për këngët dhe muzikën tradicionale shqiptare. Ndërkohë, tek Sheshi i të Varurve, po ekzekutohen luftëtari i vjetër, Sefedini dhe i riu, Zigur, dy antimonarkistë kryengritës. Dasma e djalit të Gori Xhokaxhiut u prish, të gjithë shkuan tek Sheshi i të Varurve dhe qyteti po ulte dritaret e shumta në shenjë revolte të heshtur. Artistët kthehen tanimë tek kafe “Tomori” dhe aty Haliti luan një kaba që shprehte shumë dhimbje por dhe protestë. Melodia “bezdisi” komandant Misirin, i cili urdhëroi të arrestohen “frymaxhinjtë”, por aty ndërhyn  z. Alberto, i cili me diplomaci e shmangu arrestimin duke pretenduar se kjo ishte një mënyrë për t’u afruar me sazexhinjtë. Dukej qartë që ai kish shumë pushtet jo vetëm mbi komandantin por edhe mbi prefektin. Kuriozitetit të Mikeles se përse veproi ashtu dhe nuk i la në dorë të xhandarëve “kështjellat” që ai do të pushtonte me disqe gramafoni, Alberto iu përgjigj: ''“Është kollaj të varësh njerëz, por ne jemi komb i qytetëruar. Ushtarët tanë kur të vinë këtu, këta duhet t’i presin me lule, si shpëtimtarë.”'' Alberto i propozon Halitit t’ia regjistrojë  muzikën e tij në 50.000 disqe, prej të cilave usta Berati do të fitojë famë dhe para. Haliti e pranon propozimin dhe megjithëse i keqardhur që nuk do të vinin dhe shokët e tjerë të grupit të sazeve, pas pak ditësh ai dhe Alberto nisen për në Korçë, tek Radio Korça, ku do të bëheshin regjistrimet e disqeve. Në vend të udhëtimit komod me makinë, Alberto preferoi të udhëtonin me karvan. Gjatë rrugës, shpesh ai zbriste nga kali, fotografonte rrugë e gryka strategjike dhe bënte shënime në një hartë fshehurazi bashkëudhëtarëve të tjerë. Pas justifikimit se me këto pamje do dalin kartolina mahnitëse, fshihej qëllimi i vërtetë i tij; si një gjeneral i vërtetë ushtarak, Alberto po “skiconte” rrugët nga mund të kalonte ushtria gjatë pushtimit që nuk do të vononte. Në Korçë po kryheshin regjistrimet e këngëve dhe melodive dhe disqet filluan të dalin në shitje. Në kafenenë e xha Brahos, miqtë sazexhinj të usta Beratit, në mungesë të tij, dëgjonin të përmalluar dhe të habitur në gramafon një këngë të tij të sapo regjistruar. Në fund, ata mbetën të befasuar kur teksa kthyen diskun nga ana tjetër, aty filloi një muzikë italiane. Xha Parandili shpreh habinë duke thënë: ''“Po kjo?! Ç’është ky marifet kështu? I paskan ngjitur nga një italiankë mbrapa!”.'' Ndërkohë, Haliti dhe muzikantët e tjerë të grumbulluar në Korçë, e kishin kuptuar këtë “hile” të disqeve dhe të ndikuar nga bisedat me Nasin, anëtar i lëvizjes komuniste të kohës, vendosin të largohen dhe braktisin regjistrimet. Haliti dhe të tjerët fillojnë të kuptojnë se nën veshjen e tregtarit të disqeve të gramafonit është fshehur plani dinak i Albertos. Ata fillojnë të kuptojnë demagogjinë fashiste dhe të gjithë marrin pjesë në demonstratën e punëtorëve të naftës në Kuçovë, si një paralajmërim se pushtuesit nuk do të priten me lule si shpëtimtarë, por siç thërret xha Parandili, në fund të filmit, gjatë përleshjes së përgjakshme të punëtorëve me xhandarët: “Bjeruni! Bjeruni!”[[Skeda:Gjeneral gramafoni - film 01.jpg|parapamje|445x445px|Skenë nga filmi ''"Gjeneral gramafoni"'']] == Aktorët<ref>{{Cite book|title=Filmi artistik shqiptar|last=Hoxha|first=Abaz|publisher="8 Nëntori"|year=1987|location=Tiranë|pages=153|language=sq}}</ref> == * [[Bujar Lako]] - Halit Berati * [[Guljelm Radoja]] - Alberto * [[Kadri Roshi]] - Xha Parandili * [[Sulejman Pitarka]] - Avdi Mamani * [[Reshat Arbana]] - Krisithoni, prefekti * [[Sheri Mita]] - Mikele * [[Stavri Shkurti]] - Braho Suka * [[Mimoza Topalli]] - Ermini Suka * [[Petraq Xhillari]] - Veizi * [[Muhamet Sherri]] - Bushi * [[Adrian Rruga]] - Djali i Xha Parandilit * [[Llambi Kaçani]] - Nasi * [[Tinka Kurti]] - Nëna e Halitit * [[Dhimitër Orgocka]] - Kapiten Misiri * [[Kastriot Azizaj]] - * [[Sander Prosi|Sandër Prosi]] - Sefedini * [[Shpëtim Shmili]] - Mario Valeta * [[Sotiraq Çili]] - Drejtori italian i radios * [[Piro Kita]] - Tili * [[Luftar Paja]] - Tregtari * [[Margarita Xhepa]] - Zonja e prefektit * [[Ilir Erzeni]] - * [[Marko Bitraku]] - Xhandar Isufi * [[Kiço Keni]] - * [[Dhimitër Greku]] - * [[Gens Hasani]] - * [[Rifat Dajko]] - * [[Lefter Buçko]] - * [[Dhimitër Trajçe]] - Llambi * [[Alki Zeqiri|Ylli Zeqiri]] - * [[Raqi Jankulla]] - * [[Abedin Hajro]] - * [[Laver Bariu]] - Usta Metja * [[Pertef Larti]] - * [[Remzi Lelaj]] - * [[Mentor Xhemali]] - Usta Vasili * [[Ketrin Gjoçaj]] - Dizi, vajza e prefektit == Vlerësime == * Filmi ''Gjeneral gramafoni'' ka konkurruar në [[Festivali i 3-të i Filmit Shqiptar|Festivalin e 3-të të Filmit Shqiptar,]] i mbajtur më 21 - 28 prill 1979, ku ka fituar këto çmime:<ref>{{Cite book|last=Asqeri|first=Irini|title=Enciklopedi e filmit shqiptar (1904-2022)|publisher=Botimet Jozef|year=2025|isbn=978-9928-940-44-5|location=Durrës|pages=867-868|language=sq}}</ref> - ''Kupa'' e [[Festivali i 3-të i Filmit Shqiptar|Festivalit]] si ''filmi artistik më i mirë''; - ''Regjia më e mirë -'' [[Viktor Gjika]]; - ''Medalje për interpretuesit më të mirë -'' [[Bujar Lako]], për rolin e Halit Beratit, në filmin ''Gjeneral gramafoni;'' - ''Medalje për interpretuesit më të mirë -'' [[Kadri Roshi]], për rolin e Xha Parandilit, në filmin ''Gjeneral gramafoni.'' * Fiton Çmimin e Republikës së Klasit I - [[Viktor Gjika]], për regjinë. * Fiton Çmimin e Republikës së Klasit I - [[Bujar Lako]], për rolin e Halit Beratit. * Fiton Çmimin e Republikës së Klasit II - [[Vath Koreshi]], për skenarin. * Fiton "Diplomë nderi" (jashtë konkursit) në Festivalin II të Filmit Ballkanik në [[Stambolli|Stamboll]], [[Turqia|Turqi]], prill, 1979.<ref>{{Cite journal|date=3 qershor 1979|title=Surprizat e kinematografisë shqiptare, mendime të shtypit turk mbi filmat shqiptarë në Festivalin II të Filmit Ballkanik|journal=Drita|language=sq|pages=f. 15}}</ref> == Kritika == "Diagramat" e momenteve jetësore të skenarit të [[Vath Koreshi|Vath Koreshit]], janë dhënë në ekran me masë artistike dhe tempo-ritëm të saktë. Regjisori [[Viktor Gjika]] dhe bashkëpunëtorët e tij kineastë, duke zotëruar e njohur mirë peshën e ngjarjeve, intesitetin e konfliktit dhe zhvillimin e figurave, theksimet ideoemocionale i bëjnë me vend dhe me mjete shprehëse të fuqishme. Masa e këtij theksi buron nga thelbi i ngjarjes ose veprimi i tipave dhe nuk "injektohet" nga jashtë, me mjete të kërkuara, me truke kinematografike. Kështu edhe harmonizimi e shkrirja e përbërësve filmikë, rrjedh nga kërkimet për të shprehur sa më mirë e më plot brendinë ideore. Te Sheshi i të Varurve, p.sh., ka mjaftuar vetëm muzgu dhe qetësia solemne, kurse në dasmën e djalit të Gori Xhokaxhiut, gjallëria dhe momenti ka kërkuar dhe gjallërinë e kameras, edhe dritën e bollshme, edhe ngarkesën e tingujve muzikorë, zhurmave...<ref>{{Cite journal|last=Abazi|first=Xhezair|date=14 shtator 1980|title=Mishërimi artistik i brendisë ideore në film|journal=Drita|language=sq|pages=f. 3}}</ref> Në filmin “Gjeneral gramafoni”, personazhi kryesor është njeru i thjeshtë, muzikanti popullor. Muzikanti Halit Berati në këtë film flet shumë nëpërmjet këngës dhe klarinetës së tij, por edhe me veprimet e qëndrimet e tij si qytetar. Kur ndërpritet muzika, flasin sytë e tij, flet një nuancë a një detal i gjetur bukur nga aktori. Të gjitha këto karakteristika të Halit Beratit - [[Bujar Lako|Lako]], të paraqitura në planin psikologjik emocional, ndeshen në film me dinakërinë dhe demagogjinë e Albertos. Aktori [[Guljelm Radoja]], duke iu përmbajtur figurës së dhënë në skenar, me aftësinë e tij interpretuese, krijoi në ekran një figurë të goditur. Ai vizaton saktë portretin e urryer të agjentit dinak e demagog, fashistit të egër, që ka ardhur në vendin tonë t’i prijë agresionit ushtarak. Përballë tij ngrihet monumentale figura e njeriut të thjeshtë të popullit. Dhe, si të thuash, brenda kësaj ndeshjeje midis dy njerëzve me botë krejt të ndryshme, vizatohet me ngjyra të qarta ndeshja për jetë a vdekje ndërmjet artit popullor dhe pseudoartit.<ref>{{Cite journal|last=Keko|first=Ilir|date=9 nëntor 1980|title=Mishërimi i kontradiktave në konfliktin artistik dhe personazhet e filmit|journal=Drita|language=sq|pages=f. 6}}</ref> I bërë njësh me hallin e tij, me marazin e tij, me dhembjen dhe muzikën e tij, ky aktor ''[[Kadri Roshi|(Kadri Roshi)]]'' ka skalitur aq bukur xha Parandilin e “Gjeneral gramafonit”. Këtu na zbulohet njeriu me shpirtin e ndjeshëm plot brenga e halle, me zemër të gjerë dhe dashuri për jetën.<ref>{{Cite journal|last=Dilo|first=Vasil|date=26 tetor 1980|title=Mbi krijimin e figurës nga aktori|journal=Drita|language=sq|pages=f. 7}}</ref> Një nga momentet më emocionues të filmit “Gjeneral Gramafoni” është dhe interpretimi i [[Vallja e Osman Takës|valles së Osman Takës]] nga valltari i njohur [[Taip Madani]], një nga perlat e folklorit shqiptar. [[Vath Koreshi|Vathi]] e rishkroi skenarin edhe njëherë nga e para, duke e pasuruar me sugjerimet e bashkëpunëtorëve të grupit. Nga [[Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës|Festivali Folklorik i Gjirokastrës]] ai zgjodhi vallen heroike të Osman Takës, ku heronjtë vallëzonin mbi barqet e shoku-shokut.<ref>{{Cite book|last=Gjika|first=Viktor|title=Vit pas viti: kujtime|publisher=Toena|year=2009|isbn=9789994314836|location=Tiranë|pages=78|language=sq}}</ref> == Lidhje të jashtme == * [https://www.youtube.com/watch?v=TepJlpk56Pk Shiko filmin në youtube] * [https://aqshf.gov.al/motion_picture/gjeneral-gramafoni/ Arkivi Qëndror Shtetëror i Filmit] == Referime == du5m1e1dowhznc6prvw3nlnflzulxg4 0 21523 2978629 2976459 2026-05-08T16:02:44Z Leutrim.P 113691 /* Lista e dëshmorëve të luftës në Maqedoni */ Marreveshja nuk i'u dha shqiptareve autonomi por me shume te drejta. 2978629 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=janar 2025}}{{Distinguish|Ushtria Çlirimtare e Kosovës{{!}}Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës}}{{Infobox war faction |name = Ushtria Çlirimtare Kombëtare |native_name = UÇK–Kombëtare |native_name_lang = sq |war = [[Lufta e vitit 2001 në Maqedoni|Luftën e vitit 2001 në Maqedoni]] |image = [[File:Uck Nla logo.svg|200px]]<br>Emblema e Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare. |caption =[[File:NLA FLAG (HD).png|270px]]<br>Flamuri i Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare. |active = 2000 – 2002 |leaders = [[Ali Ahmeti]]<br/>[[Harun Aliu]]<br>[[Rrahim Beqiri]]<br/>[[Fadil Nimani]]<br/>[[Tahir Sinani]]<br> [[Nuri Mazari]]<br>[[Beqir Sadiku]]<br>[[Jakup Asipi]] <br> [[Xhezair Shaqiri]]<br>[[Gëzim Ostreni]]<br>[[Hamdi Ndrecaj]] <br>[[Mirsad Ndrecaj]]<br>[[Maliq Ndrecaj]]<br>[[Sead Ramadani]] <br>[[Jetullah Qarri]]<br>[[Hajrullah Misini]]<br>[[Hysni Shaqiri]]<br>[[Sadulla Duraku]] |clans = |headquarters = [[Malet e Sharrit]], [[Malet e Karadakut]] |area = [[Tetovë]], [[Shkup]] dhe [[Kumanovë]] |strength = 2,000–3,000<ref name="pj">{{Cite journal|last=Pettifer|first=James|date=2004|title=The 2001 Conflict in FYROM-Reflections|url=https://www.files.ethz.ch/isn/44460/2001_Confl_FYROM.pdf|journal=Defence Academy of the United Kingdom|pages=3, 20}}</ref> |predecessor = e formuar nga ish-veteranët e [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] |allies = [[File:Flag of Albania (1992–2002).svg|25px|border]] [[Shqipëria]] <br>[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]] <br> [[File:UCPMB Flag.png|25px|border]] [[UÇPMB|Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit]]<br>[[File:ANA FLAG (HD).png|25px|border]] [[Armata Kombëtare Shqiptare]] |opponents = [[File:Flag of Macedonia.svg|25px|border]] [[Maqedonia e Veriut|Maqedonia]] <br>[[File:Flag of Serbia (1992–2004).svg|25px|border]] [[Serbia]]<br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px|border]] [[Bullgaria]] <br>[[File:Flag of Ukraine.svg|25px|border]] [[Ukraina]]<br>[[File:Insignia_NATO_Army_KFOR.svg|25px]] [[Kosovo Force|KFOR-i]] |battles= [[Lufta e vitit 2001 në Maqedoni]] * '''[[Fronti i Karadakut]]''' ** [[Beteja e Sllupçanit]] (2001)<br> ** [[Operationi MH-2|Beteja e Orizares]] (2001) <br> ** [[Beteja e Mateçit]] (2001)<br> ** [[Beteja e Haraçinës]] (2001)<br> ** [[Beteja e Llojanit]] (2001) ** [[Operacioni në Tanushë]] (2001)<br> ** [[Beteja e parë e Vaksincës]] (2001)<br> ** [[Beteja e Vaksincës|Beteja e dytë e Vaksincës]] (2001)<br> ** [[Operacioni në Tanushë (8 Mars)]] (2001)<br> ** [[Beteja e Graçanit]] (2001)<br> ** [[Beteja e Tanushës]] (2001)<br> ** [[Sulmi i Brezës]] (2001)<br> ** [[Beteja e Likovës]] (2001)<br> ** [[Pritë në Luboten|Operacioni në Luboten]] (2001) * '''Fronti i Pollogut''' ** [[Beteja e Tetovës]] (2001)<br> ** [[Pritë afër Vicës|Operacioni afër Vicës]] (2001)<br> ** [[Pritë në Karpalak|Operacioni në Karpallak]] (2001)<br> ** [[Pritë në Trebosh|Operacioni në Trebosh]] (2001)<br> ** [[Operacioni në Gajre]] (2001)<br> ** [[Beteja e Radushës]] (2001) |allegiance=[[File:Flag of the Republic Ilirida.png|24px]] [[Republika e Iliridës]]}} '''Ushtria Çlirimtare Kombëtare''' ('''UÇK''') ishte ushtri guerile e [[Shqiptarët në Maqedoni|popullit shqiptar]] në [[Republika e Maqedonisë|Republikën e Maqedonisë]] (sot [[Maqedonia e Veriut]]), e cila publikisht u paraqit gjatë vitit [[2001]] dhe zhvilloi [[Lufta e vitit 2001 në Maqedoni|luftën në Maqedoni]]. Pas përfundimit të luftës së vitit 2001, ajo u çarmatos dhe u shpërbë përmes [[Marrëveshja e Ohrit|Marrëveshjes së Ohrit]], e cila ju dha të drejta dhe liri më të madhe shqiptarëve të Maqedonisë. Ushtria Çlirimtare Kombëtare u themelua në vjeshtën e vitit 1999 dhe fillimisht u udhëhoq nga ish-komandanti [[Ali Ahmeti]], nipi i njërit prej themeluesve të [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|UÇK]]-së në Kosovë. UÇK-ja funksionoi në heshtje derisa filloi të sulmonte hapur ushtrinë dhe policinë maqedonase. Qëllimi i shpallur i UÇK-së ishin të drejtat e barabarta për shumicën etnike shqiptare brenda një Maqedonie konfederative. Komandantët e lartë të UÇK-së këmbëngulën se: ''"Ne nuk duam të rrezikojmë stabilitetin dhe integritetin territorial të Maqedonisë, por ne do të luftojmë një luftë guerile derisa të kemi fituar të drejtat tona themelore, derisa të pranohemi si një popull i barabartë brenda Maqedonisë"''. Qeveria maqedonase pretendoi se UÇK-ja ishte një organizatë ekstremiste terroriste që kërkonte të ndante zonat me shumicë shqiptare dhe t'i bashkonte ato territore me [[Shqipëria|Shqipërinë]]. Duke filluar nga 16 shkurti 2001, kur edhe ra dëshmori i parë në Tanushë [[Muzafer Veli Xhaferi|Muzafer Xhaferi]], UÇK-ja filloi të kryente sulme ndaj forcave maqedonase duke përdorur armë të lehta. Konflikti shpejt u përshkallëzua dhe në fillim të marsit 2001, kur UÇK-ja kishte marrë kontrollin efektiv të një pjese të madhe të Maqedonisë veriore dhe perëndimore dhe kishte ardhur brenda 12 miljeve nga kryeqyteti i Shkupit. Në mars 2001, luftëtarët e UÇK-së nuk arritën ta çlironin qytetin e Tetovës në një sulm të hapur, por kontrolluan kodrat dhe malet midis Tetovës dhe Kosovës. Më 3 maj 2001, një kundërsulm i qeverisë maqedonase dështoi në zonën e Kumanovës. Deri më 8 qershor 2001, luftëtarët e UÇK-së e çliruan Haraçinën, një fshat afër Shkupit. Më 13 gusht 2001, të dyja palët nënshkruan një marrëveshje paqeje që i dha fund konfliktit të hapur. Pas Marrëveshjes së Ohrit, UÇK-ja ra dakord për një armëpushim në qershor. Sipas Marrëveshjes së Ohrit, qeveria maqedonase u zotua të përmirësojë të drejtat e popullsisë shqiptare, që përbëjnë rreth 40% të popullsisë. Një përqindje e kundërshtuar shumë nga maqedonasit. Ato të drejta përfshinin bërjen e shqipes një gjuhë zyrtare, rritjen e pjesëmarrjes së shqiptarëve në institucionet qeveritare, policinë dhe ushtrinë. Më e rëndësishmja, sipas Marrëveshjes së Ohrit, qeveria maqedonase ra dakord për një model të ri të decentralizimit. Pala shqiptare ra dakord të heqë dorë nga çdo kërkesë separatiste dhe të njohë plotësisht të gjitha institucionet maqedonase. Për më tepër, UÇK-ja duhej të çarmatosej dhe të dorëzonte armët e tyre tek forcat e NATO-s. '''Operacioni "Korrja Thelbësore"''' filloi zyrtarisht më 22 gusht dhe filloi efektivisht më 27 gusht. Ky mision 30-ditor do të përfshinte fillimisht rreth 3,500 trupa të NATO-s, një numër që arriti në 4,200 trupa të NATO-s dhe trupa maqedonase, për të çarmatosur UÇK-në dhe për të shkatërruar armët e tyre. Vetëm disa orë pasi NATO përfundoi operacionin, Ali Ahmeti u tha gazetarëve që morën pjesë në një konferencë shtypi në kështjellën e UÇK-së në fshatin Shipkovicë të Tetovës se ai po shpërndante Ushtrinë Çlirimtare Kombëtare dhe se ishte koha për pajtim etnik. Shumë luftëtarë shqiptarë të UÇK-së, të udhëhequr nga Ali Ahmeti, më vonë formuan partinë [[Bashkimi Demokratik për Integrim]] (BDI), një parti politike që fitoi shumicën e votave të shqiptarëve në zgjedhjet e vitit 2002 dhe formoi pjesë të koalicionit qeverisës së bashku me partitë maqedonase LSDM dhe LDP deri në gusht të vitit 2006 kur pas zgjedhjeve parlamentare të korrikut 2006, një koalicion konservator VMRO-DPMNE dhe PDSH erdhi në qeveri. Viktimat totale të luftës në çdo anë janë të panjohura, por të dyja palët pohojnë se viktimat e tyre ushtarake ishin rreth 70 secili, ndërsa rreth 60 civilë shqiptarë dhe ndoshta rreth 10 civilë maqedonas mendohet të jenë vrarë. == Lista e dëshmorëve të luftës në Maqedoni == Në radhë të kësaj ushtrie kishte shqiptarë nga të gjitha trojet shqiptare. Shumica e dëshmorëve të rënë në luftën e zhvilluar kanë bartur pseudonime. Në listat e mëposhtme janë paraqitur emrat e dëshmorëve sipas vendlindjes: === '''Nga Shqipëria''' === <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> # [[Lefter Bicaj-Teli]] - [[Berati|Berat]], [[Shqipëri]]. # [[Ndriçim Hoxha]] - [[Librazhdi|Librazhd]], [[Shqipëri]]. # [[Pajtim Roci]] - [[Kukësi|Kukës]], [[Shqipëri]]. # [[Skerdilajd Llagami|Shpend Llagami]] - [[Tirana|Tiranë]], [[Shqipëri]]. # [[Tahir Sinani]] - [[Tropoja|Tropojë]], [[Shqipëri]]. </div> === '''Nga Kosova''' === <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> # [[Afrim Vehbi Kalanica]] - [[Jezerc]], [[Ferizaj]], [[Kosovë]]. # [[Ahmet Sylejman Krasniqi]] - [[Prizren]], [[Kosovë]]. # [[Brahim Ademi]] - [[Ferizaj]], [[Kosovë]]. # [[Elmi Bedri Kamberi]] - [[Reçak]], [[Shtime]], [[Kosovë]]. # [[Elmi Hoti]] - [[Malishevë]], [[Ferizaji|Ferizaj]], [[Kosovë]]. # [[Fadil Nimani]] - [[Gërgoc]], [[Gjakovë]], [[Kosovë]]. # [[Fikri Mursel Fejziu]] - [[Rahovec]], [[Kosovë]]. # [[Hyrë Emini]] - [[Ferizaj]], [[Kosovë]]. # [[Hysni Xhemajli]] - [[Gjilan]], [[Kosovë]]. # [[Labinot Krasniqi]] - [[Malishevë]], [[Kosovë]]. # [[Rrahim Beqiri]] [[Roki]] - [[Kamenica|Dardanë]], [[Kosovë]]. # [[Shefik Miftari]] - [[Gjilan]], [[Kosovë]]. # [[Shpend Mazrekaj]] - [[Prilep]], [[Deçan]], [[Kosovë]]. # [[Skifter Milazim Arifi]] - [[Seferi (Preshevë)|Sefer]], [[Gjilan]], [[Kosovë]]. # [[Visar Krasniqi]] - [[Malishevë]], [[Kosovë]]. </div> === Nga Shkupi === <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> # [[Abaz Lute Beqiri]] - [[Haraçinë]], [[Shkup]]. # [[Adem Shefik Hasani]] - [[Hasanbeg]], [[Shkup]]. # [[Agim Bexhet Nebiu]] - [[Haraçinë]], [[Shkup]]. # [[Ali Mahmuti]] - [[Hasanbeg]], [[Shkup]]. # [[Arben Bajrami]] - [[Bojane]], [[Shkup]]. # [[Avdi Milazim Mustafa]] - [[Haraçinë]], [[Shkup]]. # [[Elham Ismail Curri]] - [[Hani i Elezit]]. # [[Fejzi Zija Sulisi]] - [[Hasanbeg]], [[Shkup]]. # [[Gazmend Avdi Arifi]] - [[Tanushë]], [[Shkup]]. # [[Ismet Latifi]] - [[Majancë]], [[Shkup]]. # [[Ismet Neshat Bajrami]] - [[Brezë]], [[Shkup]]. # [[Mirsad Sali Abdyluli]] - [[Haraçinë]], [[Shkup]]. # [[Muzafer Veli Xhaferi]] - [[Tanushë]], [[Shkup]]. # [[Muzafer Agushi]] - [[Haraçinë]], [[Shkup]]. # [[Nehat Curri]] - [[Hani i Elezit]], [[Shkup]]. # [[Nijazi Mifti Sinani]] - [[Tanushë]], [[Shkup]]. # [[Qemal Shaqiri]] - [[Hasanbeg]], [[Shkup]]. # [[Ramadan Halimi]] - [[Lubeten]], [[Shkup]]. # [[Sahit Sejdi Serani]] - [[Tanushë]], [[Shkup]]. # [[Skender Matallari]] - [[Mjaku|Mjakë]], [[Shkup]]. # [[Zejadin Qani Zymberi]] - [[Haraçinë]], [[Shkup]]. # [[Zekirja Nebi Hasani]] - [[Debelldehu|Debelldeh]], [[Shkup]]. </div> === Nga Tetova === <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> # [[Abdulxhemil Abduramani]] - [[Shipkovicë]], [[Tetovë]]. # [[Aqim Sulejmani]] - [[Jazhinc]], [[Tetovë]]. # [[Bedri Alimi]] - [[Neproshten]], [[Tetovë]]. # [[Burim Nijazi Hiseni]] - [[Sllatin]], [[Tetovë]]. # [[Fadil Halil Rufati]] - [[Lisec]], [[Tetovë]]. # [[Hajredin Arifi]] - [[Sellcë]], [[Tetovë]]. # [[Ismail Mehmeti]] - [[Drenoc]], [[Tetovë]]. # [[Ismet Fejzullahu]] - [[Reçic]], [[Tetovë]]. # [[Mahir Kamberi]] - [[Gajre]], [[Tetovë]]. # [[Murtezan Merxhan Etemi]] - [[Sllatinë]], [[Tetovë]]. # [[Nexhmedin Ismail]] - [[Poroj]], [[Tetovë]]. # [[Qemal Sulejmani]] - [[Poroj]], [[Tetovë]]. # [[Rametulla Miftar Ahmeti]] - [[Kapocindoll]], [[Tetovë]]. # [[Refik Ilajzi]] - [[Kalishte]], [[Tetovë]]. # [[Selman Nuhiu]] - [[Poroj]], [[Tetovë]]. # [[Selvet Isa Hajredini]] - [[Tetovë]]. # [[Servet Nuhi Shabani]] - [[Sellce]], [[Tetovë]]. # [[Severt Ferati]] - [[Llace]], [[Tetovë]]. # [[Shaban Sahiti]] - [[Gjerme]], [[Tetovë]]. # [[Sulejman Rasim Limani]] - [[Veshallë]], [[Tetovë]]. # [[Umer Vajdin Shabani]] - [[Sellcë]], [[Tetovë]]. # [[Zeqirija Nevaip Tahiri]] - [[Vejce]], [[Tetovë]]. </div> === Nga Kumanova === <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> # [[Abdyl Mexhid Shahini]] - [[Sllupçan]], [[Kumanovë]]. # [[Agim Rufati]] - [[Sllupçan]], [[Kumanovë]]. # [[Agim Zenuni]] - [[Kumanovë]]. # [[Arif Ibrahimi]] - [[Llopat]], [[Kumanovë]]. # [[Arsim Bajrami]] - [[Llopat]], [[Kumanovë]]. # [[Beqir Sadiku]] - [[Sllupçan]], [[Kumanovë]]. # [[Faik Ibrahimi]] - [[Kumanovë]]. # [[Gjylsere Sahiti]] - [[Kumanovë]]. # [[Harun Shenasi Kasumi]] - [[Sllupçan]], [[Kumanovë]]. # [[Hasip Emurllahu]] - [[Hotël]], [[Kumanovë]]. # [[Haxhi Remzi Osmani]] - [[Sllupçan]], [[Kumanovë]]. # [[Ilajsa Memeti]] - [[Mateç]], [[Kumanovë]]. # [[Isa Fadil Ahmeti]] - [[Hotël]], [[Kumanovë]]. # [[Jetulla]] - [[Nikushtak]], [[Kumanovë]]. # [[Llokman Neziri]] - [[Hotël]], [[Kumanovë]]. # [[Mevludin Mehmeti]] - [[Mateç]], [[Kumanovë]]. # [[Mexhid Hamidi]] - [[Runicë]], [[Kumanovë]]. # [[Nezir Avdi Demiri]] - [[Kumanovë]]. # [[Ramiz Demiri]] - [[Sllupçan]], [[Kumanovë]]. # [[Sali Latifi]] - [[Hotël]], [[Kumanovë]]. # [[Shenasi Ibrahimi]] - [[Sllupcan]], [[Kumanovë]]. # [[Zaim Zeqiri]] - [[Vaksincë]], [[Kumanovë]]. </div> === Nga Gostivari === # [[Hisa Fazliu]] - [[Tërnova (Gostivar)|Tërnovë]], [[Gostivar]]. # [[Naser Ademi]] - [[Negotina (qytet)|Negotinë]], [[Gostivari|Gostivar]]. === Nga Struga === # [[Nuri Mazari]] - [[Dollogozhda|Dollogozhdë]], [[Strugë]]. == Shiko edhe == * [[Lufta e vitit 2001 në Maqedoni]] * [[Kryengritja në Luginën e Preshevës]] * [[Lufta e Kosovës]] * [[Armata Kombëtare Shqiptare]] * [[Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc]] * [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]] == Burime == {{Reflist|30em}} [[Kategoria:Ushtria Çlirimtare Kombëtare]] [[Kategoria:Organizata paraushtarake shqiptare]] [[Kategoria:Historia e Maqedonisë së Veriut]] [[Kategoria:Maqedoni e Veriut]] p9mwedthm75bai72l18mv1n4gitmd5j 0 22243 2978662 2872723 2026-05-08T19:10:11Z Ermir Bujupi 187194 Rregullova disa gabime gjuhësore 2978662 wikitext text/x-wiki {{probleme të shumta|{{përkujtim|date=nëntor 2025}}{{Joref|Ky artikull rreth një personi|data=nëntor 2025}}{{drejtshkrim|date=nëntor 2025}}}} '''Xhevat Qena''' (Mitrovicë, [[5 tetor]] [[1930]] - Prishtinë, Republic of Kosovo [[24 Mars]] [[2003]) ka qenë aktor shqiptar dhe së bashku me bashkëshorten e tij, [[Leze Qena]] luajtën në shumë produksione televizive dhe filma. == Jeta dhe karriera == Xhevat Qena ka luajtur qindra role ne teatër. Rolin e parë kryesor e ka luajtur ndërmjet viteve 1956-1957. Sensi i tij për komedinë si dhe profili i tij i veçantë kanë bërë që ai të jetë një prej aktorëve më të kërkuar në komedi, megjithëqë, siç pohon ai në një intervistë të tij, më tepër e ka dashur dramën: "Une e kam dashur dramën se e kam ne vete njëfarë dramaciteti, e kam njëfarë fuqie për drame... P.sh., roli që me ka lënë mbresa shumë ka qenë një rol episodik i një avokati, i një te çmenduri, ne dramën "Oda e errët". Gati jam çmendur edhe vete, duke u thelluar ne atë rol". Kolegët dhe njerëzit që njohin potencialin e tij, mendojnë se është mëkat që ai është shfrytëzuar shumë pak ne drama. Xhevat Qena ka luajtur shumë, edhe role kryesore edhe role te dyta apo madje edhe te treta. Aktori Dibran Tahiri pohon se kur ne ndonjë shfaqje teatrore ka partner Xhevat Qenën, ndien siguri te madhe. Xhevat Qena mund te përshkruhet si aktor që ka një aftësi te jashtëzakonshme te mbajë te përqendruar vëmendjen e publikut. Është shumë sugjestiv, aktor që, siç shprehet ai vete, është përpjekur gjithmonë te jetë "përdhesë", i "tokës". Krijon improvizime, por gjithmonë ne kontekst te batutës se partnerit, ne kontekst te situates ne te cilën ndodhet personazhi që ai luan.. ."Edhe nëse Xhevati ka luajtur vetëm ne një skenë te vetme, nuk ka qenë e mundur te kalojë 'pa u hetuar' prej publikut. Xhevati është aktor që di t'i krijojë hapësirë vetes...", shprehet aktorja Igballe Qena. ==Rolet me te suksesshme== Një prej roleve me te suksesshme te Xhevat Qenës është padyshim ai ne shfaqjen "Përqafimi", i autorit Ranko Marinkoviq, me regjisor Tomislav Durbeshiqin, ku kishte partner Dibran Tahirin. Shfaqje tjetër, ku potenciali i Xhevat Qenës si aktor del i plotë, është "Duart e ndyra", te Sartrit, ne te cilën luan edhe bashkëshortja e tij Leze Qena, pastaj shfaqja "Ushtari i mire Shvejk", ne regji te Abdurrahman Shalës, ku Xhevat Qena luan rolin e Shvejkut, një personazh tragjikomik. Mandej, ne shfaqjen "Vinetu" (vitet e 60-ta), ne te cilën luan rolin kryesor, atë te Vinetus, personazh i njohur i filmave perëndimor te asaj kohe.... ==Dyzet vjet në skenë== Për mbi dyzet vjet ne skenë, Xhevat Qena hyn ne radhën e aktorëve cilësor, me merita te pakontestueshme për teatrin kosovar. Rolet e tij, por edhe te bashkëshortes se tij Leze Qena, për këto vite kanë rrezatuar te publiku subtilitetin që ofron bota artistike a teatrit dhe flimit... Aktori "zeshkan", Xhevat Qena, ka arritur që për këto dyzet vjet te krijimtarisë se tij, te përçojë te publiku "bardhësinë" e shpirtit te tij krijues, t’ia përçojë emocionet me te sinqerta publikut, i cili vazhdon ta respektojë dhe ta dojë. ==Të tjerët për Xhevatin== '''Faruk Begolli''': Për rolin e tij ne filmin artistik "Sulmi i kuq" te Predrag Golluboviqit, prodhim i Kosovafilmit, ne te cilin kan luajtur edhe aktorë te njohur si: Bata Zhivojnoviqi, Abdurrahman Shala, Istref Begolli, Boris Dvomiku, Olivera Katarina etj, Xhevat Qena, ne një festival te atëhershëm, është shpërblyer si aktori me i mire... Xhevati është një aktor sharmant, një aktor i cili nuk i le hapsirë asaj « rampes » që shpesh krijohet mes shfaqjes dhe publikut... '''Igballe Qena:''' Shfaqja e pare që kam luajtur me Xhevatin është "Sinkopa" e Anton Pashkut, ne regji te Slobodan Popiqit, e realizuar ne vitin 1969, shfaqja e dytë është "Perkolëgjinajt". Si aktorë e re ne atë kohë, kisha një respekt te madh për Xhevatin dhe për punën e tij. Këto vitet e fundit kam luajtur ne shumë projekte me Xhevatin, sidomos ne videoprojektet e Adem Mikullovdt. Ne një shfaqje ku ke partner Xhevatin, shumçka është me lehtë, pasi ai nuk mendon vetëm për veten, por edhe për partnerin me te dlin luan. '''Drita Krasniqi:''' Shfaqja e pare ku kam pasur partner Xhevatin është "Perkolëgjinajt". Xhevati luante njërin nga vëllezërit e mi. Pastaj kam luajtur edhe ne shumë shfaqje me te, por edhe me Lezen... Xhevati është aktor me shumë imagjinatë dhe me plot sharm. Aktor që di te bëjë trasnformime te befasishme, te bëjë kalime interesante nga situata ne situatë... Aktor që di te krijojë atmosferë ne shfaqje dhe ta mbajë te përqendruar vazhdimisht vëmendjen e publikut... Xhevati është aktor me shpirt poetik, i lindur si i tille... [http://sq.wikipedia.org/wiki/Adem_Mikullovci '''Adem Mikullovci''']: Xhevat Qena është aktor shumë i veçantë. Ka diçka te posaçme ne artikulimin vokal te tij, ne nuancat, akcentin logjik, me lartësinë e zërit dhe me shikimin e gjestin. Ai është aktor që vazhdimisht hulumton kur krijon rolin. Me kujtohet kur gjatë provave te shfaqjes "Gjenerali i ushtrisë se vdekur", ne te cilën une isha si asistent regjisor, i thashë Xhevatit, që luante një prej roleve te rëndësishme ne shfaqje: Pse Xhek nuk po e mëson tekstin?, ai ma ktheu: "Nëse është problemi vetëm te mësimi i tekstit përmendësh, atëherë merre rolin tim dhe jepja një nxënësi, ai e mëson për dy dite. Xheku është aktor që nuk i do teprimet, ekzagjerimet, çirrjet... Ai te bën te jesh i relaksuar para çdo shfaqjeje. Ai mua me ka mësuar që "mjeshtria e interpretimit është te mos interpretohet". '''Dibran Tahiri''': Xhevat Qenën si aktor e njoh që nga viti 1969. Për here te pare me te ne skenë kam luajtur ne shfaqjen "Revizori" te regjisorit Besim Sahatçiut… Prandaj, ne atë shfaqje te pare, ne atë ballafaqim timin te pare me Xhevatin, me është dashur shumë punë që te bëjë njëfarë "nivelizimi" te lojës sime karshi te tijës... Xhevat Qena është aktor që me shumë sukses ka interpretuar edhe nëpër komedi edhe nëpër drama. Është shumë i përshtatshëm si partner. Ne një turne ne Gusi, ku ishim me shfaqjen "Halili e Hajria", Xhevatit i ndodhi te harronte një pjesë te tekstit... Shfaqja po luhej ne një oborr. Ai duhej te thoshte: "Shtëpia e 'filanit' nuk po qet me tym, por ne vend te kësaj ai tha: "Shtëpisë se 'filanit' i dual flaka..". Publiku që po shikonte shfaqjen, u kthye te vështronte rrotull, se dlës shtëpi po i del flaka...! Ne aktorët e tjerë te shfaqjes ndërsa shpërthyem ne gaz... '''Leze Qena''': "Për here te pare ne Krushë te Madhe shkuam për te luajtur një shfaqje. E, kur e filluam shfaqjen ne salle pa karriga, ata ishin ulur rrafsh e neve na u qit njëfarë gazi. Xhevati e luante rolin kryesor, e ne hynim ne skenë me radhë, por secili duke qeshur, s'mund flisnim... Atëherë Xhevati na thonte: "Hë, çka erdhe? Çka po don me thanë? E di këtë, e këtë, e këtë... Hajt, dil jashtë!" Kështu që Xhevati na nxuar duke i thënë tekstet e te gjithëve. Ne vetëm hynim e dilnim. Publiku u ter duke qeshur. Qesh na e qesh ata. Edhe kur dolëm, ata na thanë: 'Jaaa, na keni kënaqur! Sa mire, bre, po dishi me keshë. Si po mundeni ashtu?!". Mandej, tashti vonë, ishim ne Gjermani me një komedi, por na mungonin disa aktorë, nuk na i lëshuan prej teatrit. Mbasi nuk i lëshuan, u detyruam t’i marrim tre aktorë ne Shkup, te cilët i kishin bajagi do role kryesore e që tekstet s’i dinin. U munduan t'i mësojnë gjatë udhëtimit, po kot. Kur mbërrimë ne Munih, shkuam drejt ne skenë. Publiku tashmë ishte aty. Kur filloi shfaqja, shkupjanët hynin ne skenë, por nuk e dinin tekstin, por Xhevati i nxirrte, duke u thënë: "A ti erdhe, a? A mos deshte këtë te ma thuash...? "Regjisor ka qenë Atdhe Gashi. Ai rrinte dikund ne fund te salles kurse Xhevati e thërriste: "0 Atdhe, ku na prune kështu hë...!", duke dashur ta shajë, e publiku duartrokiste si përmendej emri "atdhe". "Bravo, bravo!...", i thonin...<ref>Jeton Neziraj në shtojcën "Jeta"</ref> <references/> *[http://sq.wikipedia.org/wiki/Teatri_Popullor_Krahinor Teatri Popullor Krahinor] == Filmografia == === Shfaqe teatrale === *'''Besa''' * '''Halit Gashi''' * '''Mita ''' * '''Duart e ndyra''' regji [[Slobodan Popiq]] *'''Mbreti Edip''' regji [[Veselin Llukiq]] *'''Sinkopa''' * '''Dashuria''' * '''Perkolgjinajt''' * '''Gjenerali i ushtrisë se vdekur''' regji [[Piro Mani]] *'''Ora''' *'''Othello''' * '''Erveheja''' e Ahmet Qirezit *'''Garderoberi ''' *'''Babai''' regjiSelami Taraku *'''Zhorzh Dandeni''' regji [[Muharrem Qena]] *'''Dhëndrri nga Parisi''' *'''Halili e Hajria''' regji [[Qemajl Lila]] *'''Dervishi dhe vdekja''' regji [[Vllada Milqin]] *'''Era dhe lisi''' regji [[Ljubisha Giorgievski]] *'''No pasaran''' regji [[Fadil Hysaj]] *'''Lavirja e denjë për respekt ''' * '''Revizori''' regji [[Besim Sahatçiu]] *'''Peripetitë e kohës''' regji [[Kristë Berisha]] *'''Studentët e përjetshëm ''' * '''Vinetu''' * '''Tartufi''' * '''Përqafimi''' regji [[Tomislav Durbeshiq]] *'''Ushtari i mire Shvejk''' regji [[Abdurrahman Shala]] *'''Profesori Mamio''' * '''Oda e errët''' * '''Ora''' * '''Brazat e palavruara''' === Filma === *[[Proka]], [[1984]] *[[Autobusi]], [[1985]], mini serial televiziv, roli: Kaqareli *[[Shkolla e fshatit]], [[1987]] *[[Gjurmët e barëdha]], [[1980]] *[[I ikuri]], [[1980]] *[[Kur pranvera vonohet]], [[1980]], serial televiziv *[[Si të vdiset]] , [[1972]] *[[Po e zëm, po e zëm]], [[1970]], mini serial televiziv *[[Kapetan Lesi]], [[1960]] === Komedi === *[[Mahmutovitët dhe Rexhepovitët]] *[[Mëhalla jonë]] *[[Sadri llapjani]] *[[Qesh e ngjesh]] , [[1982]] *[[Ditari i Lec pazhecit]], [[1975]] === Tjera === *[[Të gjithë me ne]], [[2000]] *[[Gëzuar viti i ri]], [[1976]] [[Kategoria:Aktorë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Vdekje 2003]] [[Kategoria:Njerëz nga Mitrovica]] fy69wxgp0l10y2394p3c31ip6i28d8j 0 27140 2978579 2941915 2026-05-08T12:22:19Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978579 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Rrethimi i parë i Sfetingradit | image = [[Skeda:Sfetigrad 001.jpg|300px]] | caption = Beteja e Sfetigradit. | partof = [[Luftrat osmane në Europë]] | date = 14 maj – 31 korrik, 1448<ref>Some sources refer to the siege occurring in 1449. Most original documents, however, only refer to it happening in 1448. See: Schmitt p. 93.</ref> | place = Mali Dervenik, në ditët e sotme [[Komuna e Dibrës]]<ref>Veliu, Ilmi. ''I ZBULOVA THEMELET E KALASE SE SKENDERBEUT, “SVETIGRADI”''. Weblog entry. Zemra Shqiptare. May 10, 2010. July 22, 2010 [http://www.zemrashqiptare.net/article/Historia/14677/].</ref>; {{convert|58|mi|km}} km larg prej [[Kruja|Krujë]] | result = Fitore Osmane por garrizonit ju fal jeta.<ref name="Hodgkinson102">Hodgkinson p. 102.</ref> | combatant1 = [[Besëlidhja e Lezhës|Lidhja e Lezhës]] | combatant2 = [[Perandoria Osmane]] | commander1 = Peter Perlati udhëhequr garnizonin<ref name="Franco99">Franco p. 99.</ref>; [[Gjergj Kastrioti (Skënderbeu)|Skënderbeu]] udhëhoqi forcën e ndihmëse. | commander2 = [[Murati i II|Murati II]] | strength1 = Garnizoni prej 2,000 trupa<ref name="Francione77">Francione p. 77.</ref>; 12,000 burra të vendosur në fshat përreth nën Skënderbeun.<ref name="Francione77"/> | strength2 = 100.000-120.000 burra; dy armë<ref name="Francione77"/> | casualties1 = Kalaja u dorëzua, por garnizoni u kursye.<ref name="Hodgkinson102" /> | casualties2 = Deri në 20.000-40.000 viktima<ref>Francione p. 79.</ref> {{#tag:ref|The graves for the soldiers who died during the siege of Sfetigrad have been found in the village of Kodžadžik near [[Debar]]. They contain approximately 300 Christian corpses and approximately 900 Muslim corpses; the graves were separated to correspond to the religious affiliations of the fallen.<ref name="Rrezja">Rrezja, Agon. ''Zbulohen varret e betejës së Sfetigradit!''. Weblog entry. Humanisticus. August 2, 2007. July 8, 2009 [http://humanisticus.blogspot.com/2007_08_02_archive.html].</ref>}} }} {{‎Luftërat shqiptaro-osmane}} Në qershor të vitit [[1448]], një ushtri e madhe osmane e komanduar nga [[Murati i II|Sulltan Murati II]] së bashku me të birin e tij 21-vjeçar, Mehmetin II, i cili më pas do të bëhej edhe ai sulltan. Ajo u përqendrua mbi kështjellën e Sfetigradit<ref>Sot [[Komuna e Dibrës]]</ref>, si baza kryesore në sistemin mbrojtës të brezit lindor. Garnizoni i përbërë kryesisht nga dibranë dhe i drejtuar nga mirditasi [[Pjetër Perlati]], jo vetëm hodhi poshtë kërkesën për dorëzim pa luftë, por e mbajti me heroizëm kështjellën, duke thyer të gjitha sulmet e njëpasnjëshme të trupave osmane. Skënderbeu godiste pa ndërprerje ushtrinë me sulme të befasishme dhe arriti të hynte deri në kampin e ushtrisë osmane. Kjo e lehtësoi detyrën mbrojtëse të kështjellës. Garnizoni rezistoi deri sa osmanët arritën të zbulonin e të prishnin kanalin e furnizimit të kështjellës me ujë të pijshëm. Pas bisedimeve me sulltanin, Pjetër Perlati dorëzoi kështjellën, me kusht që të largohej i lirë bashkë me armët. Në korrik të vitit [[1448]], Sfetigradi kaloi në duart e osmanëve. Për lidhjen e Lezhës kjo ishte një humbje. Kështjella e Sfetigradit ishte baza ushtarake kryesore e pjesës jugore të brezit kufitar lindor të trojeve shqiptare. == Të dhëna për betejën == # Beteja e Sfetigradit u zhvillua ne mars [[1448]]. # Kjo shënonte humbjen e parë të Lidhjes së Lezhës nga turqit. # Sipas kronikanëve të kohës janë vrarë 1200 ushtarë. # Mori emrin e Sfetigradit (qyteti i shenjtë), sepse aty ndodhen shumë vende kulti. # Ajo zgjati një muaj, nga qershori deri në korrik. # Pas luftës, popullsia vendase u konvertua në [[Islami|Islam]], dhe sot në [[Koxhaxhiku]] jeton popullsia [[Myslimanët maqedonas|Mysliman maqedonas]], të cilët e quajnë veten [[Turqit|turq]].<ref name=":122">{{Cite journal|last=Dikici|first=Ali|date=2014|title=Türkiye'deki Balkan Muhacirleri Arasında Kaybolan Bir Topluluk: Torbeşler A Disappearing Community Among the Balkan Immigrants in Turkey: Torbeši|url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/422128|journal=AVRASYA ETÜDLERİ|pages=142}}</ref><ref name=":25">[https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/367_NUMARALI%20MUHASEBE-%C4%B0%20V%C4%B0LAYET-%C4%B0%20RUM%20%C4%B0L%C4%B0-3.pdf 367 NUMARALI MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ RÛM-İLİ DEFTERİ İLE 94 ve 1078 NUMARALI AVLONYA LİVÂSI TAHRÎR DEFTERLERİ (926-1520/937-1530)] "In the 1520 and 1530 year tahrir: Dizdār, nefer 1 Kethudā, nefer 1 İmām, nefer 1 Merdān-ı kal‘a, neferan 28 Kurā 16 Mezra‘a 1 Hāne-i müslim 1 Mücerred-i müslim 1 Hāne-i gebrān (Christian) 635 Mücerred-i gebrān 67 Bīve 26 Hāsıl 47.035 According to the Tahrir defter, Kocacık and its villages were in 1530 1-Kocacık kl. 2- Gorenci 3-Pariş 4-Boroşiniçe 5-Çirnibok 6-Yukarı Papranik 7-Aşağı Papranik 8-Koçişte 9-Breştani 10-Novak 11-Aşağı Elişiçe 12-Gorna Elişiçe 13-Osolniçe 14-Porovalenik 15-Vilasik 16-Tırnovnik"</ref><ref>{{cite journal|last1=Zadrożna|first1=Anna|date=korrik 2017|title=Reconstructing the past in a post-Ottoman village: Turkishness in a transnational context|journal=Nationalities Papers|volume=45|issue=4|pages=524–539|doi=10.1080/00905992.2017.1287690}}</ref><ref>Manisa'da Yaşayan Torbeşler'in Düğün Adet ve Gelenekleri, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Türk Halkbilimi Anabilim Dalı, 1990)</ref><ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/alb-historic/1942-diber-tetove-ethnicrel-loc.htm |title=Ethnic/religious composition of Dibër and Tetovë prefectures |access-date=26 shtator 2025 |archive-date=16 tetor 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016175838/http://pop-stat.mashke.org/alb-historic/1942-diber-tetove-ethnicrel-loc.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Mangalakova|first=Tanya|title=Among the Torbeshi in the Republic of Macedonia|url=https://www.balcanicaucaso.org/eng/Media/Galleries/Among-the-Torbeshi-in-the-Republic-of-Macedonia-Tanya-Mangalakova}}</ref><ref name="Шаревски">[[:mk:Корисник:Македонец|Шаревски, Марио]] (2015). ''[https://www.academia.edu/17512111/%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%90_%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%9C%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%95%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2_%D0%98_%D0%95%D0%A2%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A2%D0%95_%D0%9E%D0%94%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98_%D0%9D%D0%90_%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%95%D0%94%D0%9E%D0%9D%D0%A6%D0%98%D0%A2%D0%95_%D0%9C%D0%A3%D0%A1%D0%9B%D0%98%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%98_%D0%92%D0%9E_%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%95%D0%94%D0%9E%D0%9D%D0%98%D0%88%D0%90 Географската разместеност и етнографските одлики на Македонците муслимани во Македонија]''. Скопје: КОВЗ, МАНУ.</ref> # Skënderbeu nuk ishte në kështjellë, por sulmonte nga malet. # Vetë fshati Koxhaxhik e ka marrë këtë emër nga turqishtja, që do të thotë “betejë e madhe”. # Varrezat ishin ndarë në dy pjesë, në myslimane, rreth 900, dhe katolike, rreth 300. # Pasi iu ndërpre uji nga osmanët, kështjella u dorëzua.. == Note == <references/> [[Kategoria:Historia e Shqipërisë]] [[Kategoria:Shekulli XV në Shqipëri]] 73etvc2mpfbsln4rpqc9ngmi9e63na0 0 34205 2978664 2942114 2026-05-08T19:14:52Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978664 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Meso2mil.JPG‎|parapamje|250px|Qytete të rëndësishme mesopotame.]] '''Sumer''' (/ suːmər /, në [[Gjuha sumere|gjuhën sumere]]: kig̃ir, shkruar: 𒆠𒂗𒄀 ki-en-gi dhe 𒆠𒂗𒂠 ki-en-ĝir15, nga ''ki'' = tokë, ''en'' = zot/ëri, ''gir'' = i ditur, i qytetëruar, d.m.th. "toka e zotërinjve të qytetëruar") është [[qytetërimi]] më i hershëm i njohur në rajonin historik të [[Mesopotamia|Mesopotamisë]] jugore, [[Iraku]] jugor i sotëm, gjatë epokave Kaloriku dhe Bronzit të Hershëm dhe një nga qytetërimet e para në botë së bashku me Egjiptin e Lashtë dhe Luginën e [[Lumi Indus|Indus-it]]. Duke jetuar përgjatë luginave të Tigërit dhe [[Lumi i Eufratit|Eufratit]], fermerët sumerianë ishin në gjendje të rritnin një bollëk drithi dhe kultura të tjera, teprica e të cilave u mundësoi atyre të vendoseshin në një vend. Protokollimi prehistorik daton para 3000 para Krishtit. Tekstet më të hershme, nga c. 3300 pes, vijnë nga qytetet e Uruk dhe Jemdet Nasr; shkrimi i hershëm kuneiform doli rreth vitit 3000 pes.<ref>[http://www.ancient.eu/cuneiform/ Cuneiform] ancient.eu</ref> Historianët modernë kanë sugjeruar se Sumeri ishte i pari i vendosur në mënyrë të përhershme në mes të shek. 5500 dhe 4000 para Krishtit nga një popull i [[Azia Jugperëndimore|Azisë Perëndimore]] që foli gjuhën sumeriane (duke treguar emrat e qyteteve, lumenjve, profesioneve bazë, etj., Si dëshmi), një izolim gjuhë agglutinative.<ref>{{Cite web|url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|title=Ancient Mesopotamia. Teaching materials|publisher=Oriental Institute in collaboration with Chicago Web Docent and eCUIP, The Digital Library|access-date=5 mars 2015|archive-date=5 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|url-status=dead}}</ref><ref> [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm "The Ubaid Period (5500–4000 B.C.)" In Heilbrunn Timeline of Art History. Department of Ancient Near Eastern Art. The Metropolitan Museum of Art, New York (October 2003)]</ref><ref>[https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/u/ubaid_culture.aspx "Ubaid Culture", The British Museum]</ref><ref>{{Cite web|url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|title="Beyond the Ubaid", (Carter, Rober A. and Graham, Philip, eds.), University of Durham, April 2006|access-date=28 mars 2019|archive-date=21 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|url-status=dead}}</ref> Këta njerëz parahistorikë tani quhen "proto-Eufratanët" ose "Ubaidët"<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/573176/Sumer|title=Sumer (ancient region, Iraq)|publisher=Britannica.com|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2012-03-29}}</ref> dhe janë teorizuar të kenë evoluar nga kultura Samarra e Mesopotamisë veriore.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=dWuQ70MtnIQC&pg=PA51&dq=samarra+culture#v=snippet&q=%22As%20the%20Samarra%20culture%20spread%20south%2C%20it%20evolved%20into%20the%20Ubaid%20culture%22&f=false|title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life|isbn=978-0-495-81222-7|author1=Kleniewski|first1=Nancy|last2=Thomas|first2=Alexander R|date=2010-03-26}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=tupSM5y9yEkC&pg=PA139&dq=samarra+culture#v=onepage&q=%22cultural%20descendants%20of%20the%20originating%20Samarran%20culture%22&f=false|title=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization"|isbn=978-0-415-04742-5|author1=Maisels|first1=Charles Keith|year=1993}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=i7_hcCxJd9AC&pg=PA147&dq=ubaid+samarra#v=snippet&q=%22Ubaid%200%20is%20thus%20clearly%20derived%20from%20the%20earliest%20culture%20to%20move%20into%20lower%20mesopotamia%2C%20the%20Samarra%22&f=false|title=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China|isbn=978-0-415-10976-5|author1=Maisels|first1=Charles Keith|year=2001}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=zmvNogJO2ZgC&pg=PA505&dq=samarra+culture#v=onepage&q=%22similar%20to%20those%20of%20the%20ubaid%20period%22&f=false|title=A dictionary of archaeology|isbn=978-0-631-23583-5|author1=Shaw|first1=Ian|last2=Jameson|first2=Robert|year=2002}}</ref> Ubaidët, megjithëse nuk përmenden kurrë nga vetë Sumerët, supozohen nga studiuesit e ditëve të sotme që të jenë forca e parë civilizuese në Sumer. Ata i kulluan kënetat për bujqësinë, tregtinë e zhvilluar dhe industritë e themeluara, përfshirë gërshetimin, punimet prej lëkure, punimet metalike, muratët dhe qeramikat.<ref name="britannica" /> Disa studiues kundërshtojnë idenë e një gjuhe Proto-Eufratane ose një gjuhe substrate; ata mendojnë se gjuha sumere fillimisht mund të jetë ajo e popullsisë së gjuetisë dhe peshkimit që jetonte në bregdetin dhe në rajonin litoral të [[Arabia|Arabisë]] Lindore dhe ishte pjesë e kulturës bifurke arabe.<ref>Margarethe Uepermann (2007), "Structuring the Late Stone Age of Southeastern Arabia" (Arabian Archaeology and Epigraphy Arabian Archaeology and Epigraphy Volume 3, Issue 2, pp. 65–109)</ref> Të dhënat e besueshme historike fillojnë shumë më vonë; nuk ka asnjë në Sumer të asnjë lloji që ka qenë i datuar para Enmebaragesit (shekulli i 26-të pes). Juris Zarins beson se Sumerët jetonin përgjatë bregdetit të Arabisë Lindore, rajonin e sotëm [[Gjiri Persik|Persik të Gjirit]], përpara se të përmbyteshin në fund të periudhës së akullnajës.<ref>{{cite journal|last=Hamblin|first=Dora Jane|date=maj 1987|title=Has the Garden of Eden been located at last?|url=http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|format=PDF|journal=Smithsonian Magazine|volume=18|issue=2|accessdate=8 janar 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|archivedate=9 janar 2014|url-status=dead}}</ref> == Historia == Sumeri do të jetë qytetërimi i parë në Mesopotami jugore. Qytetet e tij (Eridu, Kish, Lagash, Nipur, Ur dhe Uruk) ndodheshin pranë lumit Eufrat. Qytetërimi sumerian lulëzonte në mijëvjeçarin e tretë. Tekstet me të vjetra datohen nga 3100, Ka paralele të qarta ndërmjet literaturës sumeriane dhe lëndës biblike në librin e Zanafillës 1-11. Me kalimin e kohës, gjuha sumeriane (e cila është unike) vdiq, por përjetoi vetëm si gjuhë sakrale. Para se Abrahami të largohej nga Sumeri, amorasit kishin pushtuar vendin. == Prejardhja e sumerëve == Prejardhja e sumerëve është e panjohur, por një gjë është e sigurt, qe ata nuk bëjnë pjese ne familjen semitike. Mendohet qe sumeret te kenë ardhur nga lindja e [[India e lashtë|Indisë]] ose [[Irani|Iranit të lashte]] dhe se ata ishin pushtues. Gjetjet arkeologjike dëshmojnë një vazhdimësi te pandërprere kulturore te sumereve, qe nga koha e [[Ubaidët|ubaidëve]] (5200-4500 p.e.s.) në ngulime te Mesopotamisë se jugut. Sumeret qe u nguluan ne pjesën pjellore te [[Eufrati]]t dhe [[Tigri (lum)|Tigrit]] filluan te merren me bujqësi dhe përsosnin sistemin e ujitjes se tokës. == Zhdukja e qytetërimit sumer == Sumerët u zhdukën (pra, humbën identitetin e tyre kombëtar ose u përvetësuan) nga pushtimi i trojeve të tyre nga [[amoritët]]. Ngritja e [[Babilonia|Babilonisë]], në [[mijëvjeçari]]n e 3 p.e.s. shënon përfundimisht zhdukjen e qytetërimit sumer. == Bujqësia dhe gjuetia == == Tregtia dhe ekonomia == == Kultura e sumereve == == Teknologjia == Sumerët që në vitin 2500 p.e.s. kishin gjetur metodën e përfitimit të [[Sapuni]]t. Metodë e cila edhe në ditët tona gjen zbatim. == Gjuha dhe shkrimi == == Shiko edhe == * [[Anunnaki]] * [[Gjuha sumere]] * [[Eposi i Gilgameshit]] * [[Ubaidët]] * [[Akaidët]] * [[Mesopotamia]] * [[Babilonia]] == Lidhje të jashtme == ==== Gjeografi ==== * [https://web.archive.org/web/20120206052250/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg Harta e vendndodhjes së Sumerisë] ==== Histori ==== * [http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html Historia e Lindjes së Afërt të Lashtë. <small>anglisht</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222094646/http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html |date=22 dhjetor 2008 }} == Referime == <references/> [[Kategoria:Arkeologji]] [[Kategoria:Historia e lashtë]] [[Kategoria:Irak]] dlxcpjkamt80nx2xvz1ganqiz8yt9x1 0 37948 2978669 2881864 2026-05-08T19:18:19Z Ermir Bujupi 187194 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2978669 wikitext text/x-wiki Shteti i Epirit shtrihej në veri-perëndim të Greqisë antike.Fiset e Epirit ishin [[Molosët]], [[Thesprotët]] dhe [[Kaonët]]. Këto fise u bashkuan duke krijuar [[Lidhja Molose|Lidhjen Molose]]. == Lindja e Shtetit tek Epiriotët == === Territori dhe popullsia === Në periudhën antike treva që nga malet e Llogarasë dhe të Kudhësit me rrjedhjen e mesme të Vjosës në veri dhe deri në gjirin e Ambrakisë dhe në kufijtë e Etolisë në jug, që nga [[malet e Pindit]] në lindje e deri tek brigjet e detit Jon në perëndim, përbënte një njësi gjeografike-politike më vete të formuar historikisht dhe të njohur me emrin Epir, nga greqishtja e vjetër Apeiros që do të thotë stere, tokë. Me fjalën Epir autorët grekë nënkuptonin në fillim çdo vend kontinental përballë ishujve. Po me këtë kuptim, p.sh., [[Homeri]] e quan [[Akarnia|Akarnaninë]] Epir, gjithashtu më vonë edhe [[Tukididi]]. Kështu i quanin edhe brigjet përkundrejt tyre banorët e ishujve të Jonit, duke u nisur nga pozita e vet ishullore. Ky emër, i përdorur në fillim si një emër i përgjithshëm për të caktuar pozitën kontinentale të krahinës etnikisht ilire, që ndodhej përballë tyre, u shndërrua më vonë në një nocion të përveçëm gjeografik, që i atribuohej një krahine të veçantë me kufijtë pak a shumë të përcaktuar historikisht. Në këtë kuptim emri Epir ndeshet për të parën herë tek shkrimtari grek i fundit të shek. VI p.e.sonë, [[Hekateu]], kur thotë se Oriku është liman i Epirit, dhe pak më vonë tek Pindari, i cili e quan Epirin “të famshëm me hapësira kodrash të shkëlqyeshme ... që fillojnë nga [[Dodona]] e deri në brigjet e Jonit”. Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e.sonë, me transformimin e bashkësisë molose në një shtet të ri federativ, të quajtur epirot, që përfshinte pjesën më të madhe të popullsisë së këtij territori duke pasur një nënshtetësi të vetme, epirote, emri Epir merr tani një kuptim të përcaktuar qartë politik. Shkrimtari grek i shek. IV p.e.sonë numëron në këtë kohë në Epir vetëm 14 fise, por nga burimet e tjera historike-epigrafike rezulton që ky numër të ketë qenë shumë më i madh. Nga fiset më kryesore ilire, të cilat luajtën një rol të rëndësishëm në historinë politike të kësaj krahine, përmenden sidomos thesprotët, kaonët, molosët etj. Ndërmjet këtyre fiseve ndodhnin luftëra të vazhdueshme për epërsi territoriale dhe politike dhe kishte një prirje për separatizëm midis sundimtarëve të veçantë të tyre. Kjo gjendje vazhdoi të paktën deri në fillim të shek. IV p.e.sonë, kur mbretërit molosë arritën t’u imponohen shumë prej fiseve fqinje epirote dhe të krijonin një mbretëri të fuqishme, me bazë federative, që autorët grekë e quanin Koinon të molosëve. === Premisat për krijimin e shtetit në Epir === Si rezultat i zhvillimit të mëparshëm ekonomiko-shoqëror, në shek.V p.e.sonë në Epir ishin krijuar të gjitha premisat për lindjen e formacioneve të hershme shtetërore. Diferencimi social, sidomos tek fiset ekonomikisht më të përparuara të kësaj krahine, siç ishin molosët, kaonët, thesprotët etj., pasqyrohet qartë në burimet historike që në shek. VIII-VII p.e.sonë, por tani ai merr përpjesëtime më të gjera. Aristokracia epirote e tokës dhe e bagëtive, kishte arritur t’u impononte pushtetin e vet prodhuesve të vegjël fshatarë dhe të shfrytëzonte për interesat e saja ekonomike punën e shtresave të tjera e të skllevërve. Në duart e kësaj aristokracie ishin grumbulluar tashmë pasuri të mëdha që i mundësonin asaj të hynte në marrëdhënie të ngushta me shoqërinë antike të Greqisë. Në gjysmën e dytë të shek.V p.e.sonë, në Epir ekzistonin edhe shtresa të tjera; përveç aristokracisë së tokës, ishte fuqizuar edhe shtresa e zejtarëve e tregtarëve. Shumë kuptimplotë në këtë drejtim paraqitet një mbishkrim i vitit 427/426 zbuluar në sanktuarin e Poseidonit në Tenarë, sipas të cilit një farë Eskrioni, epirotas, liron skllavin e tij, Herakleid, duke ia kushtuar këtë akt hyut të detrave. Sipas përmbajtjes dhe vendgjetjes së mbishkrimit Eskrioni duhej të kishte qenë pikërisht njëri nga përfaqësuesit e tregtarëve skllavopronarë epirotas të lidhur me tregtinë detare. Kjo është prova më e hershme epigrafike, që dëshmon për ekzistencën e institucionit të skllavërisë në Epir të paktën që nga gjysma e dytë e shek. V p.e.sonë. Mbi bazën e këtij diferencimi të brendshëm dhe të luftës së vazhdueshme që bënin sundimtarët e fiseve të veçanta për nënshtrimin e fqinjëve të tyre, në Epir lindën një tok federatash, sistemi politik i të cilave mbështetej në bashkimin e një grupi fisesh të federuara të quajtura koine. Më herët këto bashkësi u krijuan rreth fiseve ekonomikisht dhe politikisht më të fuqishme të Epirit, si tek thesprotët, kaonët dhe molosët. Ashtu siç paraqiten në mesin e shek.V, ato ndryshonin midis tyre jo vetëm nga madhësia dhe rëndësia politike, por edhe nga struktura e tyre organizative. Sipas një lajmi të Tukididit, i cili u referohet viteve të para të luftës së Peloponezit, Koinonet e kaonëve dhe të thesprotëve nuk e njihnin pushtetin e mbretit. Në krye të tyre qëndronin dy magjistratë më të lartë ekzekutivë të quajtur në traditën historike, prostatë, të cilët zgjidheshin çdo vit nga rrethet aristokratike të fisit që kryesonte Koinonin. Molosët, ndryshe nga dy koinonet e para, sundoheshin nga mbretër, pushteti i të cilëve tanimë ishte bërë i trashëgueshëm. Tukididi përmend që në vitin 470 p.e.sonë një mbret molos [[Admeti]]n, që i dha strehim politik gjeneralit grek Themistokliut të dëbuar me ostrakizëm nga Greqia. Sipas përshkrimit të kësaj ngjarjeje, [[Admeti]] paraqitet si një sundimtar me origjinë fisnike, i fuqishëm dhe me influencë deri në rrethet qeveritare të Athinës. Për veprimtarinë politike të federatave të Epirit burimet historike heshtin pothuajse fare. Ato i shohim të dalin në skenën e historisë vetëm në kohën e luftës së Peloponezit, kur ushtritë e kaonëve, të thesprotëve, të molosëve etj., me sundimtarët e tyre në krye, marrin pjesë në anën e Spartës në ekspeditën luftarake kundër qytetit Strato të Akarnanisë. Midis këtyre bashkësive të veçanta rolin më të rëndësishëm dhe aktiv në historinë politike të vendit filloi ta luajë Mbretëria e Molosëve. Në qoftë se deri në fundin e shek. V p.e.sonë këto bashkësi vepronin të veçuara dhe në konflikte të brendshme me njëra-tjetrën, tani është Mbretëria Molose ajo që do të marrë iniciativën për të zgjeruar pushtetin e saj dhe për ta vënë Epirin në rrugën e bashkimit të tij politiko-ushtarak. == Koinoni(Lidhja) e Molosëve == === Gjendja ekonomiko-shoqërore dhe kulturore e Epirit në fundin e shek. V dhe gjatë shek. IV p.e.sonë === Nga fundi i shek.V dhe sidomos gjatë shek. IV p.e.sonë, në Epir vihet re një zhvillim i mëtejshëm i ekonomisë në të gjitha degët e saj: në bujqësi, blegtori, e sidomos në zejtari; zhvillohet prodhimi i mallrave, zgjerohen lidhjet tregtare etj. Në Epir shfaqet tani një faktor shumë i rëndësishëm që luan një rol të ndjeshëm në zhvillimin e mëtejshëm, ky është qyteti epirot. Kështu në fundin e shek. V dhe në gjysmën e parë të shek. IV, sipas të dhënave burimore historike dhe arkeologjike, lindin qytetet Kasope, në krahinën e Kasopisë në skajin [[Rajoni jugperëndimor (Maqedoni)|jugperëndimor]] të Epirit dhe Elea afër Velianit në krahinën Eleatis të Thesprotisë. Në Epirin Qendror lindin qytetet Passaron (Gardhiqi), kryeqendra tradicionale e shtetit të molosëve dhe qyteti i Kastrisë që identifikohet me Euremenin ose Tekmonin antik. Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e.sonë urbanizimi në Epir mori përpjesëtime më të mëdha dhe rritet akoma më shumë pesha e tij në zhvillimin ekonomik dhe politik të vendit. Lindin qytete të reja, midis të cilave në Thesproti, Elina (Dymokastro), Kutçi dhe Gitana (Gumani) që sipas Tit-Livit, duhet të ishte qendra kryesore e Koinonit të thesprotëve; në Kaoni, Teqeja e Melanit, Himara, Foinike (Finiqi), që ishte qyteti më i madh dhe më i fortë i Kaonisë dhe kryeqendra e saj. Qytetet e Epirit, ashtu sikurse dhe ato të Ilirisë, ishin të fortifikuara me mure të fuqishme prej blloqesh shumëkëndëshe ose të ndërthurura me teknikë muraturash trapezoidale apo kuadratike sipas kushteve të veçanta të terrenit ose të guroreve. Për përforcimin e mureve ngriheshin kulla në vendet më të atakueshme nga armiku. Në sistemet më të hershme fortifikuese këto kulla mungonin ose ishin dukuri të rralla. Vetëm nga gjysma e dytë e shek. IV, ato hynë në përdorim të gjerë si një komponent i nevojshëm dhe i domosdoshëm në kushtet e zhvillimit të mëtejshëm të teknikës luftarake. Mënyra antike e prodhimit i dha një hov të menjëhershëm prodhimit zejtar dhe sidomos atyre degëve që lidheshin me ndërtimet. Brenda mureve mbrojtëse të këtyre qyteteve kishte muratorë, gurskalitës, farkëtarë, poçarë, tjegullabërës, arkitektë etj. Zhvillimi i degëve të ndryshme të zejtarisë dhe shtimi i prodhimeve bujqësore dhe blegtorale nxitën dhe më tej zgjerimin e tregtisë brendapërbrenda, me kolonitë helene të bregut të Jonit dhe sidomos me krahinat fqinje mesdhetare. Kjo e fundit zhvillohej më tepër përmes trafikut detar, të përcaktuar nga vetë pozicioni i favorshëm bregdetar i krahinave, megjithëse funksiononin në këtë drejtim dhe rrugët tokësore. Në qoftë se deri në shek. V p.e.sonë Epiri lidhjet ekonomike i mbante kryesisht me Korinthin dhe kolonitë e tij në brigjet e Jonit, nga fundi i këtij shekulli ai filloi të orientohet edhe nga Athina. Tani janë mallrat e prodhimit atik, ata që mbizotërojnë në tregjet e Epirit. Prej këtej Athina si këmbim tërhiqte prodhime bujqësore e sidomos blegtorale, lëkura, lëndë druri etj., për të cilat ajo kishte gjithnjë nevojë. Në zhvillimin e tregtisë detare rol të veçantë luanin edhe portet detare në brigjet e Kaonisë, si Onkesmi, Himara, Butrinti etj. Zgjerimi dhe intensifikimi i tregtisë çoi nga ana e vet në shtimin progresiv të prodhimit të mallrave, bëri të nevojshme lindjen dhe qarkullimin e monedhës autonome. Në fillim ishte Lidhja e Molosëve ajo që hedh e para në treg monedhën e vet (rreth viteve 400 p.e.sonë). Këto ishin monedha kryesisht prej bronzi, megjithëse pati në këtë kohë edhe prerje jetëshkurtër dhe të kufizuar monedhash prej argjendi. Më vonë filluan të presin monedha edhe qytete të veçanta dhe në fund të shek. IV edhe shteti federativ i epirotëve. === Mbretëria e Molosëve gjatë sundimit të Tharypës (423-385 p.e.sonë) === Në çerekun e fundit të shek. V p.e.sonë shtetin e molosëve e kryesonte Tharypa (423-385 p.e.sonë), i cili, sipas një lajmi të Tukididit, e trashëgoi fronin mbretëror të babait në një moshë të mitur duke pasur për një kohë si tutor Sabylintin, prijësin e atintanëve. Tradita historike i atribuon këtij sundimtari një seri reformash të karakterit ekonomik, ushtarak dhe kulturor, të cilat çuan në zgjerimin dhe në forcimin e mëtejshëm të Mbretërisë Molose. Në radhë të parë ato prekën formën e hershme të qeverisjes dhe legjislacionin e vjetër të vendit. Kuvendi i popullit si organ i trashëguar nga rendi i komunës primitive, mori tani përmbajtje të re. Në organet drejtuese të shtetit, rol të rëndësishëm fillon të luajë prostati, funksionari më i lartë i shtetit pas mbretit. Ky zgjidhej për çdo vit në Kuvendin e Popullit nga rrethet aristokratike, të cilat ushtronin fuqishëm autoritetin e tyre në kuvend. Duke qëndruar pranë mbretit, si mbrojtës i ligjeve të vendit, prostati në fakt e kufizonte shumë pushtetin mbretëror, dhe me këtë ai ruante të palëkundshme pozitat e aristokracisë në veprimtarinë politike të shtetit. Kjo formë e kufizuar e pushtetit qendror nga aristokracia e tokës, si edhe ligjërimi i të drejtave të tjera të saj, i japin Mbretërisë Molose atributet e një shteti me mbeturina të theksuara të rendit fisnor. Mbretëria Molose që në fillim të veprimtarisë së saj politike tërhoqi vëmendjen e shteteve fqinje të Mesdheut dhe sidomos të Athinës dhe të Spartës, të cilat sapo kishin nisur midis tyre konfliktin e armatosur për supremaci ekonomike dhe politike në Greqi. Në këtë konflikt historikisht të njohur si Lufta e Peloponezit dhe që, siç dihet, zgjati me ndërprerje të vogla plot 28 vjet (432-404 p.e.sonë) dhe pati pasoja të rënda për Greqinë, të dyja palët ndërluftuese bënë përpjekje që të siguronin përkrahjen e shtetit të ri të molosëve, meqë territori i tij zinte një pozicion mjaft të favorshëm strategjik me rrugën midis brigjeve veriperëndimore të Greqisë dhe të Maqedonisë e Thesalisë. Në fillim ishte Sparta ajo që ushtroi ndikimin e saj mbi shtetin molos. Në vitin 429 p.e.sonë, molosët i ofrojnë asaj deri ndihmën ushtarake, duke dërguar kontingjente të konsiderueshme luftëtarësh për pushtimin e qytetit Stratos të Akarnanisë. Mirëpo edhe pas kësaj fushate të pasuksesshme, e cila synonte të dobësonte ndikimin e Athinës në këtë zonë kufitare të Epirit, diplomacia athinjote nuk hoqi dorë nga përpjekjet e saj për të përmirësuar marrëdhëniet me shtetin e molosëve. Ajo kishte shumë nevojë për përkrahjen e këtij shteti të ri energjik në qendër të Epirit. Përmes territorit të tij Athina mund të kontrollonte nga shpina maqedonët e paqëndrueshëm të Perdikës si dhe thesalët, me të cilët ajo sapo kishte krijuar lidhje miqësore pas kryengritjes së lynkestëve (433 p.e.sonë). Nga ana tjetër, me këto marrëdhënie Athina synonte të kishte edhe përfitime ekonomike. Se sa rëndësi i jepte Athina lidhjeve me shtetin molos, këtë e tregon dhe fakti se ajo në këtë kohë merr përsipër edukimin e Tharipës së vogël në një nga shkollat e Athinës dhe e pret atë më vonë në Athinë me nderime të veçanta duke e regjistruar si qytetar nderi. Për vendosjen e marrëdhënieve të mira me Athinën ishte i interesuar gjithashtu edhe vetë shteti i molosëve, i cili kërkonte të siguronte përkrahje për politikën e zgjerimit territorial që projektoi Tharypa, të cilën ai filloi ta realizonte në vitet e fundit të jetës së tij. Këto marrëdhënie të ngushta ekonomike dhe politike me Athinën i hapën rrugë depërtimit të ndikimit të qytetërimit helen, i cili u shfaq në strukturën organizative të shtetit, në ndërtimet, në përdorimin e gjuhës dhe të shkrimit grek në rrethet e aristokracisë dhe të administratës shtetërore, në trajtimin tipologjik dhe metrologjik të monedhave të para molose sipas prototipave të monedhës atike të fundit të shek.V dhe fillimit të shek. IV p.e.sonë. Ky ndikim do të shfaqet gjithashtu dhe në jetën kulturore e artistike, qendra e së cilës bëhen qytetet. Në Passaron, p.sh., mendohet të jetë ftuar dramaturgu i shquar grek Euripidi, për të vënë në skenë tragjedinë e tij “Andromaka”, ku lavdërohej origjina dinastike e mbretërve molosë. Kjo vepër ndikoi shumë në kultivimin e mitit gjenealogjik të molosëve, sipas të cilit zanafilla e tyre i referohet tani Molosit, biri i Neoptolemit të Akilit dhe i Andromakës, të vesë së Hektorit, që pas shkatërrimit të Trojës erdhën dhe u vendosën në Epir. === Lidhja Molose (çereku i parë i shek. IV p.e.sonë). === Struktura e saj organizative Gjatë sundimit të Alketës, birit të Tharypës, shteti molos mori zhvillim të mëtejshëm. Nuk është përcaktuar me saktësi se në ç’kohë dhe në ç’rrethana e trashëgoi fronin. Dihet se në vitin 385 p.e.sonë ai gjendej i strehuar politik tek Dionizi, tirani i Sirakuzës. Në burimet historike nuk jepen as motivet që e shtynë Alketën të braktiste fronin. Ka mundësi që ky, duke dashur të vazhdonte politikën e aleancës me Athinën, në një kohë kur kjo kishte pësuar tashmë humbje ushtarake dhe diplomatike nga Sparta, të ketë ndeshur në kundërshtimin e partisë filospartane. Në këtë kohë kjo filloi të aktivizohej shumë, sidomos pas fitoreve të Agesilaut në Akarnani (389-388 p.e.sonë), që i hapën rrugën Spartës për të shtrirë ndikimin e vet jo vetëm në Greqinë Veriperëndimore, por edhe në Epir. Dionizi që ishte interesuar dhe po vepronte aktivisht për të vendosur një kontroll efektiv në [[Deti Adriatik|detin Adriatik]] dhe mbi rrugët që të çonin për në Epir, e mirëpriti Alketën dhe e ndihmoi atë që të rikthehej në fronin e humbur. Me këtë mënyrë tirani i Sirakuzës synonte të siguronte një aleat të ri, që do të përkrahte pikësynimet e tij politike dhe tregtare në brigjet e Ilirisë dhe të Epirit. Për këtë qëllim në vitin 385 p.e.sonë, Dionizi bëri një marrëveshje me Alketën për të ndërhyrë ushtarakisht në territorin e shtetit të molosëve duke i siguruar një ndihmë efektive në kontingjente luftarake dhe armatime. Ky sulm i papritur i forcave të bashkuara iliro-sirakuzane, u shkaktoi molosëve rreth 15 000 të vrarë sipas Diodorit të Sicilisë. Përforcimet që u dërgoi Sparta molosëve nuk e ndryshuan gjendjen e tyre të vështirë. Siç duket, ajo nuk u angazhua aq shumë në këtë luftë, pasi nuk ishte e interesuar të hynte në konflikt me Dionizin. Kështu ky aksion i nxitur prej tiranit të Sirakuzës përfundoi me sukses dhe me rivendosjen e Alketës në krye të shtetit molos. Pasi përforcoi pozitat brendapërbrenda mbretërisë, Alketa vazhdoi politikën e zgjerimit territorial të shtetit të tij të filluar që në kohën e Tharypës, rivendosi marrëdhëniet e ndërprera për pak kohë, me Athinën. Në vitin 377 ndihmoi aktivisht Lidhjen e dytë detare të Athinës, duke lehtësuar veprimet e saj luftarake kundër Spartës në pellgun e Jonit. Në vitin 372 p.e.sonë Alketa i dha mundësi një reparti prej 600 pelltastësh të Stesiklit, të kalonin nëpër territorin molos dhe të lidheshin në Korkyrë përmes bregut të Epirit. Me politikën e tij ekspansioniste, Alketa arriti të shtrijë sovranitetin e vet mbi një territor të konsiderueshëm të Epirit. Sipas një mbishkrimi dekretor të viteve 370-368 p.e.sonë kufijtë e Mbretërisë Molose që trashëgoi në këtë kohë i biri i tij Neoptolemi, shtriheshin në lindje deri në Hestiotiden perëndimore, në verilindje deri në kufijtë e Orestides në luginën e sipërme të Haliakmonit dhe në veriperëndim përmes një rripi toke deri në kufijtë e Parauejes në rrjedhjen e mesme të Vjosës. Molosët dolën në det siç duket në zonën e Kestrinës, në veri të lumit Kalama (Thiamis). Nga perëndimi pas aneksimit të Dodonës në fund të shek. V p.e.sonë, molosët e shtrinë kontrollin e tyre deri tek lugina e sipërme e Aheronit. Kjo shtrirje territoriale e Mbretërisë Molose në kohën e Alketës, duket se përputhet plotësisht me cilësimin që i bën këtij sundimtari Polidami i Fardales në një fjalim të transmetuar nga historiani e gjenerali grek Ksenofoni, kur e quan atë ''“sundimtar suprem të Epirit”''. Këto të dhëna burimore dhe epigrafike tregojnë se në kohën e këtij sundimtari dhe të pasardhësit të tij kishte avancuar mjaft procesi i bashkimit politik të popullsive të veçanta të Epirit, proces ky që çoi në krijimin e organizimit më të gjerë shtetëror që njihet me emrin Lidhja e Molosëve. Duke gjykuar nga të dhënat mbishkrimore të kësaj periudhe, në këtë Lidhje përveç molosëve bënin pjesë edhe shumë popullsi të tjera epirote, si tripolitët, kelaithët, paialët, arktanët, genoait, ethenestët, onopernët, etj. Këto grupe të veçanta etnike merrnin pjesë në qeverisjen e kësaj lidhjeje përmes përfaqësuesve të zgjedhur të tyre, të cilët në dekretet mbishkrimore quhen demiorgë ose synarhontë. Një mënyrë e tillë qeverisjeje, i jepte këtij formacioni të ri shtetëror karakter federativ, por nën hegjemoninë e molosëve. Lidhja Molose, e cila përfaqësonte etapën e parë në procesin e zgjerimit dhe të konsolidimit progresiv të shtetit federativ të Epirit, kishte një strukturë organizative të brendshme të përcaktuar qartë me institucione legjislative dhe ekzekutive. Në krye të Lidhjes së Molosëve qëndronte mbreti nga familja e Eakidëve. Por pushteti i tij, ashtu siç e thekson Aristoteli, ishte i kufizuar. Mbreti kur merrte pushtetin në dorë, ishte i detyruar të bënte fli në altarin e hyut të luftës në Passaron dhe të betohej përpara përfaqësuesve të shtetasve të tij, se do të sundonte sipas ligjeve të vendit. Përfaqësuesit nga ana e tyre, i premtonin mbretit se do ta përkrahnin atë gjatë sundimit të tij. Ky betim tradicional midis mbretit dhe përfaqësuesve, ishte një formë e trashëguar nga rendi i vjetër fisnor, por që tani merr një përmbajtje të re duke siguruar me këtë ndikimin e aristokracisë në drejtimin e kësaj lidhjeje shtetërore. Mbreti ishte komandant suprem i ushtrisë së Lidhjes Molose dhe gëzonte një pushtet të padiskutueshëm në kohë lufte. Pas mbretit funksionari më i lartë në Lidhjen Molose vinte Prostati, një magjistrat eponym që zgjidhej për çdo vit nga komunitetet e ndryshme etnike të bashkuara në këtë lidhje. Ai kryesonte kuvendin e popullit, e thirrte atë, drejtonte punët e tij, paraqiste propozimet për t’u miratuar etj. Në mbishkrime së bashku me prostatin përmendet edhe sekretari, që zgjidhej për çdo vit zakonisht nga i njëjti fis, të cilit i përkiste dhe prostati. Kuvendi i popullit përbëhej, me sa duket, nga të gjithë burrat e aftë për luftë, qofshin këta molosë apo anëtarë të bashkësive të tjera që përfshiheshin në Lidhjen e Molosëve. Ky kuvend votonte vendime, të cilat akordonin të drejta qytetarie, proksenie dhe privilegje të tjera. Në këtë kuvend legjislativ mund të merrnin pjesë të gjithë burrat e aftë për të mbajtur armë të të gjitha komuniteteve etnike të përfshira në Lidhjen e Molosëve. Kuvendi mund të mblidhej disa herë në vit, me përjashtim të rasteve të jashtëzakonshme. Vendi i mbledhjeve të tij ishte Passaroni, megjithëse ato mbaheshin edhe në qendra të tjera, si p.sh. në Dodonë etj. Vendimet apo ligjet për të cilat votonte Kuvendi, përgatiteshin siç duket nga një institucion tjetër i veçantë, nga Këshilli. Ky ndoshta ishte ai senat për të cilin flet Justini duke ia atribuar krijimin e tij mbretit Tharypë. Organ tjetër, i ndryshëm nga Këshilli, ishte dhe kolegji i përfaqësuesve të komuniteteve të ndryshme në Lidhjen e Molosëve, me anë të të cilëve ato merrnin pjesë në drejtimin e përbashkët të punëve të shtetit. Në krye të këtij kolegji, qëndronte mbreti nga familja e Eakidëve dhe dy magjistratët e zgjedhur çdo vit, prostati dhe sekretari, të cilët mund të ishin molosë ose jo. I tërë ky organizim shtetëror i jepte Lidhjes Molose, që përfaqësonte njëkohësisht dhe shtetin më të fuqishëm në Epir deri në çerekun e fundit të shek. IV p.e.sonë, formën e një shteti federativ monarkik. === Marrëdhëniet politike të Lidhjes me Maqedoninë === Pas viteve 60 të shek. IV p.e.sonë në politikën e jashtme të Lidhjes Molose vihen re ndryshime të dukshme, që çuan në zgjerimin territorial dhe në fuqizimin e mëtejshëm politik të saj. Në këtë kohë në kufijtë verilindorë të Epirit filloi të mëkëmbet me shpejtësi shteti maqedon. Gjatë sundimit të Filipit II Maqedonia u shndërrua në një monarki të fuqishme të centralizuar, në një forcë kryesore politike dhe ushtarake në Ballkan. Duke shfrytëzuar krizën e shteteve greke, Filipi pasi zgjeroi dhe konsolidoi shtetin e vet, nuk vonoi të ndërhynte edhe në çështjet e brendshme të tyre duke zhvilluar një politikë konsekuente hegjemoniste mbi to. Në këtë drejtim Epiri duhet të shërbente si një mbështetje për të shtrirë kontrollin maqedon në brigjet perëndimore të Greqisë, për këtë qëllim Filipi II i dha një rëndësi të veçantë vendosjes së një aleance të qëndrueshme me Lidhjen Molose. Për këtë aleancë ishte interesuar dhe vetë Lidhja, sa kohë që Maqedonia do t’i linte dorë të lirë për ta çuar më tej politikën e zgjerimit të mëtejshëm të kufijve të saj. Dhe jo rastësisht Arryba, i cili kryesonte në këtë kohë Lidhjen, shpejtoi të lidhte krushqi me Filipin II, duke i dhënë këtij të fundit në vitin 357 p.e.sonë mbesën e tij, Olymbinë për grua. Midis viteve 360-344 p.e.sonë, Lidhja Molose shënon një zgjerim të mëtejshëm të territorit të saj nga verilindja duke arritur kufirin më të largët në këtë drejtim deri tek Parauejtë në pellgun e Përmetit, Timfejtë dhe Orestët në luginën e sipërme të Haliakmonit. Por në vitin 344 p.e.sonë, Lidhja detyrohet të heqë dorë nga këto krahina, të cilat Filipi II ia kaloi Maqedonisë. Kur pak më vonë Athina nisi të përzihet në çështjet e brendshme të Epirit, duke rrezikuar pozitat e Maqedonisë në Epir, Filipi II sulmoi ushtarakisht Ambrakinë duke kaluar nëpër territorin shtetëror të Lidhjes. Pasi mposhti Ambrakinë dhe nënshtroi kolonitë helene të elejve në Kasopi, Buketin, Pandosinë dhe Eletren, zboi nga froni Arrybën, aleatin e lëkundur dhe të pabindur të Maqedonisë, i cili kërkoi strehim në Athinë. Në krye të Lidhjes Molose vuri kunatin e vet Aleksandrin 20-vjeçar, të mbiquajtur Molos, të cilit i dorëzoi dhe qytetet që sapo i kishte pushtuar. Për ta angazhuar edhe më shumë ndaj Maqedonisë, Filipi II i dha Aleksandrit për grua të bijën, Kleopatrën, dhe e përkrahu atë në politikën e zgjerimit territorial të shtetit molos. Gjatë sundimit të Aleksandrit (342-331 p.e.sonë), Lidhja Molose i zgjeroi shumë kufijtë e saj në drejtim të krahinave jugore dhe veriperëndimore të Epirit. Nën kontrollin e Lidhjes hynë tani jo vetëm kolonitë elease, por edhe tërë Kasopia fqinje, të cilat u bënë aleatë të saj (symnatios), duke gëzuar një farë autonomie dhe të drejtën që të prisnin monedhat e tyre. Aleksandri arriti t’i imponojë pushtetin e tij dhe Koinonit të thesprotëve, deri atëhere i pavarur, megjithëse territorialisht në përfitim të Lidhjes Molose, e cila ushtronte mbi të presion të vazhdueshëm, për të dalë në det. Jashtë kontrollit të shtetit molos ende mbetej në këtë kohë Koinoni i kaonëve, që vazhdoi të ruante pavarësinë e tij. Zgjerimi territorial në drejtim të pjesës më të zhvilluar nga pikëpamja social-ekonomike të Epirit dhe në mënyrë të veçantë dalja e tij gjerësisht në det, e fuqizuan edhe më shumë ekonomikisht dhe politikisht shtetin molos, dhe hapën rrugë për një intensifikim të lidhjeve sidomos me brigjet perëndimore të Mesdheut. Në vitin 334 p.e.sonë Tarenti kërkoi nga Aleksandri molos ndihmë ushtarake, meqenëse po rrezikohej pavarësia e qytetit dhe e aleatëve të tij nga lukanët. Aleksandrit do t’i jepej mundësia që të përhapte influencën e Epirit edhe në qytetet e tjera të Italisë së Jugut, për të cilën ishin të interesuara shtresat sunduese të vendit, që ai përfaqësonte dhe në mënyrë të posaçme ajo tregtare. Kjo u bë nxitje që Aleksandri të ndërhynte aktivisht në çështjet e qyteteve greke të Italisë së Jugut. Pasi ia la sundimin e Mbretërisë Epirote gruas së vet sa kohë që ai do të mungonte, Aleksandri u nis për në Itali me forca të kufizuara, sipas Aristotelit me 15 anije ushtarake dhe mjaft anije tregtare. Me të zbritur në Itali, ai e zgjeroi bërthamën e ushtrisë së tij relativisht të vogël, me forca tarentine si edhe me mercenarë, me lukanë të dëbuar dhe me kontingjentet që i vunë në dispozicion qytetet e tjera greke të kërcënuara nga fiset italike. Në fillim Aleksandri korri një sërë fitoresh kundër lukanëve dhe samnitëve, futi në dorë Heraklenë, koloninë e Tarentit, Sipontin e Apuljes etj., dhe për një kohë ai e konsideroi veten sundimtar të plotë mbi to. Nga kjo pozitë, ai bëri marrëveshje dhe me qytete të tjera, madje dhe me Romën. Nga vendet e kontrolluara prej tij dërgoi për në atdhe 300 familje të shquara si pengje. Më vonë lukanët dhe samnitët e morën veten dhe me forca të shumta të bashkuara, filluan të ushtrojnë përherë e më tepër presion mbi ushtrinë epirote dhe të aleatëve të saj numerikisht më të pakët, derisa në dimrin e vitit 331-330 p.e.sonë, pas një beteje të përgjakshme pranë Pandosisë, jo larg Kozencës, forcat e Aleksandrit u thyen keqas dhe ai mbeti i vrarë në këtë betejë. Me rrjedhimet që patën këto ngjarje në Epir mbyllet dhe etapa e parë e zhvillimit historik të shtetit federativ epirot. == Aleanca (Symahia) Epirote == === Formimi i shtetit të epirotëve dhe organizimi politik i tij === Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e.sonë ndodhën ndryshime të një rëndësie të veçantë në organizimin shtetëror të Epirit. Lidhja e Molosëve shndërrohet tani në një formë të re shtetërore të një karakteri gjithnjë federativ, si edhe më parë, por me një emërtim të ri kushtetues, të quajtur aleancë e epirotëve. Ky shtet i epirotëve, siç rezulton nga të dhënat e ndryshme burimore të kohës, u formua nga bashkimi i shtetit të molosëve me aleatët (symahoi) e tij, me Kasopene dhe qytetet e Eleasë fqinje me të, si edhe me shtetin e thesprotëve. Nuk njihen me saktësi motivet që çuan në konsolidimin juridik të këtij organizimi të ri shtetëror; po kështu ekzistojnë mendime të ndryshme rreth saktësimit të datës së kësaj ngjarjeje, duke e vendosur atë në kohën e Aleksandrit ose fill pas vdekjes së tij kur ishte regjente e shoqja e tij Kleopatra. Në qoftë se do të pranohet se organizimi i kësaj forme të re shtetërore u bë nga Aleksandri Molos, përpara se ai të fillonte fushatën luftarake në Itali, atëherë kjo duhet të ketë qenë rrjedhojë e fuqizimit të mëtejshëm të Mbretërisë Molose. Por, nëse formimi i saj do të ketë ndodhur fill pas vdekjes së Aleksandrit, ky organizim duhet parë si rrjedhojë e dobësisë së autoritetit të sundimtarëve molosë. Megjithatë, është e sigurt, se rruga drejt kësaj zgjidhjeje të re në organizimin shtetëror të vendit qe hapur nga Aleksandri me politikën e federimit të territoreve të reja që i ishin atashuar Lidhjes Molose. Federata epirote nga pikëpamja e formës së qeverisjes, përfaqësonte një shtet federativ me bazë monarkike dhe me të drejta të barabarta të të gjithë pjesëmarrësve në të. Në kuadrin e kësaj federate çdo bashkësi e madhe apo e vogël etnike kishte organizimin e brendshëm të saj, Kuvendin e popullit, prostatin e tij. Bashkësitë merrnin pjesë në qeverisjen e shtetit epirot nëpërmjet kolegjit të përfaqësuesve (damiorgë) të tyre, që dilte nga çdo komunitet i veçantë etnik. Institucionet drejtuese të këtij shteti nuk ndryshonin nga pikëpamja funksionale nga ato të Lidhjes Molose. Ndryshimi i emrave të tyre nga molos në epirot, nuk shprehin ende ndonjë diferencim real të institucioneve shtetërore. Në këtë drejtim mund të thuhet se Lidhja e Molosëve vazhdon, zgjerohet, por pa u dobësuar, në një formë të re, në atë të shtetit epirot. Në krye të shtetit qëndronte mbreti, i cili zgjidhej gjithnjë nga familja mbretërore e molosëve të dinastisë tradicionale të Eakidëve, por tani si mbret i shtetit epirot. Si edhe më parë, pushteti i tij vazhdoi të ishte i kufizuar nga prostati, i cili megjithëse ruante titullin “i molosëve” ushtronte autoritetin e tij mbi të gjithë territorin e shtetit epirot. Ai kishte për detyrë të ruante ligjet, të organizonte mbledhjet e asamblesë të nënshtetasve epirotë, t’i drejtonte ato, të bëhej interpret midis mbretit dhe nënshtetasve në këmbimin e premtimeve reciproke në faltoren e Zeusit Arcios, në Passaron etj. Eklesia e molosëve, ia lëshon vendin tani një asambleje të re më të gjerë ku merrnin pjesë popullsia e tërë shtetit epirot. Kjo asamble me funksione legjislative, që miratonte edhe dekretet shtetërore quhej Symahia e epirotëve. Kjo federatë me karakter të theksuar politik-ushtarak merrej edhe me çështje të veçanta ekonomike dhe financiare që ishin në funksion të saj. Kështu p.sh. në bazë të një mbishkrimi dekretor të viteve 317-312 p.e.sonë, gjetur në Dodonë, nxirret përfundimi se të ardhurat doganore ishin caktuar të mblidheshin për llogari të kësaj aleance. Me krijimin e kësaj kushtetute konfederale epirote, ndryshoi dhe sistemi i mëparshëm monetar. Monedhat e molosëve, të thesprotëve dhe të kasopasve, të cilat qarkullonin deri atëherë në Epir si monedha autonome, zëvendësohen tani me një prerje të përbashkët për të tërë Epirin, gjë që pasqyrohet qartë dhe në legjendën e tyre, “e epirotëve”. Nuk dihet me saktësi se ku qenë prerë këto monedha të Symahisë. Mund të mendohet të ketë qenë Dodona, ku më vonë do të provohet dhe ekzistenca e një punishteje monetare. Por kjo nuk përjashton mundësinë që ato të jenë prerë dhe në ndonjë vend tjetër, si p.sh. në Pasaron. Aleanca epirote, me gjithë ndryshimet që mund të ketë pësuar gjatë jetës së saj, historikisht vazhdoi të ekzistonte rreth një shekulli deri në vitet 334-233 p.e.sonë, kur u zëvendësua nga Lidhja Republikane Epirote. === Shteti i ri epirot në çerekun e fundit të shek. IV p.e.sonë === Pas vdekjes së Aleksandrit molos, shteti i Epirit u gjet përpara vështirësive serioze, të shkaktuara nga grindjet e brendshme midis grupeve të ndryshme politike të shtresave sunduese, si edhe nga krijimi i situatave të jashtme të jo të favorshme, që çuan në prishjen e ekuilibrit në marrëdhëniet midis shtetit të Epirit dhe të Maqedonisë. Në krye të luftës kundër Maqedonisë u vu tani Olymbia. Kjo, fill pas vdekjes së vëllait, qe kthyer në vendlindje për t’iu kundërvënë Antipatresit të Aleksandrit maqedon, me të cilin ishte në opozitë. Duke ardhur në Epir ajo zboi nga regjenca Kleopatrën (330-328 p.e.sonë) dhe filloi të sundojë shtetin epirot si tutore e të nipit të mitur, Neoptolemit II për një kohë dhe bashkë me Ajakidin të birin e Arrybës. Në vitin 317 p.e.sonë, përpjekjet e Olymbisë për të marrë pushtetin në Maqedoni, u kurorëzuan me sukses, por vetëm për pak kohë, pasi qe e detyruar ta lëshojë atë nga presioni ushtarak që i bëri asaj Kasandri, i biri i Antipatrit. E ndjekur prej tij Olymbia u strehua në Pella, ku më kot priti ndihmën e Ajakidit, meqenëse një pjesë e madhe e ushtrisë së tij kundërshtoi vendimin për të hyrë në luftë me Maqedoninë. Kjo revoltë e ushtarëve, aktivizoi në prapavijë elementët promaqedonë, të cilët e detyruan këshillin e aleancës më në fund të dëbojë Ajakidin nga froni dhe të rivendosë lidhjet me Maqedoninë. Olymbia e lodhur nga rrethimi i gjatë, uria dhe nga sulmet e pareshtura të armikut, u dorëzua më në fund dhe u vra nga kundërshtarët e saj. Kjo disfatë në frontin e luftës, i dha shkas një vale të tërbuar ndjekjesh kundër përkrahësve të Ajakidit. Opozita kërkoi të zhdukte edhe të birin e tij, Pirron dyvjeçar, por nuk arriti, pasi njerëzit e tij e dërguan fshehurazi tek mbreti ilir Glaukia, me të cilin Ajakidët kishin lidhje. Për të shuar qëndresën antimaqedone në vend, Kasandri vendosi në Epir një regjim pushtimi. Ai e bëri këtë siç duket, me qëllim që të ishte i lirë në zbatimin e politikës së tij pushtuese në brigjet e Jonit dhe të Adriatikut. Por ky presion i vazhdueshëm politik dhe shoqëror i Maqedonisë, shkaktoi një valë të papërmbajtur zemërimi midis popullsisë epirote, e cila u hodh në opozitë të hapur me shkelësit e të drejtave të saj. Këtë pakënaqësi e shfrytëzoi Ajakidi. Ky, pasi u kthye në atdhe në vitin 313 p.e.sonë, me ndihmën e përkrahësve të tij nga Etolia, mundi të organizojë me lehtësi ushtrinë epirote dhe sulmoi kundërshtarët e tij të brendshëm dhe të jashtëm. Kjo ndodhi në një kohë kur Maqedonia sapo kishte filluar luftën kundër etolëve dhe ilirëve. Megjithatë kjo fushatë e Ajakidit nuk pati sukses dhe vetë mbreti mbeti i vrarë në fushën e betejës. Gjendja në Epir nuk ndryshoi as më vonë, kur në krye të shtetit epirot u vendos Alketa II, i biri i Ajakidit. Ai bëri shumë përpjekje për t’u shkëputur nga Maqedonia, por pavarësisht nga sukseset e përkohshme, ai u detyrua më në fund të pranonte paqen me kundërshtarin në kushte të favorshme për këtë. Alketës II iu desh të ndryshonte dhe politikën e vet dhe të bënte aleancë me Maqedoninë. Ky veprim krijoi një opozitë të fortë në Epir, kundër së cilës ai luftoi me ashpërsi, por pa rezultat. Ndërkaq, veprimet e tij arbitrare, shkaktuan zemërimin e popullsisë, që shpërtheu në një kryengritje hakmarrëse dhe që përfundoi me vrasjen e Alketës II dhe të bijve të tij. Në vitin 307 p.e.sonë u duk sikur gjendja do të ndryshonte. Glaukia, duke mos e parë me sy të mirë fuqizimin e ndikimit maqedon në Epir, ndërhyri me forcë në punët e brendshme të tij dhe vendosi në fronin mbretëror Pirron 12-vjeçar dhe bashkë me të edhe ndikimin e tij. Por ky nuk zgjati më shumë se 5 vjet, pasi Kasandri organizoi me njerëzit e vet shfronësimin e Pirros, në një kohë kur ai ende nuk kishte forcuar mirë pozitat e tij, dhe vendosi në fron Neoptolemin II. I ndodhur në këtë kohë jashtë Epirit, Pirroja u vu në shërbim të sundimtarëve helenistikë, Demetër Poliorketit dhe Ptolemeut të Egjiptit për disa vite me radhë. Në këto vende ai pati rast që të shohë e të mësojë shumë si nga jeta shoqërore, ashtu edhe nga arti luftarak i këtyre vendeve, ku dhe u dallua së tepërmi duke treguar shkathtësi, guxim dhe trimëri të rrallë në një varg betejash. Në vitin 297 vdekja e Kasandrit të Maqedonisë dhe zemërimi i popullsisë epirote ndaj sundimit arbitrar të Neoptolemit II, e ndihmuan Pirron që të rikthehej në atdhe. Për këtë veprim ai qe përkrahur dhe nga Ptolemeu, i cili shpresonte të kishte në personin e Pirros një mbështetje efektive për planet e tij në Greqi. Pasi zbarkoi në brigjet e Epirit me forcat e veta ushtarake të sjella nga Egjipti dhe duke gjetur përkrahjen e popullit që, sipas Plutarkut, e priti duke e përshëndetur me mbiemrin “Shqiponjë”, Pirroja u vendos më në fund në fronin e Mbretërisë Epirote. Në fillim ai u përpoq të përforconte pozitat e tij në Epir, dhe këtë e arriti me durim, duke e ndarë për një kohë fronin me Neoptolemin II, i cili kishte ende përkrahës në qarqet sunduese. Kur ia arriti këtij qëllimi, dhe, pasi mori vesh se rreth tij po kurdisej një kurth nga përkrahësit e Neoptolemit, Pirroja e vrau këtë, dhe pas kësaj shpejtoi të përqendronte të tërë pushtetin mbretëror në duart e veta. === Epiri në kohën e sundimit të Pirros (297-272 p.e.sonë) === :'''''Shiko edhe : [[Pirro i Epirit]]''''' Në fillim të shek. III p.e.sonë, Epiri del nga kriza e vështirë dhe me pasoja të rënda politike që e kishte mbërthyer pas vdekjes së Aleksandrit Molos dhe vihet në rrugën e zhvillimit të mëtejshëm ekonomiko-shoqëror dhe politiko-kulturor. Nga një politikë e paqëndrueshme e brejtur nga kontradikta të brendshme dhe presione nga jashtë, shteti epirot kalon tani në një politikë energjike të pavarur, me një perspektivë të gjerë në fushën e forcimit të pushtetit shtetëror dhe të zgjerimit territorial të tij, që u realizuan me një shpejtësi dhe me një mënyrë të paparë deri atëherë. Gjatë sundimit të Pirros shteti epirot bëhet një fuqi imponuese e kohës me një pushtet të fortë mbretëror, me një potencial të madh ushtarak si dhe me një autoritet politik të shquar në botën mesdhetare të kësaj kohe. Pirroja vendosi marrëdhënie diplomatike me disa shtete të fuqishme të asaj kohe dhe i forcoi lidhjet me martesa të shumta që bëri me bijat e sundimtarëve të tyre. Që kur ishte në oborrin e Ptolemeut I, Pirroja qe martuar me të bijën e tij Antigonën, më vonë pas vdekjes së saj, me Lanasen, të bijën e Agathoklit të Sirakuzës, prej së cilës mori si prikë dhe Korkyrën që ai kishte pushtuar dhe pastaj edhe me të bijat e sundimtarëve ilirë, Audoleonit të paionëve dhe të Bardhylit të Ri. Pirroja i kushtoi vëmendje të posaçme organizimit të ushtrisë, përpunimit të një strategjie efektive luftarake, për të cilat kishte njohuri të mëdha teorike, si dhe rritjes së aftësisë luftarake të ushtrisë. Ai favorizoi gjithashtu dhe përparimin ekonomik dhe kulturor të vendit që u pasqyrua në zhvillimin dhe në intensifikimin e mëtejshëm të urbanizimit të Epirit. U zhvillua një veprimtari e dendur ndërtuese në qytetet ekzistuese si në Dodonë, Ambraki apo në qytetet e tjera të reja epirote, midis të cilëve Berenike, Kasopi dhe Antigonea në Kaoni, të cilët mbajnë emra që kanë të bëjnë me siguri me kohën e sundimit të Pirros. Për një nivel të lartë të artit të ndërtimit në këtë kohë dëshmojnë edhe shtëpitë shumë të bukura dhe të ruajtura mirë të Amotoposit në Molosi, ku mendohet të ketë qenë dhe Fylakeja antike. Pirroja projektoi një politikë të jashtme aktive ekspansioniste. Ai ndërhyri në çështjet e ndërlikuara të botës greko-maqedone dhe italike me mendimin që të krijonte një shtet të madh epirot, i cili do të përfshinte Ballkanin dhe përtej detit, Gadishullin Italik. Së pari, Pirroja e drejtoi vëmendjen nga Maqedonia, ku pas vdekjes së Kasandrit kishin shpërthyer turbullira për trashëgimin e fronit. Këtë gjendje të vështirë të Maqedonisë e shfrytëzoi për të ndërhyrë në punët e brendshme të saj si përkrahës i Aleksandrit, të birit të Kasandrit. Me këtë rast Pirroja i shkëputi Maqedonisë mjaft krahina që gjendeshin në atë kohë nën kontrollin e saj dhe pikërisht Tymfenë e Paraunenë epirote të pushtuara nga Filipi II, Amfilokinë, Akarnaninë dhe Ambrakinë, të cilën e bëri kryeqytet të mbretërisë së tij. Marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë me Maqedoninë nuk vazhduan shumë dhe u prishën në vitin 294 p.e.sonë, kur Demetër Poliorketi zhduku aleatin e tij Aleksandrin dhe mori në duar frenat e Mbretërisë Maqedone. Në këtë situatë Pirroja duke mos qenë më i sigurt në kufijtë lindorë të mbretërisë së tij, u vu në opozitë të hapur me sundimtarin e ri maqedon dhe aderoi në aleancën antimaqedone që u krijua pak më vonë në Greqi. Në vitin 289 p.e.sonë, Demetri duke dashur t’u imponohej kundërshtarëve të vet, pushtoi Etolinë dhe sulmoi Epirin, por Pirroja kundërveproi menjëherë. Pasi theu maqedonët në Etoli, duke u shkaktuar atyre humbje shumë të mëdha, i detyroi ata të tërhiqeshin dhe nga Epiri. Kundër Demetrit të Maqedonisë filloi të veprojë pak më vonë koalicioni i sundimtarëve helenistikë: Ptolemeu i Egjiptit u nis me një flotë të madhe dhe ngriti kundër tij qytetet e Greqisë, kurse Lysimaku, sundimtar i Trakisë dhe i një pjese të Azisë së Vogël, hyri në Maqedoninë Veriore duke e shkretuar atë. Kjo gjendje vuri në lëvizje edhe Pirron, i cili e sulmoi Maqedoninë nga jugu. Ky iu drejtua qytetit Edisa, dhe e pushtoi atë pa hasur në ndonjë qëndresë të madhe, meqë forcat më të rëndësishme të ushtrisë së Demetrit ishin dislokuar në veri kundër Lysimakut. Pirroja ndërkaq përparonte pa ndonjë qëndresë nga ana e maqedonëve dhe arriti, madje, të shpallej mbret i tyre. Por kjo gjendje nuk zgjati shumë, pasi qe detyruar t’i ndante zotërimet e tij në Maqedoni me Lysimakun, i cili pretendonte se kishte dhënë ndihmesë në sukseset e Pirros duke mbërthyer për një kohë forca të shumta të Demetrit në kufirin verior të Maqedonisë. Këto lëshime të Pirros mënjanuan konfliktin e mundshëm me Lysimakun, por nuk zhdukën kontradiktat midis tyre. Në këtë kohë, zotërimet e shtetit epirot në Ballkan arritën zgjerimin e tyre më të madh. Pirroja sundonte tani jo vetëm mbi tërë Epirin, por edhe mbi një pjesë të madhe të Maqedonisë dhe të Thesalisë në lindje, mbi krahinat greke në jug të Epirit, ku bënin pjesë Ambrakia, Amfilokia e Akarnania. Në veri zotërimet e tij shtriheshin dhe mbi një pjesë të vogël të Ilirisë, si edhe mbi disa ishuj të Jonit ku bënte pjesë edhe Korkyra. Kjo hapësirë territoriale, megjithatë, nuk përbënte një organizim të qëndrueshëm politik rreth një bërthame të fuqishme qendrore, as edhe një komunitet territoresh dhe popullsish të bashkuara me interesa të përbashkëta, por një konglomerat popujsh me zhvillim jo të njëllojtë social, ekonomik dhe politik, të nënshtruar nga ushtria epirote në krye të së cilës qëndronte si komandant Pirroja. Kjo ishte arsyeja që këto zotërime, në rastin më të volitshëm, u shkëputën nga varësia e Epirit. Dhe ky rast u shfaq menjëherë pas shpartallimit të Demetrit në Azi. Lysimaku që e ndiente tani veten të lirë dhe kohën të përshtatshme për të aneksuar tërë Maqedoninë, u drejtua me forca të mëdha kundër Pirros dhe e detyroi atë të hiqte dorë nga pushtimet në Maqedoni dhe në Thesali. Ndërkaq në Italinë e Jugut u zhvilluan ngjarje, të cilat nuk lanë pa tërhequr vëmendjen e sundimtarit epirot, sidomos tani pas humbjes së Maqedonisë. Qytetet greke të Italisë së Jugut, me të cilat Epiri kishte vendosur me kohë lidhje tregtare, të dobësuara nga lufta e konkurrenca ndërmjet tyre, nuk qenë në gjendje të zhduknin kontradiktat e ashpra që karakterizonin marrëdhëniet midis tyre. Këtë gjendje e shfrytëzoi me sukses Roma, e cila ndërhyri për t’i zgjidhur këto kontradikta në të mirën e vet. Por ky fakt ngjalli pakënaqësi tek Tarentinët, që hynë në konflikt të hapur me romakët. Duke mos e përballuar epërsinë e forcave romake, me të cilët u bashkuan si aleatë edhe lukanët, mesapët dhe tarentinët kërkuan ndihmën e Pirros. Shtetit epirot iu dha për të dytën herë mundësia që të ndërhynte aktivisht në punët e brendshme të qyteteve të Italisë së Jugut. Qarqet sunduese të Epirit e mirëpritën këtë ftesë, duke shpresuar se lufta në Itali do t’u sillte përfitime të mëdha. Pirroja iu përgjigj me kënaqësi kësaj thirrjeje, duke menduar se kishte ardhur koha për të bërë hapin e rëndësishëm në formimin e një perandorie të madhe në perëndim. === Pirroja në Itali === Në vitin 280 p.e.sonë, në krye të një ushtrie të madhe të përbërë kryesisht nga kontingjente molosësh, thesprotësh dhe kaonësh (20 000 këmbësorë, 3 000 kalorës, 2 000 varkëtarë e 500 hobetarë), Pirroja u nis për në Itali, duke pasur me vete dhe 200 elefantë. Pasi arriti në Tarent ai mori menjëherë masa për ta vënë qytetin në pozita lufte; rekrutoi ushtarë nga popullsia qytetare dhe në krye të forcave të bashkuara i doli përpara ushtrisë romake që po përparonte në drejtim të qytetit. Të dy ushtritë kundërshtare u ndeshën pranë Heraklesë. Këtu u zhvillua beteja e parë, në të cilën Pirroja korri një fitore të shkëlqyer, që ia ngriti lart autoritetin mbretit epirot në sy të aleatëve. Në anën e tij kaluan tani dhe fiset italike kundërshtare të Romës, si edhe pjesa më e madhe e qyteteve greke të Italisë së Jugut. Fitorja e Heraklesë, megjithatë nuk e zgjidhi fatin e luftës. Në vitin 277 p.e.sonë, Roma grumbulloi forca të tjera të mëdha dhe e detyroi Pirron të hynte përsëri në luftë me të. Por në një betejë të ashpër dhe të përgjakshme që u zhvillua pranë Askulit, Pirroja arriti t’i thyente për të dytën herë romakët. Ata nuk mundën t’i qëndronin manovrimit taktik luftarak të Pirros dhe aq më pak sulmit të tërbuar të elefantëve, të cilët sollën panik në ushtrinë romake. Pirroja fitoi edhe kësaj radhe, por kjo fitore i kushtoi atij humbje shumë të mëdha. Që atëherë fitore të tilla me humbje u bënë zakon të quhen fitore pirrike ose “fitore e Pirros”. Pavarësisht nga sukseset e para të shpejta dhe të bujshme të Pirros, gjendja e tij në Itali sa vinte e vështirësohej. Forcat epirote të ndodhura larg atdheut të tyre, vinin gjithnjë duke u pakësuar dhe duke u dobësuar, ndërsa Roma kishte ende rezerva të shumta materiale e njerëzore për të vazhduar luftën. Pirroja, megjithatë, nuk u tërhoq nga fushata e tij në Itali. Mirëpo, pa përfunduar ende paqen me romakët, ai u nis për në Sicili për t’i shkuar në ndihmë Sirakuzës, të cilën e kishin sulmuar kartagjenasit. Për të kontrolluar gjendjen në Itali, ai la vetëm disa garnizone. Në vitin 276 p.e.sonë, forcat aleate epirote, greke dhe italike të udhëhequra nga Pirroja, i shpartalluan keqas pushtuesit e ishullit dhe i zbuan ata pothuaj nga tërë Sicilia. Kjo fitore e shpejtë dhe e shkëlqyer e rriti pushtetin politik dhe ushtarak të Pirros, saqë siciliasit e deklaruan atë prijës dhe mbret të tyre. Por Pirroja, si gjithnjë i papërmbajtur në aspiratat e tij të guximshme politike, filloi menjëherë të ushqejë mendimin për t’u hedhur në Afrikë edhe pse nuk e kishte të sigurt akoma gjendjen në Itali. I prerë në vendimin e tij, ai iu vu përgatitjes së flotës dhe organizimit të ushtrisë, pa menduar se ata kërkonin rezerva të mëdha njerëzore dhe financiare, të cilat siciliasit e lodhur nga luftërat dhe anarkia që kishte pllakosur vendin pas vdekjes së Agathoklit, nuk mund t’i siguronin. Nga ana tjetër, ndërhyrja arbitrare e Pirros në punët e brendshme të qyteteve të Sicilisë dhe shkelja nga ai e traditave të tyre demokratike, bëri që Pirroja të humbiste dita-ditës e më shumë besimin në ishull dhe të bëhej objekt sulmesh dhe komplotesh të rrezikshme për jetën e tij dhe fatin e ushtrisë epirote. Këtë situatë të brendshme plot turbullira dhe pasiguri, e shfrytëzoi menjëherë Kartagjena, e cila dërgoi ushtri të mëdha për ripushtimin e ishullit. Të përkrahur tani edhe nga qytetet opozitare, kartagjenasit arritën me lehtësi t’i shkaktonin humbje mbretit epirot. Në duart e tij mbeti vetëm Sirakuza, por edhe prej saj atij iu desh të hiqte dorë, meqenëse në këtë kohë romakët kishin rifilluar sulmet kundër aleatëve dhe garnizoneve të tij në Itali. Me t’u kthyer në Itali, Pirroja riorganizoi forcat e veta dhe të aleatëve të tij dhe u drejtua menjëherë kundër dy konsujve romakë, të cilët me legjionet e tyre po vepronin në drejtime të ndryshme. Në këtë situatë ai vendosi t’i thyejë ato veçmas, sa kohë që ende nuk ishin bashkuar. Sulmoi në befasi legjionin romak që gjendej pranë Beneventit. Këtu u zhvillua edhe beteja e tretë dhe e fundit për Pirron në Itali, ku pësoi disfatë të plotë. Pasi qe tërhequr me humbje të mëdha në Tarent, Pirroja provoi të kërkojë ndihma nga Antigon Gonata dhe Antiohu i Sirisë për ta vazhduar luftën kundër Romës, por më kot. I lodhur dhe pa pasur ndonjë shpresë për të realizuar i vetëm qëllimet e tij në Gadishullin Italik, ai u kthye në Epir me ushtrinë epirote që i kishte mbetur, duke lënë në Tarent vetëm të birin e tij Helenin. Në luftën kundër Romës Pirroja angazhoi forca të mëdha epirote dhe aleate, që mbulonin mjaft mirë legjionet e kundërshtarit dhe manovroi me sukses për një kohë në operacionet luftarake, duke vënë në përdorim një sistem taktik luftimi nga më të përparuarit e kohës. Mirëpo ushtria që komandonte Pirroja, ndryshonte nga përbërja dhe fryma luftarake nga ajo e kundërshtarit. Ajo nuk e kishte kompaktësinë e ushtrisë romake të përbërë nga nënshtetasit e vet, por ishte një ushtri më tepër mercenarësh, të armatosur më së miri dhe të udhëhequr nga një strateg i talentuar, por që kishte hyrë në një aventurë ushtarake. Pas dështimit të fushatës italike, Pirroja u përpoq të shfrytëzonte në favor të tij gjendjen e krijuar në Ballkan. Së pari, vendosi të shtinte në dorë Maqedoninë. Në vitin 274 p.e.sonë ai hyri në luftë me sundimtarin e saj Antigon Gonatën, i cili sa kohë që Pirroja luftonte në Itali, kishte arritur suksese në konsolidimin e pushtetit të tij qoftë në Maqedoni, qoftë dhe mbi një pjesë të Greqisë. Ai arriti të pushtojë një territor të gjerë të Maqedonisë. Antigonit i mbeti vetëm pjesa në lindje të lumit Vardar. Ishte e qartë se epirotët nuk mund të bëheshin zot të tërë Maqedonisë sa kohë që Antigoni mbante akoma në dorë Maqedoninë bregdetare dhe rrugët e komunikacionit detar. Në këto rrethana Pirroja vendosi ta luftonte kundërshtarin në Peloponez, i cili gjendej nën kontrollin e tij. Në vitin 272 p.e.sonë, pa siguruar ende mirë pozitat e tij në tokat e pushtuara të Maqedonisë, ai arriti në Lakoni. Këtu iu desh të përballonte presionin e forcave spartane dhe maqedone të bashkuara kundër rrezikut epirot. Pasi korri një sërë fitoresh të reja, Pirroja sulmoi më në fund Spartën dhe Argosin, me të cilat zhvilloi luftime të ashpra, por pa rezultate. Gjatë përleshjeve në rrugët e Argosit, Pirroja u plagos dhe ashtu siç ishte i dërrmuar, ra në duart e kundërshtarëve, të cilët e vranë. Ushtria epirote e mbetur pa prijës qe çorganizuar dhe më në fund u shpartallua. Me luftërat e tij pushtuese në Ballkan, Itali dhe në Sicili, Pirroja e rriti shumë fuqinë politike të shtetit epirot dhe autoritetin e tij në botën mesdhetare. Gjatë sundimit të tij, Epiri arriti të bëhet një nga shtetet më të fuqishme të kohës helenistike. Në këto luftëra Pirroja pati përkrahjen e plotë të aristokracisë e të skllavopronarëve epirotë, gjithnjë të etshëm për pushtime e lavdi, kurse si mbështetje kishte ushtrinë e vet të stërvitur mirë, të përbërë kryesisht nga fshatarë të lirë, të gatshëm për të luftuar, meqë lufta për ta ishte një mjet fitimi, burim plaçke dhe pasurie. Në këto suksese të veprimeve ushtarake ndikoi edhe situata e jashtme e favorshme për të, dhe pikërisht turbullirat e anarkia që krijoheshin herë pas here në shtetet fqinje nga rrethanat e ndryshme politike. Këto suksese të shpejta luftarake, megjithëse jo të qëndrueshme, i duhen atribuar në një farë mase dhe vetë manovrimit taktik, të përsosur për atë kohë, të forcave ushtarake gjatë luftimit, që ishte kryesisht meritë e aftësive të shquara taktiko-luftarake të Pirros. Fitoret e njëpasnjëshme dhe guximi i tij i provuar në beteja të shumta, e rritën së tepërmi autoritetin e Pirros në sy të bashkëluftëtarëve të vet dhe e forcuan aq shumë pushtetin e tij, sa që arriti të sundonte dhe të vepronte i lirë nga çdo kufizim kushtetues i aleancës epirote mbi territoret e pushtuara. Në këtë drejtim ai shkoi aq larg sa caktoi, siç duket, edhe fëmijët e tij si mbretër trashëgimtarë në Itali dhe në Sicili. Në këto vende Pirroja preu, në kundërshtim me kushtetutën federative epirote, edhe monedha ari e argjendi personale me legjendë “Mbreti Pirro”; por ato, siç kuptohet nga mungesa e tyre në trevat e Epirit, nuk duhet të jenë lejuar të qarkullonin brenda territorit të Aleancës, ku vazhdonin të kishin vlerë vetëm prerjet tradicionale të Federatës së epirotëve. Në qoftë se në territoret e pushtuara Pirroja sillej si monark i pakufizuar, brenda Aleancës ai mbetej ashtu si dhe më parë mbret i molosëve dhe udhëheqës me pushtet të kufizuar i Federatës epirote. Pirroja qe një nga strategët më të mëdhenj të kohës helenistike. Kur e pyetën njërin nga shokët e Aleksandrit të Maqedonisë, se kush ishte tani strategu më i shquar, ai iu përgjigj: “Pirroja kur të arrijë moshën e pjekurisë”. Ndërsa më vonë Hanibali, një ndër komandantët më të përmendur të botës antike, i dha Pirros vendin e dytë pas Aleksandrit, kurse vetes vendin e tretë. Pirroja qe njëkohësisht dhe teoricien i madh në artin ushtarak, por planet e tij të gjera nuk ishin gjithnjë të studiuara dhe kishin karakterin e aventurave ushtarake. Talenti i tij ushtarak nuk plotësohej me largpamjen e një politikani të matur dhe të pjekur. Synimet e tij ambicioze u bënë pa llogaritur mirë tendencat e zhvillimit të vrullshëm ekonomik dhe politik të shtetit të ri romak dhe potencialin ushtarak të tij, si dhe mundësitë e kufizuara materiale e njerëzore të Aleancës Epirote. Për këtë arsye dhe humbja përfundimtare e Pirros në këtë ndërmarrje të madhe përtej Adriatikut qe një përfundim i natyrshëm dhe i pashmangshëm. === Fundi i sistemit monarkik në Epir === Pas vdekjes së Pirros, Aleanca Epirote filloi gradualisht të humbiste fuqinë e saj të mëparshme politike dhe ushtarake. Me gjithë përpjekjet e bëra për të ruajtur zotërimet e mëparshme në Maqedoni, në Greqi dhe në Iliri, ajo qe e detyruar më në fund të tërhiqej prej tyre. Trashëgimtarit të Pirros, Aleksandrit, që në fillim iu imponua një luftë e rrezikshme nga mbreti i ilirëve Mytili, të cilën më vështirësi mundi ta përballonte. Kurse Demetri II, e detyroi atë të hiqte dorë jo vetëm nga Maqedonia, por për një kohë dhe nga vetë Epiri, mbi të cilin vendosi kontrollin e tij. Pasi qe rikthyer në atdhe me ndihmën e etolëve, Aleksandri u përpoq edhe një herë që të rimëkëmbte fuqinë e dikurshme të Aleancës Epirote por më kot, pasi ajo kishte marrë tatëpjetën. Në vitet 30 të shek. III p.e.sonë, Mbretëria Epirote përjetoi periudhën e fundit të ekzistencës së saj, e mbërthyer në një krizë të ashpër, e cila rrëmbimthi e çoi deri në brerjen e themeleve të regjimit monarkik. Depërtimi gjithnjë e më i thellë i skllavopronarisë në fshatin epirot, po shkatërronte dhe po shpronësonte përherë e më shumë prodhuesit e vegjël të lirë fshatarë, që dikur përbënin masën kryesore dhe më energjike të ushtrisë federative epirote dhe çoi në dobësimin e fuqisë dhe të kompaktësisë ushtarake. Kjo krizë e brendshme u acarua dhe më tepër nga situatat e jashtme jo të favorshme për Aleancën Epirote. Përreth saj vepronin tani shtete të tilla të fuqishme, si Maqedonia, Lidhja Etole dhe Shteti ilir, të cilët kërkonin secili të fusnin nën kontrollin e vet Epirin, meqë ai zinte një pozitë kyçe në planet e politikës së tyre pushtuese. Në këto situata sundimtarët epirotë u treguan të paaftë të qeverisnin vendin. Aristokracia epirote, duke parë më në fund se ata nuk ishin më në gjendje të mbronin dhe të përkrahnin si dikur qëllimet e saj, e shfrytëzoi pakënaqësinë e popullit për t’i dhënë fund njëherë e përgjithmonë regjimit të vjetëruar monarkik në Epir. Ajo e realizoi këtë me vrasjen në vitin 234/233 p.e.sonë të mbretëreshës Deidames, që ishte dhe sundimtarja e fundit prej dy shekujsh e dinastisë së Ajakidëve. == Lidhja Epirote == === Organizimi i Lidhjes Epirote dhe karakteri i saj === Kur kontradiktat e thella politike çuan në përmbysjen e regjimit monarkik në Epir, Aleanca Epirote që deri në atë kohë ekzistonte si një formë shtetërore federative nën hegjemoninë e mbretërve molosë, reformohet tani mbi një bazë të re republikane, pak a shumë sipas modelit të Lidhjes fqinje etole, duke u quajtur dhe Lidhja Epirote. Kjo ishte një lidhje politike që u siguronte të drejta të gjitha bashkësive të veçanta epirote që bënin pjesë në të dhe që ruanin, në kuadrin e kësaj federate, vetëqeverisjen e brendshme të tyre. Pra, edhe këtu si më parë mbetej parimi federativ i shtetit, por tani i bazuar mbi një konstitucion të ri, që nuk njihte më privilegje apo hegjemoni të ndonjërit prej anëtarëve të saj, siç ndodhte në Aleancën e mëparshme, ku kryesonte mbreti i molosëve. Në këtë aspekt Lidhja paraqitej si një formë më e lartë shtetërore, më kompakte dhe operative. Të gjithë anëtarët e saj kishin një shtetësi dhe njiheshin zyrtarisht me emrin e përbashkët epirotë. Lidhja, ashtu sikurse dhe aleanca epirote ruante të drejtën të merrte vendime në emër të të gjithë epirotëve, pavarësisht se kishte edhe bashkësi që qëndronin ende jashtë saj, siç ishin p.sh. kasopiasët dhe athamanët. Organi më i lartë i Lidhjes ishte Kuvendi i Përgjithshëm me fuqi të mëdha këshillimore dhe vendimore, që nuk ishte i pranishëm, (të paktën nuk është provuar ende), në federatën e mëparshme monarkike. Këtu mund të merrnin pjesë të gjithë nënshtetasit e saj të lirë. Kuvendi zgjidhte magjistratët federativë dhe vendoste mbi çështje të karakterit politik, ushtarak, ekonomik e shoqëror. Kështu ai vendoste për luftë ose për paqe, për thirrjen e popullit nën armë, për aleanca me shtetet e tjera, për të zgjedhur dhe për të ftuar delegacione, për t’u dhënë të huajve të drejta qytetarie, pronësie etj. Ai ushtronte dhe funksionet e instancës më të lartë gjyqësore. Organi më i lartë ekzekutiv ishte Këshilli i Lidhjes, që përbëhej nga përfaqësues të zgjedhur të anëtarëve të saj. Në krye të këshillit qëndronte kolegji prej tre strategëve që duhet të përfaqësonin ndoshta të tri grupet më të mëdha etnike të Epirit: molosët, kaonët dhe thesprotët. Por mbi ta dominonte vetëm njëri, i ngarkuar me funksionin e komandantit ushtarak, funksion të cilin e ushtronte më parë mbreti i molosëve. Nëpunës të tjerë të Lidhjes ishin dhe sekretari i këshillit, hiparku, komandanti i kalorësisë etj. Kryeqyteti i Lidhjes tani u bë Foinike, kryeqendra e Kaonisë. Këtu mblidhej zakonisht dhe Këshilli i Lidhjes, megjithëse të tilla mbledhje, siç duket, organizoheshin edhe në qytete të tjera të Epirit. === Zhvillimi ekonomik dhe politik i Epirit në kohën e Republikës (234/233 - 168 p.e.sonë) === Që në fillim të veprimtarisë së saj Lidhja u ndodh përpara vështirësive të mëdha të shkaktuara nga situata të brendshme dhe të jashtme jo të favorshme për të. Territorialisht ajo qe rrëgjuar afërsisht në kufijtë e shtetit epirot përpara sundimit të Pirros. Kështu nuk bënin më pjesë në të: Ambrakia, Kasopia dhe Athamania. Megjithatë, ajo mori një sërë masash për riorganizimin administrativ dhe ushtarak të vendit. Lidhja vuri dorë në sistemin e mëparshëm monetar të vendit. Të gjitha këto pasqyrojnë qartë ndryshimet që u bënë në organizimin e brendshëm politik dhe në zhvillimin ekonomik të vendit. Në periudhën e Republikës së Epirit u vu në qarkullim një masë e madhe monedhash, më e madhe se asnjëherë tjetër në Epir, prej bronzi dhe prej argjendi. Disa tipa të këtyre monedhave u përmbahen simboleve të vjetra të përdorura që më parë nga Lidhja Molose apo Aleanca Epirote, megjithëqë ishin në përshtatje edhe me një varg simbolesh të Aleksandrit dhe të Pirros të prera jashtë Epirit. Por, në monedhat e federatës republikane të Epirit shënohen për të parën herë edhe emrat e nëpunësve të lartë, që ka mundësi të lidhen dhe me strategët eponym të Lidhjes. Nuk dihet gjithashtu me saktësi se ku mund të jenë prerë këto monedha; supozohet të jenë prerë në Dodonë ndoshta dhe në Foinike, por nuk përjashtohet mundësia që një nga vendprerjet e tyre të ketë qenë dhe Antigonea, ku janë zbuluar tani së fundi monedha të pavulosura si dhe shufra bronzi për nxjerrjen e tyre. Përsa i përket zonës së qarkullimit të monedhave të Lidhjes Epirote, ato përhapjen më të madhe e kanë pasur brenda trevave të Epirit dhe sidomos në zonat veriore të tij. Pak prej tyre janë gjetur në Greqi e në Maqedoni, por kanë qarkulluar në sasira të konsiderueshme në qytetet dhe krahinat e Ilirisë së Jugut, sidomos në ato kufitare me Epirin. Kjo tregon se midis këtyre trevave fqinje në çerekun e fundit të shek. III dhe në fillim të shek. II p.e.sonë ekzistonin marrëdhënie të rregullta dhe intensive tregtare, që shprehen edhe në afërsitë stilistike dhe tipologjike të disa monedhave republikane epirote me ato të Amantisë, të Orikut, të Apolonisë etj. Qytetet epirote, nga pikëpamja e sistemit të fortifikimit, urbanistikës, strukturës së ekonomisë dhe tipareve të kulturës ngjanin shumë me qytetet bashkëkohëse ilire; puna e skllevërve zinte një vend të rëndësishëm. Historiani grek Polibi duke përshkruar me hollësi pushtimin e Foinikes nga ilirët në vitin 228 p.e.sonë, thotë se sipas marrëveshjes së paqes, epirotët e lirë qenë liruar me anë shpërblimesh, ndërsa skllevërit e qytetit, ilirët i morën me vete së bashku me pasuritë e tjera, prej të cilave Teuta mbeti shumë e kënaqur. Të dhëna të shumta për format klasike të skllavopronarisë në qytetet epirote të kohës helenistike, ofrojnë dhe materialet epigrafike të zbuluara kryesisht në Dodonë e në Butrot. Vetëm në hyrjen perëndimore të teatrit të Butrotit janë afishuar të skalitura në blloqet e gurëve, 29 akte lirimi. Sipas këtyre dekreteve shpallen të lirë rreth 400 skllevër, pjesa më e madhe e të cilëve vinte nga sferat e prodhimit, midis të cilëve gjysma ishin gra. Në kohën e Republikës një rol të madh në jetën ekonomike dhe politike të vendit filluan të lozin qytetet e trevave veriore të Epirit. Foinike, sipas Polibit, dallohet në këtë kohë si qyteti më i fuqishëm dhe më i pasur i Epirit, ndërsa të dhënat arkeologjike të fituara në këto vitet e fundit në Antigone e paraqesin këtë qytet të madh, me një sistem të fuqishëm fortifikimi dhe me një planimetri shumë të rregullt urbanistike (sistemi hipodamik). Në këtë qytet funksiononin punishte të veçanta të specializuara në degë të ndryshme të zejtarisë dhe zhvillohej një veprimtari e gjerë tregtare, rrezja e shtrirjes të së cilës arrinte deri në brigjet e Mesdheut Lindor dhe Perëndimor. Në politikën e jashtme, Lidhja Epirote që në fillim u tregua e paqëndrueshme dhe nuk kishte fuqi të mjaftueshme për të përballuar presionin diplomatik dhe ushtarak të shteteve fqinje dhe konkretisht të lidhjes etole në jug, të Maqedonisë në lindje, shtetit ilir në veri dhe atij romak në perëndim. E ndodhur në një pozitë tepër kyçe midis këtyre shteteve rivale, me një potencial të madh ekonomik dhe ushtarak, ajo u tërhoq më tepër pas politikës së aleancave dhe të qëndrimit asnjanës, që e çuan më vonë Epirin në humbjen e pavarësisë së tij të plotë ekonomike dhe politike. Në fillim Lidhja Epirote pati marrëdhënie të mira me etolët. Në vitin 230 p.e.sonë, kur asaj iu imponua një luftë e rrezikshme nga ilirët, të cilët për një kohë e pushtuan dhe kryeqytetin Foinike, qenë pikërisht etolët ata që bashkë me akejtë e ndihmuan aleaten e tyre që të përballonte këtë provë të vështirë. Por kjo ngjarje e tronditi aq shumë Epirin sa bëri që Lidhja të ndryshonte menjëherë politikën e saj kundrejt etolëve, duke hyrë në aleancë me kundërshtarët e tyre, me shtetin ilir, të kryesuar nga Teuta dhe pak më vonë me atë maqedon, në krye të të cilit qëndronte Antigon Dosoni. Madje në vitet 219-217 p.e.sonë, epirotët e ndihmuan aktivisht pasardhësin e Dosonit, Filipin V kundër etolëve. Por këtë veprim ata e paguan shtrenjtë, pasi etolët duke kundërvepruar, hynë në Epir dhe shkretuan pjesë të tëra të tij duke mos kursyer as vetë Dodonën që ishte qendër e rëndësishme kulti. Edhe pas këtyre ngjarjeve Epiri e përkrahu Maqedoninë, madje edhe atëhere kur Roma hyri në luftë e vendosur për të zhdukur këta rivalë të fuqishëm të saj në Ballkan. Në vitin 205 p.e.sonë, Lidhja bëhet ndërmjetëse midis palëve ndërluftuese për vendosjen e një paqeje, që u nënshkrua në Foinike, për të cilën më tepër ishte e interesuar Maqedonia. Në luftën e dytë maqedono-romake, Epiri u përpoq të ruante asnjanësinë midis Maqedonisë dhe Romës dhe të ndërmjetësonte rishtas në vitin 198 p.e.sonë për një paqe midis tyre, por kësaj radhe pa dobi, meqenëse kërkesat romake qenë të rënda për Filipin. Në këtë kohë tek një pjesë e epirotëve filluan të shfaqeshin tendencat e para për të përkrahur hapur Romën. Ndihma që u dha romakëve Karopsi, një prijës i kaonëve, për të thyer qëndresën e ushtrisë maqedone, e cila kishte zënë grykën e Vjosës midis maleve të Trebeshinit dhe Dhembelit, qe mjaft domethënëse në këtë drejtim dhe i kushtoi humbje të mëdha Filipit. Këto tendenca proromake u shfaqën më qartë, në prag të luftës së tretë maqedone. Të deleguar nga Roma erdhën në Epir dhe kërkuan nga Kuvendi i epirotëve, që ishte mbledhur në qytetin bregdetar Gitana (akoma i paidentifikuar), të përkrahte Romën në luftën e saj përfundimtare me Maqedoninë. Ky presion diplomatik i vuri në lëvizje përkrahësit e Romës në Epir. Mirëpo këta duke dashur t’i imponojnë këshillit të Lidhjes politikën e aleancës me Romën, ngjallën kundërshtimin e një pjese të anëtarëve të saj dhe në mënyrë të veçantë të molosëve, të cilët kërkonin të ruhej si dhe më parë politika e ekuilibrit midis palëve ndërluftuese, në sajë të së cilës Epiri kishte shpëtuar deri tani pa u dëmtuar. Më vonë këto kundërshtime dhe intriga të brendshme, çuan në dobësimin e unitetit të veprimit të Lidhjes. Në vitin 170 p.e.sonë molosët qenë hedhur më në fund definitivisht nga ana e Perseut, ndërsa kaonët e thesprotët u radhitën në luftë përkrah romakëve. Në këto veprime arbitrare dhe të kundërta, Lidhja Epirote në fakt e humbi pavarësinë dhe funksionin drejtues të saj. Fatin e Epirit duhet ta vendoste tani lufta dhe rrjedhimet qenë katastrofike sidomos për krahinat që gjatë saj mbajtën qëndrim antiromak. Në vitin 169 p.e.sonë krahina të tëra të Epirit u shkretuan, rreth 70 qytete të tij u plaçkitën dhe u dogjën nga pushtuesit romakë, ndërsa 150 000 veta u kthyen në skllevër. Një numër i madh epirotësh të shquar u dërguan në Itali. Pas vitit 168 p.e.sonë, vetëm disa krahina që përkrahën Romën në luftën e saj kundër Perseut ruajtën një farë autonomie formale; ato u riorganizuan në një Lidhje të re epirote, gjeografikisht të kufizuar, të quajtur sipas të dhënave epigrafike Lidhja e epirotëve përreth Foinikes, por që më vonë do të përmendet vetëm si Lidhja Epirote. Qendra e jetës ekonomike dhe politike e kësaj Lidhjeje, qe përqendruar kryesisht në Foinike, por përveç Foinikes kishte edhe qendra të tjera të rëndësishme si Pandosia e Dodona, të cilat prenë në këtë kohë monedhat e tyre me legjendën e “Epirotëve”, por pa emra nëpunësish, siç ishin, p.sh. ato të prera nga Lidhja republikane para vitit 168 p.e.sonë. Lidhja Epirote përreth Foinikes u krijua si një njësi kinse autonome politike-administrative dhe ekonomike, por ndër rrethana pushtimi dhe nën kontrollin drejtpërdrejt të Romës, të cilin ajo e ushtronte përmes njerëzve të besueshëm në Epir. Kjo Lidhje e vazhdoi ekzistencën e saj, pavarësisht se politikisht nuk pati ndonjë rëndësi, deri në vitin 148 p.e.sonë, kur, bashkë dhe me pjesën tjetër të Epirit që kishte mbetur jashtë kësaj Lidhjeje, hyri më në fund në sferën e administrimit të provincës maqedone të porsakrijuar, ashtu sikurse dhe krahinat e tjera të Ilirisë të Jugut, në jug të lumit Mat. [[Kategoria:Iliria]] [[Kategoria:Epiri i lashtë]] [[Kategoria:Historia antike e Ballkanit]] 2sbickr1i892ixlsr1110213ldzfz8o 0 40617 2978583 2891786 2026-05-08T12:32:24Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978583 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Naim Kryeziu | birth_date = 4 janar 1918 | birth_place = [[Gjakova]], [[Mbretëria Jugosllave]] | death_date = 20 mars 2010 | death_place = [[Roma]], [[Italia|Itali]] | position = [[Mesfushori|Mesfushor anësor]] | years1 = 1933–1939| caps1 = ? | clubs1 = [[KF Tirana]] | goals1 = ? | years2 = 1939–1947| caps2 = 122| clubs2 = [[A.S. Roma|AS Roma]]| goals2 = 27 | years3 = 1947–1952| caps3 = 168| clubs3 = [[S.S.C. Napoli|Napoli]]| goals3 = 39 | manageryears1 = 1963 | managerclubs1 = [[A.S. Roma|AS Roma]] }} '''Naim Krieziu''' ([[Gjakovë]], [[4 janar]] [[1918]] - [[Romë]], [[20 mars]] [[2010]]) ishte futbollist shqiptar nga Kosova, i famshëm në [[Itali]] gjat viteve [[1940]] dhe [[1950]]. Naim Kryeziu ishte sulmues i Sport klub Tirana me të cilin arriti të bëhëj kampion i Shqipërisë në vitin 1939; fitues i Kupës së Shqipërisë 1938-39. Debutimi në Serie A më 10/03/1940: Roma-Bari 4-2 (java XXII), në skuadrën e Barit luante [[Riza Lushta]]: një tjetër futbollist shqiptar, Lushta shënon për Barin golin e barazimit 1-1 që ishte edhe goli i tij i parë. Naim Kryeziu ka qenë, padyshim futbollisti shqiptar ndër më të mëdhenjtë bashkë me Riza Lushtën nga mesi i viteve tridhjetë deri në gjysmën e dytë të viteve dyzet. Ata bënë emër jo vetëm me titullin e Kampionit të Italisë fituar nga Kryeziu me Romën më 14 qeshor 1942. Në vitin 1946 Ludovik Jakova, zëvendëstrajner i Kombëtares shqiptare të futbollit në krijim e sipër, erdhi dy herë në Itali për të bindur Kryeziun të luaj në edicionin e VIII të Kampionatit Ballkanik. Për detyrime kontraktuale nuk mundi të pranonoj, megjithatë Kombëtarja shqiptare e zuri vendin e parë në manifestimin e parë të Kombëtareve të pasluftës. Kryeziu u bë trajner profesionist i kategorisë së parë: zëvendëstrajner i Romës nga viti 1962 deri më 1965 dhe titullar për gjashtë muaj në edicionin 1963-64, para se të mbërrinte spanjolli Luis Mirò; periudhë e mjaftueshme që Kryeziu të përgatiste skuadrën që do të fitonte Kupën e Italisë. Sot Kryeziu është në Panteonin e lojtarëve më të famshëm të Romës. Emrin e tij mban sot stadiumi i Gjakovës. Ai ka luajtur për ekipin [[A.S. Roma]] me të cilin ka fituar titullin e kampionit në sezonin 1941-42 dhe gjithashtu ka luajtur me ekipin [[S.S.C. Napoli|A.C. Napoli]] nga viti 1939 gjer në vitin 1953. Ai gjithashtu ka qene trajner i ekipit A.S. Roma në vitet e 1960ta dhe drejtor i përgjithshëm, detyrë në të cilën e zbuloi talentin [[Giuseppe Giannini]] kur ai luante për ekipin Frattocchie Marino). Naim Krieziu vdiq më [[20 mars]] [[2010]] në Romë në moshën 92 vjeçare. ==Lidhje të jashtme== *[http://www.asrtalenti.altervista.org/index.php?a=krieziu.htm Profili] [[Kategoria:Lindje 1918]] [[Kategoria:Vdekje 2010]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjakova]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në A.S. Roma]] [[Kategoria:Trajnerë në A.S. Roma]] ccf8zupihr0vho6cln8lbc1ygdw0kty 2978584 2978583 2026-05-08T12:34:02Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978584 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Naim Kryeziu | birth_date = 4 janar 1918 | birth_place = [[Gjakova]], [[Mbretëria Jugosllave]] | death_date = 20 mars 2010 | death_place = [[Roma]], [[Italia|Itali]] | position = [[Mesfushori|Mesfushor anësor]] | years1 = 1933–1939| caps1 = ? | clubs1 = [[KF Tirana]] | goals1 = ? | years2 = 1939–1947| caps2 = 122| clubs2 = [[A.S. Roma|AS Roma]]| goals2 = 27 | years3 = 1947–1952| caps3 = 168| clubs3 = [[S.S.C. Napoli|Napoli]]| goals3 = 39 | manageryears1 = 1963 | managerclubs1 = [[A.S. Roma|AS Roma]] }} '''Naim Krieziu''' ([[Gjakovë]], [[4 janar]] [[1918]] - [[Romë]], [[20 mars]] [[2010]]) ishte futbollist shqiptar nga Kosova, i famshëm në [[Itali]] gjat viteve [[1940]] dhe [[1950]]. Naim Kryeziu ishte sulmues i Sport klub Tirana me të cilin arriti të bëhëj kampion i Shqipërisë në vitin 1939; fitues i Kupës së Shqipërisë 1938-39. Debutimi në Serie A më 10/03/1940: Roma-Bari 4-2 (java XXII), në skuadrën e Barit luante [[Riza Lushta]]: një tjetër futbollist shqiptar, Lushta shënon për Barin golin e barazimit 1-1 që ishte edhe goli i tij i parë. Naim Kryeziu ka qenë, padyshim futbollisti shqiptar ndër më të mëdhenjtë bashkë me Riza Lushtën nga mesi i viteve tridhjetë deri në gjysmën e dytë të viteve dyzet. Ata bënë emër jo vetëm me titullin e Kampionit të Italisë fituar nga Kryeziu me Romën më 14 qeshor 1942. Në vitin 1946 Ludovik Jakova, zëvendëstrajner i Kombëtares shqiptare të futbollit në krijim e sipër, erdhi dy herë në Itali për të bindur Kryeziun të luaj në edicionin e VIII të Kampionatit Ballkanik. Për detyrime kontraktuale nuk mundi të pranonoj, megjithatë Kombëtarja shqiptare e zuri vendin e parë në manifestimin e parë të Kombëtareve të pasluftës. Kryeziu u bë trajner profesionist i kategorisë së parë: zëvendëstrajner i Romës nga viti 1962 deri më 1965 dhe titullar për gjashtë muaj në edicionin 1963-64, para se të mbërrinte spanjolli Luis Mirò; periudhë e mjaftueshme që Kryeziu të përgatiste skuadrën që do të fitonte Kupën e Italisë. Sot Kryeziu është në Panteonin e lojtarëve më të famshëm të Romës. Emrin e tij mban sot stadiumi i Gjakovës. Ai ka luajtur për ekipin [[A.S. Roma]] me të cilin ka fituar titullin e kampionit në sezonin 1941-42 dhe gjithashtu ka luajtur me ekipin [[S.S.C. Napoli|A.C. Napoli]] nga viti 1939 gjer në vitin 1953. Ai gjithashtu ka qene trajner i ekipit A.S. Roma në vitet e 1960ta dhe drejtor i përgjithshëm, detyrë në të cilën e zbuloi talentin [[Giuseppe Giannini]] kur ai luante për ekipin Frattocchie Marino). Naim Krieziu vdiq më [[20 mars]] [[2010]] në Romë në moshën 92 vjeçare. ==Lidhje të jashtme== *[http://www.asrtalenti.altervista.org/index.php?a=krieziu.htm Profili] {{DEFAULTSORT:Kryeziu, Naim}} [[Kategoria:Lindje 1918]] [[Kategoria:Vdekje 2010]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjakova]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në A.S. Roma]] [[Kategoria:Futbollistë në S.S.C. Napoli]] [[Kategoria:Trajnerë në A.S. Roma]] d53gjfezfajw2zbra2x2ujwbc1pp0zs 2978585 2978584 2026-05-08T12:34:52Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[Naim Krieziu]] te [[Naim Kryeziu]] 2978584 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Naim Kryeziu | birth_date = 4 janar 1918 | birth_place = [[Gjakova]], [[Mbretëria Jugosllave]] | death_date = 20 mars 2010 | death_place = [[Roma]], [[Italia|Itali]] | position = [[Mesfushori|Mesfushor anësor]] | years1 = 1933–1939| caps1 = ? | clubs1 = [[KF Tirana]] | goals1 = ? | years2 = 1939–1947| caps2 = 122| clubs2 = [[A.S. Roma|AS Roma]]| goals2 = 27 | years3 = 1947–1952| caps3 = 168| clubs3 = [[S.S.C. Napoli|Napoli]]| goals3 = 39 | manageryears1 = 1963 | managerclubs1 = [[A.S. Roma|AS Roma]] }} '''Naim Krieziu''' ([[Gjakovë]], [[4 janar]] [[1918]] - [[Romë]], [[20 mars]] [[2010]]) ishte futbollist shqiptar nga Kosova, i famshëm në [[Itali]] gjat viteve [[1940]] dhe [[1950]]. Naim Kryeziu ishte sulmues i Sport klub Tirana me të cilin arriti të bëhëj kampion i Shqipërisë në vitin 1939; fitues i Kupës së Shqipërisë 1938-39. Debutimi në Serie A më 10/03/1940: Roma-Bari 4-2 (java XXII), në skuadrën e Barit luante [[Riza Lushta]]: një tjetër futbollist shqiptar, Lushta shënon për Barin golin e barazimit 1-1 që ishte edhe goli i tij i parë. Naim Kryeziu ka qenë, padyshim futbollisti shqiptar ndër më të mëdhenjtë bashkë me Riza Lushtën nga mesi i viteve tridhjetë deri në gjysmën e dytë të viteve dyzet. Ata bënë emër jo vetëm me titullin e Kampionit të Italisë fituar nga Kryeziu me Romën më 14 qeshor 1942. Në vitin 1946 Ludovik Jakova, zëvendëstrajner i Kombëtares shqiptare të futbollit në krijim e sipër, erdhi dy herë në Itali për të bindur Kryeziun të luaj në edicionin e VIII të Kampionatit Ballkanik. Për detyrime kontraktuale nuk mundi të pranonoj, megjithatë Kombëtarja shqiptare e zuri vendin e parë në manifestimin e parë të Kombëtareve të pasluftës. Kryeziu u bë trajner profesionist i kategorisë së parë: zëvendëstrajner i Romës nga viti 1962 deri më 1965 dhe titullar për gjashtë muaj në edicionin 1963-64, para se të mbërrinte spanjolli Luis Mirò; periudhë e mjaftueshme që Kryeziu të përgatiste skuadrën që do të fitonte Kupën e Italisë. Sot Kryeziu është në Panteonin e lojtarëve më të famshëm të Romës. Emrin e tij mban sot stadiumi i Gjakovës. Ai ka luajtur për ekipin [[A.S. Roma]] me të cilin ka fituar titullin e kampionit në sezonin 1941-42 dhe gjithashtu ka luajtur me ekipin [[S.S.C. Napoli|A.C. Napoli]] nga viti 1939 gjer në vitin 1953. Ai gjithashtu ka qene trajner i ekipit A.S. Roma në vitet e 1960ta dhe drejtor i përgjithshëm, detyrë në të cilën e zbuloi talentin [[Giuseppe Giannini]] kur ai luante për ekipin Frattocchie Marino). Naim Krieziu vdiq më [[20 mars]] [[2010]] në Romë në moshën 92 vjeçare. ==Lidhje të jashtme== *[http://www.asrtalenti.altervista.org/index.php?a=krieziu.htm Profili] {{DEFAULTSORT:Kryeziu, Naim}} [[Kategoria:Lindje 1918]] [[Kategoria:Vdekje 2010]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjakova]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në A.S. Roma]] [[Kategoria:Futbollistë në S.S.C. Napoli]] [[Kategoria:Trajnerë në A.S. Roma]] d53gjfezfajw2zbra2x2ujwbc1pp0zs 0 48230 2978631 2975974 2026-05-08T16:16:09Z Gajtako 178569 2978631 wikitext text/x-wiki {{InterMovie |Emri=Udha e shkronjave |TitullFilm=Udha e shkronjave |TitullOrg=Udha e shkronjave |VendiProd=[[Shqipëri]] |VitiProd=1978 |Minuta= |Gjuha=[[Shqip]] |Genre= |Mosha= ≥12 |Regjisori= [[Vladimir Prifti]] |Skenari= [[Peçi Dado]] [[Vladimir Prifti]] |Romani= [[Dhimitër Shuteriqi]] |Kompozitori= [[Kujtim Laro]] |Kamera= [[Pali Kuke]] |DrejtorArt= [[Besnik Kaltanji]] |Producenti= [[TVSH]] Televizioni Shqiptare |Aktori1=[[Sandër Prosi]] |Aktori2=[[Bujar Lako]] |Aktori3=[[Ndrekë Luca]] |Aktori4= |Aktori5= |Aktori6= |Aktori7= |Aktori8= |}} '''"Udha e shkronjave"''' është titulli i filmit artistik shqiptar, prodhimi vitit 1978 nga stafi i radio televizioni shqiptar, R.T.V SH. Filmi është prodhuar sipas skenarit të tregimit të [[Dhimitër Shuteriqi]]t, " Buka dhe thika". ==Interpretojne:== * [[Sandër Prosi]], mësues Todri * [[Bujar Lako]], Tunxhi * [[Ndrekë Luca]], Ndrio * [[Agim Qirjaqi]], * [[Vangjo Grabocka]], * [[Muhamet Sherri]], * [[Luftar Pajo]], Hanxhiu == Fabula == Mësues Dhaskal Todri, një patriot, i cili kishte ardhur nga jashtë shtetit, kishte lënë gjithë pasurinë e tij për të sjellë në Shqiperi nje ngarkesë me shkronja tunxhi dhe krijimin e shtypshkronjës së parë. Me kthimin e tij në atdhe, ''armiqtë'' e tij nuk ishin të kënaqur. Karvanxhiu i thjeshtë që e shoqëronte ngarkesën nuk arrin ta kuptojë dot patriotin, se përse kishte kaq shumë vlerë e gjithë kjo. Mësues Todri nuk pati mundësinë të arrijë në vendlindje pasi armiqtë e gjuhës shqipe e vrasin mësuesin patriot. [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma 1978]] 4nggsggojr7yl8wte9lz9mfdhe9548j 2978634 2978631 2026-05-08T16:31:34Z Gajtako 178569 Shtova informacion 2978634 wikitext text/x-wiki {{InterMovie |Emri=Udha e shkronjave |TitullFilm=Udha e shkronjave |TitullOrg=Udha e shkronjave |VendiProd=[[Shqipëri]] |VitiProd=1978 |Minuta= |Gjuha=[[Shqip]] |Genre= |Mosha= ≥12 |Regjisori= [[Vladimir Prifti]] |Skenari= [[Peçi Dado]] [[Vladimir Prifti]] |Romani= [[Dhimitër Shuteriqi]] |Kompozitori= [[Kujtim Laro]] |Kamera= [[Pali Kuke]] |DrejtorArt= [[Besnik Kaltanji]] |Producenti= [[TVSH]] Televizioni Shqiptare |Aktori1=[[Sandër Prosi]] |Aktori2=[[Bujar Lako]] |Aktori3=[[Ndrekë Luca]] |Aktori4= |Aktori5= |Aktori6= |Aktori7= |Aktori8= |}} '''"Udha e shkronjave"''' është një film artistik televiziv shqiptar, prodhimi vitit 1978 i [[Radio Televizioni Shqiptar|Radio Televizionit Shqiptar]] ([[Radio Televizioni Shqiptar|RTVSH]]). Regjisor i filmit është [[Vladimir Prifti]], me skenar të [[Peçi Dado|Peçi Dados]] dhe [[Vladimir Prifti|Vladimir Priftit]] sipas tregimit të [[Dhimitër Shuteriqi]]t, " Buka dhe thika" si dhe muzika nga [[Kujtim Laro]]. ==Interpretojne:== * [[Sandër Prosi]], mësues Todri * [[Bujar Lako]], Tunxhi * [[Ndrekë Luca]], Ndrio * [[Agim Qirjaqi]], * [[Vangjo Grabocka]], * [[Muhamet Sherri]], * [[Luftar Pajo]], Hanxhiu == Fabula == Mësues Dhaskal Todri, një patriot, i cili kishte ardhur nga jashtë shtetit, kishte lënë gjithë pasurinë e tij për të sjellë në Shqiperi nje ngarkesë me shkronja tunxhi dhe krijimin e shtypshkronjës së parë. Me kthimin e tij në atdhe, ''armiqtë'' e tij nuk ishin të kënaqur. Karvanxhiu i thjeshtë që e shoqëronte ngarkesën nuk arrin ta kuptojë dot patriotin, se përse kishte kaq shumë vlerë e gjithë kjo. Mësues Todri nuk pati mundësinë të arrijë në vendlindje pasi armiqtë e gjuhës shqipe e vrasin mësuesin patriot. [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma 1978]] kj2qrln4e7ltlb5f0g3w9s9nf4f5bgf 2978635 2978634 2026-05-08T16:32:12Z Gajtako 178569 2978635 wikitext text/x-wiki {{InterMovie |Emri=Udha e shkronjave |TitullFilm=Udha e shkronjave |TitullOrg=Udha e shkronjave |VendiProd=[[Shqipëri]] |VitiProd=1978 |Minuta= |Gjuha=[[Shqip]] |Genre= |Mosha= ≥12 |Regjisori= [[Vladimir Prifti]] |Skenari= [[Peçi Dado]] [[Vladimir Prifti]] |Romani= [[Dhimitër Shuteriqi]] |Kompozitori= [[Kujtim Laro]] |Kamera= [[Pali Kuke]] |DrejtorArt= [[Besnik Kaltanji]] |Producenti= [[TVSH]] Televizioni Shqiptare |Aktori1=[[Sandër Prosi]] |Aktori2=[[Bujar Lako]] |Aktori3=[[Ndrekë Luca]] |Aktori4= |Aktori5= |Aktori6= |Aktori7= |Aktori8= |}} '''Udha e shkronjave''' është një film artistik televiziv shqiptar, prodhimi vitit 1978 i [[Radio Televizioni Shqiptar|Radio Televizionit Shqiptar]] ([[Radio Televizioni Shqiptar|RTVSH]]). Regjisor i filmit është [[Vladimir Prifti]], me skenar të [[Peçi Dado|Peçi Dados]] dhe [[Vladimir Prifti|Vladimir Priftit]] sipas tregimit të [[Dhimitër Shuteriqi]]t, " Buka dhe thika" si dhe muzika nga [[Kujtim Laro]]. ==Interpretojne:== * [[Sandër Prosi]], mësues Todri * [[Bujar Lako]], Tunxhi * [[Ndrekë Luca]], Ndrio * [[Agim Qirjaqi]], * [[Vangjo Grabocka]], * [[Muhamet Sherri]], * [[Luftar Pajo]], Hanxhiu == Fabula == Mësues Dhaskal Todri, një patriot, i cili kishte ardhur nga jashtë shtetit, kishte lënë gjithë pasurinë e tij për të sjellë në Shqiperi nje ngarkesë me shkronja tunxhi dhe krijimin e shtypshkronjës së parë. Me kthimin e tij në atdhe, ''armiqtë'' e tij nuk ishin të kënaqur. Karvanxhiu i thjeshtë që e shoqëronte ngarkesën nuk arrin ta kuptojë dot patriotin, se përse kishte kaq shumë vlerë e gjithë kjo. Mësues Todri nuk pati mundësinë të arrijë në vendlindje pasi armiqtë e gjuhës shqipe e vrasin mësuesin patriot. [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma 1978]] 128dbvsdp04wmvequ84neodaw5bx698 2978680 2978635 2026-05-08T20:46:25Z ~2026-24207-76 186443 2978680 wikitext text/x-wiki {{InterMovie |Emri=Udha e shkronjave |TitullFilm=Udha e shkronjave |TitullOrg=Udha e shkronjave |VendiProd=[[Shqipëri]] |VitiProd=1978 |Minuta= |Gjuha=[[Shqip]] |Genre= |Mosha= ≥12 |Regjisori= [[Vladimir Prifti]] |Skenari= [[Peçi Dado]] [[Vladimir Prifti]] |Romani= [[Dhimitër Shuteriqi]] |Kompozitori= [[Kujtim Laro]] |Kamera= [[Pali Kuke]] |DrejtorArt= [[Besnik Kaltanji]] |Producenti= [[TVSH]] Televizioni Shqiptare |Aktori1=[[Sandër Prosi]] |Aktori2=[[Bujar Lako]] |Aktori3=[[Ndrekë Luca]] |Aktori4= |Aktori5= |Aktori6= |Aktori7= |Aktori8= |}} '''Udha e shkronjave''' është një film artistik televiziv shqiptar, prodhim i vitit 1978 i [[Radio Televizioni Shqiptar|Radio Televizionit Shqiptar]] ([[Radio Televizioni Shqiptar|RTVSH]]). Regjisor i filmit është [[Vladimir Prifti]], me skenar të [[Peçi Dado|Peçi Dados]] dhe [[Vladimir Prifti|Vladimir Priftit]] sipas tregimit të [[Dhimitër Shuteriqi]]t, " Buka dhe thika" si dhe muzika nga [[Kujtim Laro]]. ==Interpretojne:== * [[Sandër Prosi]], mësues Todri * [[Bujar Lako]], Tunxhi * [[Ndrekë Luca]], Ndrio * [[Agim Qirjaqi]], * [[Vangjo Grabocka]], * [[Muhamet Sherri]], * [[Luftar Pajo]], Hanxhiu == Fabula == Mësues Dhaskal Todri, një patriot, i cili kishte ardhur nga jashtë shtetit, kishte lënë gjithë pasurinë e tij për të sjellë në Shqiperi nje ngarkesë me shkronja tunxhi dhe krijimin e shtypshkronjës së parë. Me kthimin e tij në atdhe, ''armiqtë'' e tij nuk ishin të kënaqur. Karvanxhiu i thjeshtë që e shoqëronte ngarkesën nuk arrin ta kuptojë dot patriotin, se përse kishte kaq shumë vlerë e gjithë kjo. Mësues Todri nuk pati mundësinë të arrijë në vendlindje pasi armiqtë e gjuhës shqipe e vrasin mësuesin patriot. [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma 1978]] do8yjxv24zfwmjhbnqyh51xfl2xnt2d 0 61934 2978668 2848234 2026-05-08T19:18:09Z Torvalu4 40844 2978668 wikitext text/x-wiki '''Fjalor i gjuhës shqipe''' me autorë [[Kostaq Cipo]], [[Eqrem Çabej]], M. Domi, A. Krajni, O. Myderrizi. Njihet gjerësisht si: Fjalori i vitit [[1954]], viti i botimit të parë. Ribotimi anastatik i tij në vitin 2005 nga shtëpia botuese: Çabej, f. 654, pesha: 0.95 Kg. [[Kategoria:Fjalorë|Shqipe]] [[Kategoria:Fjalorë shqip]] rk4k9up47o9iulprgjsco5io9uq5rs5 1 75542 2978587 573055 2026-05-08T12:34:52Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[Diskutim:Naim Krieziu]] te [[Diskutim:Naim Kryeziu]] 573055 wikitext text/x-wiki Artikulli Naim Kryeziu dhe artikulli Naim Krieziu bëjnë fjalë për të njejtin person futbollist. Nëse dikush ka njohuri më të thella le të propozojë se cili artikull të ruhet sepse është e qartë se njëri duhet të fshihet. Varet se me cilin mbiemër është regjistruar Naimi në Itali * Skam ide. Unë e kam gjet si Kryeziu, por nuk prish punë. po e fshijme artikullin me mbiemer Kryeziu pasi qe eshte edhe me i vonshem. [[Përdoruesi:Planeti|Planeti]] 19 Maj 2009 19:19 (CEST) * Punë të mbarë. [[Përdoruesi:Planeti|Planeti]] 19 Maj 2009 19:21 (CEST) mgirpyx930c98xjno38gpa8hcn5s77q 0 77330 2978621 2484160 2026-05-08T15:45:19Z Mitrovica02 128863 /* Referimet */ 2978621 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name= Përparim Kovaçi | fullname = Përparim Kovaçi | image = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|8|1|1956}} | birth_place = [[Berat]], Shqipëri | height = 1.68 m | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] | currentclub = | youthclubs1 = [[KF Tomori|Tomori]] | youthyears1 = {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}–1972 | clubs1 = [[KF Tomori|Tomori]] | clubs2 = → [[KS Flamurtari|Flamurtari]] (huazim) | years1 = 1972–1990 | years2 = 1981 | caps1 = | caps2 = 0 | goals1 = 100 | goals2 = 0 | nationalteam1 = | nationalyears1 = | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | managerclubs1 = [[FK Tomori Berat|Tomori]] (assistant)<ref>[http://www.panorama-sport.com/kategoria-superiore/perparim-kovaci-premton-do-ta-shpetojme-tomorin/ Përparim Kovaçi premton: Do ta shpëtojmë Tomorin]</ref> | managerclubs2 = [[FK Tomori Berat|Tomori]]<ref>[http://www.panorama-sport.com/kategoria-superiore/pankina-e-tomorit-ne-ajer-iken-dhe-perparim-kovaci/ Pankina e Tomorit në ajër, ikën dhe Përparim Kovaçi]</ref> | manageryears1 = 2011–2012 | manageryears2 = 2012 | pcupdate = | ntupdate = }} '''Përparim Kovaçi''' është një ish futbollist shqiptar. Gjatë gjithë karrierës së tij futbollistike ai ka luajtur me [[KF Tomori|Klubin e Futbollit Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t. Ai konsiderohet si futbollisti më i mirë në historinë e futbollit beratas. Kovaçi u aktivizua në futboll që kur ishte fëmijë në kampionatet midis lagjeve të qytetit të Beratit. Ai u dallua për aftësitë e tij për të shënuar gola. Në sezonin 1972 – 1973 aktivizohet për herë të parë si sulmues me formacionin bazë të skuadrës së Tomorit. Që nga kjo kohë dhe deri në vitin 1990, kur i dorëzoi fanellën me numrin 10-të talentit tjetër beratas, [[Kliton Bozgo]]s, Kovaçi do të bëhej idhulli i tifozerisë dhe lideri i skuadrës. Në sezonin 1978 – 1979, ai shpallet golashënuesi më i mirë i Shqipërisë me 18 gola. Kovaçi ka marrë pjesë në katër takime ndërkombëtare me ekipin e [[FK Flamurtari|Flamurtarit]], ku ka shënuar katër gola. Përparim Kovaçi mban titullin [[Mjeshtër Sporti]]. ==Referimet== {{Reflist}} {{Golashënuesit e Kategorisë Superiore}} [[Kategoria:Lindje 1956]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] [[Kategoria:Trajnerë në Kategoria Superiore]] gm45hcqghc5r4wwbup79pai3w65m4qj 0 78564 2978646 2821299 2026-05-08T17:28:12Z AltinNatyra 180704 /* Gjeografia */ 2978646 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Razëm park in Northern Albania.jpg|parapamje|Pamje nga parku i Razmës]] '''Razma''' është një ndër pikat turistike më të afërta me qytetin e [[Shkodra|Shkodrës]]. Ndodhet në komunën e [[Shkrel]]it, në një distancë 43&nbsp;km larg qytetit dhe 65&nbsp;km larg bregdetit ([[Velipoja]]). Zona e Razmës është rreth 900 m mbi nivelin e detit. Kjo është shumë e përshtatshme për zhvillimin e turizmit malor veror dhe dimëror. Historikisht kjo zonë ka qenë bjeshka për verrin e zonës përreth fshatit Vrith dhe është shfrytëzuar edhe nga shumë tregtarë nga qyteti i Shkodrës. Një nga vendet e bukura malore të [[Shqipëri]]së e cila është zbuluar që në shek. XIX nga të huajt. Të parët që e kanë vlerësuar bukurinë dhe pasurinë e saj natyrore ishin botanisti italian Antonio Baldoci, austriaku Dofler, dhe gjeologu Boran Nopce. Rreth viteve [[1920]] filloi të shfrytëzohet nga barinjtë për stane verore dhe me rritjen e standardeve të jetesës, tregtarët shkodranë ndërtuan atje shtëpitë e tyre verore. Në vitin [[1953]] kjo zonë u shtetëzua dhe u krijua kampi i pushimit të punëtorëve i cili zgjati aktivitetin e vet deri në vitin [[1990]]. Gjatë kësaj periudhe zona është shfrytëzuar si kamp pushimi veror për punëtorë dhe si pikë ekskursionesh për periudhën dimërore. '''Sipërfaqja totale është 3680 hektarë.''' Zona turistike e Razmës, në ndryshim prej zonave tjera turistike të [[Alpet Shqiptare|alpeve]], shtrihet mbi një pllajë karstike, e cila paraqet kontraste befasuese në reliev, mes majave piramidale në pjesën më të madhe të pyllëzuara dhe gropave karstike, akullnajoro-karstike të mbuluara nga kullotat alpine. ===Gjeografia=== '''Relievi''' i Razmës ndërtohet tërësisht prej shkëmbinjve karbonatikë të mesozoit me një strukturë bllokore tipike të ngritur mbi 1500 m lartësi, shkalla e lartë e tretshmërisë së këtyre shkëmbinjve ka bërë që në relievin alpin të Razmës, vendin kryesor ta zëjë morfologjia karstike. Ky reliev përfaqësohet nga fushat (e Razmës, [[Troshan]]it, Fusha e Zezë) në trajtën e gropave, hingave dhe shpellave karstike ku këto të fundit përbëjnë një objekt turistik me vlerë për eksplorimin e tyre. [[Gjurmët]] e veprimtarisë së akujve të kuatërnarit i gjejmë në Fushën e Zezë, atë të Razmës, dhe depozitive midis Razmës e Vrithit. Format më të mprehta të relievit me vlera turistike (alpinizëm, piknike etj) në këtë zonë i përkasin kurrizit malor [[Veleçiku|Veleçik]] (1724 m) - Kunorë (1713 m) në veri të Razmës dhe Kunorës së Zagorës (1862 m) në lindje të saj. Relievi malor i Razmës me pyjet impresionuese të ahut e pishës, ajrin e pastër dhe të freskët sidomos gjatë verës e dimrit, përmban në vetvete vlera turistike të veçanta. Larmia e kafshëve dhe e shpendëve të egjër në këtë zonë, përbën një mundësi të mirë për zhvillimin e gjuetisë. Këtu ka disa [[Ekosistemi|ekosisteme]] të paprekura që shihen shumë thjeshtë. ===Sezoni 4 stinë === Ndër llojet e turizmit që mund të zhvillohet në këtë zonë, përmendim: [[Skeda:Razma 5.jpg|300px|Razma turistike tek Natyrali]] * Turizëm shkencor (gjeografik, turistik, historik, etnografik, biologjik, zoologjik, spelologjik) * '''''Turizmi gjeografik''''' me larminë e objekteve gjeografike në majat e ndryshme të kësaj zone si maja e Veleçikut, maja e Kunorës, etj. * '''''Turizmi gjeologjik''''' me karakteristikat gjeologjike të kësaj zone mund të themi se depozitimet e ndryshme të mesozoit, të kenozoit dhe në pjesën më të madhe të kuaternarit si dhe thyerjet tektonik tërthore e afrogjatësore të kësaj zone kanë një interes studimor për studiuesit e kësaj fushe. * '''''Turizmi historik''''': popullsia e kësaj zone ka zhvilluar një luftë të vazhdueshme kundër pushtuesve të ndryshëm, (turqit, serbët, malazezët) prandaj studimi i historisë së kësaj zone dhe nxjerrja në pah i saj kanë një interes historik. * '''''Turizmi etnografik''''': Zona e Razmës ofron vlera të papërsëritshme studimore për etnografët. Vetë veshja karakteristike e kësaj zone, për burrat këmisha e gjatë me Dallomë (xhamadan prej shajaku) dhe për gratë e vajzat xhubleta 3000 vjeçare, vetë karakteristikat e banesavet ku ato shquhen për një zgjidhje të thjeshtë dhe drejtim arkitektonik dhe dekorativ të varfër. Ceremoniali i dasmës ku ishte zakon që dhëndërri ditën e dasmës të vishej me rrobet më të vjetra e të shkonte me bagëti ose të fshihej në shtëpinë e ndonjë shokut. Me zbritjen e nuses nga kali i vihej në prehër një djalë i vogël (që nusja të lindte sa më shumë djem) por edhe për ceremonitë e tjera të jetës së përditshme mendojmë se interesi studimor është mjaft i madh, ka traditë këngën me [[Lahuta|lahutë]], atë maje krahu (me jehona), ninullat, [[fyelli]]n. * '''''Turizmi spelologjik''''': i promovuar nga [[SHOQATA E ALPEVE SHQIPTARE (SHASH)]] fillon tek Shpella e majës së Veleçikut, është e madhe, 28 m e thellë vertikalisht, Shpella e Lugjeve në V-L të fshatit të Razmës, e cila ka një zhvillim gjatësor me ngritje 10° me gjatës 79 m në fund degëzohet në dy drejtime të ngushta. Ujërat që rrjedhin këtu janë ujëra të pastra, të pijshëm, që formojnë burimet e grykës së Lugjeve mund të vizitohet edhe nga amatorë e vizitorë të thjeshtë. Edhe sporti i gjuetisë mund të aplikohet këtu për turistët që ìa ka ënda, sepse larmia e kafshëve dhe e shpendëve të egjër është e lloj-llojshme, e gjuetia në këto zona është shumë e përshtatshme. Në këtë zonë mund të aplikohen sporte të tjera: si gara e shëtitje me kuaj, biçikleta, etj. Gjatë dimrit ka hapësira të volitshme për ski, sidomos në Fushën e Zezë, si dhe fushat sportive të kampit të Razmës. Kjo zonë ofron mundësi për zhvillimin e turizmit familjar. [[Kategoria:Shkodër]] [[Kategoria:Turizmi në Shqipëri]] 5x7g0tj2ysv4vd6h439oaycp2p2b0zw 0 81621 2978619 1624989 2026-05-08T15:44:25Z Mitrovica02 128863 2978619 wikitext text/x-wiki '''Theodhor Arbëri''' ka qenë futbollist i [[KS Tomori|Klubit Sportiv Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t në vitet [[1980]]. [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] jzy3h1yy30ddrl6s76co16853x5yq28 0 81622 2978611 1579629 2026-05-08T15:38:06Z Mitrovica02 128863 2978611 wikitext text/x-wiki '''Kristaq Mile''' ka qenë futbollist i [[KS Tomori|Klubit Sportiv Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t në vitet [[1980]]. {{fut-cung}} [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë të Beratit]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Kastrioti]] ostcicailw5odfx2p59ma1r5wcvjxf8 2978623 2978611 2026-05-08T15:47:36Z Mitrovica02 128863 2978623 wikitext text/x-wiki '''Kristaq Mile''' ka qenë futbollist i [[KS Tomori|Klubit Sportiv Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t në vitet [[1980]]. {{fut-cung}} [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Kastrioti]] a853n4iyccdpznjym524bgdabpwk9lv 0 81623 2978624 1188412 2026-05-08T15:47:56Z Mitrovica02 128863 2978624 wikitext text/x-wiki '''Agim Matrapazi''' ka qenë futbollist i [[KS Tomori|Klubit Sportiv Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t në vitet [[1970]]-[[1980]]. [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] eg66si1gnr0x6t45k7w167whit9q853 0 83434 2978581 2426551 2026-05-08T12:29:33Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978581 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Daniele De Rossi | image = CSKA-Roma (2).jpg | image_size = 200px | caption = De Rossi në 2014 | birth_date = {{birth date and age|24|7|1983|df=y}} | fullname = Daniele De Rossi<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|trans-title=FIFA Kupa e Botës Afrikë e Jugut 2010 – Lista e lojtarëve|format=PDF|publisher=FIFA|language=en|accessdate=5 qershor 2013|archive-date=17 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517205300/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[Roma|Romë]], [[Italia|Itali]] | height = 1.84 m | currentclub = | clubnumber = | position = [[Mesfushori|Mesfushor mbrojtës]] | youthyears1 = 1997–2000 |youthclubs1 = [[A.S. Ostia Mare 1945|Ostia Mare]] | youthyears2 = 2000–2001 |youthclubs2 = [[A.S. Roma|Roma]] | years1 = 2001–2019 | clubs1 = [[A.S. Roma|Roma]] | caps1 = 459 | goals1 = 43 | years2 = 2019–2020 | clubs2 = [[Boca Juniors]] | caps2 = 5 | goals2 = 0 | totalcaps = 464 | totalgoals = 43 | nationalyears1 = 2001 |nationalteam1 = [[Kombëtarja italiane nën-19 e futbollit|Italia U19]] |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2002 |nationalteam2 = [[Kombëtarja italiane nën-20 e futbollit|Italia U20]] |nationalcaps2 = 4 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2003–2004 |nationalteam3 = [[Kombëtarja italiane nën-21 e futbollit|Italia U21]] |nationalcaps3 = 16 |nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2004–2017 |nationalteam4 = [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italia]] |nationalcaps4 = 117 |nationalgoals4 = 19 | pcupdate = 26 shtator 2018 | ntupdate = 10 nëntor 2017 }} '''Daniele De Rossi''' (lindur më [[24 Korrik]] [[1983]]) është një ish [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Italia|italian]] i cili ka luajtur si [[Mesfushori|mesfushor mbrojtës]]. De Rossi trashëgoi [[Kapiteni (futboll)|shiritin e kapitenit]] te Roma në fillim të [[2017–18 Serie A|sezonit 2017–18]] pas pensionimit të [[Francesco Totti]]t. De Rossi bëri debutimin e tij si profesionist me Romën gjatë [[2001–02 Serie A|sezonit 2001–02]], kurse debutimi i tij në [[Serie A]] erdhi në vitin tjetër; ai ka qënë pjesë e ekipit që nga ajo kohë. Me klubin ai ka fituar dy herë [[Coppa Italia]]n dhe [[2007 Supercoppa Italiana]]n. Ai u shpall [[Serie A Futbollisti i ri më i mirë i vitit]] në vitin 2006, kurse tre vite më vonë [[Serie A Futbollisti italian i vitit]]. == Referime == {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category}} {{Serie A Futbollisti më i Ri i Vitit}} {{Futbollisti italian i vitit}} {{UEFA Euro 2012 Skuadra e Turnamentit}} {{Skuadra A.S. Roma}} {{fut-cung}} {{DEFAULTSORT:De Rossi, Daniele}} [[Kategoria:Lindje 1983]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Roma]] [[Kategoria:Futbollistë italianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren italiane]] [[Kategoria:Futbollistë në A.S. Roma]] [[Kategoria:Futbollistë në Boca Juniors]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në 2006 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2008]] [[Kategoria:Futbollistë në 2010 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2012]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2016]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Botës]] hsqmd602amigqsrrfocpc4xtok1xqkv 2978582 2978581 2026-05-08T12:31:10Z Mitrovica02 128863 2978582 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Daniele De Rossi | image = CSKA-Roma (2).jpg | image_size = 200px | caption = De Rossi në 2014 | birth_date = {{birth date and age|24|7|1983|df=y}} | fullname = Daniele De Rossi<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|trans-title=FIFA Kupa e Botës Afrikë e Jugut 2010 – Lista e lojtarëve|format=PDF|publisher=FIFA|language=en|accessdate=5 qershor 2013|archive-date=17 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517205300/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[Roma|Romë]], [[Italia|Itali]] | height = 1.84 m | currentclub = | clubnumber = | position = [[Mesfushori|Mesfushor mbrojtës]] | youthyears1 = 1997–2000 |youthclubs1 = [[A.S. Ostia Mare 1945|Ostia Mare]] | youthyears2 = 2000–2001 |youthclubs2 = [[A.S. Roma|Roma]] | years1 = 2001–2019 | clubs1 = [[A.S. Roma|Roma]] | caps1 = 459 | goals1 = 43 | years2 = 2019–2020 | clubs2 = [[Boca Juniors]] | caps2 = 5 | goals2 = 0 | totalcaps = 464 | totalgoals = 43 | nationalyears1 = 2001 |nationalteam1 = [[Kombëtarja italiane nën-19 e futbollit|Italia U19]] |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2002 |nationalteam2 = [[Kombëtarja italiane nën-20 e futbollit|Italia U20]] |nationalcaps2 = 4 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2003–2004 |nationalteam3 = [[Kombëtarja italiane nën-21 e futbollit|Italia U21]] |nationalcaps3 = 16 |nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2004–2017 |nationalteam4 = [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italia]] |nationalcaps4 = 117 |nationalgoals4 = 19 | pcupdate = 26 shtator 2018 | ntupdate = 10 nëntor 2017 | manageryears1 = 2022–2023 | managerclubs1 = [[SPAL]] | manageryears2 = 2024 | managerclubs2 = [[AS Roma|Roma]] | manageryears3 = 2025– | managerclubs3 = [[Genoa CFC|Genoa]] }} '''Daniele De Rossi''' (lindur më [[24 Korrik]] [[1983]]) është një ish [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Italia|italian]] i cili ka luajtur si [[Mesfushori|mesfushor mbrojtës]]. De Rossi trashëgoi [[Kapiteni (futboll)|shiritin e kapitenit]] te Roma në fillim të [[2017–18 Serie A|sezonit 2017–18]] pas pensionimit të [[Francesco Totti]]t. De Rossi bëri debutimin e tij si profesionist me Romën gjatë [[2001–02 Serie A|sezonit 2001–02]], kurse debutimi i tij në [[Serie A]] erdhi në vitin tjetër; ai ka qënë pjesë e ekipit që nga ajo kohë. Me klubin ai ka fituar dy herë [[Coppa Italia]]n dhe [[2007 Supercoppa Italiana]]n. Ai u shpall [[Serie A Futbollisti i ri më i mirë i vitit]] në vitin 2006, kurse tre vite më vonë [[Serie A Futbollisti italian i vitit]]. == Referime == {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category}} {{Serie A Futbollisti më i Ri i Vitit}} {{Futbollisti italian i vitit}} {{UEFA Euro 2012 Skuadra e Turnamentit}} {{Skuadra A.S. Roma}} {{fut-cung}} {{DEFAULTSORT:De Rossi, Daniele}} [[Kategoria:Lindje 1983]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Roma]] [[Kategoria:Futbollistë italianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren italiane]] [[Kategoria:Futbollistë në A.S. Roma]] [[Kategoria:Futbollistë në Boca Juniors]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në 2006 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2008]] [[Kategoria:Futbollistë në 2010 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2012]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2016]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Botës]] [[Kategoria:Trajnerë në A.S. Roma]] 073xnw6nep801i9d600vr1t9ccmwpdq 0 89710 2978738 2944234 2026-05-09T10:06:03Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 2978738 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Augsburg | subdivision_type = [[Lista e shteteve sovrane|Vendi]] | subdivision_name = {{flagicon|GER}} [[Gjermania]] | subdivision_type1 = [[Njësitë federative të Gjermanisë]] | subdivision_name1 = [[Bavaria]] | subdivision_type2 = [[Regierungsbezirk|Rajoni administrativ]] | subdivision_name2 = [[Swabia (Bavaria)|Swabia]] | subdivision_type3 = [[Distriktet e Gjermanisë|Distrikti]] | subdivision_name3 = [[Lista e distrikteve të Gjermanisë|Distrikti urban]] | settlement_type = Qytet | image_skyline = Augsburg - Markt.jpg | image_caption = Rathausplatz | image_flag = DEU Augsburg Flag.svg | image_shield = DEU Augsburg COA 1811.svg | shield_size = 70px | pushpin_map = Germany#Europe | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Vendndodhja në [[Gjermani]] | coordinates = {{Coord|48|22|08|N|10|53|52|E|region:DE-BY_type:city(296,000)|display=inline,title}} | area_total_km2 = 891.7 | area_footnotes =<ref name="statoffice">{{cite web|access-date=2 maj 2019|title=Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp|website=[[Zyra e Statistikave Berlin-Brandenburg]]|language=de|archive-date=8 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125331/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp|url-status=dead}}</ref> | area_total_sq_mi = 146,85 | population_total = 296.478 | population_as_of = 31 dhjetor 2021 | population_metro = 885,000 | elevation_m = 494 | timezone1 = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | website = {{URL|https://www.augsburg.de/}} | leader_title = Kryetari | leader_party = [[Unioni Kristian Social në Bavari|CSU]] | leader_name = Eva Weber<ref>{{Cite web|url=https://www.augsburg.de/buergerservice-rathaus/stadtrat-und-verwaltung/oberbuergermeisterin|title=Die Oberbürgermeisterin|publisher=Stadt Augsburg|date=2020-05-19|language=de}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> | postal_code_type = Kodi postar | postal_code = 86150–86199 | area_code = 0821 | registration_plate = A }} '''Augsburgu''' është një qytet në [[Swabia (Bavaria)|Swabia]], [[Bavaria]], [[Gjermania|Gjermani]], rreth 50 kilometra në perëndim të kryeqytetit bavarez [[Mynihu|Mynih]]. Është një qytet universitar dhe selia rajonale e ''[[Regierungsbezirk]]'' [[Swabia (Bavaria)|Schwaben]] me një Altstadt (qendra historike e qytetit) mbresëlënëse. Augsburg është një distrikt urban dhe shtëpia e institucioneve të [[Augsburg (distrikt)|Landkreis Augsburg]]. Është qyteti i tretë më i madh në Bavari (pas [[Mynihu]]t dhe [[Nurembergu]]t) me një popullsi prej 300,000 banorësh, me 885,000 në zonën e tij metropolitane.<ref>{{cite web|url=http://www.augsburger-allgemeine.de/augsburg/Und-wieder-5000-Menschen-mehr-Augsburg-waechst-und-waechst-id33099802.html|title=Und-wieder-5000-Menschen-mehr-Augsburg-waechst-und-waechst|publisher=www.augsburger-allgemeine.de|language=de|date=17 shkurt 2015}}</ref> Pas [[Neuss]], [[Trier]], [[Cologne]] dhe [[Xanten]], Augsburg është një nga qytetet më të vjetra të Gjermanisë, i themeluar në vitin 15 p.e.s. nga romakët si Augusta Vindelicorum, i quajtur pas [[Perandori romak|perandorit romak]] [[Augusti]]. Ishte një qytet i lirë perandorak nga viti 1276 deri më 1803 dhe shtëpia e familjeve patriciane [[Fugger]] dhe [[Welser]] që dominuan bankat evropiane në shekullin e 16-të. Sipas Behringer, në shekullin e gjashtëmbëdhjetë, ajo u bë "qendra dominuese e kapitalizmit të hershëm", duke përfituar nga të qenit pjesë e sistemit [[Kaiserliche Reichspost]] si "vendndodhja e zyrës postare më të rëndësishme brenda Perandorisë së Shenjtë Romake" dhe afër qytetit. lidhje me [[Maksimilian I, Perandori i Shenjtë Romak|Maksimilian I]].<ref>{{Cite web|last1=Behringer|first1=Wolfgang|title=The Holy Roman Empire, 1495-1806|date=2011|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|language=en|isbn=9780199602971|pages=347–358|url=https://perspectivia.net/servlets/MCRFileNodeServlet/pnet_derivate_00004689/behringer_core.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://perspectivia.net/servlets/MCRFileNodeServlet/pnet_derivate_00004689/behringer_core.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|access-date=7 gusht 2022}}</ref> Qyteti luajti një rol udhëheqës në [[Reformat protestante|Reformim]] si vendi i Rrëfimit të Augsburgut të vitit 1530 dhe i Paqes së Augsburgut të vitit 1555. [[Fuggerei]], kompleksi më i vjetër i banesave sociale në botë, u themelua në vitin 1513 nga [[Jakob Fugger]]. Në vitin 2019, [[UNESCO]] njohu Sistemin e Menaxhimit të Ujit të Augsburgut si një [[Vende të trashëgimisë botërore|Vend të Trashëgimisë Botërore]] për shkak të kanaleve dhe kullave ujore unike mesjetare dhe dëshmisë së tij për zhvillimin e inxhinierisë hidraulike.<ref>{{cite web|url=https://www.tellerreport.com/news/2019-07-06---%22great-honor%22--augsburg-water-management-system-recognized-as-a-world-heritage-.SyN9tmRxB.html|title="Great honor": Augsburg water management system recognized as a World Heritage|website=tellerreport.com|language=en|date=6 korrik 2019|access-date=4 dhjetor 2022|archive-date=4 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204212603/https://www.tellerreport.com/news/2019-07-06---%22great-honor%22--augsburg-water-management-system-recognized-as-a-world-heritage-.SyN9tmRxB.html|url-status=dead}}</ref><ref name = "unesco">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1580|title=Water Management System of Augsburg|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization|language=en|access-date=1 tetor 2022}}</ref> == Galeri me fotografi == <br><gallery class=center caption="Augsburg"> Augsburg-210-Maximilianstr 23-31-gje.jpg Augsburg-232-Maximilianstr 35-gje.jpg Augsburg-278-Maximilianstr 53-gje.jpg Augsburg-Dom-06-gje.jpg Augsburg-Dom-36-Krypta-gje.jpg Augsburg-Fuggerei-18-gje.jpg Augsburg-400-Fuggerplatz-gje.jpg Augsburg-St Ulrich+Afra-20-Portal-gje.jpg Augsburg-St Ulrich+Afra-56-Gitter-gje.jpg Augsburg-530-Ulrichsplatz 12-gje.jpg </gallery> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Qytete në Bavari]] 1hlll24k9ws3rwd2hiwlm4htxodr28q 0 92972 2978591 2887510 2026-05-08T13:33:16Z Sojetz 169541 2978591 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Elbasan New Mosque 2023.jpg|parapamje|Rindërtimi i xhamisë në një [[Arkitektura moderne|stil modernist]]-[[Arkitektura post moderne|perëndimor]] pas shkatërrimit të saj]] '''Xhamia e Hasan Balizades''' (ose e cilësuar si '''Xhamia Blu'''), sot '''Xhamia e Kohës''', ishte ndërtuar pas [[Xhamia e Nazireshës|xhamisë së Nazireshës]]. Studiuesit mendojnë se ajo është ndërtuar në fillim të shekullit XVII në kohën kur në Perandori kishte shkëlqyer si kryearkitekt [[Sedefqar Mehmet agë Biçakçiu]]. == Historia == Xhamia e Ballijes është vizituar nga [[Evlia Çelebiu|Evlija Çelebiu]]. Sipas Çelebiut, xhamia e Ballijes është ndërtuar në vitin 1017, të [[hixhreti]]t (17 prill 1608 deri më 6 prill 1609) dhe është vendosur në qendër të qytetit. Ndërtuesi kishte shkruar për këtë xhami. "Për hir të Perëndisë Hasan Balliu ndërtoi këtë shtëpi të Zotit, e cila shembëllen me parajsën". Faltore, stili i së cilës bën pjesë në periudhën e dytë të zhvillimit të [[Arkitektura islame#Arkitektura shqiptare islame|arkitekturës shqiptare]] islamike, kur modeli klasik [[Perandoria Osmane|osman]] i xhamisë përhapet në të gjitha trevat e [[Rumelia|Rumelisë]]. Për qytetin e Elbasanit ajo vinte e dyta në kohë, pas xhamisë së Nazireshës, me të cilën kanë të njejtënn gjuhë tipologjike. Elementet e saj përbërës funksional: salla e faljes, portiku në ballin e hyrjes dhe [[minareja]] në të djathtë plotësojnë siluetën me një kupolë gjysmësferike të lartësuar me një tambur polygonal tetëkëndor. Elementi më tërheqës i xhamisë ishte minareja që konkuronte të gjitha të tjerat me modelimin dekorativ origjinal të saj si në zhvillimin e trupit në lartësi, por edhe [[Sherefeja|ballkonit]], i vetmi i këtij modeli në Shqipëri. Familja që e drejtonte xhaminë para se komunistët të vinin në pushtet quhej familja Kulla. Ishte familjar me tregetaret edhe [[haxhi]]t. == Informacione == * '''Rindërtuar në Vitin:''' 2023 * '''Sipërfaqja:''' 1776 m² * '''Krye-Arkitekti:''' [[Jurtin Hajro]] * '''Arkitektët:''' Jurtin Hajro, [[Artan Hysa]], [[Premton Braha]], Gentian Kica, Olsi Aluku, Ardiola Bardhoshi, Fiona Mali. * '''Inxhinieri i Strukturës:''' Endri Zhuleku * '''Ndriçimi i Brendshëm & Jashtëm:''' ''Memo Lighting'' * '''Dekorimi i Brendshëm:''' ''Officina Design'' == Çmime == Në vitin 2025, ajo fitoi çmimin si "Ndërtesa e Vitit 2025” në kategorinë "Arkitekturë Fetare"<ref>https://boty.archdaily.com/us/2025/candidates/176093/ballie-mosque-slash-commonsense-studio</ref>, nga faqja ndërkombëtare më e madhe e arkitekturës, [[ArchDaily]]. == Shih edhe == * [[Xhamitë e prishura në Elbasan]] * [[Xhamia e Mbretit (Elbasan)|Xhamia Sulltan Bajazit]] == Burim == * [https://elbasaniad.org/xhamia-e-hasan-balizades-ose-xhamia-e-ballies/ Xhamia e Hasan Balizades ose Xhamia e Ballies | ADE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103163204/http://elbasaniad.org/xhamia-e-hasan-balizades-ose-xhamia-e-ballies/ |date=3 janar 2019 }} [[Kategoria:Xhami në Elbasan‎]] [[Kategoria:Elbasan‎]] [[Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në 1609]] h78gqaorsvjn0rc6b6754mde5nc5op9 1 94192 2978709 2971097 2026-05-09T04:16:47Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Qarku i Beratit/Arkivi 1]] 2978709 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Qarku i Beratit/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} sqe0i14890plfrq6u03c7o6zuke820u 0 94774 2978744 2846485 2026-05-09T10:37:46Z Lanceloth345 172573 rregullime 2978744 wikitext text/x-wiki {{Short description|Politikan shqiptar dhe ish-kryetar bashkie}} {{Infobox officeholder | name = Shpëtim Gjika | image = | caption = | office = [[Kryetari i Bashkisë së Vlorës|Kryetar i Bashkisë së Vlorës]] | term_start = 12 tetor 2003 | term_end = 21 qershor 2015 | predecessor = | successor = [[Dritan Leli]] | office2 = Prefekt i [[Qarku i Vlorës|Qarkut Vlorë]] | term_start2 = 2002 | term_end2 = 2003 | birth_date = {{Birth date and age|1962|8|3|df=yes}} | birth_place = Vlorë, Shqipëri | nationality = Shqiptar | party = [[Partia Socialiste e Shqipërisë]] | alma_mater = [[Universiteti i Tiranës]]<br>Universiteti “Ismail Qemali” Vlorë | occupation = Politikan | education = Gjuhë frënge, drejtësi dhe marrëdhënie ndërkombëtare }} '''Shpëtim Gjika''' (lindur më 3 gusht 1962 në Vlorë) është politikan shqiptar, i njohur për detyrën si kryetar i Bashkisë së Vlorës në vitet 2003–2015. Më parë ai ka ushtruar edhe funksionin e prefektit të Qarkut Vlorë. == Jeta dhe arsimimi == Shpëtim Gjika lindi më 3 gusht 1962 në qytetin e Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://a2news.com/shpetim-gjika/ |title=Shpëtim Gjika |website=A2 CNN |language=sq |access-date=9 maj 2026 }}</ref> Në vitet 1982–1986 kreu studimet në [[Universiteti i Tiranës]], Fakulteti i Gjuhëve të Huaja, dega e gjuhës frënge.<ref name="cv">{{Cite web |url=https://www.parlament.al/Files/CV/CV_Shpetim_Gjika.pdf |title=Curriculum Vitae – Shpëtim Gjika |website=Kuvendi i Shqipërisë |format=PDF |language=sq |access-date=9 maj 2026 }}</ref> Në vitin 2005 nisi studimet në Fakultetin e Drejtësisë pranë Universitetit “Ismail Qemali” në Vlorë. Në vitet 2005–2006 ndoqi studimet master për marrëdhënie ndërkombëtare pranë “IRERIE Institut universitaire d’enseignement général & diplomatique – Diplomatic Academic Institute” në Paris, Francë.<ref name="cv" /> == Karriera politike == Në vitet 2002–2003 mbajti detyrën e prefektit të Qarkut Vlorë.<ref name="cv" /> Në zgjedhjet vendore të vitit 2003 u zgjodh kryetar i Bashkisë së Vlorës si kandidat i [[Partia Socialiste e Shqipërisë|Partisë Socialiste]]. Ai u rizgjodh në detyrë edhe në zgjedhjet vendore të viteve 2007 dhe 2011.<ref>{{Cite web |url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/24661.pdf |title=Albania Local Elections 2003 – Final Report |publisher=[[OSCE]] |format=PDF |language=en |access-date=9 maj 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cec.org.al/ |title=Rezultatet e zgjedhjeve vendore |website=Komisioni Qendror i Zgjedhjeve |language=sq |access-date=9 maj 2026 }}</ref> Ai ka qenë gjithashtu anëtar i Komitetit të Përgjithshëm Drejtues të [[Partia Socialiste e Shqipërisë|Partisë Socialiste të Shqipërisë]].<ref name="cv" /> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Lindje 1962]] [[Kategoria:Njerëz nga Vlora]] [[Kategoria:Kryetarë të Bashkisë së Vlorës]] [[Kategoria:Politikanë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] 5e3rpxcce47i4vxf6on3nx6iqbpkgop 0 99273 2978645 2633732 2026-05-08T17:20:10Z ~2026-27902-04 187188 Përditësim i të dhënave 2978645 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''Tërnac''' | native_name = Trimor, Tërrnafc, Tërnavc | settlement_type = Fshat | image_flag = <!-- Pa ''Skeda:'' në fillim --> | flag_link = <!-- p.sh: Flamuri i Skenderaj --> | image_seal = <!-- Pa ''Skeda:'' në fillim --> | seal_link = <!-- p.sh: Stema e Skenderajit --> | seal_size = <!-- p.sh: 50px --> | image_skyline = <!-- Pa ''Skeda:'' në fillim --> | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni i Mitrovicës|Mitrovicë]] |Komuna = [[Komuna e Skënderajt|Skënderaj]] |Kryetari i Komunës = Fadil Nura |Partia udhëheqëse = [[Partia Demokratike e Kosovës]] <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = 6192434.07 m2 |Sipërfaqja urbane = |Sipërfaqja metropolitane = | population_total = 650 banorë | population_total_viti = 2011 |Dendësia = <!-- Të dhëna tjera--> | population_demonym = | established_date = Fund shek. 17–fillim shek. 18 |Krahina = [[Drenica|Drenicë]] |Lartësia 620m-827m = | postal_code = 41000 |Prefiksi = |Aeroporti = | registration_plate = 02 | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=42 | gjer_m=48 | gjer_s=35 | gjer_dr = N | gjat_g=20 | gjat_m=47 | gjat_s=59 | gjat_dr = E }} '''Tërnac''' është një vendbanim në komunën e [[Komuna e Skënderajt|Skënderajt]], [[Kosovë]]. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin '''Trimor'''. == Gjeografia == Tërnaci është fshat që ndodhet në regjionin e Mitrovicës, përkatësisht në verilindje të komunës së Skenderajt, fare pranë magjistrales Mitrovicë–Pejë dhe është rrugë lidhëse gjithashtu në mes të Mitrovicës dhe Kosovës Qendrore (Skenderaj, Drenas, Klinë). Lartësia mbidetare në Tërnac varion nga 620 m deri në 827 m dhe ka një sipërfaqe prej 6,192,434.07 m².<ref> (Të dhëna nga Agjensioni Kadastral i Kosovës)</ref> <!-- == Demografia == --> <!-- == Ekonomia == --> == Kultura == Veçoritë gjeografike si relievi, përroskat, malet, fushat, rrugë lidhja në mes qyteteve (magjistralja Mitrovicë–Pejë), kompleksi memorial, hoteli dhe restoranti e bëjnë që të jetë një vend atraktiv për banorët dhe turistët. == Historia == Ky fshat mendohet të jetë i vjetër nga shekulli XIV, këtë e dëshmojnë sidomos vjetërsia e varrezave. Shumica e popullatës së këtij fshati kanë origjinë nga fisi “Berishë e Kuqe”, ashtu si edhe disa fshatra të tjera. Kuçi, së bashku me fisin Hoti dhe fisin Kelmendi, sipas të gjitha burimeve të shkruara ekzistuese, janë paraqitur qysh gjatë shekujve XIV–XV, dmth janë ndër fiset më të vjetra shqiptare. Në Drenicë të këtij fisi janë edhe banorët e fshatrave: Abri, Prekaz, Klinë, Murgë, Galicë, Duboc. Lagjja Qarku në Rakinicë, lagjja Demaku në Tërstenik dhe lagjja Rubovci në Vasilevë. Një pjesë e Tërdecit (lagjja Halilaj me origjinë nga Abria e Epërme) dhe lagjja Curri, që janë po ashtu nga Abria e Epërme nga lagjja Deliu. Po ashtu, lagjja Ferizaj në Mikushnicë janë me origjinë nga fisi Kuçi, i cili edhe sot respektohet dhe nuk bëhen martesa brenda tij. Ky fis shquhet për trimëri dhe është njëri ndër fiset më të forta. Origjina e këtij fisi është nga fisi Berishë (nëndegë e tij), ku janë shpërngulur në Malësinë e Mbishkodrës, tani në territorin malazez, por që dikur ishte e banuar me shqiptarë të cilët u shpërngulën në Kosovë, Kroaci dhe disa janë ende në Malin e Zi. {{citim i duhur}} == Shih dhe këtë == * [[Drenica]] * [[Arbania e Vogël]] * [[Lista e ardhacakëve - Skënderaj]] == Burimet == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == *Skenderaj {{Komuna e Skënderajt}} [[Kategoria:Fshatra në Kosovë]] [[Kategoria:Fshatra në komunën e Skënderajt]] {{KO-gjeo-cung}} 9de81daxgzphe5w4vwv8yz2tmgjanx4 0 100336 2978666 2944665 2026-05-08T19:17:20Z Ermir Bujupi 187194 2978666 wikitext text/x-wiki {{Pp}} {{shkronja}} [[Skeda:Balkans-ethnic (1861).jpg|thumb|right|Harta etnike e Ballkanit më 1861, nga G. Lejean. Harta tregon edhe fshatin shqiptar me emrin village "Arnaut-Köy" në pjesën jugore të Bullgarisë se sotme]] '''[[Shqiptarët]]''' janë një pakicë e klasifikuar si [[Grupi etnik|grup etnik]] në '''[[Bullgari]]'''. Sipas regjistrimit të vitit 2001, ishin vetëm 278<ref>{{cite web|url=http://www.nccedi.government.bg/save_pdf.php?id=247|title=Етнически малцинствени общности|publisher=Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси|accessdate=2007-02-18|language=bg|archive-date=22 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322131240/http://www.nccedi.government.bg/save_pdf.php?id=247|url-status=dead}}</ref>, por numri i tyre i vërtetë është shumë më i lartë dhe ka qenë edhe në të kaluarën. Mes shekullit të 15 dhe 17, grupe shqiptarësh nga të dy besimet si katolik dhe ortodoks u vendosën në disa pjesë të Bullgarisë Veriore, dhe një grup më i vogël të ardhurish në Trakinë jugore. == Historia == === Ardhësit katolikë === Disa nga ardhësit e parë shqiptarë në Bullgarinë moderne ishin të besimit romak katolik ose ishin minatorë në [[Kopilovtsi, Montana Province]], një fshat në afërsi të një qendre të madhe minierash [[Chiprovtsi]]. Kopilovtsi u krijua midis shekullit të 15 dhe të 17. Një kishë katolike është ndërtuar në fillim të shekullit te 17. Ndrysha nga popullata katolike në fshatrat e tjerë të rajonit, vendasit nga Kopilovtsi kanë qënë me origjine shqiptare. Në 1626 [[Kryepeshkopi i Tivari]]t Pietro Masarechi shprehet se ajo pjesë e bullgareve katolike janë shqiptare (''Albanesi''), [[Saxons]] dhe [[Paulicians]]. Sipas peshkopit bullgar (?) [[Petar Bogdan]], Kopilovtsi kishte 1.200 katolike të origjinës shqiptare që ende flisnin në [[gjuhën shqipe]] në 1640. Në një raport tjetër të 1647, Petar Bogdan gjithashtu rreshton 1.200 shqiptar katolike në Kopilovtsi, por ata, shënon se kanë nisur të përdorin [[sllavishten]]. Në 1658, Petar Bogdan shënon se mbi 1.500 shqiptare në Kopilovtsi flisnin bullgarisht dhe u kishin mbetur disa gjurmë të gjuhës së tyre të origjinës. Kopilovtsi, së bashku me Chiprovtsi, u shpopullua me shkatërrimin e [[Kryengritja e Chiprovtsi]] në 1688.<ref>Гюзелев, pp. 45–47.</ref> === Të ardhurit e parë === Të nguliturit e parë shqiptare në veri të Bullgarisë nuk ishte kufizuar vetëm me katolike, në një letër të vitit 1595 dërguar [[Princi i Transilvani]]së, [[Republic of Ragusa|Ragusa]] merchant Pavel Đorđić shënon se "në Bullgari ka disa fshatra të banuar nga Shqiptare, nga të cilët 7.000 ishin burra të zote dhe të trajnuar mirë të cilët mund të thirren nën armë". Në të njëjtën letër, Đorđić shprehet se 1.500 nga këta shqiptar jetojnë afër [[Veliko Tarnovo|Tarnovo]].<ref>Гюзелев, p. 50.</ref> Në fakt, [[toponimi]] [[Arbanasi, Bulgaria|Arbanasi]], një fshat në afërsi të qytetit Tarnovo, është një informacion për ngulmin shqiptar në këtë vend. Arbanasi ishte i populluar (ose i ripopulluar) në vitet e vona të shekullit të 15 dhe si një fshat autonom nga ana administrative në [[Perandorinë Otomane]] tërhoqi shumë të ardhur. Është hamendësuar se të ardhurit e parë duhet të kenë qënë rreth 100–200 shqiptar që ishin sjellë gjatë kohës së fushatës së [[Bayezid II]] në Shqipëri. Këta të banorë u helenizuan dhe u bullgarizuan shkallë shkallë në shekujt pasardhës.<ref>Гюзелев, pp. 54–56.</ref> Vende të tjera në veri të Bullgarisë ku prezenca shqiptare ka qënë fort e ndjeshme janë [[Chervena Voda]] afër [[Rousse]], [[Poroishte]] afër [[Razgrad]], [[Dobrina]] afër [[Provadia]] dhe [[Devnya]] afër [[Varna]].<ref>Гюзелев, pp. 57–75.</ref> Shqiptarët kanë të regjistruar në kryeqytetin e sotëm të Bullgarisë, [[Sofja|Sofia]], që nga shekulli i 17-të. Koloni të tjera mund të jenë vendosur në [[Malet Ballkan]], duke përfshirë edhe [[Gorno Arbanasi]] dhe [[Dolno Arbanasi]] në afërsi të [[Asenovgrad]].<ref>Гюзелев, pp. 97–99.</ref> Fshati më i njohur në [[Upper Thracian Plain|Thrakine bullgare]] është [[Mandrica]] afër [[Ivaylovgrad]], te cilët u vendosen në gjysmën e parë të shekullit 17-të me të ardhur nga zonat e [[Korçë]]s. Një kishë është ndërtuar në vitin 1718.<ref>Гюзелев, pp. 99–100.</ref> Fshati e arriti kulmin e tij demografik para [[Luftërat e Ballkanit|Luftërave Ballkanike]] ; në 1912 dhe ishte i banuar nga 1.879 banore.<ref>Милетич, Л. Разорението на тракийските българи през 1913 г. София, 1918, с. 86.</ref> === Aktivitete mbas pavarësisë === Mbas [[Pavarësie së Bullgarisë|Pavarësisë së Bullgarisë]] nga sundimi [[Perandorisë Otomane]] në 1878, mbërritën shumë shqiptare si emigrante politik. Një organizate patriotike e shqiptareve në Bullgari, ''Longing'', u krijua më 1 janar 1893 në Sofia dhe si fillimi kishte 53 anëtare. Një shtyp në gjuhën shqipe u krijua menjëherë pas saj ; përmes kalendarëve dhe gazetave, shtëpia botuese publikoi vepra të rëndësishme patriotike të [[Rilindjes Kombëtare Shqiptare]], përfshie dhe botimet e vëllezërve [[Naim Frashëri]] dhe [[Sami Frashëri]].<ref>{{cite web|url=http://www.promacedonia.org/bugarash/albvbg.html|title=Албанците в България|author1=Боби Бобев|author2=Тома Кацори|year=1998|language=bg|accessdate=2009-05-02}}</ref> Duhet theksuar që himri kombëtar i Shqipërisë, [[Aleksander Stavre Drenova]]'s ''[[Himni i Flamurit]]'', u botua për herë të parë në Sofie në gazetën ''Freedom of Albania''. == Shih edhe == * [[Mandrica]] * [[Arbanasi (Bullgari)]] * [[Shqiptarët e Rumanisë]] * http://www.facebook.com/photo.php?fbid=129519690407793&set=pu.109166529109776&theater == Referime == === Fusnota === {{reflist}} === Referime === * {{cite book|url=http://www.imir-bg.org/imir/books/albancite_v_iztochnite_balkani.pdf|first=Боян|last=Гюзелев|title=Албанци в Източните Балкани (Albanians in the Eastern Balkans)|publisher=Международен център за изследване на малцинствата и културните взаимодействия|location=София|year=2004|isbn=954-8872-45-5|language=bg|accessdate=7 mars 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724004534/http://www.imir-bg.org/imir/books/albancite_v_iztochnite_balkani.pdf|archivedate=24 korrik 2011|url-status=dead}} == Lidhje te jashtme == *https://web.archive.org/web/20140107090246/http://www.titulli.com/2013/11/25/shqiptaret-e-bullgarise-dokumentojne-historine-e-tyre/ <br/> {{Shqiptarët}} [[Kategoria:Mërgata shqiptare]] [[Kategoria:Shqiptarë në Bullgari|*]] 130nq77rhr7495377vyenyrcdyx7aio 0 109291 2978577 1922106 2026-05-08T12:08:29Z Mitrovica02 128863 2978577 wikitext text/x-wiki {{short description|Albanian footballer (born 1981)}} {{Infobox football biography | image = Admir Teli.jpg | fullname = Admir Teli | birth_date = {{birth date and age|1981|6|2|df=y}} | birth_place = [[Shkodër]], Shqipëri | height = {{height|m=1.85}} | currentclub = | clubnumber = | position = [[Defender (association football)|Defender]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 2000–2008 | clubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia Shkodër]] | caps1 = 180 | goals1 = 6 | years2 = 2008–2009 | clubs2 = [[Hacettepe Spor Kulübü|Hacettepe]] | caps2 = 16 | goals2 = 0 | years3 = 2009–2015 | clubs3 = [[FK Qarabağ|Qarabağ]] | caps3 = 173 | goals3 = 8 | totalcaps = 369 | totalgoals = 14 | nationalyears1 = 2006–2013 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 19 | nationalgoals1 = 0 | caption = Teli (2014) }} '''Admir Teli''' (lindur më 2 qershor 1981 në [[Shkodra|Shkodër]]) është një ish-futbollist shqiptar, pjesëtar i [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|skuadrës kombëtare te Shqipërisë]]. {{DEFAULTSORT:Teli, Admir}} [[Kategoria:Lindje 1981]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollistë në Qarabağ FK]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] {{Fut-cung}} dck28k6rfwyfd2lihne5nx3mq06koe1 0 109294 2978607 2976548 2026-05-08T15:32:17Z Mitrovica02 128863 /* Karriera ne Kombetare */ 2978607 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Gilman Lika | image = | fullname = Gilman Lika | birth_date = {{birth date and age|13|1|1987|df=yes}} | birth_place = [[Shkodër]], [[Shqipëri]] | height = {{convert|1.79|m|abbr=on}} | currentclub = [[KF Tirana]] | clubnumber = 17 | position = [[Mesfushor]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 2004–2008 | clubs1 = [[KS Vllaznia Shkodër]] | caps1 = 77 | goals1 = 14 | years2 = 2008–2009 | clubs2 = [[Hacettepe SK]] | caps2 = 18 | goals2 = 2 | years3 = 2009-2010 | clubs3 = [[Boluspor]] | caps3 = 25 | goals3 = 6 | years4 = 2010 | clubs4 = [[Diyarbakırspor]] | caps4 = 5 | goals4 = 0 | years5 = 2010- | clubs5 = [[KF Tirana]] | caps5 = 38 | goals5 = 7 | nationalyears1 = 2005 | nationalteam1 = [[Albania National under-19 Football Team|Shqipëri U-19]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2005-2008 | nationalteam2 = [[Albania national under-21 football team|Shqipëri U-21]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2008- | nationalteam3 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëri]] | nationalcaps3 = 15 | nationalgoals3 = 0 | pcupdate = {{date|2012|6|15}} | ntupdate = 8 shtator 2011 }} '''Gilman Lika''' (lindur më 31 janar 1987 në [[Shkodër]]) është nje futbollist shqiptar qe aktualisht luan me skuandren [[KF Tirana]] ne [[Kategoria Superiore|Superligen shqiptare]], pjesetar i [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|skuadres kombëtare te Shqipërise]]. Roli i tij është mesfushor i majte, por mund te luaje edhe ne qender. == Karriera ne klube == Gilman Lika e filloi karrieren si futbollist ne skuadren [[KS Vllaznia Shkodër|KS Vllaznia Shkoder]]. Debutimin ne [[Kategoria Superiore|Superligen shqiptare]] e kreu ne fitoren 1-3 me 18 shtator 2005 ndaj skuadres [[KS Lushnja]], ndeshje ne te cilen hyri si zevendesues ne minuten e 89-te. Gjate atij sezoni Lika luajti 28 ndeshje dhe realizoi golin e pare ne nje ndeshje ndaj skuadres [[KS Dinamo|KS Dinamo Tirana]] me 29 prill 2006. Lika hyri si zevendesues ne minuten e 46-te, ndersa golin e realizoi ne minuten e 86-te. Gjate viteve te [[KS Vllaznia Shkodër]] ai luajti gjithesej 77 ndeshje dhe shenoi 14 gola ne Superligen shqiptare. === Transferimi ne Turqi === Lika u transferua ne [[Turqia|Turqi]] se bashku me dy nga shoket e tij te skuadra [[KS Vllaznia Shkodër|KS Vllaznia Shkoder]], [[Admir Teli|Admir Teli-n]] dhe Xhevahir Sukaj-n tek skuadra turke Hacettepe Spor Kulübü me 4 gusht 2008. Pas nje viti ai u transferua tek Boluspor-i, skuader ne te cilen u aktivizua ne 18 ndeshje dhe ku shenoi gjithesej 6 gola. Sezonin pas transferimit te Boluspor u be pjese e skuadres Diyarbakırspor. === Rikthimi ne Shqipëri === Lika u kthye ne Shqipëri pas dy vitesh e gjysem ne [[Turqi]] duke firmosur nje kontrate dy-vjecare me [[KF Tirana|KF Tiranen]]. Debutimi i tij erdhi me 31 janar 2011 ne derbin me [[KS Dinamo|Dinamo Tiranen]], ndeshje ne te cilen Lika dha kontributin e tij ne fitoren 2-1. == Karriera ne Kombetare == Lika debutoi me skuadren kombetare shqiptare U-21 me 11 tetor 2005 ne nje ndeshje ndaj skuadres U-21 te Turqise, ndeshje te cilen e nisi si titullar. Ndeshja perfundoi ne barazim pa gola dhe Lika u zevendesua ne minuten e 55-te. Ndeshjen debutuese me [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Kombetaren Shqiptare te Futbollit]] e realizoi me 19 Nentor 2008 ne nje ndeshje miqesore me Azerbaijan-in. Ai hyri ne minuten e 73-te si zevendesues i [[Klodian Duro|Klodian Duro-s]]. Ndeshjen nderkombetare per komptecion e realizoi ndaj [[Kombëtarja maltase e futbollit|Maltes]], ndeshje e cila perfundoi ne barazim pa gola. {{DEFAULTSORT:Lika, Gliman}} [[Kategoria:Lindje 1987]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] n2a5tel4hn3f9tcpeqil61a14zot1i2 0 109871 2978732 2945255 2026-05-09T09:34:12Z BlockatePollop2 187219 /* Biografia */ 2978732 wikitext text/x-wiki {{Leter Tabela Fillim}} {{Letër portreti|boja="#E0E0E0"| Gaspër Suma }} {{Leter figura|Gasper Suma.jpg}} {{Leter emri| Gaspër }} {{Leter mbiemri| Suma }} {{Leter ditëlindje| [[23 mars]] [[1897]] }} {{Leter vendlindje|[[Shkodra|Shkodër]], [[Perandoria Osmane]]}} {{Leter ditëvdekje| [[14 prill]] [[1950]] }} {{Leter vendvdekje| [[Shkodra|Shkodër]], [[Shqipëria|Republika Popullore e Shqipërisë]] }} {{Leter kombësia| [[Shqiptar]]}} {{Leter shtetësie| Shqiptare}} {{Leter profesioni| frat françeskan, famullitar}} {{Leter Tabela Fund}} '''Gaspër Suma''' ([[Shkodër]], [[23 mars]] [[1897]] - [[14 prill]] [[1950]]) ka qenë frat françeskan dhe është shenjtor i Kishës Katolike. Hapja e procesit dioqezan për [[lumnimi|lumnimin]] e tij, u shpall më 10 nëntor të viti 2002, nga prefekti i asokohshëm i Kongregatës për Ungjillëzimin e Popujve, kardinali Kreshencio Sepe, gjatë kremtimit të Eukaristisë, në katedralen e Shkodrës. Lumnimi dhe pranimi si shenjtor ndodhi më 5 nëntor 2016, në sheshin para [[Katedralja e Shën Shtjefnit|katedrales së Shën Shtjefnit]] në Shkodër.<ref name="Flocchini">{{cito lajm|last1=Flocchini|first1=Emilia|date=5 nëntor 2016|title=Beati Martiri Albanesi (Vincenzo Prennushi e 37 compagni)|language=it|agency=Santiebeati|url=http://www.santiebeati.it/dettaglio/96474|accessdate=6 tetor 2017}}</ref> ==Biografia== U lind në Shkodër i pagëzuar me emrin Hilë, i biri i Gaspër Sumës dhe Drande Shirokës, më 23 mars 1897.<ref name=":02">{{Cite book|last=Kurti|first=Donat|title=Provinça Françeskane Shqiptare|publisher=Botime Françeskane|year=2003|isbn=99927-789-1-1|location=Shkodër|pages=123-124|language=sq}}</ref> Shkollën e mesme e kreu tek françeskanët, kurse teologjinë në Insbruk në [[Austri]]. U shugurua meshtar më 31 korrik 1921 dhe shërbyu gjithmonë në zonat më të vështira malore: [[Thethi|Theth]], Brigje të Hotit dhe Gomsiqe. U arrestua dhe vdiq në burgun e Shkodrës më [[14 prill]] [[1950]]. Eshtrat e tij pushojnë në Kishës Françeskane të Shkodrës.<ref>{{Cite web|title=Martirët: Gaspër Suma|url=http://www.kishakatolikeshkoder.com/zyra%20per%20martiret%20shqip/Fr.Gasper%20Suma.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922060802/http://www.kishakatolikeshkoder.com/zyra%20per%20martiret%20shqip/Fr.Gasper%20Suma.htm|archive-date=22 shtator 2012|website=kishakatolikeshkoder.com|language=sq}}</ref> ==Shih edhe== *[[Maria Tuci]] ==Referencat== {{Reflist}} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Njerëz nga Shkodra]] [[Kategoria:Lindje 1897]] [[Kategoria:Vdekje 1950]] [[Kategoria:Françeskanë shqiptarë]] [[Kategoria:Shenjtorë katolikë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz nga Vilajeti i Shkodrës]] gki1nydsphj5zpjw956h2un8qbzs513 2978733 2978732 2026-05-09T09:35:06Z BlockatePollop2 187219 Korrigjim gabim shtypi 2978733 wikitext text/x-wiki {{Leter Tabela Fillim}} {{Letër portreti|boja="#E0E0E0"| Gaspër Suma }} {{Leter figura|Gasper Suma.jpg}} {{Leter emri| Gaspër }} {{Leter mbiemri| Suma }} {{Leter ditëlindje| [[23 mars]] [[1897]] }} {{Leter vendlindje|[[Shkodra|Shkodër]], [[Perandoria Osmane]]}} {{Leter ditëvdekje| [[14 prill]] [[1950]] }} {{Leter vendvdekje| [[Shkodra|Shkodër]], [[Shqipëria|Republika Popullore e Shqipërisë]] }} {{Leter kombësia| [[Shqiptar]]}} {{Leter shtetësie| Shqiptare}} {{Leter profesioni| frat françeskan, famullitar}} {{Leter Tabela Fund}} '''Gaspër Suma''' ([[Shkodër]], [[23 mars]] [[1897]] - [[14 prill]] [[1950]]) ka qenë frat françeskan dhe është shenjtor i Kishës Katolike. Hapja e procesit dioqezan për [[lumnimi|lumnimin]] e tij, u shpall më 10 nëntor të viti 2002, nga prefekti i asokohshëm i Kongregatës për Ungjillëzimin e Popujve, kardinali Kreshencio Sepe, gjatë kremtimit të Eukaristisë, në katedralen e Shkodrës. Lumnimi dhe pranimi si shenjtor ndodhi më 5 nëntor 2016, në sheshin para [[Katedralja e Shën Shtjefnit|katedrales së Shën Shtjefnit]] në Shkodër.<ref name="Flocchini">{{cito lajm|last1=Flocchini|first1=Emilia|date=5 nëntor 2016|title=Beati Martiri Albanesi (Vincenzo Prennushi e 37 compagni)|language=it|agency=Santiebeati|url=http://www.santiebeati.it/dettaglio/96474|accessdate=6 tetor 2017}}</ref> ==Biografia== U lind në Shkodër i pagëzuar me emrin Hilë, i biri i Gaspër Sumës dhe Drande Shirokës, më 23 mars 1897.<ref name=":02">{{Cite book|last=Kurti|first=Donat|title=Provinça Françeskane Shqiptare|publisher=Botime Françeskane|year=2003|isbn=99927-789-1-1|location=Shkodër|pages=123-124|language=sq}}</ref> Shkollën e mesme e kreu tek françeskanët, kurse teologjinë në Insbruk në [[Austri]]. U shugurua meshtar më 31 korrik 1921 dhe shërbyu gjithmonë në zonat më të vështira malore: [[Thethi|Theth]], Brigje të Hotit dhe Gomsiqe. U arrestua dhe vdiq në burgun e Shkodrës më [[14 prill]] [[1950]]. Eshtrat e tij pushojnë në Kishës Françeskane të Shkodrës.<ref>{{Cite web|title=Martirët: Gaspër Suma|url=http://www.kishakatolikeshkoder.com/zyra%20per%20martiret%20shqip/Fr.Gasper%20Suma.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922060802/http://www.kishakatolikeshkoder.com/zyra%20per%20martiret%20shqip/Fr.Gasper%20Suma.htm|archive-date=22 shtator 2012|website=kishakatolikeshkoder.com|language=sq}}</ref> ==Shih edhe== *[[Maria Tuci]] == Referimet == {{reflist}} [[Kategoria:Njerëz nga Shkodra]] [[Kategoria:Lindje 1897]] [[Kategoria:Vdekje 1950]] [[Kategoria:Françeskanë shqiptarë]] [[Kategoria:Shenjtorë katolikë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz nga Vilajeti i Shkodrës]] qua6qattj734u5ckuyeqoa3x3ufw4i7 0 116416 2978627 2978331 2026-05-08T15:52:09Z Leutrim.P 113691 /* Qëndrimet në shtetet përkatëse */ 2978627 wikitext text/x-wiki '''Bashkimi kombëtar shqiptar''' ose '''bashkimi kombëtar''' është koncepti i [[Unioni politik|bashkimit]] të trevave [[Shqipëria etnike|shqiptare]] me qëllim të krijimit të [[Shqipëria etnike|një shteti gjithëpërfshirës shqiptar]]. Bashkimi kombëtar është një proces politik, i cili ka ekzistuar që nga rënia e [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]] kur u [[Copëtimi i Shqipërisë|copëtuan territoret shqiptare]] nga fuqitë e mëdha dhe vendet fqinje.<ref>{{Cite book|title=Divided Nations and European Integration|last=Tristan James Mabry|last2=John McGarry|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2013|page=175}}</ref><ref>{{Cite book|title=State Collapse in South-Eastern Europe: New Perspectives on Yugoslavia's Disintegration|last=Lenard J. Cohen|last2=Jasna Dragović-Soso|publisher=Purdue University Press|year=2008|page=194}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Human Rights Issues Since 1945|last=Winston Langley|publisher=Routledge|year=2013}}</ref> == Historia == Pas pavarësisë së Shqipërisë, kufinjtë e shtetit shqiptar u caktuan nga 2 komisione ndërkombëtare, një për kufirin me Mbretërinë Jugosllave dhe një tjetër për kufirin me Mbretërinë Greke. Gjatë [[Demonstratat e `81-shit|protestave të vitit 1981 në Kosovë]] Jugosllavia pati frikë nga një potencial i bashkimit të Kosovës me Shqipërinë.<ref name="Clark2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA44|title=Civil Resistance in Kosovo|last=Howard Clark|publisher=Pluto Press|year=2000|isbn=978-0-7453-1569-0|pages=44–}}</ref> Në fillim të viteve 1990 politikanët shqiptarë patën deklarata kontradiktore në lidhje me çështjen e bashkimit.<ref name="Ahrens2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3fLRcHYSVAC&pg=PA323|title=Diplomacy on the Edge: Containment of Ethnic Conflict and the Minorities Working Group of the Conferences on Yugoslavia|last=Geert-Hinrich Ahrens|date=6 mars 2007|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-8018-8557-0|page=323|quote=CSCE mission of May 1992 judged that “on the question of the relations with Albania and of a possible unification, the answers were unclear, vague, and sometimes contraddictory}}</ref> Aktivisti i shquar [[Ukshin Hoti]], themelues i Partisë shqiptare të Bashkimit Kombëtar, në fund i vrarë nga [[policia serbe]] në 1999, ishte mbështetës i zëshëm i bashkimit të Kosovës me Shqipërinë.<ref name="Krieger2001">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-OhPTJn8ZWoC&pg=PA75|title=The Kosovo Conflict and International Law: An Analytical Documentation 1974-1999|last=Heike Krieger|date=12 korrik 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80071-6|page=75}}</ref> == Qëndrimet në shtetet përkatëse == === Shqipëria === Në parathënien e [[Kushtetuta e Shqipërisë|Kushtetutës së Shqipërisë]] shkuran ndër të tjerash: "''[n]e, Populli i Shqipërisë, [...] me aspiratën shekullore të popullit shqiptar për identitetin dhe '''bashkimin kombëtar''' [...] vendosim këtë Kushtetutë''".<ref>{{Cite web|title=Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë|url=https://www.parlament.al/Files/sKuvendi/kushtetuta.pdf|url-status=dead|language=sq|access-date=25 qershor 2022|archive-date=20 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920101840/https://www.parlament.al/Files/sKuvendi/kushtetuta.pdf}}</ref> Parathënia sugjeron që kushtetuta është (dhe duhet parë) në funksion të bashkimit kombëtar, ndonëse togfjalëshi mbetet abstrakt dhe nuk përcaktohet më tej. Në vitin 2001, [[Arben Imami]], një politikan shqiptar, deklaroi se bashkimi i Kosovës me Shqipërinë duhet të jetë një qëllim i Partisë Demokratike, por shpejt u kritikua nga vetë lidershipi i partisë.<ref name="Koinova2013">{{Cite book|last=Maria Koinova|url=https://books.google.com/books?id=ZwpuDCcN8AIC&pg=PA197|title=Ethnonationalist Conflict in Postcommunist States: Varieties of Governance in Bulgaria, Macedonia, and Kosovo|date=1 korrik 2013|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-0837-5|page=197}}</ref> === Kosova === ''Artikulli kryesor: [[Bashkimi i Shqipërisë dhe Kosovës]]'' Në [[Luftën e Kosovës]], betimi i [[Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] ishte për çlirim dhe bashkim të trojeve shqiptare me Shqipërinë.<ref>{{Cite web |last=Arbresh.info |date=2018-03-05 |title=Betimi i ushtarëve të UÇK-së |url=https://www.arbresh.info/lajmet/betimi-i-ushtareve-te-uck-se/ |access-date=2026-05-07 |website=Arbresh.info |language=en-US}}</ref> Plani i [[Ahtisari]]t, e kushtëzoi pavarësinë e Kosovës duke miratuar një Kosovë multietnike, në vend të një Kosove me identitet shqiptar.<ref name="MabryMcGarry2013">{{Cite book|last=Tristan James Mabry|url=https://books.google.com/books?id=PFCbBW18yU4C&pg=PA182|title=Divided Nations and European Integration|last2=John McGarry|last3=Margaret Moore|last4=Brendan O'Leary|date=30 maj 2013|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=0-8122-4497-4|page=182}}</ref> Gjithsesi, anketat e zhvilluara nga Gallup international zbulojnë se 75% të Shqiptarëve të Kosovës do të preferonin të jetonin të bashkuar me Shqipërinë në një vend të vetëm. E njëjta përkrahje shihet në Shqipëri, ku 68% e qytetarëve të Shqipërisë preferojnë një bashkim të Shqipërisë me Kosovën. === Maqedonia e Veriut === Disa muaj para pavarësisë së Maqedonisë nga Jugosllavia, në një tubim për çështjen shqiptare në Gostivar në prill 1991, [[Arbën Xhaferi]] u shpreh se në rastin e pavarësisë, Maqedonia duhet të ngrihet si një shtet jo një-etnik me bazari të plotë; ose si një shtet federal me dy njësi përbërëse.<ref>{{Cite web|title=Blog mbi Arbën Xhaferin|url=https://arbenxhaferi.blogspot.com/|url-status=live|language=sq}}</ref> == Shih edhe == * [[Bashkimi i Shqipërisë dhe Kosovës]] * [[Shqipëria etnike]] * [[Copëtimi i Shqipërisë]] * [[Historia e Shqipërisë]] * [[Historia e Kosovës]] * [[Historia e Maqedonisë së Veriut]] * [[Historia e Greqisë]] * [[Historia e Serbisë]] == Burime == {{Reflist|30em}} [[Kategoria:Shqipëria etnike]] [[Kategoria:Historia e Shqipërisë]] [[Kategoria:Historia e Kosovës]] [[Kategoria:Marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Kosovës]] [[Kategoria:Historia e Maqedonisë së Veriut]] [[Kategoria:Historia e Greqisë]] [[Kategoria:Historia e Jugosllavisë]] [[Kategoria:Bashkimi kombëtar shqiptar]] bzlzti9thn8octq58y1h4zi9ati2dbz 14 120943 2978612 1674678 2026-05-08T15:38:27Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[Kategoria:Futbollistë të Beratit]] te [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] 1674678 wikitext text/x-wiki * [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] 8jf4x2vo7w913a4tu5r18w2btiwqctv 2978614 2978612 2026-05-08T15:40:22Z Mitrovica02 128863 2978614 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Sportistë nga Berati]] [[Kategoria:Futbollistë sipas qyteteve në Shqipëri|Berat]] no26jmzynljgh3tn9ivzbyjf1w7izis 0 144293 2978625 2484196 2026-05-08T15:49:13Z Mitrovica02 128863 2978625 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Kliton Bozgo | image = | fullname = | birth_date = {{Birth date and age|5|12|1971|df=yes}} | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | height = 1.70 m | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] | clubnumber = | youthyears1 = | youthclubs1 = [[KF Tomori|Tomori]] | years1 = 1989–1992 | years2 = 1992–1993 | years3 = 1993–1995 | years4 = 1995–1998 | years5 = 1998–2000 | years6 = 2000–2004 | years7 = 2004–2005 | years8 = 2005 | years9 = 2006 | years10 = 2006–2007 | years11 = 2007–2008 | years12 = 2008–2012 | years13 = 2015 | clubs1 = [[KF Tomori|Tomori]] | clubs2 = [[NK Dubrava|Dubrava]] | clubs3 = [[NK Maribor|Maribor]] | clubs4 = [[NK Olimpija Ljubljana (1945–2005)|Olimpija]] | clubs5 = [[NK Maribor|Maribor]] | clubs6 = [[FC Admira Wacker Mödling|Admira Wacker]] | clubs7 = [[NK Maribor|Maribor]] | clubs8 = [[NK Drava Ptuj (1933)|Drava Ptuj]] | clubs9 = [[TSV Hartberg|Hartberg]] | clubs10 = [[Wolfsberger AC|St. Andrä]] | clubs11 = [[ND Mura 05|Mura 05]] | clubs12 = Union Gamlitz | clubs13 = SV Sachsenburg | manageryears1 = | managerclubs1 = Sllovenia U15 | manageryears2 = 2013 | managerclubs2 = [[NK Aluminij|Aluminij]] | manageryears3 = 2015 | managerclubs3 = SV Sachsenburg | manageryears4 = 2016–2018 | managerclubs4 = SV Kaindorf | caps1 = 70 | caps2 = | caps3 = 40 | caps4 = 74 | caps5 = 60 | caps6 = 132 | caps7 = 28 | caps8 = 5 | caps9 = 9 | caps10 = 12 | caps11 = 21 | caps12 = | caps13 = | goals1 = 47 | goals2 = | goals3 = 21 | goals4 = 31 | goals5 = 39 | goals6 = 21 | goals7 = 18 | goals8 = 0 | goals9 = 7 | goals10 = 4 | goals11 = 2 | goals12 = | goals13 = | nationalyears1 = 1993–1997 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 0 | pcupdate = | ntupdate = |}} '''Kliton Bozgo''' (lindur më 5 dhjetor 1971), është një futbollist profesionist shqiptar. Bozgo e filloi karrierën sportive në qytetin e [[Berati]]t, në fillim me skuadrën e të rinjve dhe pastaj me skuadrën e të rriturve të [[FK Tomori|Tomorit]]. Gjatë karrierës së tij ai ka luajtur për të dy gjigandët e futbollit të Sllovenisë [[Olimpija]] Lubjanë dhe [[Maribor]]. Ai bëri një përshtypje të madhe sidomos në Maribor, ku ai konsiderohet ende si një nga sulmuesit më të mirë që ka luajtur ndonjëherë me atë klub. Ai shënoi gjithsej 108 gola për Mariborin, duke u bërë golëshënuesi i 2-të më i mirë në historinë e klubit dhe i pari pas pavarësisë së Sllovenisë në vitin 1991. Ai ishte dy herë golashënuesi më i mirë i Ligës Sllovene. Në sezonin 1999-2000 ai shënoi 24 gola dhe në sezonin 2004-05 18 gola. Në sezonin 1999-2000 ai luajti për Mariborit në Ligën e Kampionëve të UEFA . Në total ai ka luajtur 207 ndeshje në ligën e parë sllovene, duke shënuar 109 gola në proces. Gjatë kohës së tij në [[Mura 05]] ai mori rolin e ndihmësit të trajnerit Edin Osmanoviç. Ai është aktualisht ndihmës trajner i Šimundža Ante në Aluminij dhe trajneri i ekipit kombëtar slloven U15. {{Golashënuesit e Kategorisë Superiore}} [[Kategoria:Lindje 1956]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] nqa41aeisk0obtrfdp3sodqnavn8nvq 0 153096 2978574 2978034 2026-05-08T12:02:32Z Gefälligst 186895 2978574 wikitext text/x-wiki {{Infobox vend historik | emri =Xhamia e Fatihut | emri_amëtar = | gjuha_amëtare = | foto = Xhamia e Fatihut.jpg | përshkrimi = Xhamia e Fatihut (2015) | lloji = Arkitekture | locmapin = Shqipëria | gjerësi = 41.311153 | gjatësi = 19.445794 | lokacioni = [[Rrethi i Durrësit|Durrës]], [[Qarku i Durrësit|Durrës]], [[Shqipëri]] | sipërfaqja = | ndërtuar = Shek. XVI | arkitekt = | arkitektura = | organi_drejtues = DRKK Durrës | përcaktimi1 = SHQIPËRI | përcaktimi1_offname = Monument i trashëgimisë kulturore | përcaktimi1_data = 1886, 10.06.1973 | përcaktimi1_kriteret = I | përcaktimi1_numri = DR028 | përcaktimi1_free1name = Tipologjia | përcaktimi1_free1value =Xhami | përcaktimi1_lloji = Nën mbrojtje }} '''Xhamia e Fatihut''' ([[Gjuha turke|turqisht]]: ''Fatih Camii''), e njohur edhe si '''Xhamia e vogël''' ose '''Xhamia e vjetër''' është një [[Xhamia|xhami]] në qytetin bregdetar të [[Durrësi]]t, [[Shqipëri]]. Xhamia Fatih është ndërtuar mes viteve 1502–1503 dhe është emërtuar sipas pushtuesit të [[Kostandinopoja|Konstandinopojës]], [[sulltan]] [[Mehmet Fatihu]]t. Sipas disa historive lokale [[grekët|greke]] mendohet se xhamia është ndërtuar mbi rrënojat e një bazilike. Shumë nga këto histori janë krijuar pas mbylles së ndërtesave të kultit në regjimin totalitar Komunist, në Shqipëri. Mungesa e studimeve të mirëfillta arkeologjike për të gjithë zonën ka lënë hapësirë interpretimeve të shumta. == Arkitektura e Xhamisë Fatih == Xhamia e Fatihut mori statusin [[Lista e objekte fetare në Shqipëri që janë monumente kulture|monument i trashëgimisë kulturore]] në vitin 1973. Restaurimi i sotcem është bere pas vitëve 90. Ndërtesa është e orientuar nga [[Qabeja]], dhe në strukturën e brëndshme ndërthuret me mure më të vjetra se vetë ndërtimi i Xhamisë. Disa nga këto mure ngjasojnë me fortikimin Bizantin të vonshëm, me [[tulla]], pjesërisht arkada veriore dhe muri perëndimor i rindërtuar me teknikën e kluasonazhit i takojnë shek. XIII- XIV. [[Çatia]] e Xhamisë, 16x25 metra, është një kryevepër e mjeshtërisë lokale, ndryshe nga shumë xhami të tjera të ndërtuara me kupola metalike të parafabrikuara. Dhoma e brëndshme ku ndodhet [[Mihrabi]], [[Minberi]], dhe këndi i leximit, mbulohet nga mure të vizatuara me tekste [[Kurani|kuranore]]. E gjithë kjo hapësirë mbulohet nga çatia e cila qëndron mbi një kolonë të vetme qëndrore. Bashkimi i çatisë së gjërë, me dru, me këtë kolonë është vepër e përsosmërisë ndërtimore në [[Shqipëria Osmane|Shqipërinë e peridhës Osmane]]. Studiuesi [[Aleksandër Meksi]], do e konsiderojë këtë të vecantë të ndërtimit të kësaj Xhamie, për të shprehur se kjo ishte një ndër arsyet përse nuk u shemb tërësisht gjatë regjimit totalitar komunist. [[Minarja]] e Xhamisë Vogël asnjëher nuk ka qenë origjinalja, sepse qe në 1501, deri vone, ne 1700, merrej shenjester nga anije [[venedik]]ase kur tregtia nuk shkonte sic duhej.<ref>shih shenimet e [[Injac Zamputi]]. Dokumente të shek. XVI-XVII për Historinë e Shqipërisë</ref> [[Kulla]] prapa murit, Kulla Incirli (siç quhet në harta Osmane), ka pasur peme te medha fiku, qe te kamuflonte minaren në [[Perandoria Osmane|kohën osmane]]. == Administrimi == Xhamia e Fatihut është një nga xhamitë më të vjetra të vendit tonë, ndërsa sot shfrytëzohet nga [[Komuniteti Mysliman i Shqipërisë]] (KMSh). Në këtë xhami shërbyen persona të shumtë, ndër më të përmendurit është [[Myftiu]] i Durrësit gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës Dytë Botërore]], [[Mustafa Varoshi]]<ref>[https://memorie.al/en/in-1947-when-mustafa-varoshi-drew-up-a-petition-for-the-pardon-of-ali-saracis-family-and-from-the-mosque-cursed-the-military-court-enver-hoxha-called-him-the-sad-story-of-the-cleric-fr/ Mustafa Varoshi]</ref>. Sot, emrin e tij e mbart shkolla, [[Medreseja|medrese]] përkrah Xhamisë Fatihut.<ref>[https://www.facebook.com/MedresejaMustafaVaroshi/ medrese]</ref> == Shiko edhe== * [[Lista e objekte fetare në Shqipëri që janë monumente kulture]] * [[Xhamia e Madhe e Durrësit]] == Lidhje të jashtëme == * [https://web.archive.org/web/20161128185632/http://imk.gov.al/site/?page_id=77 Instituti i Monumenteve të Kulturës] * ''Drita Islame'' (2013): [https://web.archive.org/web/20141128111759/http://www.dritaislame.al/nje-xhami-5-shekullore-ne-brigjet-e-durresit-2000-vjecar/ Një xhami 5 shekullore në brigjet e Durrësit 2000 vjeçar] {{commonscat|Fatih Mosque in Durrës}} == Referimet == {{reflist}} {{Durrësi}} [[Kategoria:Monumente kulturore në Durrës]] [[Kategoria:Xhami në Shqipëri]] [[Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në 1503]] [[Kategoria:Arkitektura osmane në Shqipëri]] [[Kategoria:Atraksione turistike në Qarkun e Durrësit]] l03u0amog78ubupx1yzqxyqlrnt695c 0 156388 2978620 2028521 2026-05-08T15:44:48Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 2978620 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Polizoi Arbëri | image = [[Skeda:Polizoi Arbëri - Albania U-21 (1).jpg|220px]] | fullname = Polizoi Arbëri | birth_date = {{birth date and age|9|9|1988|df=y}} | birth_place = [[Berati|Berat]], [[Albania]] | height = | currentclub = [[KS Flamurtari|Flamurtari Vlorë]] | clubnumber = 16 | position = [[Mesfushori|Mesfushor]] | youthyears1 = 2002-2007 | youthclubs1 = [[KF Tomori|Tomori Berat]] | years1 = 2007–2009 | years2 = 2009–2010 | years3 = 2010-2011 | years4 = 2011– | clubs1 = [[KF Tomori|Tomori Berat]] | clubs2 = [[KS Lushnja]] | clubs3 = [[KF Bylis|Bylis Ballsh]] | clubs4 = [[KS Flamurtari|Flamurtari Vlorë]] | caps1 = 16 | goals1 = 0 | caps2 = 14 | goals2 = 0 | caps3 =27 | goals3 = 2 | caps4 = 56 | goals4 = 3 | nationalyears1 = 2004–2005 | nationalyears2 = 2005–2007 | nationalyears3 =2008–2010 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare U–17 e futbollit|Shqipëria U–17]] | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare U–19 e futbollit|Shqipëria U–19]] | nationalteam3 =[[Kombëtarja shqiptare U–21 e futbollit|Shqipëria U–21]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | pcupdate = 1 Mars 2014 | ntupdate = }} '''Polizoi Arbëri''' (lindur më [[9 shtator]] [[1988]]) është një [[futbolli]]stë [[Shqiptarët|shqiptar]] i cili luan me klubin shqiptar [[KS Flamurtari|Flamurtari Vlorë]] në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] si [[Mesfushori|mesfushor]]. Ai është vëllai i vogël i lojtarit të Bylis [[Gersi Arbëri]]. == Referime == <references/> {{Skuadra KS Flamurtari}} {{DEFAULTSORT:Arbëri, Polizoi}} [[Kategoria:Lindje 1988]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tomori]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Lushnja]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Bylis]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Flamurtari Vlorë]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] d8453u094sita3hrve8p9rxhibp8npq 0 156859 2978643 2822761 2026-05-08T17:16:41Z Artan Kacani 145731 2978643 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Xhamia e Madhe në Durrës.jpg|parapamje|Xhamia e Madhe e Durrësit]]'''Xhamia e Madhe e Durrësit''' ose '''Xhamia e Re''' është një [[Xhamia|xhami]] në [[Durrës]], [[Shqipëria|Shqipëri]]. Xhamia e Re filloi ndërtimin e saj në vitin 1931 me ndihmën e popullit dhe në veçanti të tregtarëve të qytetit të Durrësit. == Historia e Xhamisë Varosh == [[Skeda:Xhamia Varosh, 1926.jpg|majtas|parapamje|Skede illustruese e Xhamisë Varosh]] Deri në vitin 1926, Xhamia e Madhe, mbarte emrin si '''Xhamia Varosh'''. Kjo Xhami ishte e vetme ndërtësë fetare e cila ndodhej jashtë mureve të qyteti [[Perandoria Osmane|Osman]], por gjithnjë në bërthamën urbane. Tërmeti i muajit Dhjetor 1926 do të hapë një prospektivë të re për qytetin në këndvështrimin urban, shih. Plani i Ri Rregullues, i hartuar nga Bashkia Durrës, dhe arkitekti urbanist [[:de:Giulio_Bertè|Giulio Berte]], në 1928, dhe më pas vijuar nga bashkëpunëtori [[:it:Ferdinando_Poggi|Ferdinando Poggi]], në 1937, do të planifikojnë shpronësimin e ndërtesës së Xhamisë Varosh, dhe kthimin e parceles ndërtimore mbi taracën kodrinore për qëllime të ndërrtimit të Xhamisë së Re të Madhe të Durrësit. Për këtë qëllim tre pronarë të ndryshëm do të shpronësohen dhe në hapësirën e Xhamisë Varosh do të realizohet zgjerimi drejte veriut i Sheshit Iliria. [[Skeda:Xhamia_Varosh_Durres.png|parapamje|Xhami Varosh në sheshin jashtë fortifikimit, Durrës]] Xhamia ‘Varosh’, e cila ndodhej jashtë mureve të fortifikimit [[Arkitektura osmane|osman]] ishte ndërtesa e parë e cila binte në sy në momentin që dilje nga qyteti. Si në çdo qytet të Shqipërisë, dhe jo vetëm, xhamitë të cilat mbanin këtë emër përkonin me territorin jashtë, menjëherë pas fortfikimit, aty ku zhvillohej tregtia dhe artizanati. Në vitet 1920 e më parë, kjo zonë në qytet përkonte pikërisht me ‘Exo [[Pazari|Bazarin]]’, apo me lagjen ‘Kumini’. Pikërisht këtu ndodhej edhe xhamia e qytetit – e cila ndryshe nga Xhamia Fatih, ofronte pothuajse çdo shërbim urban, përfshirë edhe varrezat. Në figurën e mësipër, shfaqet pamja ballore e Xhamisë Varosh, ku dallohen varrezat në oborrin përballë, dhe një mur që i rrethon. Nga planimetria kuptojmë se kompleksi i ndërtesave në shërbim të Xhamisë, ishte i shumëllojshëm dhe u fliste shesheve të ndryshme. Hyrja për në Xhaminë Varosh ishte nga Rruga ''[[:en:Paul_Henri_Balluet_d'Estournelles_de_Constant|Estournelles de Constant]]'' e cila zgjatej deri në brendësinë e sheshit të ‘Lirisë’. Në pjesën veriore të saj gjendej një ndërtesë nga e cila shitej bukë dhe kishte akses me sheshin ‘Fusha e Banja’. Kjo Xhami u shemb në vitin 1928, me dakordësinë e Myftinisë së qytetit dhe administratës së kohës. == Ndërtimi i Xhamisë Madhe == Konstruksioni i saj ishte planifikuar me dy [[minare]], njëra e pa përfunduar dhe e ngelur deri në bazamentin e katit të dytë, për arsye të ndërprerjes së punimeve në fund viteve 1938. Merita me e madhe i dedikohet [[Myftiu]]t te Durresit [[Ismail Ndroqi]]. Ai filloi dhe mbaroi ndërtimin e Xhamisë së Madhe në qendër të Durrësit, që ishte ndër xhamitë më të bukura të Shqipërisë. Deshmori i [[Islami]]t H. H. [[Mustafa Varoshi]] ishte ideatori dhe promotori i ndertimit te kesaj xhamie, per me teper ka blere me financat e tij tapetin e xhamise, te sjellur nga [[Persia]]. Xhamia Madhe ndodhet në lagjen nr 2 Durrës me një siperfaqe 1319 metro katrore dhe sipërfaqe trualli 1776 metro katrore. Në vitin 1967 u shëndërrua në pallatin Rinia (Pallat Kulture). Xhamia është e rikonstruktuar nga shoqatat [[Arab]]e në vitin 1994 në veçanti brenda përbrenda sipërfaqes së saj, rikonstruktuar për herë të dytë në vitin 2005 dhe është në gjendje të mirë. Ana e jashtme e ka ruajtur origjinalitetin e konstruksionit të saj të vjeter. == Shiko edhe== * [[Xhamia e Fatihut]] * [[Lista e objekte fetare në Shqipëri që janë monumente kulture]] == Lidhje të jashtëme == {{commons|Category:Great Mosque in Durrës}} {{Durrësi}} [[Kategoria:Xhami në Shqipëri]] [[Kategoria:Atraksione turistike në Qarkun e Durrësit]] [[Kategoria:Ndërtesa të përfunduara në 1931]] [[Kategoria:Monumente kulturore në Durrës‎]] hc29iw1gl8nl1fqdm5cj5rsuejwwxir 0 157684 2978617 2893487 2026-05-08T15:43:21Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 2978617 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Myrto Uzuni | image = Houston_Dynamo_vs_Austin_(Apr_2025)_01_(cropped).jpg | caption = Uzuni me [[Austin FC|Austin]] në 2025 | fullname = Myrto Artan Uzuni<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/ekskluzive-rrefimi-i-babait-te-uzunit-kemi-vuajtur-doja-te-futesha-ne-fushe-kur-djalit-i/|title=Ekskluzive/ Rrëfimi i babait të Uzunit: Kemi vuajtur, doja të futesha në fushë kur djali i...|publisher=Gazeta Panorama|date=18 tetor 2018|accessdate=31 tetor 2018}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|31|5|1995|df=y}} | birth_place = [[Berati|Berat]], Shqipëri | height = 1.78 m | position = [[Mesfushor|Anësor]] | currentclub = [[NK Lokomotiva|Lokomotiva]] | clubnumber = 21 | youthyears1 = 2005–2012 | youthclubs1 = [[A.O. Doxa Pigadakia|Doxa Pigadakia]] | youthyears2 = 2012–2013 | youthclubs2 = [[FK Tomori|Tomori]] | years1 = 2013–2014 | clubs1 = [[FK Tomori|Tomori]] | caps1 = 23 | goals1 = 3 | years2 = 2014–2017 | clubs2 = [[KF Apolonia|Apolonia]] | caps2 = 70 | goals2 = 23 | years3 = 2017–2018 | clubs3 = [[KF Laçi|Laçi]] | caps3 = 38 | goals3 = 11 | years4 = 2018–2020 | clubs4 = [[NK Lokomotiva Zagreb|Lokomotiva]] | caps4 = 61 | goals4 = 16 | years5 = 2020–2022 | clubs5 = [[Ferencvárosi TC|Ferencváros]] | caps5 = 42 | goals5 = 19 | years6 = 2022–2025 | clubs6 = [[Granada CF|Granada]] | caps6 = 105 | goals6 = 49 | years7 = 2025– | clubs7 = [[Austin FC]] | caps7 = 27 | goals7 = 6 | nationalyears1 = 2015–2016 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare U–21 e futbollit|Shqipëria U21]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2018– | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps2 = 45 | nationalgoals2 = 6 | club-update = 26 tetor 2018 | nationalteam-update = 14 tetor 2018 }} '''Myrto Artan Uzuni''' (lindur më 31 maj 1995) është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist shqiptar i cili luan si [[Mesfushor|anësor]] me Granaden ne La Liga dhe me [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|kombëtaren shqiptare të futbollit]]. == Referime == [[Kategoria:Lindje 1995]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tomori]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Apolonia]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Laçi]] [[Kategoria:Futbollistë në NK Lokomotiva]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria e Parë]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] [[Kategoria:Futbollistë në Prva HNL]] <references />{{Sport-cung}} r83c33y2c5cxdm99fe7ysy7e7fkir94 0 167037 2978578 2412916 2026-05-08T12:12:19Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 2978578 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Bahri Kavaja | image = | fullname = Bahri Ahmet Kavaja | birth_date = {{birth date|df=yes|1|1|1924}} | birth_place = [[Shkodra|Shkodër]], [[Shqipëria|Shqipëri]] | death_date = [[1 janar]] [[1989]] | death_place = [[Adelaide]], [[Australia Jugore]] | position = [[Mbrojtësi (futboll)|Mbrojtës]] | years1 =1942–1949 | clubs1 = [[KF Vllaznia|Vllaznia Shkodër]] | caps1 = | goals1 = | years2 =1949–1950 | clubs2 = [[KS Dinamo|Dinamo Tirana]] | caps2 = | goals2 = | nationalyears1 = 1946–1950 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 13 | nationalgoals1 = 0 | manageryears1 = | managerclubs1 = }} '''Bahri Ahmet Kavaja''' (1 janar 1924 – 1 janar 1989) ishte futbollist shqiptar i cili ka luajtur si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës]] me [[KF Vllaznia|Vllazninë]] dhe [[KS Dinamo|Dinamon]] si edhe me [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|kombëtaren shqiptare]].<ref>{{cite news|url=http://asport.info/ekskluzivehistoria-e-kampionatit-te-pare-mbarekombetar-te-futbollit-i/|title=Ekskluzive:Historia e Kampionatit të parë mbarëkombëtar të futbollit (I)|work=ASport.info|date=9 janar 2013|accessdate=27 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319000928/http://asport.info/ekskluzivehistoria-e-kampionatit-te-pare-mbarekombetar-te-futbollit-i/|language=en|archive-date=19 mars 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://asport.info/ekskluzivehistoria-e-kampionatit-te-pare-mbarekombetar-te-futbollit-ii/|title=Ekskluzive:Historia e Kampionatit të parë mbarëkombëtar të futbollit (II)|work=ASport.info|date=10 janar 2013|accessdate=27 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319011841/http://asport.info/ekskluzivehistoria-e-kampionatit-te-pare-mbarekombetar-te-futbollit-ii/|language=en|archive-date=19 mars 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://asport.info/ekskluzive-historia-e-kampionatit-te-pare-mbarekombetar-te-futbollit-iii/|title=Ekskluzive:Historia e Kampionatit të parë mbarëkombëtar të futbollit (III)|work=ASport.info|date=11 janar 2013|accessdate=27 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319190249/http://asport.info/ekskluzive-historia-e-kampionatit-te-pare-mbarekombetar-te-futbollit-iii/|language=en|archive-date=19 mars 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://eu-football.info/_player.php?id=10324|title=Football PLAYER: Bahri Kavaja|work=EU-Football.info|accessdate=27 qershor 2015}}</ref> Në vitin 1950 pas ndeshjes kundër [[Kombëtarja hungareze e futbollit|Hungarisë]], ai u arritis nga Shqipëria bashkë me shokun e tij të skuadrës Dule Vathi duke notuar mes ngjushticës së [[Bosfori|Bosforit]], duke mos u rikthyer në Shqipërinë e regjimit komunist - duke u sistemuar në [[Zelanda e Re|Zelandën e Re]].<ref>{{cite news|url=http://telegraf.al/sport/magelanet-shqiptare-te-futbollit|title=Magelanet Shqiptare te futbollit|work=Telegraf.al|date=9 gusht 2012|accessdate=27 qershor 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://shqiptarja.com/m/dossier/speciale--imigrimet-e-para-t--shqiptar-ve-n--zeland-n-e-re-282321.html|title=SPECIALE/ Imigrimet e para të shqiptarëve në Zelandën e Re|work=Shqiptarja.com|date=31 mars 2015|accessdate=27 qershor 2015|archive-date=18 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518081530/http://shqiptarja.com/m/dossier/speciale--imigrimet-e-para-t--shqiptar-ve-n--zeland-n-e-re-282321.html|language=en|url-status=dead}}</ref> == Referime == <references/> {{DEFAULTSORT:Kavaja, Bahri}} [[Kategoria:Lindje 1924]] [[Kategoria:Vdekje 1989]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Dinamo Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] 5zscxb7f528sx8040mrx0ghbhdwqjcm 0 167756 2978638 2948038 2026-05-08T16:47:20Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978638 wikitext text/x-wiki '''[[Shqiptarët]]''' ([[Anglishtja|ang]]. ''Albanians'') në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]] përbëjnë një komunitet prej 70,000 deri 100,000 banorësh.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_ALBANIA.pdf|title=ALBANIA & KOSOVO MAPPING EXERCISE – International Organization for Migration|url-status=dead|access-date=30 korrik 2015|archive-date=14 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151014230457/http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_ALBANIA.pdf}}</ref> Sipas censusit të vitit 2011, në [[Anglia|Angli]] e [[Uellsi|Uells]] jetonin 13,415 banorë të lindur në [[Shqipëria|Shqipëri]] dhe 28,446 të lindur në [[Kosova|Kosovë]],<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/quick-statistics-for-england-and-wales-on-national-identity--passports-held-and-country-of-birth/rft-qs213ew.xls |title=2011 Census: QS213EW Country of birth (expanded), regions in England and Wales – Office for National Statistics |access-date=30 korrik 2015 |archive-date=5 janar 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/quick-statistics-for-england-and-wales-on-national-identity--passports-held-and-country-of-birth/rft-qs213ew.xls |url-status=dead }}</ref> në Skoci 196 nga Shqipëria dhe 215 nga Kosova<ref>[http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2a_COB_detailed_Scotland.pdf Country of birth (detailed) – National Records of Scotland]</ref> dhe në [[Irlanda Veriore|Irlandën Veriore]] 55 nga Shqipëria dhe 44 nga Kosova.<ref>{{Cite web|url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS206NI.xls|title=Country of Birth - Full Detail: QS206NI – Northern Ireland Statistics and Research Agency|url-status=dead|access-date=30 korrik 2015|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095516/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS206NI.xls}}</ref> == Historia == Historia e shqiptarëve në Mbretërinë e Bashkuar ka filluar në fillim të shekullit 20, kur një grup i vogël i shqiptarëve mbërriti në këtë vend. Në mesin e tyre ishte një nga intelektualët më të mëdhej shqiptarë, [[Faik Konica]], i cili u vendos në [[Londra|Londër]] dhe vazhdoi të botojë revistën ''[[Albania (revistë)|Albania]]'' ([[Sq.|sq]]. Shqipëria). Vetëm pak pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] ka pasur rreth 100 shqiptarë në [[Britania e madhe (ishull)|Britani]]. Pjesa më e madhe e tyre ishin nga Shqipëria, ndërsa shumë pak ishin nga Kosova.<ref name=":0" /> Censusi i vitit 1991 tregon se ka pasur vetëm 338 shqiptarë të regjistruar në Angli. Në vitin 1993, shifra ishte rritur në 2,500. Shumica e tyre ishin të rinj [[Shqiptarët në Kosovë|kosovarë]] që i shmangeshin rekrutimit në Ushtrinë jugosllave, të cilët kishin kërkuar azil politik. Në qershor të vitit 1996, një vendim i Gjykatës së Lartë pranoi se shqiptarët e Kosovës u persekutuan në [[Jugosllavia|ish-Jugosllavi]]. Kjo nënkuptonte se të gjithë [[shqiptarët në Kosovë|shqiptarëve të Kosovës]] duhet t'i jepej leja e qëndrimit në Britani. Pas këtij vendimi, Britania u përball me një fluks të madh e të papritur të shqiptarëve nga Kosova, Shqipëria, Republika e Maqedonisë, Mali i Zi dhe Serbia. Në fund të vitit 1997, në Britani jetonin rreth 30,000 shqiptarë.<ref name=":0" /> == Shqiptarë të njohur në Mbretërinë e Bashkuar == * [[Faik Konica]] * [[Adnan Januzaj]], futbollist * Valentin Gjokaj, futbollist * Zeli Ismail, futbollist * [[Kreshnik Qato]], boksier * [[Rita Ora]], këngëtare * Eder Kurti, boksier * Mariela Cingo, pianist * Thomas Simaku, kompozitor *Dua Lipa, këngëtare == Shiko dhe == * [[Mërgata shqiptare]] * [[Marrëdhëniet Shqipëri - Mbretëri e Bashkuar]] == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.ukalbanians.net/ Rrjeti i shqiptarëv në Mbretërinë e Bashkuar] <br/> {{Shqiptarët}} [[Kategoria:Mërgata shqiptare]] [[Kategoria:Shqiptarë në Mbretëri të Bashkuar|*]] plx61k9ec555ju0934mw1k8x0x14ug2 0 173156 2978618 2733651 2026-05-08T15:44:11Z Mitrovica02 128863 2978618 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |emri i futbollistit = Arben Arbëri |fotografia = |datëlindja = [[1 qershor]] [[1964]] |qyteti i lindjes = [[Berat]] |shteti = [[Shqipëri]] |pozicioni = sulmues |vitet në klubet e të rinjve = [[KF Tomori|Tomori Berat]] |klubet e të rinjve = |klubi = [[KF Tomori|Tomori Berat]] |vitet = 1985-1990 |ndeshje(gola) = |klubi2 = [[PAS Giannina F.C.]] |vitet2 = 1990-1991 |ndeshje(gola)2 = |vitet me kombëtaren = 1989-1990 |skuadra kombëtare = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] |ndeshje me kombëtaren(gola) = 3 (0) |}} '''Arben Arbëri''' (i lindur më [[1 qershor]] [[1964]]) është një ish futbollist shqiptar i cili ka luajtur kryesisht si sulmues për Klubin e Futbollit [[FK Tomori|Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t në Shqipëri dhe për klubin e futbollit PAS Giannina në [[Greqi]]. Ai ishte gjithashtu një anëtar i ekipit kombëtar shqiptar në vitet 1989 dhe 1990. Ai njihet si fitues i Këpucës së Artë Shqiptare si golashënuesi më i mirë i Kategorisë Superiore në Kampionatin e viteve 1986-87 me 14 gola. Vëllai i tij më i vjetër [[Theodhor Arbëri]] ishte gjithashtu një futbollist që ka luajtur për [[FK Tomori|Tomori Berat]] gjatë viteve '80 dhe vëllai i tij më i ri [[Klodian Arbëri]] ka luajtur gjithashtu për Tomorin përveç disa ekipeve të tjera në Shqipëri, si dhe për njëkohë të shkurtër në Slloveni me [[NK Maribor]]. Nipat e tij, Gersi Arbëri dhe [[Polizoi Arbëri]] janë gjithashtu futbollistë që vazhdojnë të luajnë respektivisht për Tomorin e Beratit dhe [[FK Flamurtari|Flamurtarin]] e Vlorës. {{Golashënuesit e Kategorisë Superiore}} {{DEFAULTSORT:Arbëri, Arben}} [[Kategoria:Lindje 1964]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Futbollistë në PAS Giannina FC]] j1t6glzbrm4l8mlguog0oh6zarul03e 0 173157 2978622 2902903 2026-05-08T15:46:15Z Mitrovica02 128863 2978622 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |emri i futbollistit = Klodian Arbëri |fotografia = |datëlindja = [[23 prill]] [[1979]] |qyteti i lindjes = [[Berat]] |shteti = [[Shqipëri]] | currentclub = [[KF Tomori|Tomori]] |pozicioni = sulmues |vitet në klubet e të rinjve = | youthclubs1 = | years1 = 1996–2000 | years2 = 2000–2001 | years3 = 2001–2002 | years4 = 2002–2003 | years5 = 2003–2005 | years6 = 2005–2006 | years7 = 2006–2007 | years8 = 2007–2010 | years9 = 2010–2012 | years10 = 2012–2013 | years11 = 2013–2014 | years12 = 2014 | years13 = 2014–2015 | clubs1 = [[KS Tomori|Tomori Berat]] | clubs2 = [[NK Maribor|Maribor]] | clubs3 = [[KS Tomori|Tomori Berat]] | clubs4 = [[KS Vllaznia|Vllaznia]] | clubs5 = [[KS Lushnja|Lushnja]] | clubs6 = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | clubs7 = [[KS Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]] | clubs8 = [[KS Lushnja|Lushnja]] | clubs9 = [[KS Tomori|Tomori Berat]] | clubs10 = [[KF Bylis|Bylis]] | clubs11 = [[KF Luftëtari]] | clubs12 = [[KS Lushnja|Lushnja]] | clubs13 = [[KS Tomori|Tomori]] | caps1 = 98 | caps2 = 3 | caps3 = 26 | caps4 = 11 | caps5 = 31 | caps6 = 30 | caps7 = 10 | caps8 = 38 | caps9 = 25 | caps10 = 25 | goals1 = 33 | goals2 = 0 | goals3 = 8 | goals4 = 4 | goals5 = 11 | goals6 = 6 | goals7 = 1 | goals8 = 7 | goals9 = 5 | goals10 = 2 | manageryears1 = 2022–2023 | managerclubs1 = [[KF Tomori|Tomori]] | manageryears2 = 2023–2024 | managerclubs2 = [[FK Vora|Vora]] | manageryears3 = 2025 | managerclubs3 = [[KF Voska Sport|Voska Sport]] }} '''Klodian Arbëri''' (i lindur më [[23 prill]] [[1979]]) është një futbollist shqiptar i cili luan për Klubin e Futbollit [[FK Tomori|Tomori]] të qytetit të [[Berati|Beratit]] në Shqipëri. {{Golashënuesit e Kategorisë Superiore}} {{DEFAULTSORT:Arberi, Klodian}} [[Kategoria:Lindje 1979]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tomori]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Lushnja]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Tomori]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Voska Sport]] 04b9gt5f6xkfdkc7mwbdljyogb2xnok 0 180505 2978589 2978340 2026-05-08T13:13:49Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:ANUBIH.png|ANUBIH.png]] u largua nga faqja; Ai u fshi nga Commons nga [[c:User:Yann|Yann]] me arsyetimin: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 2978589 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Bosnjës dhe Hercegovinës |image = |image_border = |size = |caption = |map = |msize = |mcaption = |abbreviation = ANUBiH<br>AHУБиX |motto = |formation = 1951 në [[Sarejevë]] |extinction = |type = Akademi kombëtare |status = |purpose = [[shkencë]], [[art]], [[akademia|akademi]] |headquarters = {{Flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Sarajevë]], [[Bosnja dhe Hercegovina]] |location = |region_served = |membership = 44 anëtarë të plotë ({{As of|2009|alt=2009}})<ref>{{Cite web|url=http://www.anubih.ba/index.php?option=content&lang=eng&Theme=membership&Level=1&ItemID=6|title=ANUBIH members|publisher=Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina|language=en|url-status=dead|access-date=11 prill 2016|archive-date=25 prill 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070425230253/http://www.anubih.ba/index.php?option=content&lang=eng&Theme=membership&Level=1&ItemID=6}}</ref> |language = |leader_title = [[President]] |leader_name = Božidar Matić |main_organ = Presidenca e Akademisë |parent_organization = |affiliations = |num_staff = |num_volunteers = |budget = |website = [http://www.anubih.ba/ www.anubih.ba] |remarks = }} '''Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Bosnjës dhe Hercegovinës''' ose ''Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine'' është themeluar në vitin 1951. Fillimishtë quhej ''"Shoqëria Shkencore e Bosnjës dhe Hercegovinës"'' (Naučno društvo Bosne i Hercegovine - NDBiH) e pas vitit 1966 riformulohet si Akademi e Shkencave dhe e Arteve e Bosnjës dhe Hercegovinës. ==Kryesia== *Bozhidar Matiq, kryetar; *Boshko Kuqanski, nënkryetar; *Sllobodan Lloga, nënkryetar; *Zijo Pashiq, sekretar gjeneral. ==Departamentet== *Departamenti i shkencave shoqërore, *Departamenti i shkencave humane, *Departamenti i shkencave mjekësore, *Departamenti i shkencave matematike-natyrore, *Departamenti i shkencave teknike, *Departamenti i arteve,<ref>{{Cite web|url=http://www.anubih.ba/index.php/2013-08-27-20-18-22/odjeljenja|title=Academy of Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina.|language=en|url-status=dead|access-date=23 prill 2016|archive-date=5 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030131/http://www.anubih.ba/index.php/2013-08-27-20-18-22/odjeljenja}}</ref> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Faqe të palidhura]] [[Kategoria:Shkencë]] [[Kategoria:Akademi kombëtare të shkencave|Bosnjës dhe Hercegovinës]] [[Kategoria:Bosnjë dhe Hercegovinë]] [[Kategoria:Akademi]] bxvngmalzn5jcgmawk0uto0vsxdiw3c 0 186881 2978678 2977113 2026-05-08T20:29:58Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 2 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978678 wikitext text/x-wiki [[File:Deir el Bahari-map.png|thumb|'''I''' tempulli mortor i Montuhotepit, 1) Bab el-Hosan cache, 2) Sallat e poshtme me kolonada, 3) Salla e sipërme, 4) ndërtesë bërthamë, ndoshta një piramid dhe midis 3) dhe 4) është ambulatori, 5) Salla Hipostile, 6) Faltorja.]] [[Montuhotepi II]], faraoni i [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastisë së XI]] që ribashkoi Egjiptin në fillim të [[Mbretëria e Mesme|Mbretërisë së Mesme]]. Ai urdhëroi ndërtimin e shumë tempujve, megjithëse pak mbijetojnë deri më sot. E mirëkonservuar është një kapelë funerare që në [[2014]] u zbulua në [[Abidosi|Abidos]]. Shumica e mbetjeve të tempujve të tjerë gjenden gjithashtu në Egjiptin e Sipërm, më saktësisht në Abidos, Asuan, Tod, Armant, Gebelein, El Kab, Karnak dhe [[Dendera]].<ref>Grajetzki: ''The Middle Kingdom''; fq. 20-21</ref> Në këtë mënyrë, Montuhotepi ndoqi traditën që nisi me gjyshin e tij, [[Intefi II]]: ndërtimet mbretërore në tempujt provincialë të Egjiptit të Sipërm filluan nën mbretërimin e Intefit të II dhe vazhduan përgjatë Mbretërisë së Mesme.<ref>Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'' fq.127</ref> Megjithatë projekti më ambicioz ndërtues dhe inovativ i Montuhotepit të II mbetet tempulli i tij i madh mortor, i cili është shumë i pazakontë. Tempulli i tij mortor u ndërtua mbi disa nivele në gjirin e madh në Deir el-Bahri, ku hyej nga një rrugë e shtruar 16 metra e gjerë që e lidhte tempullin mortor me tempullin në luginë, që nuk ekziston më. Risitë e shumta arkitektonike të tempullit mortor shënojnë një shkëputje nga tradita e komplekseve piramidale të [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe paraprirja e Tempujve të Miliona Viteve (Tempujt mortor) të [[Mbretëria e Re|Mbretërisë së Re]].<ref name="callender142-3">Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', fq. 142–143</ref> Si i tillë, tempulli i Montuhotepit të II ishte sigurisht një burim madhor frymëzimi për tempujt e afërt por 550 vjet më vonë të [[Hatshepsuti]]t dhe [[Tutmosi III|Tutmosit të III]]. Gjithësesi, risitë më të thella të tempullit të Montuhotepit II nuk janë arkitekturore por fetare. E para, është tempulli më i hershëm mortor ku faraoni nuk është thjesht marrës i ofertave, por mjaft i përfshirë në ceremonitë për zotat (në këtë rast Amon-Ra-hu).<ref name="dieter-byron74">Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt'']; Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq. 74</ref> E dyta, tempulli e identifikon faraonin me [[Osirisi]]n, një perëndi që skishte pasur lidhje me kultin mbretëror, që mori rëndësi duke nisur nga [[Dinastia XI Egjiptiane]] e më tej. Në të vërtetë, dekorimet dhe statujat mbretërore theksonin aspektin osirian të sovranit të vdekur, një ideologji e dukshme në statujat mortore të faraonëve të mëvonshëm. E fundit, shumica e dekorimit të tempujve është vepër e artizanëve vendorë tebanë. Kjo është dëshmuar nga stili artistik i tempullit që paraqet njerëz me buzë dhe sy të mëdhenj si dhe trupa të hollë.<ref name="callender144">Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', fq. 144</ref> Ndërsa kapelat e rafinuara të grave të Montuhotepit II janë me siguri vepër e artizanëve memfitë që ishin tepër të ndikuar nga standardet dhe konvencionet e Mbretërisë së Vjetër. Ky fenomen i fragmentimit të stileve artistike dallohet sidomos përgjatë Periudhës së Parë të Ndërmjetme dhe është pasoja e drejtpërdrejtë e fragmentimit politik të vendit.<ref name="callender144"/> ==Vendndodhja== [[File:Mentuhotep Deir el-Bahri.jpg|thumb|left|358px|Tempulli mortor i Montuhotepit II]] Vendndhodhja e tempullit gjendet në rrëpirën shkëmbore të [[Kompleksi i Deir el Baharit|Deir el-Bahari]]t në bregun perëndimor të Tebës. Zgjedhja e këtij vendi është me siguri e lidhur me prejardhjen tebane të Dinastisë së XI: Paraardhësit e Montuhotepit në fronin teban janë varrosur në varre të afërta. Për më tepër, Montuhotepi mund ta ketë zgjedhur Deir el-Baharin sepse është i lidhur me tempullin e [[Karnaku]]t, në bregun tjetër të [[Nili]]t. Në veçanti, statuja e Amonit sillej përvit në Deir el-Bahri gjatë ''Festivalit të bukur të luginës'', diçka që faraoni mund ta ketë perceptuar si të dobishme për kultin e tij mortor.<ref name="callender142-3"/> Rrjedhimisht dhe deri në ndërtimin e Djeser-Djeseru-së rreth pesë shekuj më vonë, tempulli i Montuhotepit të II ishte destinacioni final i barkës së Amonit gjatë festivalit<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt'']; Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq. 95</ref><ref group="Shpjegimi">Pas mbretërimit të Hatchepsutit, barka e Amonit vizitonte gjithë komplekset e kultit mbretëror në bregun perëndimor që ishin akoma në aktivitet</ref> ==Zbulimi dhe gërmimet== Në fillim të shekullit të XIX, rrënojat e tempullit të Montuhotepit të II ishin plotësisht të mbuluara detrite. Për rrjedhojë ato ishin të pa dallueshme deri në gjysmën e dytë të shekullit, megjithë gërmimet e mëdha të kryera në tempullin e afërt të Djeser-Djeseru të Hatshepsutit. Kështu, qe vetëm në vitn [[1859]], që lordi Dufferin dhe asistentët e tij, Dr. Lorange dhe Cyril C. Graham, nisën të gërmojnë këndin jugperëndimor të sallës hipostile të tempullit të Montuhotepit. Duke pastruar masën e madhe të detriteve, ata shpejt zbuluan varrin e plaçkitur të mbretëreshës Tem, një nga gratë e Montuhotepit. Duke kuptuar potencialin e sitit, ata atëherë e punuan gradualisht rrugën e tyre deri te faltorja, ku gjetën altarin prej graniti të Montuhotepit me një paraqitje të Amon-Ra-hut dhe gjetjeve të tjera si varri i Neferu-së [[TT319]]. Më në fund, në [[1898]], Howard Carter zbuloi strehën e fshehtë të Bab el-Hosanit<ref>{{Cite web|url=http://www.archaeowiki.org/Carter%27s_Description_of_the_Discovery_of_the_Bab_el-Hosan|title=Discovery of Bab el-Hosan|url-status=dead|access-date=27 maj 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304174136/http://archaeowiki.org/carter%27s_description_of_the_discovery_of_the_bab_el-hosan}}</ref> përballë oborrit, ku zbuloi të famshmen statujë të zezë ulur të faraonit.<ref>{{Cite web |url=http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |title=Discovery of the Bab el-Hosan cache |access-date=27 maj 2016 |archive-date=17 maj 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |url-status=dead }}</ref> Punimet e tjera gërmuese të rëndësishme morën udhë nga viti [[1903]] deri në [[1907]] nën drejtimin e Henri Édouard Naville, i cili punoi aty në emër të Egypt Exploration Fund. Ai ishte i pari që ndërmori një eksplorim sistematik të tempullit. Rreth dhjetë vjet më vonë, midis viteve [[1920]] dhe [[1931]], Herbert Eustis Winlock gërmoi më tej tempullin për the Metropolitan Museum of Art. Gjithësesi, rezultatet e tij u publikuan vetëm në formën paraprake të përmbledhjes së raportit.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep.'' vol. 1, fq. 70.</ref> Në fund, nga viti [[1967]] deri në [[1971]], Dieter Arnold drejtoi kërkimet mbi sitin në emër të Institutit Arkeologjik Gjerman. Ai i publikoi rezultatet e tij në tre volume.<ref>Dieter Arnold: ''Der Tempel des Königs Mentuhotep in Deir el-Bahari.'' 3 vols.</ref> [[File:MentuhotepII-Tempel im Querschnitt.JPG|thumb|596px|Seksioni tranversal i tempullit mortor të Montuhotepit II nga E. Naville]] ==Ofertat e themeleve== Poshtë katër këndeve të tarracës së tempullit, H. Winlock zbuloi katër gropa të mëdha gjatë gërmimeve të tij në [[1921]]–[[1922]]. Këto gropa ishin gërmuar në tokë para ndërtimit të tempullit si rite themelimi. Në të vërtetë, kur H. Winlock i zbuloi, ato përmbanin akoma shumë oferta: një kafkë gjedhi, broka dhe baule të mbushura me fruta, elb dhe bukë si dhe një tullë që mbante emrin e Montuhotepit II.<ref>Dieter Arnold:'' The Temple of Mentuhotep at Deir el-Bahri,'' fq. 49, Dieter Arnold:'' Dictionary of Egyptian architecture'' fq. 95</ref> Gërmimet e mëtejshme të gropave të ndërmarra në [[1970]] nga Dieter Arnold treguan më tepër oferta ushqimore si bukë dhe brinjë lope, por gjithashtu disa objekte bronxi, një skeptër fajence dhe copa pëlhure. Pëlhurat ishin ngjyrosur në të kuqe në cep, shtatë me emrin e Montuhotepit II dhe tre me atë të [[Intefi II|Intefit të II]].<ref>Dieter Arnold, ''Mentuhotep'' vol 3, fq. 52</ref> == Arkitektura == === Rruga e shtruar dhe oborri === [[File:Temple-montouhotep.jpg|thumb|left|318px|Rindërtim i tempullit mortor të Montuhotepit të II nga Édouard Naville, ku prania e piramidës është e debatuar.]] Njëlloj si komplekset mortore të Mbretërisë së Vjetër, kompleksi mortor i Montuhotepit II përfshinte dy tempuj: Tempulli i lartë i Deir el-Bahrit dhe një tempull në luginë që gjendet pranë Nilit në tokë të kultivuar. Tempulli në luginë ishte i lidhur me tempullin e lartë me një rrugë të shtruar 1.2&nbsp;km. të gjatë dhe 46 m. të gjerë të pazbuluar. Rruga e shtruar çonte në një kopësht të madh përball tempullit të Deir el-Bahrit. Kopështi ishte i zbukuruar me një shtrat të gjatë drejtkëndor lulesh, me pesëdhjetë e pesë [[Ficus sycomorus]] dhe tetë pemë bruke të mbiella në gropat e thella të mbushura me dhe.<ref name="dieter-lexikon159tempel140">Dieter Arnold: ''Lexikon der Ägyptischen Baukunst''; fq. 159 dhe Dieter Arnold: ''Die Tempel Ägyptens''; fq. 140.</ref> Ky kopësht prej shumë pak kopshteve të tempujve të dokumentuar arkeologjikisht të Egjiptit të Lashtë që janë njohur mjaft rreth pamjes së tij të rindërtuar. Mirëmbajtja e një kopshti të tillë më shumë se 1&nbsp;km. që nga Nili deri në shkretëtirën e thatë duhet të ketë kërkuar punën e vazhdueshme të shumë kopështarëve dhe një sistem të mirë vaditjeje.<ref name="dieter-lexikon159tempel140"/> Majtas dhe djathatas rrugës ceremoniale gjendeshish të paktën 22 statuja ulur të Montuhotepit të II duke mbajtur, në anën jugore, kurorën e bardhë të Egjiptit të Sipërm (Hedjeti) dhe në anën veriore kurorën e kuqe të Egjiptit të Poshtëm (Deshreti). Këto me gjasa i janë shtuar tempullit për të celebruar Festivalin ''Sed'' të Montuhotepit të II gjatë vitit të tij të 39 në fron.<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): ''Temples of Ancient Egypt'', fq. 75, Cornell University Press; 2nd Revised edition , ISBN 0-8014-3399-1</ref> Disa statuja me gurë ranor pa koka gjenden akoma edhe sot në sit. Një tjetër u zbulua në vitin [[1921]] gjatë gërmimeve të Herbert Winlock-ut dhe tashmë gjendet e ekspozuar në [[Metropolitan Museum of Art]].<ref>T. Kühn: ''Der königliche Tempel- und Grabbezirk Mentu-hotep II. in Deir el-Bahari''; fq. 21</ref> [[File:MentuhotepII-Reste des Ambulatoriums.JPG|thumb|right|369px|Rrënoja e ambulatorit]] ===Pjesa ballore e tempullit=== Në perëndim të rrugës së shtruar është tempulli kryesor, që konsiston në dy pjesë. Pjesa ballore e tempullit i është kushtuar Montu-Ra-hut, një shkrirje e zotit të diellit [[Ra]] me zotin teban të luftës [[Montu]], veçanërisht i adhuruar gjatë Dinastisë së XI. Një shkallë e shtrirë sipas aksit qendror të tempullit çonte në tarracën e sipërme. Rruga e pjerrët që është e dukshme edhe sot është ndërtuar në vitin [[1905]] nga Édouard Naville mbi mbetjet e shkallës zanafillore, që është e dukshme vetëm në dy vende si më e ulta e dy shtresave të veshjes anësore me gurë gëlqerorë.<ref name="dieter-montuv.1.16">Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 16</ref> Pjesa ballore lindore e tempullit, në të dy anët e shkallës ngjitëse, konsiston në dy portikë me një një kollonadë me radhë të dyfishta, që e bëjnë tempullin të duket si një varr shkëmbër, varri tradicional i paraardhësit të Montuhotepit të II të Dinastisë së XI.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 11</ref> Mbi tarracën e tempullit, një podium 60 m. i gjerë, 43 m. i thellë dhe 5 m. i lartë mbështet sallën e sipërme që përfshin një ambulator dhe ndërtesa qendrore. Ambulatori, i ndarë nga salla e sipërme nga një mur 5 kubit i trashë, përfshinë një tërësi prej 140 kolonash tetëkëndore të radhitura në tre rreshta.<ref group="Shpjegimi">Të ngjashme me kolonën e [[Intefi II|Intefit të II]] në Karnak</ref> Shumicës së këtyre kolonave tashmë u mbetet e dukshme vetëm baza.<ref name="dieter-montuv.1.16"/> Oborri i ambulatorit ishte tërësisht i zënë nga ndërtesa qendrore, një ndërtim masiv 22 m i gjerë dhe 11 m. i lartë. Kjo ndërtesë, e gjendur në qendër të kompleksit të tempullit, u gërmua në [[1904]] dhe [[1905]] nga Edouard Naville. Ai e rindërtoi atë si një strukturë katrore me në majë një piramidë të vogël, një simbol i kodrës zanafillore që me gjasa i ngjante superstrukturës të varreve mbretërore të [[Abidosi]]t. Ky rindërtim, i përkrahur nga H. E. Winlock, u kontestua nga Dieter Arnold, i cili argumentoi se, për arsye strukturale, tempulli mund të mos e ketë suportuar peshën e një piramide të vogël. Ndërsa ai propozoi se ndërtesa ishte me çati të sheshtë.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 27.; Dieter Arnold: ''Lexikon der Baukunst'', fq. 159 dhe Höveler-Müller ''Am Anfang war Ägypten'', fq. 142.</ref> ===Pjesa e mbrapme e tempullit=== [[File:MII-modelofgranary.JPG|thumb|left|Model i hambarit të varrit të Montuhotepit II]] Mbrapa ndërtesës qendrore ishte qendra e kultit të faraonit të hyjnizuar. Pjesa e mbrapme e tempullit ishte prerë direkt në rrëpirën shkëmbore dhe konsiston në një oborr të hapur, një sallë me 82 kolona tetëkëndore dhe një kapelë për një statujë të faraonit.<ref name="dieter-byron74"/> Kjo pjesë e tempullit i ishte kushtuar [[Amoni]]t. Oborri i hapur është i shoqëruar përbri në pjesët veriore dhe jugore nga një rresht prej pesë kolonash dhe në pjesën lindore nga një rrersht i dyfisht me 16 kolona gjithësej. Në qendër të oborrit të hapur qëndron një dromos (shëtitore ceremoniale) i thellë që çonte në varrin mbretëror. Gjetjet arkeologjike në këtë pjesë të tempullit përfshijnë një altar prej guri gëlqeror, një stelë granit dhe gjatë statuja graniti të [[Senusereti III|Senuseretit të III]].<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep.'' vol. 1, fq. 33.</ref> Në perëndim, oborri çon në sallën hipostile me dhjetë rreshta me nga tetë kolona secili, plus dy kolona shtesë në të dy anët e hyrjes. Salla hipostile ndahet nga oborri nga një mur dhe, duke qenë edhe i lartë, është një rrugë e kalueshme me një shkallë të vogël.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 34.</ref> Në skajin perëndimor të sallës hipostile qëndron vendi më i shenjtë i tempullit, një faltore kushtuar Montuhotepit dhe Amon-Ra-hut që çon në një tempull të vogël shkëmbor (speos) që bujt një statujë me përmasa më të mëdha se natyrore të faraonit. Vetë faltorja bujt një statujë të Amon-Ra-së dhe ishte e rrethuar në tre nga anët nga mure dhe në te ana e mbetur nga rrëpira shkëmbore. Faqet e brendshme dhe të jashtme të këtyre mureve ishin të dekoruara me mbishkrime të pikturuara dhe paraqitje të faraonëve dhe zotave në alto-reliev.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 3, fq. 15</ref> Relievet e mbijetuara tregojnë faraonin e hyjnizuar të rrethuar nga perënditë kryesore të Egjiptit të Sipërm dhe të Poshtëm, [[Nekhbeti]], [[Seti]], [[Horusi]] dhe [[Wadjeti]].<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 3, fq. 33</ref> Zotat e prezantojnë faraonin me tufa degësh palme, simboli i miliona viteve. Ky reliev është një shfaqje e ndryshimit të thellë fetar në ideologjinë mbretërore që nga [[Mbretëria e Vjetër]]: {{cquote|''Në Mbretërinë e Vjetër, faraoni ishte zotëruesi i kompleksit piramidal, [...] tani ai është reduktuar në një prijës njerëzor që varej nga vullneti i zotave. Pavdekësia e tij nuk është më e vetëvetishme; ajo duhet ti dhurohet atij nga zotat''.<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt''], Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq.74-75</ref>}} ==Varri mbretëror== Siç u përmend më lartë, oborri i hapur i pjesës së mbrapme të tempullit paraqet një dromos në qendrën e tij. Ky dromos, një korridor i drejt 150 m. i gjatë, të çonte në një dhomë të madhe të nëndheshme 45 m. poshtë oborrit që padyshim është varri i faraonit. Kjo dhomë është tërësisht e veshur me granit të kuq dhe ka një çati me majë. Ajo përmban një kapelë [[alabastri]] në formën e një faltoreje Per-wer të Egjiptit të Sipërm.<ref>Dieter Arnold: ''Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture'', I. B. Tauris editions, ISBN 1-86064-465-1</ref> Kjo kapelë dikur ishte e mbyllur me një derë me dy kanata që tani mungon. Pëmbante një qivur dhe enë me balsame që ka lënë gjurmë në dysheme. Shumica e objekteve të varrit që duhet të kenë qenë depozituar këtu, janë zhdukur prej kohësh si rezultat i plaçkitjes së varrit. Objektet e pakta të mbetura ishin një skeptër, mjaft shigjeta dhe një koleksion medelesh duke përfshirë anije, hambare dhe furra.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 44</ref> ==Shiko edhe== * [[Tempujt egjiptianë]] * [[Tempujt mortorë të Egjiptit]] * [[Kompleksi i Deir el Baharit]] * [[Tempulli mortor i Hatshepsutit]] * [[Planifikimi urban në Egjiptin e Lashtë]] * [[Arkitektura egjiptiane]] * [[Egjipti i lashtë]] ==Shpjegime== {{reflist|group=Shpjegimi}} == Referime == {{reflist}} == Biblografia == * Dieter Arnold: Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, I.B.Tauris (10 Feb. 2001), ISBN 1-86064-465-1. * Dieter Arnold, Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y Temples of Ancient Egypt], Cornell University Press; [[1997]], 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1. * Dieter Arnold: Die Tempel Ägyptens, München, Zürich: Artemis & Winkler; [[1992]], ISBN 3-7608-1073-X. * Dieter Arnold: Der Tempel des Königs Mentuhotep von Deir el-Bahari (Archäologische Veröffentlichungen / Deutsches Archäologisches Institut, Abteilung Kairo), 1 Jan 1974. * Dieter Arnold, Herbert Eustis Winlock: Temple of Mentuhotep at Dier El Babari/E0512P, Egyptian Expedition Publications of The Metropolitan Museum of Art, [[1979]], [[New York]]: [[Metropolitan Museum of Art]], ISBN 0-87099-163-9. * Dieter Arnold: Lexikon der ägyptischen Baukunst; Artemis & Winkler, München / Zürich [[1994]], ISBN 3-7608-1099-3.. * Gae Callender: ''The Middle Kingdom Renaissance'', In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', Oxford University Press, [[Oxford]], [[2000]], ISBN 0-19-815034-2, fq. 148–183. * W. Grajetzki, ''The Middle Kingdom of Ancient Egypt: History, Archaeology and Society''; Duckworth, [[Londra|London]], [[2006]], ISBN 0-7156-3435-6, 18-23. * Labib Habachi: King Nebhepetre Menthuhotep: his monuments, place in history, deification and unusual representations in form of gods. ''Annales du Service des Antiquités de l'Égypte''; nr. 19 ([[1963]]), fq. 16-52. * Michael Höveler-Müller: Am Anfang war Agypten; Philipp von Zabern; 2. Auflage. edition; [[2013]]. * T. Kühn: Der königliche Tempel- und Grabbezirk Mentu-hotep II. in Deir el-Bahari. ==Lidhje të jashtme== * [https://web.archive.org/web/20080708194356/http://www.archaeowiki.org/ Discovery of Bab el-Hosan], në sitin. * [http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html Discovery of the Bab el-Hosan cache] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |date=17 maj 2019 }} në sitin http://ib205.tripod.com/{{Lidhje e vdekur}}. [[Kategoria:Histori]] [[Kategoria:Monumente në Egjipt‎]] [[Kategoria:Arkitekturë]] [[Kategoria:Tempuj]] qd39l5e0b2wc0az2wsj4cu0eabkiomi 0 186974 2978676 2948951 2026-05-08T20:27:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978676 wikitext text/x-wiki [[File:Theban Necropolis Map.jpeg|thumb|upright=1.4|Poshtë limitit të gjelbër, që tregon tokat e kultivuara ne të verdhë, që tregon shtrirjen e vargmaleve libike, gjenden njëri pas tjetrit tempujt mortorë të lidhur me hipogjetë e Luginës së Mbretërve]] '''Tempulli mortor''' i quajtur edhe Tempull kultual, Tempull piramidal kanonik apo tempull i ngritur (i njohur nga egjiptianët e lashtë përgjithësisht si Tempujt e Miliona Viteve), ishte pjesë përbërë e kompleksit piramidal gjatë [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe të [[Mbretëria e Mesme|Mesme]]<ref name="Ikram">Salima Ikram, ''Antico Egitto'', Ananke, ISBN 978-88-7325-477-5, fq. 117</ref> ishte një ndërtesë kushtuar kultit të faraonit të vdekur dhe Ka-së së tij (një nga format e shpirtit të Egjiptit të Lashtë bashkë me Ba-në)<ref name="Ikram"/> në valencën e tij tokësore dhe hyjnore. Ky ishte, pas piramidës kryesore, vendi më i rëndësishëm i kompleksit ku përfundonte procesioni mortor dhe ku ndodhnin ritet vajtuese ndërsa më pas merrnin udhë funksionet e përditshme kushtuar kujtimit të faraonit, të veprave të kryera në jetë dhe të përkujtimit të ngjarjeve të veçanta. == Mbretëria e Vjetër == [[File:Panorama of the pyramid of Unas and temple.jpg|thumb|left|628px|Kompleksi piramidal i faraonit Unis/Waditawi]] Ndërtimet e para, të ndërtuara në veri, që i përkasin [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe [[Dinastia I Egjiptiane|Dinastisë së I]], ishin shumë të thjeshtë dhe konsistonin në një kapelë kultuale me një tryezë ofertash dhe dy stela anësore. Afër [[Dinastia IV Egjiptiane|Dinastisë së IV]], ndërtesa e vogël u zgjerua dhe u spostua në lindje për të respektuar aksin e tempullit mortor-rrugë ceremoniale-tempull në luginë me përjashtimet e vetme të tempujve të Dinastisë së V të Niuserreut në [[Abusiri|Abusir]] dhe të [[Userkafi]]t në [[Sakara]], për shkak të ndoshta të mungesës së hapësirës nga ndërtimet më të vjetra apo një modeli të ri të lidhur me tempullin diellor. Në vendin e tij qëndronte një kapelë e vogël, ndërsa struktura e re u bë në këtë mënyrë aq komplekse sa të kthehej në një tempull autonom. Modeli kanonik i tempullit mortor përbëhej nga: portali apo portiku i hyrjes, vestiboli, salla hipostile, atrio-ja dhe kolonada e arreduar me shumë statuja të faraonit. Në krahun perëndimor gjendej për më tepër salla e nikeve me vlera rituale dhe simbolike me statuja që paraqisnin emërtimin e plotë zyrtar të faraonit sipas teorisë të egjiptologut gjerman Uvo Holscher. Vazhdonte një serdab dhe, duke nisur nga [[Dinastia V Egjiptiane|Dinastia e V]], një sallë e madhe ofertash me derë false në faqen perëndimore dhe tryezë ofertash;; ishin të pranishme edhe shumë kthina dytësore midis të cilave magazinat. Ishte i ndarë thelbësisht në dy pjesë: e para kushtuar riteve publike dhe e dyta atyre të rezervuar klasës priftërore në të cilën mund të hynin vetëm të iniciuarit. == Mbretëria e Mesme == [[File:Deir el Bahari-map.png|thumb|'''I''' tempulli mortor i Montuhotepit, 1) Bab el-Hosan cache, 2) Sallat e poshtme me kolonada, 3) Salla e sipërme, 4) ndërtesë bërthamë, ndoshta një piramid dhe midis 3) dhe 4) është ambulatori, 5) Salla Hipostile, 6) Faltorja.]] Gjatë [[Mbretëria e Mesme|Mbretërisë së Mesme]] u shfaq tradita e vënies së një emri tempullit mortor siç u jepej piramidave dhe monumenteve të tjerë. Njohuritë tona mbi funksionimin e tempujve mortor vijnë si nga [[Tekstet e piramidave]] ashtu dhe nga arkivat e papiruseve të [[Userkhau]]t që dokumentojnë në mënyrë të satkë dhe të detajuar shumë aktivitete të tempullit. == Mbretëria e Re == Gjatë [[Mbretëria e Re|Mbretërisë së Re]], tempulli mortor u nda nga varri sepse varret u zhvendosën në [[Lugina e Mbretërve|Luginën e Mbretërve]] dhe u gërmuan në shkëmbinjtë e lartësive të vargmaleve libike që rrethonin fushën e gjerë të [[Teba (Egjipt)|Tebës]]. Ndërsa tempujt mortor u realizuan në fushën e Tebës perëndimore, disa prej të cilëve me karakteristikën e rreshtimit të përkryer përkundrejt hipogjeve përkatës mbretërorë. Kushtuar kultit të [[Amoni]]t dhe të faraonit të vdekur, edhe vetë ai një hyjni, janë gjetur rreth tridhjetë, shumë të katandisur si grumbuj të vegjël dhe disa të tjerë të shkatërruar tërësishtë. Gjithësesi, nuk janë identifikuar të gjithë pasi qenë ndërtuar me tulla të thara balte që nuk i kanë rezistuar shekujve dhe ndoshta për shkak të veprimtarisë shkatërruese të njeriut. Midis tempujve mortor përmenden kryesisht: Tempulli i [[Ramsesi III|Ramsesit të III]], Tempulli i [[Ay]]-së dhe [[Horemhebi]]t, Tempulli i [[Tutmosi II|Tutmosit të II]], Tempulli mortor i [[Amenhotepi III|Amenhotepit të III]], Tempulli i Amenhotepit (birit të Hapu-së); Tempulli i [[Tutmosi I|Tutmosit të I]]; Tempulli i [[Merenptahu]]t; Tempulli i [[Tausereti]]t; Tempulli i [[Tutmosi IV|Tutmosit të IV]]; [[Ramseumi]] ose Tempulli mortor i [[Ramsesi II|Ramsesit të II]]; Tempulli i [[Amenhotepi II|Amenhotepit të II]]; Tempulli i [[Siptahu]]t; Tempulli i [[Tutmosi III|Tutmosit të III]]; [[Tempulli mortor i Hatshepsutit]] në [[Kompleksi i Deir el Baharit|Deir el-Bahari]]; [[Tempulli mortor i Montuhotepit të II]] në [[Kompleksi i Deir el Baharit|Deir el-Bahari]]. == Tempulli mortor i Montuhotepit të II == [[File:Mentuhotep Deir el-Bahri.jpg|thumb|left|365px|Tempulli mortor i Montuhotepit II]] [[Montuhotepi II]], faraoni i [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastisë së XI]] që ribashkoi Egjiptin në fillim të [[Mbretëria e Mesme|Mbretërisë së Mesme]]. Ai urdhëroi ndërtimin e shumë tempujve, megjithëse pak mbijetojnë deri më sot. E mirëkonservuar është një kapelë funerare që në [[2014]] u zbulua në [[Abidosi|Abidos]]. Shumica e mbetjeve të tempujve të tjerë gjenden gjithashtu në Egjiptin e Sipërm, më saktësisht në Abidos, Asuan,Tod, Armant, Gebelein, El Kab, Karnak dhe [[Dendera]].<ref>Grajetzki: ''The Middle Kingdom''; fq. 20-21</ref> Në këtë mënyrë, Montuhotepi ndoqi traditën që nisi me gjyshin e tij, [[Intefi II]]: ndërtimet mbretërore në tempujt provincialë të Egjiptit të Sipërm filluan nën mbretërimin e Intefit të II dhe vazhduan përgjatë Mbretërisë së Mesme.<ref>Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'' fq.127</ref> Megjithatë projekti më ambicioz ndërtues dhe inovativ i Montuhotepit të II mbetet tempulli i tij i madh mortor, i cili është shumë i pazakontë. Tempulli i tij mortor u ndërtua mbi disa nivele në gjirin e madh në Deir el-Bahri, ku hyej nga një rrugë e shtruar 16 metra e gjerë që e lidhte tempullin mortor me tempullin në luginë, që nuk ekziston më. Risitë e shumta arkitektonike të tempullit mortor shënojnë një shkëputje nga tradita e komplekseve piramidale të [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe paraprirja e Tempujve të Miliona Viteve (Tempujt mortor) të [[Mbretëria e Re|Mbretërisë së Re]].<ref name="callender142-3">Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', fq. 142–143</ref> Si i tillë, tempulli i Montuhotepit të II ishte sigurisht një burim madhor frymëzimi për tempujt e afërt por 550 vjet më vonë të [[Hatshepsuti]]t dhe [[Tutmosi III|Tutmosit të III]]. Gjithësesi, risitë më të thella të tempullit të Montuhotepit II nuk janë arkitekturore por fetare. E para, është tempulli më i hershëm mortor ku faraoni nuk është thjesht marrës i ofertave, por mjaft i përfshirë në ceremonitë për zotat (në këtë rast Amon-Ra-hu).<ref name="dieter-byron74">Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt'']; Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq. 74</ref> E dyta, tempulli e identifikon faraonin me [[Osirisi]]n, një perëndi që skishte pasur lidhje me kultin mbretëror, që mori rëndësi duke nisur nga [[Dinastia XI Egjiptiane]] e më tej. Në të vërtetë, dekorimet dhe statujat mbretërore theksonin aspektin osirian të sovranit të vdekur, një ideologji e dukshme në statujat mortore të faraonëve të mëvonshëm. E fundit, shumica e dekorimit të tempujve është vepër e artizanëve vendorë tebanë. Kjo është dëshmuar nga stili artistik i tempullit që paraqet njerëz me buzë dhe sy të mëdhenj si dhe trupa të hollë.<ref name="callender144">Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', fq. 144</ref> Ndërsa kapelat e rafinuara të grave të Montuhotepit II janë me siguri vepër e artizanëve memfitë që ishin tepër të ndikuar nga standardet dhe konvencionet e Mbretërisë së Vjetër. Ky fenomen i fragmentimit të stileve artistike dallohet sidomos përgjatë Periudhës së Parë të Ndërmjetme dhe është pasoja e drejtpërdrejtë e fragmentimit politik të vendit.<ref name="callender144"/> [[File:MentuhotepII-Tempel im Querschnitt.JPG|thumb|583px|Seksioni tranversal i tempullit mortor të Montuhotepit II nga E. Naville]] ===Vendndodhja=== Vendndhodhja e tempullit gjendet në rrëpirën shkëmbore të [[Deir el-Bahri]]t në bregun perëndimor të Tebës. Zgjedhja e këtij vendi është me siguri e lidhur me prejardhjen tebane të Dinastisë së XI: Paraardhësit e Montuhotepit në fronin teban janë varrosur në varre të afërta. Për më tepër, Montuhotepi mund ta ketë zgjedhur Deir el-Baharin sepse është i lidhur me tempullin e [[Karnaku]]t, në bregun tjetër të [[Nili]]t. Në veçanti, statuja e Amonit sillej përvit në Deir el-Bahri gjatë ''Festivalit të bukur të luginës'', diçka që faraoni mund ta ketë perceptuar si të dobishme për kultin e tij mortor.<ref name="callender142-3"/> Rrjedhimisht dhe deri në ndërtimin e Djeser-Djeseru-së rreth pesë shekuj më vonë, tempulli i Montuhotepit të II ishte destinacioni final i barkës së Amonit gjatë festivalit<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt'']; Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq. 95</ref><ref group="Shpjegimi">Pas mbretërimit të Hatchepsutit, barka e Amonit vizitonte gjithë komplekset e kultit mbretëror në bregun perëndimor që ishin akoma në aktivitet</ref> ===Zbulimi dhe gërmimet=== Në fillim të shekullit të XIX, rrënojat e tempullit të Montuhotepit të II ishin plotësisht të mbuluara detrite. Për rrjedhojë ato ishin të pa dallueshme deri në gjysmën e dytë të shekullit, megjithë gërmimet e mëdha të kryera në tempullin e afërt të Djeser-Djeseru të Hatshepsutit. Kështu, qe vetëm në vitn [[1859]], që lordi Dufferin dhe asistentët e tij, Dr. Lorange dhe Cyril C. Graham, nisën të gërmojnë këndin jugperëndimor të sallës hipostile të tempullit të Montuhotepit. Duke pastruar masën e madhe të detriteve, ata shpejt zbuluan varrin e plaçkitur të mbretëreshës Tem, një nga gratë e Montuhotepit. Duke kuptuar potencialin e sitit, ata atëherë e punuan gradualisht rrugën e tyre deri te faltorja, ku gjetën altarin prej graniti të Montuhotepit me një paraqitje të Amon-Ra-hut dhe gjetjeve të tjera si varri i Neferu-së [[TT319]]. Më në fund, në [[1898]], Howard Carter zbuloi strehën e fshehtë të Bab el-Hosanit<ref>{{Cite web|url=http://www.archaeowiki.org/Carter%27s_Description_of_the_Discovery_of_the_Bab_el-Hosan|title=Discovery of Bab el-Hosan|url-status=dead|access-date=28 maj 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304174136/http://archaeowiki.org/carter%27s_description_of_the_discovery_of_the_bab_el-hosan}}</ref> përballë oborrit, ku zbuloi të famshmen statujë të zezë ulur të faraonit.<ref>{{Cite web |url=http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |title=Discovery of the Bab el-Hosan cache |access-date=28 maj 2016 |archive-date=17 maj 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |url-status=dead }}</ref> Punimet e tjera gërmuese të rëndësishme morën udhë nga viti [[1903]] deri në [[1907]] nën drejtimin e Henri Édouard Naville, i cili punoi aty në emër të Egypt Exploration Fund. Ai ishte i pari që ndërmori një eksplorim sistematik të tempullit. Rreth dhjetë vjet më vonë, midis viteve [[1920]] dhe [[1931]], Herbert Eustis Winlock gërmoi më tej tempullin për the Metropolitan Museum of Art. Gjithësesi, rezultatet e tij u publikuan vetëm në formën paraprake të përmbledhjes së raportit.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep.'' vol. 1, fq. 70.</ref> Në fund, nga viti [[1967]] deri në [[1971]], Dieter Arnold drejtoi kërkimet mbi sitin në emër të Institutit Arkeologjik Gjerman. Ai i publikoi rezultatet e tij në tre volume.<ref>Dieter Arnold: ''Der Tempel des Königs Mentuhotep in Deir el-Bahari.'' 3 vols.</ref> ===Ofertat e themeleve=== Poshtë katër këndeve të tarracës së tempullit, H. Winlock zbuloi katër gropa të mëdha gjatë gërmimeve të tij në [[1921]]–[[1922]]. Këto gropa ishin gërmuar në tokë para ndërtimit të tempullit si rite themelimi. Në të vërtetë, kur H. Winlock i zbuloi, ato përmbanin akoma shumë oferta: një kafkë gjedhi, broka dhe baule të mbushura me fruta, elb dhe bukë si dhe një tullë që mbante emrin e Montuhotepit II.<ref>Dieter Arnold:'' The Temple of Mentuhotep at Deir el-Bahri,'' fq. 49, Dieter Arnold:'' Dictionary of Egyptian architecture'' fq. 95</ref> Gërmimet e mëtejshme të gropave të ndërmarra në [[1970]] nga Dieter Arnold treguan më tepër oferta ushqimore si bukë dhe brinjë lope, por gjithashtu disa objekte bronxi, një skeptër fajence dhe copa pëlhure. Pëlhurat ishin ngjyrosur në të kuqe në cep, shtatë me emrin e Montuhotepit II dhe tre me atë të [[Intefi II|Intefit të II]].<ref>Dieter Arnold, ''Mentuhotep'' vol 3, fq. 52</ref> === Arkitektura === ==== Rruga e shtruar dhe oborri ==== [[File:MentuhotepII-Reste des Ambulatoriums.JPG|thumb|left|381px|Rrënoja e ambulatorit]] Njëlloj si komplekset mortore të Mbretërisë së Vjetër, kompleksi mortor i Montuhotepit II përfshinte dy tempuj: Tempulli i lartë i Deir el-Bahrit dhe një tempull në luginë që gjendet pranë Nilit në tokë të kultivuar. Tempulli në luginë ishte i lidhur me tempullin e lartë me një rrugë të shtruar 1.2&nbsp;km. të gjatë dhe 46 m. të gjerë të pazbuluar. Rruga e shtruar çonte në një kopësht të madh përball tempullit të Deir el-Bahrit. Kopështi ishte i zbukuruar me një shtrat të gjatë drejtkëndor lulesh, me pesëdhjetë e pesë [[Ficus sycomorus]] dhe tetë pemë bruke të mbiella në gropat e thella të mbushura me dhe.<ref name="dieter-lexikon159tempel140">Dieter Arnold: ''Lexikon der Ägyptischen Baukunst''; fq. 159 dhe Dieter Arnold: ''Die Tempel Ägyptens''; fq. 140.</ref> Ky kopësht prej shumë pak kopshteve të tempujve të dokumentuar arkeologjikisht të Egjiptit të Lashtë që janë njohur mjaft rreth pamjes së tij të rindërtuar. Mirëmbajtja e një kopshti të tillë më shumë se 1&nbsp;km. që nga Nili deri në shkretëtirën e thatë duhet të ketë kërkuar punën e vazhdueshme të shumë kopështarëve dhe një sistem të mirë vaditjeje.<ref name="dieter-lexikon159tempel140"/> Majtas dhe djathatas rrugës ceremoniale gjendeshish të paktën 22 statuja ulur të Montuhotepit të II duke mbajtur, në anën jugore, kurorën e bardhë të Egjiptit të Sipërm (Hedjeti) dhe në anën veriore kurorën e kuqe të Egjiptit të Poshtëm (Deshreti). Këto me gjasa i janë shtuar tempullit për të celebruar Festivalin ''Sed'' të Montuhotepit të II gjatë vitit të tij të 39 në fron.<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): ''Temples of Ancient Egypt'', fq. 75, Cornell University Press; 2nd Revised edition , ISBN 0-8014-3399-1</ref> Disa statuja me gurë ranor pa koka gjenden akoma edhe sot në sit. Një tjetër u zbulua në vitin [[1921]] gjatë gërmimeve të Herbert Winlock-ut dhe tashmë gjendet e ekspozuar në [[Metropolitan Museum of Art]].<ref>T. Kühn: ''Der königliche Tempel- und Grabbezirk Mentu-hotep II. in Deir el-Bahari''; fq. 21</ref> [[File:Temple-montouhotep.jpg|thumb|333px|Rindërtim i tempullit mortor të Montuhotepit të II nga Édouard Naville, ku prania e piramidës është e debatuar.]] ====Pjesa ballore e tempullit==== Në perëndim të rrugës së shtruar është tempulli kryesor, që konsiston në dy pjesë. Pjesa ballore e tempullit i është kushtuar Montu-Ra-hut, një shkrirje e zotit të diellit [[Ra]] me zotin teban të luftës [[Montu]], veçanërisht i adhuruar gjatë Dinastisë së XI. Një shkallë e shtrirë sipas aksit qendror të tempullit çonte në tarracën e sipërme. Rruga e pjerrët që është e dukshme edhe sot është ndërtuar në vitin [[1905]] nga Édouard Naville mbi mbetjet e shkallës zanafillore, që është e dukshme vetëm në dy vende si më e ulta e dy shtresave të veshjes anësore me gurë gëlqerorë.<ref name="dieter-montuv.1.16">Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 16</ref> Pjesa ballore lindore e tempullit, në të dy anët e shkallës ngjitëse, konsiston në dy portikë me një një kollonadë me radhë të dyfishta, që e bëjnë tempullin të duket si një varr shkëmbër, varri tradicional i paraardhësit të Montuhotepit të II të Dinastisë së XI.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 11</ref> Mbi tarracën e tempullit, një podium 60 m. i gjerë, 43 m. i thellë dhe 5 m. i lartë mbështet sallën e sipërme që përfshin një ambulator dhe ndërtesa qendrore. Ambulatori, i ndarë nga salla e sipërme nga një mur 5 kubit i trashë, përfshinë një tërësi prej 140 kolonash tetëkëndore të radhitura në tre rreshta.<ref group="Shpjegimi">Të ngjashme me kolonën e [[Intefi II|Intefit të II]] në Karnak</ref> Shumicës së këtyre kolonave tashmë u mbetet e dukshme vetëm baza.<ref name="dieter-montuv.1.16"/> Oborri i ambulatorit ishte tërësisht i zënë nga ndërtesa qendrore, një ndërtim masiv 22 m i gjerë dhe 11 m. i lartë. Kjo ndërtesë, e gjendur në qendër të kompleksit të tempullit, u gërmua në [[1904]] dhe [[1905]] nga Edouard Naville. Ai e rindërtoi atë si një strukturë katrore me në majë një piramidë të vogël, një simbol i kodrës zanafillore që me gjasa i ngjante superstrukturës të varreve mbretërore të [[Abidosi]]t. Ky rindërtim, i përkrahur nga H. E. Winlock, u kontestua nga Dieter Arnold, i cili argumentoi se, për arsye strukturale, tempulli mund të mos e ketë suportuar peshën e një piramide të vogël. Ndërsa ai propozoi se ndërtesa ishte me çati të sheshtë.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 27.; Dieter Arnold: ''Lexikon der Baukunst'', fq. 159 dhe Höveler-Müller ''Am Anfang war Ägypten'', fq. 142.</ref> ====Pjesa e mbrapme e tempullit==== [[File:MII-modelofgranary.JPG|thumb|left|Model i hambarit të varrit të Montuhotepit II]] Mbrapa ndërtesës qendrore ishte qendra e kultit të faraonit të hyjnizuar. Pjesa e mbrapme e tempullit ishte prerë direkt në rrëpirën shkëmbore dhe konsiston në një oborr të hapur, një sallë me 82 kolona tetëkëndore dhe një kapelë për një statujë të faraonit.<ref name="dieter-byron74"/> Kjo pjesë e tempullit i ishte kushtuar [[Amoni]]t. Oborri i hapur është i shoqëruar përbri në pjesët veriore dhe jugore nga një rresht prej pesë kolonash dhe në pjesën lindore nga një rrersht i dyfisht me 16 kolona gjithësej. Në qendër të oborrit të hapur qëndron një dromos (shëtitore ceremoniale) i thellë që çonte në varrin mbretëror. Gjetjet arkeologjike në këtë pjesë të tempullit përfshijnë një altar prej guri gëlqeror, një stelë granit dhe gjatë statuja graniti të [[Senusereti III|Senuseretit të III]].<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep.'' vol. 1, fq. 33.</ref> Në perëndim, oborri çon në sallën hipostile me dhjetë rreshta me nga tetë kolona secili, plus dy kolona shtesë në të dy anët e hyrjes. Salla hipostile ndahet nga oborri nga një mur dhe, duke qenë edhe i lartë, është një rrugë e kalueshme me një shkallë të vogël.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 34.</ref> Në skajin perëndimor të sallës hipostile qëndron vendi më i shenjtë i tempullit, një faltore kushtuar Montuhotepit dhe Amon-Ra-hut që çon në një tempull të vogël shkëmbor (speos) që bujt një statujë me përmasa më të mëdha se natyrore të faraonit. Vetë faltorja bujt një statujë të Amon-Ra-së dhe ishte e rrethuar në tre nga anët nga mure dhe në te ana e mbetur nga rrëpira shkëmbore. Faqet e brendshme dhe të jashtme të këtyre mureve ishin të dekoruara me mbishkrime të pikturuara dhe paraqitje të faraonëve dhe zotave në alto-reliev.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 3, fq. 15</ref> Relievet e mbijetuara tregojnë faraonin e hyjnizuar të rrethuar nga perënditë kryesore të Egjiptit të Sipërm dhe të Poshtëm, [[Nekhbeti]], [[Seti]], [[Horusi]] dhe [[Wadjeti]].<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 3, fq. 33</ref> Zotat e prezantojnë faraonin me tufa degësh palme, simboli i miliona viteve. Ky reliev është një shfaqje e ndryshimit të thellë fetar në ideologjinë mbretërore që nga [[Mbretëria e Vjetër]]: {{cquote|''Në Mbretërinë e Vjetër, faraoni ishte zotëruesi i kompleksit piramidal, [...] tani ai është reduktuar në një prijës njerëzor që varej nga vullneti i zotave. Pavdekësia e tij nuk është më e vetëvetishme; ajo duhet ti dhurohet atij nga zotat''.<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt''], Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq.74-75</ref>}} ===Varri mbretëror=== Siç u përmend më lartë, oborri i hapur i pjesës së mbrapme të tempullit paraqet një dromos në qendrën e tij. Ky dromos, një korridor i drejt 150 m. i gjatë, të çonte në një dhomë të madhe të nëndheshme 45 m. poshtë oborrit që padyshim është varri i faraonit. Kjo dhomë është tërësisht e veshur me granit të kuq dhe ka një çati me majë. Ajo përmban një kapelë [[alabastri]] në formën e një faltoreje Per-wer të Egjiptit të Sipërm.<ref>Dieter Arnold: ''Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture'', I. B. Tauris editions, ISBN 1-86064-465-1</ref> Kjo kapelë dikur ishte e mbyllur me një derë me dy kanata që tani mungon. Pëmbante një qivur dhe enë me balsame që ka lënë gjurmë në dysheme. Shumica e objekteve të varrit që duhet të kenë qenë depozituar këtu, janë zhdukur prej kohësh si rezultat i plaçkitjes së varrit. Objektet e pakta të mbetura ishin një skeptër, mjaft shigjeta dhe një koleksion medelesh duke përfshirë anije, hambare dhe furra.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 44</ref> [[File:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|thumb|327px|Tempulli i Hatshepsutit]] == Tempulli mortor i Hatshepsutit == '''Tempulli mortor i mbretëreshës Hatshepsut''', ''Djeser-Djeseru'' ("I shenjti i të shenjtëve"), gjendet poshtë rrëpirës shkëmbore në [[Deir el Bahri]] në bregun perëndimor të [[Nili]]t pranë [[Lugina e Mbretërve|Luginës së Mbretërve]] në [[Luksori|Luksor]]. Tempulli mortor i është kushtuar perëndisë së diellit [[Amon-Ra]] dhe gjendet pranë Tempullit mortor të [[Montuhotepi II|Montuhotepit të II]], që shërbeu si frymëzim dhe më vonë si gurore. Është konsideruar si një nga "''monumentet e pakrahasueshme të Egjiptit të Lashtë''".<ref name="tra">Marvin Trachtenberg dhe Isabelle Hyman: Architecture, from Prehistory to Postmodernity; Prentice-Hall Inc.; [[2003]]; Italy; isbn 978-0-8109-0607-5, fq. 71</ref> Tempulli është vendi ku u masakruan 62 njerëz, kryesisht turist, nga terroristët që morën nën kontroll sitin në 17 nëntor [[1997]]. Akademia Polake e Shkencave në [[Varshava|Varshavë]] është përgjegjëse për studimin dhe restaurimin e tre niveleve të tempullit. Që në vitin [[1995]], dy nivelet e para ishin pothuajse të përfunduara dhe niveli i sipërm ishte akoma nën rindërtim. ===Arkitektura=== [[File:HatshepsutTempleRelief.jpg|thumb|279px|left|Një reliev pjesërisht i mbijetuar i tempullit të Hatshepsutit]] [[Senenmuti]], këshilltari dhe arkitekti mbretëror, mbikqyri dhe me gjasa projektoi ndërtimin e tempullit.<ref name="klei">Fred S. Kleiner: Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective Volume I, [[2006]], Cengage Learning, Victoria, 12th edition, isbn 0495573604, fq. 56</ref> Megjithëse tempulli mortor më i hershëm i Montuhotepit u përdor si model frymëzimi, dy strukturat janë gjithësesi në mënyrë domethënëse të ndryshme në shumë drejtime. Tempulli i Hatshepsutit përdor një tarracë gjatësore me kollonadë që ndryshon nga struktura e qendërzuar e modelit të Montuhotepit – një anomali që mund të jetë shkaktuar nga vendndodhja e shkëputur e dhomës mortore.<ref name="tra"/> Ka tre shtresa të tarracuara që arrijnë 35 metra lartësi. Secila prej tarracave është e formuar nga një rresht i dyfishtë kolonash katrore, me përjashtim të këndit veri-perëndimor të tarracës qendrore, që përdor kolona proto-dorike për të strehuar kapelën. Këto tarraca janë të lidhura midis tyre me shkallë të gjata dikur të rrethuara nga kopështe me bimë ekzotike, midis të cilave pemë temjani dhe mirre.<ref name="klei"/> Tarracimi i tempullit të Hatshepsutit korrespondon me formën klasike tebane, duke vënë në përdorim pilonët, oborret, sallat hipostile, oborret diellore, kapelat dhe faltoren. ===Relievet dhe skulpturat=== Skulptura relivore brenda tempullit të Hatshepsutit paraqet mitin e lindjes hyjnore të një faraoni femëror – i pari i llojit të tij. Cikli tekstor dhe piktorik tregon gjithashtu për një ekspeditë në Vendin e Puntit, i quajtur edhe Pwenet ose Pwene nga egjiptianët e lashtë,<ref>Ian Shaw & Paul Nicholson: The Dictionary of Ancient Egypt, British Museum Press, London. [[1995]], fq. 231.</ref> një vend ekzotik në bregun e Detit të Kuq. Ndërsa statujat dhe zbukurimet që atëherë janë grabitur ose shkatërruar, tempulli dikur bartëte dy statuja të [[Osirisi]]t, një shëtitore sfinksash ashtu si dhe shumë skulptura të mbretëreshës në poza të ndryshme – në këmbë, ulur ose në gjunjë. Shumë prej këtyre portreteve u shkatërruan me urdhër të thjeshtri i saj, [[Tutmosi III]] pas vdekjes së saj, pasi e konsideronte si një uzurpatore. [[File:Mortuary Temple of Hatshepsut 01.jpg|thumb|327px|Tempulli i Hatshepsutit, duke treguar lartësinë e rrëpirës shkëmbore mbrapa]] ===Pozicionimi astronomik=== Aksi kryesor i tempullit është vendosur në një azimut rreth 116½° dhe është drejtuar nga lindja e diellit gjatë solstiksit dimëror,<ref name="furlong1">David Furlong: [http://www.kch42.dial.pipex.com/egyptarticle_temple_hatshep.html Winter Solstice Alignment at Deir El Bahari] {{Webarchive|url=https://archive.today/20131117101240/http://www.kch42.dial.pipex.com/egyptarticle_temple_hatshep.html |date=17 nëntor 2013 }} – dëshmi fotografike të pozicionimit në drejtim të solstiksit dimëror</ref> që në kohën moderne ndodh rreth [[21 dhjetori|21]] ose [[22 dhjetor|22 dhejtorit]] çdo vit. Drita e diellit depërton përmes murit të mbrapëm të kapelës, para lëvizjes djathtas për të fokusuar një nga statujat e Osirisit që qëndron në anën tjetër të portës në dhomën e dytë.<ref name="furlong1"/> Një tjetër hollësi e këtij pozicionimi krijohet nga një kuti drite, e cila dregon një bllok të dritës së djellit që lëviz ngadal nga aksi qendror i tempullit për të ndriçuar fillimisht zotin [[Amon-Ra]] për të ndriçuar pastaj figurën e përgjunjur të Tutmosit të III para në fund të ndriçoi zotin e Nilit [[Hapi (Nili)|Hapi]].<ref name="furlong1"/> Për më tepër, për shkak të këndit të rritur të diellit, rreth 41 ditë në të dy anët e solstiksit, drita e diellit është e aftë të depërtoi përmes një kutie të dytë ndriçimi të dhomës më të brendshme.<ref name="furlong1"/> Kjo kapelë kryesisht e brendshme u rinovua dhe zgjerua në periudhën ptolemease dhe ka referenca kultore të [[Imhotepi]]t, ndërtuesit të Piramidës së shkallëzuar të [[Djoseri]]t dhe Amenhotepit birit të Hapu-së – mbikqyrësi i punëve të [[Amenhotepi III|Amenhotepit të III]].<ref name="wilkinson">Richard Wilkinson: The Complete Temples of Ancient Egypt; Thames and Hudson. [[2000]], United Kingdom, isbn 0-500-05100-3, fq. 178</ref> ===Ndikimi historik=== Tempulli i Hatshepsutit është konsideruar më përfaqësuesi i arkitekturës klasike egjiptiane.<ref name="tra"/> Përfaqësues i arkitekturës mortore të Mbretërisë së Re, ai lartëson faraonin dhe përfshin gjithashtu faltore në nder të zotave të rëndësishëm të botës së përtejme.<ref>Nigel Strudwick dhe Helen Strudwick: Thebes in Egypt: A Guide to the Tombs and Temples of Ancient Luxor; [[1999]]; Cornell University Press; Ithaca, NY; isbn 0-8014-3693-1, fq. 80</ref> Ky shënon një pikë kthese në arkitekturën e Egjiptit të Lashtë, i cili braktis gjeometrinë megalitike të [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] për një tempull që lejonte adhurimin aktiv, duke kërkuar praninë e pjesëmarrësve për ta krijuar madhështinë. Akset lineare të tempullit të Hatshepsutit pasqyrohen në tempujt e mëvonshëm të Mbretërisë së Re. Arkitektura e tempullit origjinal është ndryshuar në mënyrë të konsiderueshme si pasojë e rindërtimit të keq-udhëzuar në fillim të shekullit të XX. ==Shiko edhe== * [[Tempujt egjiptianë]] * [[Planifikimi urban në Egjiptin e Lashtë]] * [[Arkitektura egjiptiane]] * [[Egjipti i lashtë]] ==Shpjegime== {{reflist|group=Shpjegimi}} == Referime == <references/> ==Bibliografia== * Dieter Arnold: Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, I.B.Tauris (10 Feb. 2001), ISBN 1-86064-465-1. * Dieter Arnold, Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y Temples of Ancient Egypt], Cornell University Press; [[1997]], 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1. * Dieter Arnold: Die Tempel Ägyptens, München, Zürich: Artemis & Winkler; [[1992]], ISBN 3-7608-1073-X. * Dieter Arnold: Der Tempel des Königs Mentuhotep von Deir el-Bahari (Archäologische Veröffentlichungen / Deutsches Archäologisches Institut, Abteilung Kairo), 1 Jan 1974. * Dieter Arnold, Herbert Eustis Winlock: Temple of Mentuhotep at Dier El Babari/E0512P, Egyptian Expedition Publications of The Metropolitan Museum of Art, [[1979]], [[New York]]: [[Metropolitan Museum of Art]], ISBN 0-87099-163-9. * Dieter Arnold: Lexikon der ägyptischen Baukunst; Artemis & Winkler, München / Zürich [[1994]], ISBN 3-7608-1099-3.. * Paul Bahn: ''Dizionario Collins di archeologia'', Gremese Editore, ISBN 88-7742-326-9. * Edda Bresciani: ''Grande enciclopedia illustrata dell'antico Egitto'', De Agostini, ISBN 88-418-2005-5. *Alessandro Bongioanni - ''Luxor e la Valle dei Re''; Edizioni White Star, [[2005]]. * Betsy M. Bryan: "The 18th Dynasty Before the Amarna Period." The Oxford History of Ancient Egypt. Ed. Ian Shaw. fq. 218–271. Oxford University Press, [[2000]]. * Margaret Bunson: [https://books.google.it/books?id=t7dMMwEACAAJ&dq=Enciclopedia+dell%27antico+Egitto&hl=it&sa=X&ei=FcmnVLCTC-KfyAOioIKoDA&ved=0CDEQ6AewAw Enciclopedia dell'Antico Egitto]; Fratelli Melita Editori, La Spezia, [[1995]], ISBN 88-403-7360-8. * Gae Callender: ''The Middle Kingdom Renaissance'', In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', Oxford University Press, [[Oxford]], [[2000]], ISBN 0-19-815034-2, fq. 148–183. *Marshall Clagett: Ancient Egyptian Science. Vol. 2. Philadelphia: American Philos. Soc., [[1995]]. Print. * Maurizio Damiano-Appia: ''Dizionario enciclopedico dell'antico Egitto e delle civiltà nubiane'', Mondadori, ISBN 88-7813-611-5. * Aidan Dodson: Amenhotep I and Deir el-Bahri. Journal of the Ancient Chronology Forum, vol.3, 1989/90. * W. Grajetzki, ''The Middle Kingdom of Ancient Egypt: History, Archaeology and Society''; Duckworth, [[Londra|London]], [[2006]], ISBN 0-7156-3435-6, 18-23. * Nicolas Grimal: A History of Ancient Egypt. Librairie Arthéme Fayard, [[1988]]. ISBN 90-04-12989-8. * Labib Habachi: King Nebhepetre Menthuhotep: his monuments, place in history, deification and unusual representations in form of gods. ''Annales du Service des Antiquités de l'Égypte''; nr. 19 ([[1963]]), fq. 16-52. * Michael Höveler-Müller: Am Anfang war Agypten; Philipp von Zabern; 2. Auflage. edition; [[2013]]. *Salima Ikram, ''Antico Egitto'', Ananke, ISBN 978-88-7325-477-5. *Peter Jánosi - ''Le piramidi'', Il Mulino, ISBN 88-15-10962-5. * Fred S. Kleiner: Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective Volume I, [[2006]], Cengage Learning, Victoria, 12th edition, isbn 0495573604, fq. 56. * T. Kühn: Der königliche Tempel- und Grabbezirk Mentu-hotep II. in Deir el-Bahari. * Barbara Mertz: "Temples, Tombs and Hieroglyphs". [[1964]]. [[New York]]: Coward-McCann, ISBN 0-87226-223-5. * Guy Rachet: ''Dizionario Larousse della civiltà egizia'', Gremese Editore, ISBN 88-8440-144-5. *Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', vol. II, Ananke, ISBN 88-7325-115-3. * Marvin Trachtenberg dhe Isabelle Hyman: Architecture, from Prehistory to Postmodernity; Prentice-Hall Inc.; [[2003]]; Italy; isbn 978-0-8109-0607-5. * Ian Shaw dhe Paul Nicholson: The Dictionary of Ancient Egypt. The British Museum Press, [[1995]]. * Ian Shaw: Exploring Ancient Egypt. Oxford University Press, [[2003]]. * Nigel Strudwick dhe Helen Strudwick: Thebes in Egypt: A Guide to the Tombs and Temples of Ancient Luxor; [[1999]]; Cornell University Press; Ithaca, NY; isbn 0-8014-3693-1. * Richard Wilkinson: The Complete Temples of Ancient Egypt; Thames and Hudson. [[2000]], United Kingdom, isbn 0-500-05100-3. == Lidhje të jashtme == * [http://www.bluffton.edu/~sullivanm/egypt/deirelbahri/deirelbahri.html Egypt Index] at Bluffton University. * [http://archaeology.about.com/library/weekly/aa051699.htm The Cache at Deir el-Bahri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051020000136/http://archaeology.about.com/library/weekly/aa051699.htm |date=20 tetor 2005 }} – Archaeology at About.com. * {{cito web|url=http://www.maat-ka-ra.de/english/bauwerke/djeser/dj_main.htm|title=The Temple Djeser djeseru}} *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/82622/rec/1 Hatshepsut: from Queen to Pharaoh], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Deir el-Bahari. [[Kategoria:Histori]] [[Kategoria:Arkitekturë]] [[Kategoria:Monumente në Egjipt‎]] [[Kategoria:Tempuj]] 87jcfkl8xxd4zsk9x9b1wz92pov3p2j 0 187005 2978672 2948954 2026-05-08T20:25:50Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978672 wikitext text/x-wiki [[File:Edfu.jpg|thumb|Planimetria dhe prospekti i tempullit të Edfu-së]] Në [[Egjipti i lashtë|Egjiptin e lashtë]] [[tempulli]], i quajtur ''hwt-netjer'' në gjuhën e lashtë egjiptiane,<ref name="Ikram116">Salima Ikram: ''Antico Egitto''; Ananke, ISBN 978-88-7325-477-5, fq. 116</ref> konsiderohej si "shtëpia e zotit", do të thotë. vendi ku celebrohej kulti i tij, nga ku nisnin festat në nder të tij. Tempujt egjiptianë kishin këto tipe kryesore: Tempujt solar (do të thotë. diellor), tempujt me qelë, tempujt mortor (dedikuar kultit të sovranëve), tempujt shkëmborë dhe Mammisi-t. == Tempulli me qelë == Struktura arkitektonike e tempullit me qelë pasqyron [[kozmogonia|kozmogoninë]] egjiptiane dhe vetë tempulli, pavarësisht nga hyjnia kryesore bujtëse, mund të kishte më shumë se një të tillë, si në rastet e triadave egjiptiane, përfaqësonte metaforën e zanafillës së botës. Përgjithësisht ndërtohej në bregun lindor të [[Nili]]t, në drejtim lindjes së diellit<ref name="Ikram116"/> dhe nuk duhet të ngatërrohet me tempullin mortor kushtuar kultit të sovranit<ref name="Ikram117">Salima Ikram: ''Antico Egitto''; Ananke, ISBN 978-88-7325-477-5, fq. 117</ref> dhe i ndërtuar në bregun perëndimor të lumit, në drejtim të diellit perëndues.<ref name="Ikram117"/> Rrugëtimi tempullor zhvillohet kështu si "hinkë", do të thotë. që tavani ulet gradualisht hap pas hapi që depërtohet drejt fundit të tempullit ndërsa, njëkohësisht, dyshemeja ngrihet<ref>Guy Rachet: ''Dizionario Larousse della civiltà egizia'', fq. 299</ref> (nëpërmjet shkallësh ose rrgëtimi në ngjitje) aq sa, nga hija madhështore e "pilonit" të hyrjes, arrihet në qelën e hyjnisë shpesh pak më e lartë se një njeri. Për më tepër, asistohet në kalimin progresiv nga drita e oborrit të kolonadës në gjysëm errësirën e Sallës Hipostile, në errësirën tërësore të Naosit, do të thotë. Qelës, që bujt statujën e hyjnisë. ===Tipologjia=== Modeli kanonik i tempullit egjiptian, qartësisht i dallueshëm te tempulli i [[Khonsu]]-së që gjendet në mjedisin e tempullit të [[Amoni]]t në [[Karnaku|Karnak]], paraqet tipologjinë pasuese: * ''A.'' ''Piloni'': normalisht i paraprirë nga një shëtitore sfinksish (dromosi), është i përbërë nga dy mure që ngushtohen në krye që përfaqësojnë dy malet e largëta midis të cilëve lind dhe perëndon dielli. Façata është gjithmonë e dekoruar me skena të faraonit që vret armiqtë, si simbol i fitores së të mirës mbi të keqen, të rendit mbi kaosin, të të vërtetës mbi padrejtësinë; * ''B.'' ''Oborri i kolonadës'': Në qiell të hapur shpesh i rrethuar nga një [[peristili|peristil]]; bëhet fjalë për një zonë gjysëm-publike ku mund të hyjnë besimtarët dhe është e dekoruar me skena fitimtare të faraonit. Hap pas hapi që përparohet në kompleksin tempullor figura e sovranit hyjnizohet duke arritur deri te naosi ku paraqitet në aktin e ofrimit të ushqimit hyjnisë apo duke marr nga ajo dhurata; * ''C.'' ''Salla hipostile'': normalisht e pajisur me një numër kolonash shumëfish i treshit ose i katrës, përfaqëson kënetën primordiale nga ku do të lindëte kodra zanafillore; kolonat simbolizojnë një pyll të dendur ku drita hyn me vështirësi, midi gjethnajës, ashtu siç depërton me vështirësi në sallën me frëngjitë e hapur lartë. Tavani përgjithësisht është i pikturuar me yje ose simbole hyjnore; * ''D.'' ''Vestiboli'': (ose pronaosi<ref>Maurizio Damiano-Appia: ''Dizionario enciclopedico dell'antico Egitto e delle civiltà nubiane'', fq. 257</ref>) ku pregatiteshin operacionet kultuale të hyjnive; * ''E.'' ''Qela'': (ose Naosi) "sancta sanctorum-i" që përmban statujën e hyjnisë te i cili mund të hyj vetëm faraoni dhe, në vend të tij, kryeprifti, jo si i tillë, por vetëm si zëvendësues i sovranit. [[File:Karnak Temples.jpg|thumb|381px|Pamje nga lart e Karnakut]] * ''F.'' Disa ''kapela anësore'': që bujtin hujni të tjera duke përfshirë sovranin e adhuruar si një perëndi<ref name="Ikram117"/> ose përdoren si magazina. Faqet e tempullit ishin të dekoruara me piktura dhe mbishkrime hieroglifike në nder të perëndisë dhe të sovranit që e kishte ndërtuar. Tempulli pikturohej me figura piktografike. ===Karnaku=== '''Kompleksi Tempullor i Karnakut''', zakonisht i quajtur thjesht '''Karnaku''', përfshin një larmi tempujsh, kapelash, pilonësh dhe ndërtesa të tjera. Ai gjendet në brigjet e Nilit, rreth 2.5&nbsp;km. në veri të [[Luksori]]t. Ai përbëhet nga katër pjesë kryesore, Mjedisi Tempullor i [[Amon-Ra]]hut, Mjedisi Tempullor i [[Montu]]-së, Mjedisi Tempullor i [[Mut]]it dhe Tempulli i Amonhotepit të IV (i zbërthyer), ashtu si dhe disa tempuj më të vegjël dhe faltore që gjenden brenda mureve rrethuese të katër pjesëve kryesore dhe mjaft shëtitore me sfiksa me koka dashi që lidhin mjedisin e [[Mut]]it, mjedisin e [[Amon-Ra]]hut dhe Tempullin e Luksorit. Ndërtesat në kompleks nisën gjatë mbretërimit të [[Senusreti I|Senusretit të I]] në [[Mbretëria e Mesme Egjiptiane|Mbretërisë së Mesme]] dhe vazhduan deri në [[Periudha Ptolomease|Periudhën Ptolemease]], megjithëse shumica e ndërtesave datojnë nga [[Mbretëria e Re Egjiptiane|Mbretëria e RE]]. Zona përreth Karnakut gjendej ''Ipet-isut-i'' ("Më i Zgjedhuri i Vendeve" në gjuhën e lashtë egjiptiane) dhe vendi kryesor i adhurimit të Triadës Tebane gjatë [[Dinastia XVIII Egjiptiane|Dinastisë së XVIII]] me në krye zotin [[Amoni|Amon]]. Është pjesë e qytetit monumental të [[Teba (Egjipt)|Tebës]]. ====Përmbledhje==== [[File:Plan 3D Karnak.jpg|left|505px|Plan 3D i kompleksit te Karnakut]] Kompleksi është një muze i pamatë në qiell të hapur dhe besohet se është siti i dytë më i madh i lashtë fetar në botë, pas tempullit të [[Angkor Wati]]t në [[Kamboxhia]]. Besohet se është siti i dytë historik më i vizituar në Egjipt, pas Piramidave të Gizës afër Kajros. Ai konsiston në katër pjesë kryesore, nga të cilat vetëm më e madhja është aktualisht e hapur për publikun e përgjithshëm. Karnaku shpesh kuptohet si vetëm si mjedisi i Amon-Ra-hut, pasi ai është pjesa më e parë nga vizitorët. Tre pjesët e tjera, Mjedisi i Mutit, Mjedisi i Montu-së dhe Tempulli i çmontuar i Amenhotepit të IV (të quajtur Akhenaton), janë të mbyllura për publikun. Ka gjithashtu edhe disa tempuj më të vegjël dhe faltore të lidhura me Mjedisin e Mutit, të Amon-Ra-hut dhe Tempulli i Luksorit. Mjedisi Tempullor i Mutit është shumë i lashtë, i dedikuar ndaj një perëndie të Tokës dhe të krijimit, por akoma i parestauruar. Tempulli zanafillor u shkatërrua dhe pjesërisht u restaurua nga [[Hatshepsuti]], megjithëse një tjetër faraon ndërtoi rreth tij në mënyrë që të ndryshonte fokusin e orientimit të zonës së shenjtë. Shumë porcione janë marr për tu përdorur në ndërtesa të tjera. Ndryshimi thelbësor midis Karnakut dhe shumicës së tempujve të tjerë të Egjiptit është në harkun kohor në të cilin u zhvillua dhe u përdor. Ndërtimi i tempullit nisi gjatë [[Mbretëria e Mesme Egjiptiane|Mbretërisë së Mesme]] dhe vazhdoi edhe në [[Dinastia Ptolemease|Dinastinë Ptolemease]]. Afërsisht tridhjetë faraonë kontribuan në ndërtesat e tij, duke mundësuar të arrinte madhësinë, kompleksitetin dhe larmishmërinë e paparë diku tjetër. Pak nga veçoritë karakterizuese të Karnakut janë unike, por madhësia dhe numri i veçorive janë të pakapërcyeshme. Perënditë e përfshira variojnë nga disa nga të adhuruara më herët deri te ato të adhuruara shumë vonë në historinë e kulturës së Egjiptit të Lashtë. Megjithëse i shkatërruar, ai përmban edhe një tempull të hershëm të ndërtuar nga Amenhotepi i IV (Akhenatoni), faraoni i cili më vonë do të celebronte një besim gati monoteist që ai vendosi duke i kërkuar ati transferimin e selisë, oborrit dhe qendrës fetare larg prej Tebës. Ai përmban gjithashtu dëshmi të adoptimeve, duke përdorur ndërtesat e egjiptianëve të lashtë nga kulturat e tjera për qëllimet e tyre fetare. Një aspekt i famshëm i Karnakut është Salla e Madhe Hipostile në Mjedisin e Amon-Ra-hut, një holl prej 5,000 m2 me 134 kolona gjigande të rreshtuara në 16 radhë. 122 prej këtyre kolonave janë 10 metra të larta dhe 12 të tjera janë 21 metra me një diametër mbi tre metra. [[Arkitrari|Arkitrarët]] në majë të këtyre kolonave janë vlerësuar se peshojnë rreth 70 tonelata. Këta arkitrarë mund të jenë ngritur në këtë lartësi duke përdorur leva. Ky duhet të ketë qenë një proces tepër i gjatë dhe duhet të ketë kërkuar një balancë të madhe për arritur deri në ato lartësi. Një teori e zakonshme alternative rreth mënyrës se si i lëvizën është se u përdorën shtresa të pjerrta të mëdha të ndërtuara me rërë, tulla ose gurë dhe që guret tërhiqeshin mbi shtresat e pjerrta. Nëse guret u përdorën për këto shtresa të pjerrëta, atëherë ata do të kenë qenë të aftë të përdornin shumë më pak material. Kreu i shtresave të pjerrta me gjasa do të ketë përdorur gjithashtu edhe trungje druri ose gure kalldrëme për të tërhequr megalitet. Gjendet një kolonë e papërfunduar në një vend jashtë rrugës që tregon si ka qenë përfunduar. Gdhendja finale kryej pasi tamburet vendoseshin në vend kështu që nuk dëmtohej ndërkohë që vendosej.<ref>Egypt: Engineering an empire engineering feats</ref><ref>Mark Lehner: The Complete Pyramids, London: Thames and Hudson (1997), ISBN 0-500-05084-8, fq. 202–225.</ref> Eksperimente të shumta duke lëvizur megalite me teknologjinë antike janë bërë në vende të tjera. Në [[2009]] Universiti i Kalifornisë, Los Angeles (UCLA) krijoi një website kushtuar realitetit virtual të rindërtimit dixhital të kompleksit të Karnakut dhe burimeve të tjera.<ref>"Ancient Egypt Brought To Life With Virtual Model Of Historic Temple Complex", Science Daily, 30 prill 2009, kontrolluar më 12 qershor 2009 [http://www.sciencedaily.com/releases/2009/04/090429172224.htm]</ref> Faltorja e zotit të diellit e kishte dritën të fokusuar mbi të gjatë solsticit.<ref>http://news.nationalgeographic.com/2015/12/151221-winter-solstice-explained-pagans/</ref> [[File:Temple-Karnak.jpg|thumb|468px|Panoramë sferike e Sallës Hipostile të Karnakut]] ====Historia==== Historia e kompleksit të Karnakut përputhet pak a shumë me historinë e Tebës dhe rolin e saj ndryshues kulturor. Qyteti i Tebës nuk duket të ketë qenë i rëndësishëm përpara [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastisë së XI]] dhe tempulli i mëparshëm duhet të ketë qenë relativisht i vogël, me faltore të kushtuara hyjnive të hershme të Tebës, perëndeshës së Tokës [[Mut]] dhe zotit të luftës [[Montu]]. Ndërtimet e hershme u shkatërruan nga pushtuesit. Artefakti më i hershëm i njohur që është gjetur në zonën e tempullit është një tempulli vogël tetëkëndor nga [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastia e XI]], që përmend Amon-Ra-hun. Amoni (shpesh i quajtur Amen) kishte qenë perëndia mbrojtëse e qytetit të Tebës. Ai identifikohej me dashin dhe me patën. Kuptimi egjiptian i emrit Amon është "i fshehtë" ose "zoti i fshehtë".<ref>Desmond Stewert and editors of the Newsweek Book Division "The Pyramids and Sphinx", [[1971]], fq. 60–62</ref> Puna madhore ndërtuese në Mjedisin e Amon-Ra-hut nisi gjatë [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastisë së XI]] kur Teba u bë kryeqyteti i Egjiptit të ribashkuar. [[Tutmosi I]] ngriti një mur rrethues duke lidhur pilonët e katërt dhe të pestë, të cilët përfshinin pjesën më hershme të tempullit. Ndërtimi i Sallës së Madhe Hipostile mund të ketë filluar gjithashtu gjatë [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastisë së XI]], megjithëse shumica e ndërtimeve të reja u ndërmorën nën mbretërimin e [[Seti I|Setit të I]] dhe [[Ramsesi II|Ramsesit të II]]. Pothuajse çdo faraon i asaj dinastie i ka shtuar diçka mjedisit të tempullit. [[Merenptahu]] përkujtoi fitoret e tija mbi Popujt e Detit (popuj barbarë që shumë studiues i lidhin me grekët e periudhës mikenase) mbi muret e Mjedisit Tempullor të Amon-Ra-hut, nisja e shëtitores procesionale të Tempullit të Luksorit. [[Hatshepsuti]] ka ndërtuar monumente dhe gjithashtu ka restauruar Mjedisin origjinal Tempullor të perëndeshës Mut, që ishte shkatërruar nga pushtuesit [[Hyksos]]. Ajo kishte ciftin e obelisqeve në atë kohë më të lartit në botë, të ngritur në hyrje të tempullit. Njëri qëndron akoma, si obelisku i mbijetuar më i gjatë në Tokë; ndërsa tjetri është thyer më dysh dhe pa majë. Një tjetër projekt në këtë sit, kapela e kuqe, u nis si një faltore barke dhe fillimisht, mund të ketë qëndruar midis dy obelisqeve. Më vonë ajo urdhëroi ndërtimin e dy obelisqeve të tjerë për të celebruar jubileun e saj të vitit të 16 si faraon; njëri nga obelisqet u thye gjatë ndërtimit dhe kështu në vend të tij u ndërtua një i tretë. Obelisku i thyer u la në vend-nxjerrjen e tij në [[Asuani|Asuan]], ku qëndron akoma edhe sot. I njohur si obelisku i pambaruar ai dëshmon se si nxirreshin obelisqet.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/dispatches/990316.html ''The Unfinished Obelisk''] nga Peter Tyson, 16 mars 1999, NOVA online adventure</ref> [[File:Temple-Amon-Chrono.jpg|thumb|left|280px|Plani i ndërtimit tempullit të Amonit me diferencimin e etapave të ndërtimit]] Ndryshimi i fundit madhor në projektin e Mjedisit Tempullor të Amon-Ra-hut qe shtimi i pilonit të parë dhe rrethimi masiv me mure i gjithë mjedisit, të realizuara nga faraoni [[Nektanebo I]]. Në [[323]], [[Konstandini i Madh]] njohu besimin e krishterë dhe në [[356]] [[Konstandini II]] urdhëroi mbylljen e tempujve paganë përgjatë gjithë perandorisë. Karnaku që nga kjo kohë më së shumti u braktis dhe u ndërtuan kisha të krishtera mes rrënojave, shembulli më i famshëm i kësaj është ripërdorimi i hollit qëndror të Sallës së Festës së Tutmosit të III, ku dekorimet e ngjyrosura të shenjtëve dhe mbishkrimeve në gjuhën kopte mund të shihen akoma. Vendndodhja e saktë e Tebës në [[Evropa|Evropën]] mesjetare ishte e panjohur, megjithëse si [[Herodoti]] ashtu dhe [[Straboni]] tregonin vendndodhjen e saktë të Tebës dhe sa duhej të udhëtohej përgjatë [[Nili]]t që të mbërrije aty. Hartat e Egjiptit, të bazuara në punimin kolosal të [[Shekulli II|Shekullit të II]]të Klaudio Ptolemeut, ''Gjeografia'', kishte qarkulluar në Evropë që nga fundi i [[Shekulli XIV|Shekullit të XIV]], të gjitha duke treguar vendëndodhjen e Tebës (Diospolis). Megjithë këtë, mjaft autorë evropianë të shekujve të [[Shekulli XV|XV]] dhe [[Shekulli XVI|XVI]] që vizituan vetëm Egjiptin e Poshtëm dhe publikuan shënimet e tyre të udhëtimit, si Joos van Ghistele ose André Thévet, e vendosën Tebën ngjitur ose afër qytetit antik të [[Memfisi]]t. Kompleksi Tempullor i Karnakut përshkruhet për herë të parë nga një venecian i panjohur në vitin [[1589]], megjithëse në shënimet e tij nuk tregohet emri i kompleksit. Këto shënime, që gjenden tashmë në [[Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze]], është përmendja e parë e njohur evropiane, që nga autorët e lashtë greko-romakë, rreth një numri të madh monumentesh në Egjiptin e Sipërm dhe [[Nubia|Nubinë]], duke përfshirë Karnakun, tempullin e Luksorit, Kolosin e Memnonit, [[Esna]]n, [[Edfu]]në, [[Kom Ombo]]n, [[Filae]]n dhe të tjera. Karnaku si një emër fshati dhe emër i kompleksit, përmendet për herë të parë në vitin [[1668]], kur dy vëllezër misionarë kapuçinë, Protais dhe Charles François d'Orléans udhëtuan nëpër zonë. Shkrimi i Protais-it rreth udhëtimit të tyre u publikua nga Melchisédech Thévenot (''Relations de divers voyages curieux'', 1670s–1696 editions) dhe Johann Michael Vansleb (''The Present State of Egypt'', 1678). Vizatimi i parë i Karnakut gjendet në shënimet e udhëtimit të Paul Lucas-it në [[1704]], (''Voyage du Sieur paul Lucas au Levant''). Ato janë mjaft të pasakta dhe mund të jenë mjaft ngatërruese për sytë modernë. Lucasi udhëtoi në Egjipt gjatë viteve [[1699]]–[[1703]]. Vizatimi tregon një përzierie të Mjedisit Tempullor të Amon-Ra-hut dhe Mjedisit Tempullor të Montu-së, të bazuara në një kompleks të kufizuar nga tre portikë gjigandë të [[Ptolemeu III Euergetes|Ptolemeut të III Euergetes]] dhe [[Ptolemeu IV Filopator|Ptolemeut të IV Filopator]] si dhe piloni i parë gjigand i Mjedisit Tempullor të Amon-Ra-hut, 113 m. i gjatë, 43 m. i lartë dhe 15 m. i trashë. Karnaku u vizitua dhe përshkrua në mënyrë të njëpasnjëshme nga Claude Sicard dhe shoku i tij i udhëtimit Pierre Laurent Pincia ([[1718]] dhe [[1720]]–[[1721]]), Granger ([[1731]]), Frederick Louis Norden ([[1737]]–[[1738]]), Richard Pococke ([[1738]]), James Bruce ([[1769]]), Charles-Nicolas-Sigisbert Sonnini de Manoncourt ([[1777]]), William George Browne ([[1792]]–[[1793]]) dhe në fund nga një numë shkencëtarësh të ekspeditës së [[Napoleoni]]t, duke përfshirë Vivant Denon, gjatë kohës [[1798]]–[[1799]]. Claude-Étienne Savary e përshkruan kompleksin në mënyrë mjaft të hollësishme në veprën e tij të vitit [[1785]]; veçanërisht në dritën që shënimet e tij fiksionale mbi një udhëtim të pretenduar në Egjiptin e Sipërm, i përpiluar me informacione nga udhëtarët e tjerë. Savary vizitoi Egjiptin e Poshtëm në [[1777]]–[[1778]] dhe publikoi një vepër edhe rreth tij. ====Pjesët kryesore==== =====Mjedisi Tempullor i Amon-Ra-hut===== Ky është më i madhi i mjediseve tempullore të kompleksit dhe i është kushtuar [[Amon-Ra]]-hut, perëndisë kryesore të Triadës Tebane. Ka shumë statuja kolosale duke përfshirë dhe atë të Pinedjemit të I që është 10.5 metra e lartë. Guri ranor për këtë tempull, duke përfshirë të gjitha kolonat u trasportua nga [[Gebel el-Silsila]] 161&nbsp;km. në jug nëpërmjet lumit Nil.<ref>Time Life Lost Civilizations series: Ramses II: Magnificence on the Nile (1993) fq. 53–54</ref> Ai ka gjithashtu një nga obelisqet më të mëdha, që peshon 328 tonelata dhe është 29 metra i lartë.<ref>Charles Walker: "Wonders of the Ancient World", [[1980]], fq. 24–27</ref><ref>Chris Scarre (ed.): "The Seventy Wonders of the Ancient World", [[1999]], Thames & Hudson, London</ref> {{wide image|Karnakfrieze1.jpg|900px|Panoramë nga një frizë në mjedisin e Amon-Ra-hut}} {{wide image|Karnakpanorama.jpg|800px|Pamje panoramike e sallës së madhe hipostile në mjedisin e Amon-Ra-hut }} =====Mjedisi Tempullor i perëndeshës Mut===== [[File:Karnak21.JPG|thumb|318px|Pamje e dromosit midis Mjedisit Tempullor të Amon-Ra-hut dhe Mutit nga piloni i dhjetë, Karnak]] I gjendur në jug mjedisit më të ri të Amon-Ra-hut, ky mjedis i qe kushtuar perëndeshës nënë, [[Muti|Mut]] (në gjuhën e lashtë egjiptiane Mut donte të thoshte nënë), e cila u identifikua si bashkëshortja e Amon-Ra-hut në Triadën Tebane të Dinastisë së XVIII. Ka mjaft tempuj të tjerë më të vegjël të lidhura me të si dhe liqenin e saj të shenjtë, të ndërtuar në formë gjysëm rrethi. Ky tempull është shkatërruar dhe shumë pjesë janë marë për tu përdorur në struktura të tjera. Nuk është i hapur për publikun. Gjashtëqintë statuja të zeza graniti janë gjetur në oborrin e tempullit të saj. Ai mund të jetë porcioni më i vjetër i këtij siti. [[File:Temple Mout 01.JPG|thumb|left|327px|Pamje nga oborri i tempullit të Mutit]] Në [[2006]] arkeologia Betsy Bryan bashkë me Johns Hopkins University, duke gërmuar në tempullin e [[Muti]]t, prezantoi gjetjet e saja rreth një festivali.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/15475319/ "Sex and booze figured in Egyptian rites"], archaeologists find evidence for ancient version of ‘Girls Gone Wild’. From MSNBC, 30 tetor 2006</ref> Pjesëmarrja në festival ishte e madhe, duke përfshirë priftërinjtë dhe popullsinë. Ka dëshmi historike që tregojnë pjesëmarrjen e dhjetëra mijëra njerëzve në festival. Këto gjetje janë bërë në tempullin e Mutit sepse aty Teba nisi të merrte famë dhe Muti përthithi identitetin e perëndeshave të luftës, [[Sekhmet]] dhe [[Bast]], si aspekte të saja. Në fillim, Mut u bë Mut-Ëadjet-Bast, pastaj Mut-Sekhmet-Bast (Wadjet u shkri me Bastetin), atëherë Mut përthithi gjithashtu [[Menhit]]in, një tjetër perëndeshë luaneshë dhe gruaja e djalit të saj të adoptuar, duke u bërë Mut-Sekhmet-Bast-Menhit dhe në fund duke u bërë Mut-Nekhbet. Gërmimet në tempullin e Luksorit zbuluan një "sallë të dehjes" të ndërtuar në tempull nga faraoni [[Hatshepsuti|Hatshepsut]], gjatë kulmit të mbretërimit të saj 12 vjeçar. Në një tjetër mit të zhvilluar rreth festivalit të përvitshëm të dehjes së Sekhmetit, Ra, që ishte perëndia e diellit, e krijoi atë nga syri i tij përvëlues të marr nga mamaja e tij, për të shkatërruar njerëzimin që konspironin kundër tij. Në mit, etja e Sekhmetit për gjak nuk u shua në fund të betejës dhe e çoi atë pothuajse në shkatërrimin e njerëzimit, kështu Ra e mashtroi duke e kthyer Nilin të kuq si gjaku (Nili kthehet çdo vit i kuq kur mbushet me lym apo baltë gjatë vërshimit) kështu që Sekhmeti do ta pinte atë. Mashtrimi, gjithësesi, ishte se lëngu i kuq nuk ishte gjak, por birrë e përzier me lëng shege kështu që ngjante si gjak, duke e bërë atë ta pinte duke i dhënë fund masakrimit duke u kthyer në një aspekt të dashur të [[Hathori]]t. =====Mjedisi Tempullor i Montu-së===== Ky porcion i sitit i është kushtuar [[Montu]]-së, perëndia tebane e luftës. Gjendet në veri të kompleksit të Amon-Ra-hut dhe është më i vogël. Pjesët kryesore të Mjedisit Tempullor të Montu-së janë tempujt e Montusë, Harpre-së, Tempulli i Ma'atit dhe një liqen i shenjtë. Mjedisi nuk është i hapur për publikun, pasi shumica e monumenteve janë në një gjendje të keqe konservimi. =====Tempulli i Amenhotepit të IV (qëllimisht i çmontuar)===== Tempulli që [[Akhenatoni]] (Amenhotepi IV) ndërtoi në kët sit gjendej në kompleksin kryesor, jashtë mureve të Mjedisit Tempullor të Amon-Ra-hut. U shkatërrua menjëherë pas vdekjes së ndërtuesit të tij, i cili ishte përpjekur të përmbyste klerin e fuqishëm që kishte marr kontrollin e Egjiptit përpara mbretërimit të tij. U shkatërrua aq në mënyrë të përgjithshme sa shtrirja e tij e plotë dhe planimetria e tij janë aktualisht të panjohura. Kleri rifitoi pozicionin e fuqishëm që kishte sapo Akhenatoni vdiq dhe u përpoqën që të shkatërronin shumë nga dëshmitë e ekzistencës së tij. == Tempujt dhe varret shkëmbore == [[File:Dschabal as-Silsila Haremhab-Tempel 33.jpg|thumb|left|327px|Tempulli shkëmbor i Horemhebit në Djebel el-Silsila]] Tempulli shkëmbor ishte një tip tempulli me qelë tërësisht ose pjesërisht të gërmuar në shkëmb. Ai quhet edhe '''speos''' (nga greqishtja σπέος, 'shpellë') dhe aktualisht përfshin edhe tempujt e lashtë egjiptianë gjysëm shkëmborë. Shumë nga Tempulli shkëmbor dhe gjysëm-shkëmborë të Egjiptit të Lashtë gjenden në territorin e [[Nubia]]n, disa duhen kërkuar nën ujë pas ndërtimit të digës së Asuanit, si fortesat e [[Mbretëria e Mesme|Mbretërisë së Mesme]] (psh. ato të Semna-s dhe [[Buheni]]t, mes mjaft të tjerave), të tjera u zhvendosën në vende tjetra (rasti më i njohur është i ai i tempujve të Abu Simbelit) ashtu si disa të tjerë që iu dhuruan vendeve që bashkëpunuan në shpëtimin e monumenteve arkitektonike (siç është rasti i tempullit të Tutmosit të III në Ellesija). [[File:SebuaTemple.jpg|thumb|327px|Tempulli gjysëm-shkëmbor i Ramsesit të II në Wadi al-Sabua.]] '''Varri shkëmbor egjiptian''' është një tipologji varrimi pjesërisht e gërmuar në shkëmbin e një kodre, shpesh të quajtur edhe hipogje,<ref>Paul Bahn (ed.): Dizionario Collins di archeologia, botimi italian nën kujdesin e Enrico Ascalone dhe Luca Peyronel, përkthyer nga Claudia Dini, [[Roma]], Gremese Editore, [[1999]], isbn 88-7742-326-9, fq. 176.</ref> për shkak të pranisë së një ose më shumë gërmimeve nëntokësore. Së bashku me piramidat dhe mastabatë përbënte formën më të përdorur duke nisur nga [[Dinastia IV Egjiptiane|Dinastia e IV]] deri në[[Dinastia XXIV Egjiptiane|Dinastinë e XXIV]] dhe me përdorimin e saj që në [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërinë e Vjetër]] pushon së përdoruri serdabi.<ref name="Tosi143">Mario Tosi: Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto, volume 2, [[Torino]], Ananke, [[2006]], isbn 88-7325-115-3, fq. 143.</ref> Varret më të famshme i përkasin Mbretërisë së Mesme dhe janë të përhapura në nekropole të shumta midis të cilëve ai i Tebës (me sitet e Luginës së Mbretërve, të Mbretëreshave, Varret e Fisnikëve dhe ata të artizanëve), i [[Beni Hasani]]t, i Dra Abu el-Naga-s dhe shumë të tjera<ref name="eddabresciani338">Edda Bresciani (ed.): Grande enciclopedia illustrata dell'antico Egitto, Novara, De Agostini, [[2005]], isbn 88-418-2005-5, fq. 338</ref>. Në [[Deir el-Medina]] disa varre janë gjetur të paprekura dhe janë përkufizuar si varre piramidale, pasi ndërtonin një piramidë me tulla mbi çatinë shkëmbore të sheshuar të kapelës së gërmuar në kodër. Fillimisht dhe deri në [[Dinastia VI Egjiptiane|Dinastinë e VI]] paraqisnin façatën me portik me dy shtylla të gdhendura në shkëmb si në varret e fisnikëve të rrafshnaltës së Gizës të gërmuara në gropën e nxierrjes së gureve të nevojshëm për ndërtimin e piramidave të mëdha. [[File:Tomb of Inkaef.JPG|thumb|left|309px|Varri shkëmbor i Inkaefit]] Disa shtylla kishin formë kolonash të kanalizuara dhe [[Jean-François Champollion]] i përkufizoi si të tipit proto-dorik.<ref name="eddabresciani338" /> Shtylla relativisht të shumta mbanin tavanin por bukuria që karakterizonte këto varre është për tu kërkuar në pikturat në stuko të faqeve të mureve me subjekte fetare, mortore, shoqërore por edhe private dhe të natyrës në aspektet e saj të florës dhe faunës, piktura të realizuara të gjitha me frymëzim dhe gjallëri.<ref>Mario Tosi: Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto, volume 2, [[Torino]], Ananke, [[2006]], isbn 88-7325-115-3, fq. 144</ref> Varri shkëmbor paraqiste forma të ndryshme, nga ajo si kryq të Mbretërisë së Vjetër, te ato me një kapelë të Mbretërisë së Mesme, te ajo e quajtur varr me ''saff'', me site të shumta të Mbretërisë së Re.<ref name="Tosi143"/> Formoheshin përgjithësisht nga një hyrje me oborr të gjerë, nëpërmjet të cilit hyej në vestibolin drejtkëndor paralel me façatën me kolonadë dhe më tej ishte kapel apo salla e ofertave që kishte një tryezë ofertash, një nikie me stelë mortore dhe një statujë të të vdekurit. Pastaj ishe kripta mortore, që mund të ishte hipogjeike, ku i vdekuri prehej në sarkofagun e tij. ;Tempuj shkëmbor të Egjiptit të Lashtë: [[Speos Artemidosi]]; Tempujt e Abu Simbelit; Tempulli i [[Horemhebi]]t në [[Djebel el-Silsila]]; Tempulli i Ay-së në [[Akhmimi|Akhmim]]; Tempulli shkëmbor i [[Tutmosi III|Tutmosit të III]] në Ellesija (sot në Museo delle Antichità Egizie di Torino). ;Tempuj gjysëm-shkëmbor të Egjiptit të Lashtë: Tempujt e [[Deir el-Bahari]]t; Tempulli i Ramsesit të II, dedikuar [[Amoni]]t, në Beit el-Wali; Tempulli i Ramsesit të II në Derr; Tempulli i [[Ptahu]]t në Gerf Hussein; Tempulli i Gebel Barkalit (në Nubi); Tempulli i Kanaisit. Tempulli shkëmbor i Setit të I në Wadi Mia; Tempulli i Ramsesit të II në Wadi al-Sabua; Tempulli i [[Hathori]]t në Serabit al-Khadim. ===Kompleksi i Abu Simbelit=== [[File:Abu Simbel 0199.JPG|thumbnail|right|Pamje e kolosit të rrëzuar, supozuar nga një tërmet menjëherë pas ndërtimit. Por gjatë zhvendosjes u la po ashtu]] '''Abu Simbeli''' (ose '''Abu Simbal''', '''Ebsambul''' si dhe '''Isambul''') ({{lang|ar|'''أبو سمبل'''}} në arabisht), është një sit arkeologjik i Egjiptit, që gjendet në një fshat në [[Nubia|Nubi]], në Egjiptin e jugut, pranë kufirit me [[Sudani]]n, në bregun perëndimor të liqenit Nasser, rreth 280&nbsp;km rrugë në jug-perëndim të [[Asuani]]t. Kompleksi është pjesë e trashëgimisë botërore të [[UNESCO]]-s të njohur si "Monumentet nubiane",<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/88 Nubian Monuments from Abu Simbel to Philae - UNESCO World Heritage Centre]</ref> që vazhdojnë nga Abu Simbeli përgjatë rrjedhës së Nilit deri në [[Filae]] (pranë Asuanit). Kompleksi arkeologjik i Abu Simbelit, në gjuhën egjiptiane ''Meha'',<ref name="Damiano-Appia">Maurizio Damiano-Appia, ''Dizionario enciclopedico dell'antico Egitto e delle civiltà nubiane'', fq.23</ref> është i përbërë kryesisht nga dy tempuj gjigandë në shkëmb, të quajtur [[Tempujt shkëmborë të Egjiptit|Tempuj shkëmborë]] të gërmuar në anën e malit nga [[faraoni]] [[Ramsesi II]] në [[Shekulli XIII p.e.s.|Shekullin e XIII p.e.s.]], si monumente kushtuar vetë atij dhe mbretëreshës Nefertari, gruas më të dashur të shumë grave të Ramsesit<ref>Stephanie Fitzgerald: ''Ramses II: Egyptian Pharaoh, Warrior and Builder''; [[2008]], [[New York]]: Compass Point Books, ISBN 978-0-7565-3836-1</ref> të ngritur për të impresionuar fqinjët jugorë [[Nubia]]në dhe për të përkujtuar fitoren në Betejën e Kadeshit si dhe të përforconte statusin e fesë egjiptiane në rajon. Historianët thonë se projekti i Abu Simbelit është shprehje e egos dhe krenarisë së Ramsesit të II. Secili tempull kishte priftin e tij që përfaqësonte faraonin në ceremonitë e përditshme fetare. Në teori, faraoni duhet të ishte zbatuesi i vetëm i ceremonive të përditshme fetare të kryera përgjatë Egjiptit. Në të vërtetë, prifti i madh luante gjithashtu atë rol. Për të arritur atë pozicion, ishte i nevojshëm një formim i gjerë në arte dhe shkenca, siç e kishte dhe faraoni. [[Leximi]], shkrimi, [[inxhinieria]], [[aritmetika]], [[gjeometria]], [[astronomia]], matja hapësinore dhe llogaritja e kohës ishin pjesë e këtij formimi. Priftërinjtë e Heliopolisit, për shembull, bëheshin gardianë të diturisë së shenjtë dhe fitonin reputacionin e njerëzve të ditur. Në vitin [[1968]] kompleksi u zhvendos i gjithi në kodrën artificiale të përbërë nga një strukturë me kube, për të shmangur përmbytjen nga liqeni artificial Nasser. Në [[1979]] u shpall trashëgimi e njerëzimit nga [[UNESCO]]. ====Historia==== [[File:Abu Simble complete view 01.jpg|thumb|555px|Pamje panoramike e tempujve të Abu Simbelit]] Ndërtimi i kompleksit tempullor nisi afërsisht në 1264 p.e.s. dhe zgjati për rreth 20 vjet, deri në 1244 p.e.s.. I njohur si "Tempulli i Ramsesit, të përzemërtit të [[Amoni]]t" ai ishte një nga gjashtë [[Tempujt shkëmborë të Egjiptit|Tempujt shkëmborë]] të ngritur në Nubia gjatë mbretërimit të gjatë të Ramsesit të II. Ramsesi shkoi në Abu Simbel bashkë me gruan e tij të paraqëlqyer në vitin e 24-rt të mbretërimit të tij. Një legjendë tregon se mbretëresha [[Nefertari]] vdiq në hyrje të tempullit të madh ndërsa gati me siguri ajo vdiq para përfundimit të tempullit kushtuar asaj.<ref>Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', fq. 269</ref> [[File:Abusimbel.jpg|thumb|left|1 tetor [[1965]], statujat e Ramsesit II duke u zhvendosur]] Me kalimin e kohës tempujt u braktisën dhe për pasojë u mbuluan me rërë. Që në [[Shekulli VI p.e.s.|Shekullin e VI p.e.s.]] rëra i kishte mbuluar statujat e tempullit kryesor deri te gjunjët. Tempulli ishte harruar deri në më [[22 Mars|22 mars]] [[1813]],<ref name="Damiano-Appia"/> kur orientalisti zvicerian Johann Ludwig Burckhardt zbuloi frizën e kreut të tempullit kryesor. Burckhardt folit rreth zbulimit të tij me eksploruesin italian [[Giovanni Battista Belzoni]], i cili udhëtoi deri te siti, por qe i paaftë të gërmonte një hyrje për në tempull. Belzoni u rikthye më [[1 gusht]] [[1817]], këtë herë duke arritur në përpjektjen e tij për të hyrë në kompleks.<ref name="Bresciani26">Edda Bresciani: ''Grande enciclopedia illustrata dell'antico Egitto'', fq. 26</ref> Një përshkrim i hershëm i detajuar i tempujve, së bashku me vizatime bashkohore, mund të gjenden te ''Description of Egypt'' (1825-1828) i Edward William Lane.<ref>Edward William Lane: "Descriptions of Egypt"; American University in Cairo Press. fq. 493-502.</ref> Guidat turistike të sitit tregojnë legjendën se "Abu Simbeli" ishte një djal i vogël vendas që udhëzoi këtë rizbulim të hershëm të sitit të mbuluar nga rëra që kishte parë herë pas here në rërën e lëvizur, Për pasojë, arkeologët e emërtuan kompleksin me emrin e tij. Në [[1960]] presidenti egjiptian Nasser vendosi të niste punimet për ndërtimin e digës së madhe të Asuanit, vepër që parashihte formimin e një baseni të pamatë artificial. Një projekt i tillë rrezikonte të fshinte vepra të shumta të ndërtuara nga egjiptianët e lashtë medis të cilave vetë tempujt e Abu Simbelit. Falë ndërhyrjes së [[UNESCO]]s, plot 113 vende u aktivizuan duke dërguar njerëz, para dhe teknologji për të shpëtuar monumentin. U formuluan propozime të shumta për këtë qëllim dhe ajo që në fund, mori më tëpër përkrahje qe ajo suedeze<ref>Guy Rachet: ''Dizionario Larousse della civiltà egizia'', fq. 24</ref> për të prerë, numëruar dhe çmontuar bllok pas blloku gjithë pjesën e gdhendur të kodrës mbi të cilën ishin ngritur tempujt dhe më pas të të rindërtoheshin monumentet në një pozicion të ri 65 m më lart dhe 300 m më mbrapa përkundrejt basenit që do të krijohej. Punimet zgjatën nga viti [[1964]] deri në vitin [[1968]] me përdorimin e mbi 2000 njerëzve, të drejtuar nga një grup ekspertësh italianë të nxjerrjes së mermerit<ref>{{Cite web|url=http://www.nonsolobrasile.com/DiariDiViaggio/122/visita-ai-templi-di-abu-simbel-in-alto-egitto.html|title=Visita ai templi di Abu Simbel in Alto Egitto|url-status=dead|access-date=28 maj 2016|archive-date=30 janar 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130084515/http://www.nonsolobrasile.com/DiariDiViaggio/122/visita-ai-templi-di-abu-simbel-in-alto-egitto.html}}</ref> të ardhur nga [[Carrara]] (MS) dhe [[Mazzano]] (BS) si dhe një sforco teknologjike pa precedentë në historinë e arkeologjisë. Sipërmarrja kushtoi në tërësi rreth 40 milionë dollarë. Rindërtimi përfshiu edhe ngritjen e një kupole betoni të vendosur pak mbi monumentin me funksionin e dyfishtë të ruajtjes së strukturës dhe për ti dhënë formë kodrës artificiale ku u ngjitën tempujt. Ndërhyrja përfshiu si tempullin kryesor kushtuar Ramsesit II ashtu edhe atë dytësor kushtuar mbretëreshës Nefertari. Në rindërtimin e tempujve, rreth 210 metra më mbrapa dhe 65 metra më lart,<ref name="Damiano-Appia1"/> u ruajt orientimi origjinal përkundrejt yjeve dhe diellit, në mënyrë që të lejonte (megjithëse me shtrembërimin me një ditë) në lindjen e diellit, dy herë në vit - më 22 shkurt dhe 22 tetor - të ndriçonte dhomën qendrore të tempullit madhor ku rrinë në fron katër perëndi të ulura: Ptahu, Amoni, Ramsesi II e Ra. Monumente të tjera me rëndësi dhe përmasa më të vogla, edhe ata të kërcënuar nga niveli i ujrave u çmontuan dhe dhuruan muzeve të ndryshëm. ==== Tempulli i madh ==== [[File:Abu Simbel Main Temple (2346939149).jpg|left|thumbnail|Façata e Tempullit të madh]] [[File:Temple of Rameses II, eight Osiris pillars.jpg|thumbnail|8 kolonat osiriake të Tempullit të Ramsesit]] [[File:Abu Simbel by Henrique Matos 01.JPG|thumbnail|left|Dhomë e tempullit të Ramsesit]] Midis shumë monumenteve të ndërtuar nga faraoni [[Ramsesi II]] tempulli i madh i Abu Simbelit është konsideruar përgjithësisht si më mbresëlënësi dhe më i bukuri si dhe një nga më të bukurit në gjithë Egjiptin. Ngrihej në gjurmët e një tempulli kushtuar [[Horusi]]t që u shkatërrua tërësisht për të ndërtuar tempullin e ri me emrin egjiptian ''Per-Ramses-Miamon''.<ref name="Damiano-Appia"/> Ai iu kushtua perëndive [[Amoni|Amon]], [[Ra-Horakhti]] dhe [[Ptahu]]t, ashtu si dhe vetë Ramsesit të hyjnizuar.<ref name="siliotti">Alberto Siliotti: Egypt: temples, people, gods,[[1994]]</ref> [[Ra-Horakhti]], [[Ptahu]] dhe [[Amoni]], tre hyjnitë shtetërore të Egjiptit në këtë kohë dhe përmban katër statuja të mëdha të Ramsesit të II në façatë. Ndërtimi i tempullit filloi në vitin e 26º të mbretërimit të Ramsesit të II me rastin e jubileut të dytë Heb-Sed për të hyjnizuar vetëveten.<ref name="Tosi266">Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', fq. 266</ref> Façata e tempullit është 35 metra e gjerë dhe kurorëzohet me një frizë me 22 babuinë, adhurues të diellit që ndodhen anash hyrjes.<ref name="Skliar">Ania Skliar: ''Grosse kulturen der welt-Ägypten'', [[2005]]</ref> Siliotti shkruan se ai është 33 m i lartë dhe 38 m i gjerë. Në façatë spikasin katër statujat e Ramsesit të II, secila nga të cilat 20 metra e lartë, ku faraoni paraqitet me ''pschent-in'', do të thotë. kurorën e Egjiptit të Sipërm dhe të Poshtëm, dhe me kësulën e quajtur "nemes" që i zbret mbi supe si dhe diademën e kobrës në ball (e quajtur Ureos nga grekët dhe Ëadjet nga egjiptianët). Pranë statujave kolosëve gjenden statuja të tjera jo më të larta se gjunjët e faraonit.<ref name="siliotti"/> Këto paraqesin [[Nefertari]]n, gruan kryesore të Ramsesit dhe mbretëreshën nënë, Tuya, dy djemtë e tij të parë, Amun-her-khepeshefi, Ramsesi B dhe gjashtë vajzat e tij të para, Bintanath, Baketmut, Nefertari, Meritamen, Nebettaëy dhe Isetneferet.<ref name="Bresciani26"/> Mbi statuja, në frontonin e tempullit gjenden 14 statuja babuinësh që, duke parë drejt lindjes, që në fillim ishin 22 të tilla, aq sa dhe provincat e Egjiptit të Sipërm. [[File:Tempelplan Abu Simbel.png|thumb|Planimetria e tempullit të madh]] Statujat kolosale janë skalitur drejtpërdrejtë nga shkëmbi në të cilin tempulli gjendej para zhvendosjes. Të gjitha statujat paraqesin Ramsesin e II, të ulur në fron. Statuja majtas hyrjes ka mbetur pa pjesën e siprme, që në fakt është rrëzuar pak vite pas ndërtimit të tempullit për shkak të një [[tërmeti]] dhe ka mbetur te këmbët e statujës. Gjatë rrëzimit shkatërroi disa nga statujat më të vogla që gjenden në taracën te tempullit, paraqitje të vetë faraonit dhe të perëndisë Horus (në pamjen e fajkoit). Mbi portën e hyrjes së tempullit, në një nike të gërmuar në shkëmb, ndodhet statuja e zotit kokë-fajkua, Ra-Horakhti, statuja e të cilit qëndron në një nike të madhe.<ref name="siliotti"/> Ky zot është duke mbajtur skeptrin "user" dhe një pendë në dorën e tij të djathtë, me [[Ma'ati]]n, (hyjneshën e të vërtetës dhe drejtësisë) në të majtën e tij; këto nuk janë gjë tjetër veç një kriptogramë për emrin mbretëror të Ramsesit të II, User-Maat-Re, pra faraoni do të tregoi që tempulli i është kushtuar si zotave ashtu dhe vetes së tij. Në anët e nikes ndodhen dy altorelieve që paraqesin faraonin ndërsa i ofron simbolin e drejtësisë zotit. Një tjetër hollësi e façatës është një stelë që tregon martesën e Ramsesit me një vajzë të mbretit [[Hatusili III]], që vulosi paqen midis Egjiptit dhe [[Perandoria Hitite|Perandorisë Hitite]]. Gjithashtu pranë tempullit të madh gjendet një stelë e skalitur që paraqet natyrën hyjnore të sovranit.<ref>Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', fq. 267</ref> Në anët e statujave të vendosura pranë hyrjes ka dekorime ku ndodhet [[Hapi]], zoti i Nilit, simbol i bollëkut, që lidh lulet e zambakut, simbol i lashtë i Egjiptit të Sipërm, me lulet e [[papirusi]]t, simbol i lashtë i Egjiptit të Poshtëm, për të dëshmuar bashkimin e vendit. Nën këto skena, në krahun e djathtë, pra në veri, janë paraqitur robërit aziatikë të lidhur me litarë që përfundojnë me lulen e papirusit, simbol i veriut, ndërsa në krahun e majtë, pra në jug, janë paraqitur robërit afrikanë të lidhur me litarë që përfundojnë me lule zambaku, simbole të jugut. Pjesa e brendshme e tempullit ka të njëjtën planimetri trekëndore që e ndjekin shumica e tempujve të lashtë egjiptianë, me dhoma që zvogëlohen në përmasa nga hyrja drejt faltores më të shenjtë. Tempulli është mjaft kompleks dhe i pazakontë në strukturë për shkak të shumë dhomave anësore. =====Salla e madhe hipostile===== [[File:Abu Simbel, Ramesses Temple, corridor statue, Egypt, Oct 2004.jpg|thumb|left|Kolone me statujen e Ramsesit II]] Hyrja e tempullit të drejton për në sallën e madhe të kolonave ''osiriake'', tetë prejt të cilave paraqesin faraonin të identifikuar me [[Osirisi]]n, zotin e botës së përtejme (e të vdekurve), që janë statuja mbi 11 metra të larta. Salla hipostile (shpesh e quajtur edhe pronaos) është 18 metra e gjatë dhe 16.7 metra e gjerë. Në tavan ka vizatime që paraqesin perëndeshën [[Mut]], në pamjen e një shkabe që shtrin krahët e saj për të mbrojtur tempullin. Statujat kolosale përgjatë murit të krahut të majtë mbajnë kurorën e Egjiptit të Sipërm, ndërsa ato të krahut tjetër mbajnë kurorën e dyfishtë të Egjiptit të Poshtëm.<ref name="siliotti"/> Relievet në muret e pronaosit paraqesin skena betejash të fushatave ushtarake të ndërmarra nga faraoni. Muret e sallës në krahun e djathtë, në veri, janë të mbuluara me skena që paraqesin fitoren e Ramsesit në betejën e Kadeshit, në lumin Orontes në [[Siria|Sirinë]] e sotme, kundër Hititëve.<ref name="Skliar"/> Këto përshkrime formojnë poemën e famshme të Pentaurit.<ref name="Bresciani26"/> Relievi më i famshëm tregon faraonin në karron e tij duke lëshuar shigjeta kundër armiqve në ikje e sipër, të cilën janë kapur robër.<ref name="Skliar"/> [[File:Abu Simbel, Ramesses Temple, chamber decoration, Egypt, Oct 2004.jpg|thumb|327px|Dekorim i një salle të tempullit]] Në krahun e majtë, në jug, paraqiten skena nga sipërmarrjet dhe luftërat e tjera të Ramsesit kundër [[Siria|Sirisë]], [[Libia|Libisë]] dhe [[Nubia|Nubisë]].<ref name="siliotti"/> =====Salla e dytë ose atriumi===== Nga salla hipostile, hyhet në sallën e dytë me kolona, të quajtur të fisnikëve, që ka katër kolona katrore të dekoruara me skena të bukura duke u bërë oferta zotave. Në mure paraqitet faraoni ndërsa i ofron parfume dhe temjan barkës së Amonit dhe Ra-Horakhtit, i ndjekur nga bashkëshortja, mbretëresha Nefertari. Kjo sallë çon në vestibulin transversal në mes të të cilit është hyrja për te faltorja e shenjtë ose ''Sancta sanctorum''. =====Faltorja===== Faltorja me një mur të zi, përmban katër statuja të ulura që shikojnë drejt hyrjes, që nga e majta në të djathtë paraqesin [[Ptahu]]n e [[Memfisi]]t (zoti i arteve dhe artizanëve), [[Amon-Ra]] e [[Teba (Egjipt)|Tebës]] (zoti i diellit dhe babai i perëndive), [[Ramsesi II]] i hyjnizuar dhe [[Ra-Horakhti]] i [[Heliopolisi]]t (fajkoi me diskun diellor).<ref name="Bresciani26"/> Në këtë kohë këto përbënin hyjnitë më të rëndësishme të panteonit egjiptian<ref name="Siliotti">Alberto Siliotti: ''Abu Simbel e i templi della Nubia'', Egipt Pocket Guide, The American University in Cairo Press, fq. 44</ref> Këtu, falë orientimit të templullit të llogaritur nga arkitektët, dy herë në vit, më 20 shkurt<ref name="Bresciani26"/> apo më 19<ref name="Damiano-Appia1">Maurizio Damiano-Appia: ''Dizionario enciclopedico dell'antico Egitto e delle civiltà nubiane'', fq. 24</ref> ose edhe më 21<ref name="Tosi266"/> dhe më 20 tetor,<ref name="Bresciani26"/> ose më 21<ref name="Damiano-Appia1"/> kjo datë e fundit korresponduese ndoshta me Heb-Sed-in e vitit 1260 p.e.s., rrezet e para të diellit fokalizohen në fytyrën e statujës së faraonit. Rrezet e ndriçojnë pjesërisht edhe [[Amon-Ra]]-në dhe [[Ra-Horakhti]]n. Sipas egjiptianëve të lashtë rrezet e diellit do ta rikarikonin kështu me energji figurën e faraonit.<ref name="Siliotti" /> Njerëzit mblidheshin në Abu Simbel të shikojnë këtë pamje të veçantë, në 21 tetor dhe 21 shkurt.<ref name="siliotti"/><ref name="Skliar"/> Pas zhvendosjes së tempullit nuk është arritur të përsëritej ky fenomen që fillon të verifikohet më 22 shkur dhe 22 tetor. ====Tempulli i vogël==== [[Image:Abu Simbel Small temple 2.jpg|thumb|left|400px|Tempulli i vogël në Abu Simbel]] Tempulli i vogël gjendet rreth njëqint metra në veri-lindje të tempullit të madh, kushtuar perëndeshës Hathor të Ibshekut dhe Nefertarit, bashkëshortes kryesore të Ramsesit të II si dhe hyjnive të tjera të lidhura kryesisht me mëmësinë, në kodrën e një siti të quajtur ''Abeshek'',<ref name="Damiano-Appia1"/> githashtu i skalitur në shkëmb. Façata, e gjerë 28 metra dhe e lartë 12 metra është e zbukuruar nga gjashtë statuja të larta pak mbi 10 metra, tre në çdo krahë të portës së hyrjes dhe të ndara nga mbishkrime hieroglifike që tregonë emërtimet mbretërore të dy sovranëve. Statujat paraqesin katër herë Ramsesin dhe dy herë Nefertarin. Në secilin krah të portalit janë dy statuja të faraonit, që mban kurorën e bardhë të Egjiptit të Sipërm (kolosi jugor) dhe kurorën e dyfishtë (Pschent) (kolosi verior). Këto dekorime janë realizuar drejtpërdrejtë në shkëmb. Kjo, në fakt ishte hera e dytë në historinë e Egjiptit të Lashtë që një tempull i kushtohej një mbretëreshe. Herën e parë, mendohet se ishte Akhenatoni që i kushtoi një tempull gruas së tij mbretërore, [[Nefertiti]].<ref name="siliotti"/> Ky në fakë është një rast i rrall në [[Arti Egjiptian|Artin Egjiptian]] që statujat e faraonit dhe bashkëshortes së tij kanë përmasa të njëjta.<ref name="siliotti"/> Tradiciolalisht, statujat e mbretëreshave qëndronin pranë atyre të faraonit, por asnjëherë më të larta se gjunjët e tij. Si te Tempulli i madh i Ramsesit të II, gjenden statuja të vogla të princave dhe princeshave pranë prindërve të tyre. Anash statujave të faraonit gjenden bijtë, ndërsa anash Nefertarit janë paraqitur bijat. Në këtë rast këto janë vendosur simetrikisht: në krahun jugor (majtas hyrjes) janë nga e majta në të djathtë princat Meriatum dhe Merire, princeshat Meritamen dhe Henuttawy, si dhe princat Rahirëenemef dhe Amun-her-khepeshef, ndërsa në krahun verior të njëjtat figura janë në radhitje të përmbysur. Planimetria e tempullit të vogël është një version i thjeshtëzuar i asaj të tempullit të madh. Hyrja e tempullit të çon në një sallë hipostile ose pronaos që mbështetet mbi gjashtë kolona 3.2 metra të larta, në këtë rast, gjithësesi, ato nuk janë kolona osiriake me pamjen e faraonit, por në kapitelet e tyre gjendet koka e Hathorit, prandaj të quajtura kolona hathorike. Këto kolona janë dekoruar me skena të mbretëreshës duke luajtur me sistrum (një instrument i shenjtë i perëndeshës Hathor), bashkë me zotat [[Horusi|Horus]], [[Khnumi|Khnum]], [[Khonsu]] dhe [[Thoti|Thot]] (emri i greqizuar i Djehutit të egjiptianëve) dhe perëndeshat [[Hathori|Hathor]], [[Isisi|Isis]], [[Maati|Maat]], [[Muti]] i Asherit, [[Sateti|Satet]] dhe [[Tauereti|Tauret]]; në një prej skenave Ramsesi u ofron lule dhe temjan.<ref name="siliotti"/> Relievet në sallën me kolona ilustrojnë hyjnizimin e faraonit, shkatërrimin e armiqve të tij në veri dhe në jug (në këto skena faraoni është i shoqëruar nga bashkëshortja e tij) dhe mbretëresha u bën oferta perëndeshave Hathor dhe Mut.<ref name="Skliar"/> Salla hipostile ndiqet nga një vestibul, hyrja te i cili jepet nga tre dyer të mëdha. Në muret veriore dhe jugore të kësaj dhome gjenden dy relieve poetikë dhe të hijshëm të faraonit dhe bashkëshortes së tij duke i ofruar lule papirusi Hathorit, që është paraqitur si një lopë në varkë duke lundruar në mes të papirusëve. Në murin perëndimor, Ramsesi i II dhe Nefertari janë paraqitur duke u bërë ofërta zotit Horus dhe hyjnive të Katarakteve — [[Sateti]]t, [[Anubisi]]t dhe [[Khnumi]]t. Te kolonat ka mbishkrime që tregojnë jetën e faraonit dhe të mbretëreshës dhe relieve të ngjyrosur që paraqesin si Ramsesin ashtu dhe Nefertarin me disa hyjni. Nëpër faqet e murit gjenden skena të faraonit dhe të bashkëshortes që u ofrojnë flijime perëndive. Salla e fundit është ajo me statujën e perëndeshës Hathor në pamje lope, e vendosur në një nike. Faltorja e skalitur në shkëmb dhe dy dhomat anash janë lidhur me vestibulin transversal dhe janë pozicionuar me aksin e tempullit. Relievet në muret anësore të faltores së vogël paraqesin skena ofertash ose flijimesh për zotat e ndryshëm si nga faraoni ashtu dhe bashkëshortja e tij.<ref name="siliotti"/> Në murin e mbrapëm, që qëndron në perëndim përgjatë aksit të tempullit, gjendet një nike ku Hathori, si një lopë hyjnore, duket sikur del nga shkëmbi i malit: perëndesha është portretizuar si Zonja e tempullit kushtur asaj dhe mbretëreshës Nefertari, që është e lidhur në mënyrë intime me perëndeshën.<ref name="siliotti"/> ====Ndërtesa të tjera==== Kapela veriore e zbuluar në vitin [[1909]] nga Barsanti është një kapelë kulti, që paraqet dy altarë të gërmuar në shkëmbin ranor, dy obelisqe dhe statuja cinocefale sot të konservuara në Muzeun e Kajros<ref>Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', fq. 265</ref> Menjëherë pranë pilonit në veri të tempullit të vogël gjendet një kapelë e vogël ptolemease. Në jug-perëndim gjendet një mamisi i vogël, që edhe ai është i gërmuar në shkëmb.<ref>Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', fq. 270</ref> Në sit gjendet edhe një nilometër në jug të tempullit të vogël. [[File:Temple-solaire-abousir.jpg|thumb|358px|Rindërtim i tempullit diellor të Setibtawit (Niuserreu) në Abu Gurab]] ==Tempujt diellor== '''Tempulli diellor''' është një strukturë e veçantë e arkitekturës së shenjtë egjiptiane që dallohet nga kanonet klasike të përdorura në ndërtesat e kultit hyjnor. Këto kanone klasike parashihnin një ndërtim të quajtur "në formë hinke" që përshkonte atriot dhe korridoret gjithëmonë e më të errët, për të përfunduar në sakrakririn monolitik të naosit (apo qelës), të përfshirë nga errësira. Ndërsa tempulli diellor ishte e kundërta dhe nga një hyrje në gjysëm-errësirë arrihej nëpërmjet kalimeve të artikuluara të zhytura në errësirë në një oborr të shenjtë të ndriçuar nga drita diellore. Për më tepër tempulli diellor ishte kryesisht një vend kulti dhe jo varrimi. Kushtuar perëndisë [[Ra]] dhe një kulti të diellit në perëndim, duke parë vendosjen e tyre në bregun perëndimor të [[Nili]]t, kjo tipologji tempulli diellor u shfaq gjatë [[Dinastia V Egjiptiane|Dinastisë së V]] dhe i pari për të cilin kemi të dhëna është ai i quajtur ''Nekhen Ra'' (Fortesa e Ra-hut) i ngritur nga [[Userkafi]], faraoni i parë i dinastisë, në sitin e [[Abu Gurabi]]t. Shembulli i tempullit diellor më mirë të konservuar me gjasa është ai i Niuserreut, ''Shepepu-ib-Ra'' (Kënaqësia e zemrës së Ra-hut), sovrani i pestë i dinastisë. Elementi karakteristik i tempullit diellor është [[obelisku]], i vendosur në qendër të oborrit qëndror, përpara të cilit gjendej [[altari]] i ofertave. Në mënyrë analoge me [[Tempujt mortorë të Egjiptit|Tempujt mortorë]] tipikë të [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] edhe tempulli diellor zotëronte një strukturë komplekse të përbërë nga një ''[[Tempujt në luginë të Egjiptit|Tempull në luginë]]'', i ndërtuar në bregun e [[Nili]]t, të lidhur me tempullin e mirëfilltë nga një ''[[Rruga e pjerrët cerimonale|Rruga cerimoniale]]'', shpesh e mbuluar. ''[[Rruga e pjerrët cerimonale]]'' mbaronte me një portik, strukturë që do të evoluonte më pas në pilonin karakteristik që karakterizonte tempujt e [[Mbretëria e Re|Mbretërisë së Re]]. Me fundin e Dinastisë së V edhe rëndësia e tempullit diellor do të zvogëlohej mjaft për tu rikthyer në modelin e parapëlqyer të Mbretërimit të Akhenatonit, në qytetin e [[Amarna]]s me kultin gati monoteist të [[Atoni]]t, zoti i diellit garant i jetës. Por tempujt diellor kanë zanafillë në periudhën paradinastike ku adhuruesit e [[Dielli]]t, të quajtur ''Shemsu-Hor'', studionin edhe yjet para lindjes së "Padronit të Dy Horizonteve" dhe nga pozicioni i tyre dallonin periudhat e vitit më të favorshme për [[bujqësia|bujqësinë]] duke paracaktuar edhe datën e vërshimit të ujërave të [[Nili]]t. Duke parë përhapjen e madhe të kultit diellor ishin të shumtë tempujt diellorë kushtuar atij, midis të cilëve mund të përmendim atë të [[Heliopoli]]t të ndërtuar nga ''Shemsu-Hor-ët'' por edhe në [[Abydosi|Abydos]] dhe [[Karnaku|Karnak]] që kanë qenë ndërtuar me aksin e orientuar drejt lindjes ose perëndimit të diellit gjatë [[solstiksi]]t. Në këtë mënyrë drita kalonte nëpërmjet portave për të ndriçuar për dy ose tre minuta qelën e shenjtë, si një vetëtimë drite. Ndërtimi i tempujve diellorë kërkonte ceremoni të shumta, pikërisht për të gjetur aksin, për të cilin më i rëndësishmi quhej "Riti i Shtrirjes së litarit ku, nën mbrojtjen e perëndeshës së diturisë [[Seshati|Seshat]], të quajtur edhe "Zonja e gurit të parë", faraoni me priftërinjtë orientonin litarin drejt vendit ku lindëte dielli. ==Tempujt mortorë== [[File:Panorama of the pyramid of Unas and temple.jpg|thumb|590px|Kompleksi piramidal i faraonit Unis/Waditawi]] '''Tempulli mortor''' i quajtur edhe Tempull kultual, Tempull piramidal kanonik apo tempull i ngritur (i njohur nga egjiptianët e lashtë përgjithësisht si Tempujt e Miliona Viteve), ishte pjesë përbërë e kompleksit piramidal gjatë [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe të [[Mbretëria e Mesme|Mesme]]<ref name="Ikram117"/> ishte një ndërtesë kushtuar kultit të faraonit të vdekur dhe Ka-së së tij (një nga format e shpirtit të Egjiptit të Lashtë bashkë me Ba-në)<ref name="Ikram117"/> në valencën e tij tokësore dhe hyjnore. Ky ishte, pas piramidës kryesore, vendi më i rëndësishëm i kompleksit ku përfundonte procesioni mortor dhe ku ndodhnin ritet vajtuese ndërsa më pas merrnin udhë funksionet e përditshme kushtuar kujtimit të faraonit, të veprave të kryera në jetë dhe të përkujtimit të ngjarjeve të veçanta. === Mbretëria e Vjetër === Ndërtimet e para, të ndërtuara në veri, që i përkasin [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe [[Dinastia I Egjiptiane|Dinastisë së I]], ishin shumë të thjeshtë dhe konsistonin në një kapelë kultuale me një tryezë ofertash dhe dy stela anësore. Afër [[Dinastia IV Egjiptiane|Dinastisë së IV]], ndërtesa e vogël u zgjerua dhe u spostua në lindje për të respektuar aksin e tempullit mortor-rrugë ceremoniale-tempull në luginë me përjashtimet e vetme të tempujve të Dinastisë së V të Niuserreut në [[Abusiri|Abusir]] dhe të [[Userkafi]]t në [[Sakara]], për shkak të ndoshta të mungesës së hapësirës nga ndërtimet më të vjetra apo një modeli të ri të lidhur me tempullin diellor. Në vendin e tij qëndronte një kapelë e vogël, ndërsa struktura e re u bë në këtë mënyrë aq komplekse sa të kthehej në një tempull autonom. Modeli kanonik i tempullit mortor përbëhej nga: portali apo portiku i hyrjes, vestiboli, salla hipostile, atrio-ja dhe kolonada e arreduar me shumë statuja të faraonit. Në krahun perëndimor gjendej për më tepër salla e nikeve me vlera rituale dhe simbolike me statuja që paraqisnin emërtimin e plotë zyrtar të faraonit sipas teorisë të egjiptologut gjerman Uvo Holscher. Vazhdonte një serdab dhe, duke nisur nga [[Dinastia V Egjiptiane|Dinastia e V]], një sallë e madhe ofertash me derë false në faqen perëndimore dhe tryezë ofertash;; ishin të pranishme edhe shumë kthina dytësore midis të cilave magazinat. Ishte i ndarë thelbësisht në dy pjesë: e para kushtuar riteve publike dhe e dyta atyre të rezervuar klasës priftërore në të cilën mund të hynin vetëm të iniciuarit. === Mbretëria e Mesme === [[File:Deir el Bahari-map.png|thumb|'''I''' tempulli mortor i Montuhotepit, 1) Bab el-Hosan cache, 2) Sallat e poshtme me kolonada, 3) Salla e sipërme, 4) ndërtesë bërthamë, ndoshta një piramid dhe midis 3) dhe 4) është ambulatori, 5) Salla Hipostile, 6) Faltorja.]] Gjatë [[Mbretëria e Mesme|Mbretërisë së Mesme]] u shfaq tradita e vënies së një emri tempullit mortor siç u jepej piramidave dhe monumenteve të tjerë. Njohuritë tona mbi funksionimin e tempujve mortor vijnë si nga [[Tekstet e piramidave]] ashtu dhe nga arkivat e papiruseve të [[Userkhau]]t që dokumentojnë në mënyrë të satkë dhe të detajuar shumë aktivitete të tempullit. === Mbretëria e Re === Gjatë [[Mbretëria e Re|Mbretërisë së Re]], tempulli mortor u nda nga varri sepse varret u zhvendosën në [[Lugina e Mbretërve|Luginën e Mbretërve]] dhe u gërmuan në shkëmbinjtë e lartësive të vargmaleve libike që rrethonin fushën e gjerë të [[Teba (Egjipt)|Tebës]]. Ndërsa tempujt mortor u realizuan në fushën e Tebës perëndimore, disa prej të cilëve me karakteristikën e rreshtimit të përkryer përkundrejt hipogjeve përkatës mbretërorë. Kushtuar kultit të [[Amoni]]t dhe të faraonit të vdekur, edhe vetë ai një hyjni, janë gjetur rreth tridhjetë, shumë të katandisur si grumbuj të vegjël dhe disa të tjerë të shkatërruar tërësishtë. Gjithësesi, nuk janë identifikuar të gjithë pasi qenë ndërtuar me tulla të thara balte që nuk i kanë rezistuar shekujve dhe ndoshta për shkak të veprimtarisë shkatërruese të njeriut. Midis tempujve mortor përmenden kryesisht: Tempulli i [[Ramsesi III|Ramsesit të III]], Tempulli i [[Ay]]-së dhe [[Horemhebi]]t, Tempulli i [[Tutmosi II|Tutmosit të II]], Tempulli mortor i [[Amenhotepi III|Amenhotepit të III]], Tempulli i Amenhotepit (birit të Hapu-së); Tempulli i [[Tutmosi I|Tutmosit të I]]; Tempulli i [[Merenptahu]]t; Tempulli i [[Tausereti]]t; Tempulli i [[Tutmosi IV|Tutmosit të IV]]; [[Ramseeumi]] ose Tempulli i [[Ramsesi II|Ramsesit të II]]; Tempulli i [[Amenhotepi II|Amenhotepit të II]]; Tempulli i [[Siptahu]]t; Tempulli i [[Tutmosi III|Tutmosit të III]]; [[Tempulli mortor i Hatshepsutit]] në [[Kompleksi i Deir el Baharit|Deir el-Bahari]]; [[Tempulli mortor i Montuhotepit të II]] në Deir el-Bahari. === Tempulli mortor i Montuhotepit të II === [[File:Mentuhotep Deir el-Bahri.jpg|thumb|left|381px|Tempulli mortor i Montuhotepit II]] [[Montuhotepi II]], faraoni i [[Dinastia XI Egjiptiane|Dinastisë së XI]] që ribashkoi Egjiptin në fillim të [[Mbretëria e Mesme|Mbretërisë së Mesme]]. Ai urdhëroi ndërtimin e shumë tempujve, megjithëse pak mbijetojnë deri më sot. E mirëkonservuar është një kapelë funerare që në [[2014]] u zbulua në [[Abidosi|Abidos]]. Shumica e mbetjeve të tempujve të tjerë gjenden gjithashtu në Egjiptin e Sipërm, më saktësisht në Abidos, Asuan,Tod, Armant, Gebelein, El Kab, Karnak dhe [[Dendera]].<ref>Grajetzki: ''The Middle Kingdom''; fq. 20-21</ref> Në këtë mënyrë, Montuhotepi ndoqi traditën që nisi me gjyshin e tij, [[Intefi II]]: ndërtimet mbretërore në tempujt provincialë të Egjiptit të Sipërm filluan nën mbretërimin e Intefit të II dhe vazhduan përgjatë Mbretërisë së Mesme.<ref>Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'' fq.127</ref> Megjithatë projekti më ambicioz ndërtues dhe inovativ i Montuhotepit të II mbetet tempulli i tij i madh mortor, i cili është shumë i pazakontë. Tempulli i tij mortor u ndërtua mbi disa nivele në gjirin e madh në Deir el-Bahri, ku hyej nga një rrugë e shtruar 16 metra e gjerë që e lidhte tempullin mortor me tempullin në luginë, që nuk ekziston më. Risitë e shumta arkitektonike të tempullit mortor shënojnë një shkëputje nga tradita e komplekseve piramidale të [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] dhe paraprirja e Tempujve të Miliona Viteve (Tempujt mortor) të [[Mbretëria e Re|Mbretërisë së Re]].<ref name="callender142-3">Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', fq. 142–143</ref> Si i tillë, tempulli i Montuhotepit të II ishte sigurisht një burim madhor frymëzimi për tempujt e afërt por 550 vjet më vonë të [[Hatshepsuti]]t dhe [[Tutmosi III|Tutmosit të III]]. Gjithësesi, risitë më të thella të tempullit të Montuhotepit II nuk janë arkitekturore por fetare. E para, është tempulli më i hershëm mortor ku faraoni nuk është thjesht marrës i ofertave, por mjaft i përfshirë në ceremonitë për zotat (në këtë rast Amon-Ra-hu).<ref name="dieter-byron74">Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt'']; Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq. 74</ref> E dyta, tempulli e identifikon faraonin me [[Osirisi]]n, një perëndi që skishte pasur lidhje me kultin mbretëror, që mori rëndësi duke nisur nga [[Dinastia XI Egjiptiane]] e më tej. Në të vërtetë, dekorimet dhe statujat mbretërore theksonin aspektin osirian të sovranit të vdekur, një ideologji e dukshme në statujat mortore të faraonëve të mëvonshëm. E fundit, shumica e dekorimit të tempujve është vepër e artizanëve vendorë tebanë. Kjo është dëshmuar nga stili artistik i tempullit që paraqet njerëz me buzë dhe sy të mëdhenj si dhe trupa të hollë.<ref name="callender144">Callender, In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', fq. 144</ref> Ndërsa kapelat e rafinuara të grave të Montuhotepit II janë me siguri vepër e artizanëve memfitë që ishin tepër të ndikuar nga standardet dhe konvencionet e Mbretërisë së Vjetër. Ky fenomen i fragmentimit të stileve artistike dallohet sidomos përgjatë Periudhës së Parë të Ndërmjetme dhe është pasoja e drejtpërdrejtë e fragmentimit politik të vendit.<ref name="callender144"/> [[File:MentuhotepII-Tempel im Querschnitt.JPG|thumb|590px|Seksioni tranversal i tempullit mortor të Montuhotepit II nga E. Naville]] ====Vendndodhja==== Vendndhodhja e tempullit gjendet në rrëpirën shkëmbore të [[Kompleksi i Deir el-Baharit|Deir el-Bahari]]t në bregun perëndimor të Tebës. Zgjedhja e këtij vendi është me siguri e lidhur me prejardhjen tebane të Dinastisë së XI: Paraardhësit e Montuhotepit në fronin teban janë varrosur në varre të afërta. Për më tepër, Montuhotepi mund ta ketë zgjedhur Deir el-Baharin sepse është i lidhur me tempullin e [[Karnaku]]t, në bregun tjetër të [[Nili]]t. Në veçanti, statuja e Amonit sillej përvit në Deir el-Bahri gjatë ''Festivalit të bukur të luginës'', diçka që faraoni mund ta ketë perceptuar si të dobishme për kultin e tij mortor.<ref name="callender142-3"/> Rrjedhimisht dhe deri në ndërtimin e Djeser-Djeseru-së rreth pesë shekuj më vonë, tempulli i Montuhotepit të II ishte destinacioni final i barkës së Amonit gjatë festivalit<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt'']; Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq. 95</ref><ref group="Shpjegimi">Pas mbretërimit të Hatchepsutit, barka e Amonit vizitonte gjithë komplekset e kultit mbretëror në bregun perëndimor që ishin akoma në aktivitet</ref> ====Zbulimi dhe gërmimet==== Në fillim të shekullit të XIX, rrënojat e tempullit të Montuhotepit të II ishin plotësisht të mbuluara detrite. Për rrjedhojë ato ishin të pa dallueshme deri në gjysmën e dytë të shekullit, megjithë gërmimet e mëdha të kryera në tempullin e afërt të Djeser-Djeseru të Hatshepsutit. Kështu, qe vetëm në vitn [[1859]], që lordi Dufferin dhe asistentët e tij, Dr. Lorange dhe Cyril C. Graham, nisën të gërmojnë këndin jugperëndimor të sallës hipostile të tempullit të Montuhotepit. Duke pastruar masën e madhe të detriteve, ata shpejt zbuluan varrin e plaçkitur të mbretëreshës Tem, një nga gratë e Montuhotepit. Duke kuptuar potencialin e sitit, ata atëherë e punuan gradualisht rrugën e tyre deri te faltorja, ku gjetën altarin prej graniti të Montuhotepit me një paraqitje të Amon-Ra-hut dhe gjetjeve të tjera si varri i Neferu-së [[TT319]]. Më në fund, në [[1898]], Howard Carter zbuloi strehën e fshehtë të Bab el-Hosanit<ref>{{Cite web|url=http://www.archaeowiki.org/Carter%27s_Description_of_the_Discovery_of_the_Bab_el-Hosan|title=Discovery of Bab el-Hosan|url-status=dead|access-date=28 maj 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304174136/http://archaeowiki.org/carter%27s_description_of_the_discovery_of_the_bab_el-hosan}}</ref> përballë oborrit, ku zbuloi të famshmen statujë të zezë ulur të faraonit.<ref>{{Cite web |url=http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |title=Discovery of the Bab el-Hosan cache |access-date=28 maj 2016 |archive-date=17 maj 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html |url-status=dead }}</ref> Punimet e tjera gërmuese të rëndësishme morën udhë nga viti [[1903]] deri në [[1907]] nën drejtimin e Henri Édouard Naville, i cili punoi aty në emër të Egypt Exploration Fund. Ai ishte i pari që ndërmori një eksplorim sistematik të tempullit. Rreth dhjetë vjet më vonë, midis viteve [[1920]] dhe [[1931]], Herbert Eustis Winlock gërmoi më tej tempullin për the Metropolitan Museum of Art. Gjithësesi, rezultatet e tij u publikuan vetëm në formën paraprake të përmbledhjes së raportit.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep.'' vol. 1, fq. 70.</ref> Në fund, nga viti [[1967]] deri në [[1971]], Dieter Arnold drejtoi kërkimet mbi sitin në emër të Institutit Arkeologjik Gjerman. Ai i publikoi rezultatet e tij në tre volume.<ref>Dieter Arnold: ''Der Tempel des Königs Mentuhotep in Deir el-Bahari.'' 3 vols.</ref> ====Ofertat e themeleve==== Poshtë katër këndeve të tarracës së tempullit, H. Winlock zbuloi katër gropa të mëdha gjatë gërmimeve të tij në [[1921]]–[[1922]]. Këto gropa ishin gërmuar në tokë para ndërtimit të tempullit si rite themelimi. Në të vërtetë, kur H. Winlock i zbuloi, ato përmbanin akoma shumë oferta: një kafkë gjedhi, broka dhe baule të mbushura me fruta, elb dhe bukë si dhe një tullë që mbante emrin e Montuhotepit II.<ref>Dieter Arnold:'' The Temple of Mentuhotep at Deir el-Bahri,'' fq. 49, Dieter Arnold:'' Dictionary of Egyptian architecture'' fq. 95</ref> Gërmimet e mëtejshme të gropave të ndërmarra në [[1970]] nga Dieter Arnold treguan më tepër oferta ushqimore si bukë dhe brinjë lope, por gjithashtu disa objekte bronxi, një skeptër fajence dhe copa pëlhure. Pëlhurat ishin ngjyrosur në të kuqe në cep, shtatë me emrin e Montuhotepit II dhe tre me atë të [[Intefi II|Intefit të II]].<ref>Dieter Arnold, ''Mentuhotep'' vol 3, fq. 52</ref> [[File:Temple-montouhotep.jpg|thumb|327px|Rindërtim i tempullit mortor të Montuhotepit të II nga Édouard Naville, ku prania e piramidës është e debatuar.]] ==== Arkitektura ==== ===== Rruga e shtruar dhe oborri ===== Njëlloj si komplekset mortore të Mbretërisë së Vjetër, kompleksi mortor i Montuhotepit II përfshinte dy tempuj: Tempulli i lartë i Deir el-Bahrit dhe një tempull në luginë që gjendet pranë Nilit në tokë të kultivuar. Tempulli në luginë ishte i lidhur me tempullin e lartë me një rrugë të shtruar 1.2&nbsp;km. të gjatë dhe 46 m. të gjerë të pazbuluar. Rruga e shtruar çonte në një kopësht të madh përball tempullit të Deir el-Bahrit. Kopështi ishte i zbukuruar me një shtrat të gjatë drejtkëndor lulesh, me pesëdhjetë e pesë [[Ficus sycomorus]] dhe tetë pemë bruke të mbiella në gropat e thella të mbushura me dhe.<ref name="dieter-lexikon159tempel140">Dieter Arnold: ''Lexikon der Ägyptischen Baukunst''; fq. 159 dhe Dieter Arnold: ''Die Tempel Ägyptens''; fq. 140.</ref> Ky kopësht prej shumë pak kopshteve të tempujve të dokumentuar arkeologjikisht të Egjiptit të Lashtë që janë njohur mjaft rreth pamjes së tij të rindërtuar. Mirëmbajtja e një kopshti të tillë më shumë se 1&nbsp;km. që nga Nili deri në shkretëtirën e thatë duhet të ketë kërkuar punën e vazhdueshme të shumë kopështarëve dhe një sistem të mirë vaditjeje.<ref name="dieter-lexikon159tempel140"/> Majtas dhe djathatas rrugës ceremoniale gjendeshish të paktën 22 statuja ulur të Montuhotepit të II duke mbajtur, në anën jugore, kurorën e bardhë të Egjiptit të Sipërm (Hedjeti) dhe në anën veriore kurorën e kuqe të Egjiptit të Poshtëm (Deshreti). Këto me gjasa i janë shtuar tempullit për të celebruar Festivalin ''Sed'' të Montuhotepit të II gjatë vitit të tij të 39 në fron.<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): ''Temples of Ancient Egypt'', fq. 75, Cornell University Press; 2nd Revised edition , ISBN 0-8014-3399-1</ref> Disa statuja me gurë ranor pa koka gjenden akoma edhe sot në sit. Një tjetër u zbulua në vitin [[1921]] gjatë gërmimeve të Herbert Winlock-ut dhe tashmë gjendet e ekspozuar në [[Metropolitan Museum of Art]].<ref>T. Kühn: ''Der königliche Tempel- und Grabbezirk Mentu-hotep II. in Deir el-Bahari''; fq. 21</ref> =====Pjesa ballore e tempullit===== Në perëndim të rrugës së shtruar është tempulli kryesor, që konsiston në dy pjesë. Pjesa ballore e tempullit i është kushtuar Montu-Ra-hut, një shkrirje e zotit të diellit [[Ra]] me zotin teban të luftës [[Montu]], veçanërisht i adhuruar gjatë Dinastisë së XI. Një shkallë e shtrirë sipas aksit qendror të tempullit çonte në tarracën e sipërme. Rruga e pjerrët që është e dukshme edhe sot është ndërtuar në vitin [[1905]] nga Édouard Naville mbi mbetjet e shkallës zanafillore, që është e dukshme vetëm në dy vende si më e ulta e dy shtresave të veshjes anësore me gurë gëlqerorë.<ref name="dieter-montuv.1.16">Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 16</ref> Pjesa ballore lindore e tempullit, në të dy anët e shkallës ngjitëse, konsiston në dy portikë me një një kollonadë me radhë të dyfishta, që e bëjnë tempullin të duket si një varr shkëmbër, varri tradicional i paraardhësit të Montuhotepit të II të Dinastisë së XI.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 11</ref> Mbi tarracën e tempullit, një podium 60 m. i gjerë, 43 m. i thellë dhe 5 m. i lartë mbështet sallën e sipërme që përfshin një ambulator dhe ndërtesa qendrore. Ambulatori, i ndarë nga salla e sipërme nga një mur 5 kubit i trashë, përfshinë një tërësi prej 140 kolonash tetëkëndore të radhitura në tre rreshta.<ref group="Shpjegimi">Të ngjashme me kolonën e [[Intefi II|Intefit të II]] në Karnak</ref> Shumicës së këtyre kolonave tashmë u mbetet e dukshme vetëm baza.<ref name="dieter-montuv.1.16"/> Oborri i ambulatorit ishte tërësisht i zënë nga ndërtesa qendrore, një ndërtim masiv 22 m i gjerë dhe 11 m. i lartë. Kjo ndërtesë, e gjendur në qendër të kompleksit të tempullit, u gërmua në [[1904]] dhe [[1905]] nga Edouard Naville. Ai e rindërtoi atë si një strukturë katrore me në majë një piramidë të vogël, një simbol i kodrës zanafillore që me gjasa i ngjante superstrukturës të varreve mbretërore të [[Abidosi]]t. Ky rindërtim, i përkrahur nga H. E. Winlock, u kontestua nga Dieter Arnold, i cili argumentoi se, për arsye strukturale, tempulli mund të mos e ketë suportuar peshën e një piramide të vogël. Ndërsa ai propozoi se ndërtesa ishte me çati të sheshtë.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 27.; Dieter Arnold: ''Lexikon der Baukunst'', fq. 159 dhe Höveler-Müller ''Am Anfang war Ägypten'', fq. 142.</ref> =====Pjesa e mbrapme e tempullit===== [[File:MII-modelofgranary.JPG|thumb|left|Model i hambarit të varrit të Montuhotepit II]] Mbrapa ndërtesës qendrore ishte qendra e kultit të faraonit të hyjnizuar. Pjesa e mbrapme e tempullit ishte prerë direkt në rrëpirën shkëmbore dhe konsiston në një oborr të hapur, një sallë me 82 kolona tetëkëndore dhe një kapelë për një statujë të faraonit.<ref name="dieter-byron74"/> Kjo pjesë e tempullit i ishte kushtuar [[Amoni]]t. Oborri i hapur është i shoqëruar përbri në pjesët veriore dhe jugore nga një rresht prej pesë kolonash dhe në pjesën lindore nga një rrersht i dyfisht me 16 kolona gjithësej. Në qendër të oborrit të hapur qëndron një dromos (shëtitore ceremoniale) i thellë që çonte në varrin mbretëror. Gjetjet arkeologjike në këtë pjesë të tempullit përfshijnë një altar prej guri gëlqeror, një stelë granit dhe gjatë statuja graniti të [[Senusereti III|Senuseretit të III]].<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep.'' vol. 1, fq. 33.</ref> Në perëndim, oborri çon në sallën hipostile me dhjetë rreshta me nga tetë kolona secili, plus dy kolona shtesë në të dy anët e hyrjes. Salla hipostile ndahet nga oborri nga një mur dhe, duke qenë edhe i lartë, është një rrugë e kalueshme me një shkallë të vogël.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 34.</ref> Në skajin perëndimor të sallës hipostile qëndron vendi më i shenjtë i tempullit, një faltore kushtuar Montuhotepit dhe Amon-Ra-hut që çon në një tempull të vogël shkëmbor (speos) që bujt një statujë me përmasa më të mëdha se natyrore të faraonit. Vetë faltorja bujt një statujë të Amon-Ra-së dhe ishte e rrethuar në tre nga anët nga mure dhe në te ana e mbetur nga rrëpira shkëmbore. Faqet e brendshme dhe të jashtme të këtyre mureve ishin të dekoruara me mbishkrime të pikturuara dhe paraqitje të faraonëve dhe zotave në alto-reliev.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 3, fq. 15</ref> Relievet e mbijetuara tregojnë faraonin e hyjnizuar të rrethuar nga perënditë kryesore të Egjiptit të Sipërm dhe të Poshtëm, [[Nekhbeti]], [[Seti]], [[Horusi]] dhe [[Wadjeti]].<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 3, fq. 33</ref> Zotat e prezantojnë faraonin me tufa degësh palme, simboli i miliona viteve. Ky reliev është një shfaqje e ndryshimit të thellë fetar në ideologjinë mbretërore që nga [[Mbretëria e Vjetër]]: {{cquote|''Në Mbretërinë e Vjetër, faraoni ishte zotëruesi i kompleksit piramidal, [...] tani ai është reduktuar në një prijës njerëzor që varej nga vullneti i zotave. Pavdekësia e tij nuk është më e vetëvetishme; ajo duhet ti dhurohet atij nga zotat''.<ref>Dieter Arnold dhe Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y ''Temples of Ancient Egypt''], Cornell University Press; 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1, fq.74-75</ref>}} ====Varri mbretëror==== Siç u përmend më lartë, oborri i hapur i pjesës së mbrapme të tempullit paraqet një dromos në qendrën e tij. Ky dromos, një korridor i drejt 150 m. i gjatë, të çonte në një dhomë të madhe të nëndheshme 45 m. poshtë oborrit që padyshim është varri i faraonit. Kjo dhomë është tërësisht e veshur me granit të kuq dhe ka një çati me majë. Ajo përmban një kapelë [[alabastri]] në formën e një faltoreje Per-wer të Egjiptit të Sipërm.<ref>Dieter Arnold: ''Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture'', I. B. Tauris editions, ISBN 1-86064-465-1</ref> Kjo kapelë dikur ishte e mbyllur me një derë me dy kanata që tani mungon. Pëmbante një qivur dhe enë me balsame që ka lënë gjurmë në dysheme. Shumica e objekteve të varrit që duhet të kenë qenë depozituar këtu, janë zhdukur prej kohësh si rezultat i plaçkitjes së varrit. Objektet e pakta të mbetura ishin një skeptër, mjaft shigjeta dhe një koleksion medelesh duke përfshirë anije, hambare dhe furra.<ref>Dieter Arnold: ''Mentuhotep'' vol. 1, fq. 44</ref> [[File:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|thumb|327px|Tempulli i Hatshepsutit]] === Tempulli mortor i Hatshepsutit === '''Tempulli mortor i mbretëreshës Hatshepsut''', ''Djeser-Djeseru'' ("I shenjti i të shenjtëve"), gjendet poshtë rrëpirës shkëmbore në [[Deir el Bahri]] në bregun perëndimor të [[Nili]]t pranë [[Lugina e Mbretërve|Luginës së Mbretërve]] në [[Luksori|Luksor]]. Tempulli mortor i është kushtuar perëndisë së diellit [[Amon-Ra]] dhe gjendet pranë Tempullit mortor të [[Montuhotepi II|Montuhotepit të II]], që shërbeu si frymëzim dhe më vonë si gurore. Është konsideruar si një nga "''monumentet e pakrahasueshme të Egjiptit të Lashtë''".<ref name="tra">Marvin Trachtenberg dhe Isabelle Hyman: Architecture, from Prehistory to Postmodernity; Prentice-Hall Inc.; [[2003]]; Italy; isbn 978-0-8109-0607-5, fq. 71</ref> Tempulli është vendi ku u masakruan 62 njerëz, kryesisht turist, nga terroristët që morën nën kontroll sitin në 17 nëntor [[1997]]. Akademia Polake e Shkencave në [[Varshava|Varshavë]] është përgjegjëse për studimin dhe restaurimin e tre niveleve të tempullit. Që në vitin [[1995]], dy nivelet e para ishin pothuajse të përfunduara dhe niveli i sipërm ishte akoma nën rindërtim. ====Arkitektura==== [[Senenmuti]], këshilltari dhe arkitekti mbretëror, mbikqyri dhe me gjasa projektoi ndërtimin e tempullit.<ref name="kleiner56">Fred S. Kleiner: Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective Volume I, [[2006]], Cengage Learning, Victoria, 12th edition, isbn 0495573604, fq. 56</ref> Megjithëse tempulli mortor më i hershëm i Montuhotepit u përdor si model frymëzimi, dy strukturat janë gjithësesi në mënyrë domethënëse të ndryshme në shumë drejtime. Tempulli i Hatshepsutit përdor një tarracë gjatësore me kollonadë që ndryshon nga struktura e qendërzuar e modelit të Montuhotepit – një anomali që mund të jetë shkaktuar nga vendndodhja e shkëputur e dhomës mortore.<ref name="tra"/> Ka tre shtresa të tarracuara që arrijnë 35 metra lartësi. Secila prej tarracave është e formuar nga një rresht i dyfishtë kolonash katrore, me përjashtim të këndit veri-perëndimor të tarracës qendrore, që përdor kolona proto-dorike për të strehuar kapelën. Këto tarraca janë të lidhura midis tyre me shkallë të gjata dikur të rrethuara nga kopështe me bimë ekzotike, midis të cilave pemë temjani dhe mirre.<ref name="kleiner56"/> Tarracimi i tempullit të Hatshepsutit korrespondon me formën klasike tebane, duke vënë në përdorim pilonët, oborret, sallat hipostile, oborret diellore, kapelat dhe faltoren. ====Relievet dhe skulpturat==== Skulptura relivore brenda tempullit të Hatshepsutit paraqet mitin e lindjes hyjnore të një faraoni femëror – i pari i llojit të tij. Cikli tekstor dhe piktorik tregon gjithashtu për një ekspeditë në Vendin e Puntit, i quajtur edhe Pwenet ose Pwene nga egjiptianët e lashtë,<ref>Ian Shaw & Paul Nicholson: The Dictionary of Ancient Egypt, British Museum Press, London. [[1995]], fq. 231.</ref> një vend ekzotik në bregun e Detit të Kuq. Ndërsa statujat dhe zbukurimet që atëherë janë grabitur ose shkatërruar, tempulli dikur bartëte dy statuja të [[Osirisi]]t, një shëtitore sfinksash ashtu si dhe shumë skulptura të mbretëreshës në poza të ndryshme – në këmbë, ulur ose në gjunjë. Shumë prej këtyre portreteve u shkatërruan me urdhër të thjeshtri i saj, [[Tutmosi III]] pas vdekjes së saj, pasi e konsideronte si një uzurpatore. ====Pozicionimi astronomik==== Aksi kryesor i tempullit është vendosur në një azimut rreth 116½° dhe është drejtuar nga lindja e diellit gjatë solstiksit dimëror,<ref name="furlong1">David Furlong: [http://www.kch42.dial.pipex.com/egyptarticle_temple_hatshep.html Winter Solstice Alignment at Deir El Bahari] {{Webarchive|url=https://archive.today/20131117101240/http://www.kch42.dial.pipex.com/egyptarticle_temple_hatshep.html |date=17 nëntor 2013 }} – dëshmi fotografike të pozicionimit në drejtim të solstiksit dimëror</ref> që në kohën moderne ndodh rreth [[21 dhjetori|21]] ose [[22 dhjetor|22 dhejtorit]] çdo vit. Drita e diellit depërton përmes murit të mbrapëm të kapelës, para lëvizjes djathtas për të fokusuar një nga statujat e Osirisit që qëndron në anën tjetër të portës në dhomën e dytë.<ref name="furlong1"/> Një tjetër hollësi e këtij pozicionimi krijohet nga një kuti drite, e cila dregon një bllok të dritës së djellit që lëviz ngadal nga aksi qendror i tempullit për të ndriçuar fillimisht zotin [[Amon-Ra]] për të ndriçuar pastaj figurën e përgjunjur të Tutmosit të III para në fund të ndriçoi zotin e Nilit [[Hapi (Nili)|Hapi]].<ref name="furlong1"/> Për më tepër, për shkak të këndit të rritur të diellit, rreth 41 ditë në të dy anët e solstiksit, drita e diellit është e aftë të depërtoi përmes një kutie të dytë ndriçimi të dhomës më të brendshme.<ref name="furlong1"/> Kjo kapelë kryesisht e brendshme u rinovua dhe zgjerua në periudhën ptolemease dhe ka referenca kultore të [[Imhotepi]]t, ndërtuesit të Piramidës së shkallëzuar të [[Djoseri]]t dhe Amenhotepit birit të Hapu-së – mbikqyrësi i punëve të [[Amenhotepi III|Amenhotepit të III]].<ref name="wilkinson178">Richard Wilkinson: The Complete Temples of Ancient Egypt; Thames and Hudson. [[2000]], United Kingdom, isbn 0-500-05100-3, fq. 178</ref> ====Ndikimi historik==== Tempulli i Hatshepsutit është konsideruar më përfaqësuesi i arkitekturës klasike egjiptiane.<ref name="tra"/> Përfaqësues i arkitekturës mortore të Mbretërisë së Re, ai lartëson faraonin dhe përfshin gjithashtu faltore në nder të zotave të rëndësishëm të botës së përtejme.<ref>Nigel Strudwick dhe Helen Strudwick: Thebes in Egypt: A Guide to the Tombs and Temples of Ancient Luxor; [[1999]]; Cornell University Press; Ithaca, NY; isbn 0-8014-3693-1, fq. 80</ref> Ky shënon një pikë kthese në arkitekturën e Egjiptit të Lashtë, i cili braktis gjeometrinë megalitike të [[Mbretëria e Vjetër|Mbretërisë së Vjetër]] për një tempull që lejonte adhurimin aktiv, duke kërkuar praninë e pjesëmarrësve për ta krijuar madhështinë. Akset lineare të tempullit të Hatshepsutit pasqyrohen në tempujt e mëvonshëm të Mbretërisë së Re. Arkitektura e tempullit origjinal është ndryshuar në mënyrë të konsiderueshme si pasojë e rindërtimit të keq-udhëzuar në fillim të shekullit të XX. == Tempujt në Luginë == [[File:Khephren-complexe-holscher.jpg|300px|thumb|Rindërtim i kompleksit mortor të Khafre-së. Në skajin e poshtëm drejt, mund të duket '''Tempulli në Luginë''']] '''Tempulli në Luginë''' është emri i një ndërtimi pranë çdo piramide apo tempulli diellor. Ishte si një lloj hyrjeje për në kompleksin mortor dhe ishte i bashkuar me tempullin mortor (dhe të dy pranë piramidës) nëpër një Rugë ceremoniale. Në përgjithësi, ishin të pajisur me një vestibul dhe një sallë hipostile, në formë të ngjashme me tempujt mortorë. Qëllimi i tyre ishte realizimi i riteve mortore të Egjiptit të Lashtë dhe ritet purifikuese të [[mumiet|mumies]] së [[faraoni]]t, që tejçohej në procesion nëpër Rrugën e pjerrët ceremoniale deri te mauzoleu. === Tempulli në Luginë i Khafre-së === Tempulli në Luginë më i njohur është ai i [[Khafre]]së, i vendosur në kompleksin e tij mortor në [[Giza]], 500 m nga [[Piramida e Khafre-së]], është pranë [[Sfinksi i Madh|Sfinksit të Madh]] dhe gati i paprekur deri në zbulimin e tij në [[Shekulli XIX|Shekullin e XIX]]. Me projekt katror, muret e tij me gurë gëlqerorë janë 45 m dhe trashësia e tyre shkon duke u zvogëluar, duke i dhënë pamjen e jashtme të një [[mastabaja|mastabaje]]. Muret janë të veshur me granit të kuq të pastërt si brenda ashtu dhe jashtë, ndërsa dyshemeja është bërë prej guri të bardhë gëlqeror. U zbulua nga Auguste Mariette në vitin [[1852]] që i dha emrin ''tempulli i Sfinksist'', duke besuar se se shërbente për këtë qëllim.<ref>{{cito web|url=http://www.artehistoria.jcyl.es/civilizaciones/monumentos/620.htm|title=Templo del Valle de Khefren (Gizeh)|work=artehistoria|url-status=dead|access-date=28 maj 2016|archive-date=9 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409184543/http://www.artehistoria.jcyl.es/civilizaciones/monumentos/620.htm}}</ref> Është ndërtuar në një vend të pjerët dhe kështu muret e tij kanë lartësi të ndryshme. Hyrjet janë të vendosur përbri sfinksash dhe çatia e ndëresës mbahet nga kolona gjithashtu në granit të kuq. Nuk është e pajisur me piktura dekorative dhe mbishkrime dhe ka disa hapje në pjesën e lartë të mureve i japin dritë natyrore.<ref>{{cito web|url=http://www.egipto.com/arte/articulos/40.html|title=Templo del Valle de Kefren|work=egipto.com|accessdate=15 maj 2009|archive-date=5 maj 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505230832/http://www.egipto.com/arte/articulos/40.html|url-status=dead}}</ref><ref>Alberto Siliotti: Guide to the Pyramids of Egypt, Ed. White Star, [[1997]], ISBN 88-8095-272-2, fq. 63</ref> Brendësia e tij ishte e dekoruar me skulptura të faraonit, që vendoseshin në një pus që në fakt do të shtohej pas ndërtimit të tij. Janë të gjitha shumë të degraduara, përveç njërës prej dioriti që gjendet në Muzeun Egjiptian të Kajros. === Tempulli në luginë i Abusirit === I gjendur në nekropolin e [[Abusiri]]t, u ndërtua me urdhërin e Niuserre-së dhe është në një gjendje të rrënuar. Lidhej me Tempullin diellor nëpërmjet një Rruge të pjerrët ceremoniale.<ref>José Ignacio Velasco: Egipto Eterno, Ediciones Nowtilus, [[2007]], ISBN 84-9763-496-9, fq. 243</ref> === Tempulli në luginë i Keopsit === Gjendet në [[Giza|Gizë]], por sipër tij është ndërtuar fshati Nazla el-Saman, prandaj nuk është mundur të studiohet dhe rindërtohet. Rruga e pjerrët ceremoniale figuron në vizatimet e [[Shekulli XIX|Shekullit të XIX]], por tani mezi dallohet. [[File:Flickr - Gaspa - Dendara, mammisi romano (7).jpg|thumb|250px|right|Mammisi romak në Dendera]] == Mamiset == Mamisi është një term arkitektonik i ideuar nga [[Jean-François Champollion]] në shekullin e XIX për të emërtuar ''shtëpitë e lindjes hyjnore'' (Mammisi në gjuhën kopte, e konsideruar si pasardhëse e gjuhës së lashtë egjiptiane, do të thotë ''vendi i lindjes''.<ref>{{Cite web|url=http://www.ecovisiones.cl/diccionario/M/MAMMISI.htm|title=Mammisi en el Diccionario - Enciclopédico.|access-date=28 maj 2016|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303185549/http://www.ecovisiones.cl/diccionario/M/MAMMISI.htm|url-status=dead}}</ref>), '''Për-Mes''' në gjuhën e vjetër egjiptiane, që emërtonte tempujt e vegjël pranë të mëdhenjve të epokës së vonë dhe asaj greko-romake ku lindëte zoti i tempullit kryesor; nëse tempulli kryesor i ishte kushtuar një perëndeshe, ishte një dhomë e tempullit, ku perëndesha vendosej një herë në vit për të lindur fëmijën e saj me të cilin ajo dhe i shoqe adhuroheshin në grupin triadik. Në formën e tij të zhvilluar dhe më të njohur, mammisi më i vjetër është ai i ndërtuar nga faraoni i [[Dinastia XXX Egjiptiane|Dinastisë së XXX]], [[Nektanebo I]], në [[Dendera]]. Ky model do të vazhdohej në çdo faltore kryesore të vendit që do të rindërtohej nga sovranët greko-romakë. Veç atij në Dendera, janë të njohur edhe ata në [[Edfu]] dhe [[Filea|File]], si dhe në [[Kom Ombo]], [[El Kab]], etj. Për shkak të ndërtimit më të vonë këta monumente janë ruajtur mjaft mirë dhe janë studiuar në mënyrë shteruese. Zakonisht ishin ndërtesa peripterike, që vendoseshin perpendikular me tempullin kryesor me të cilin ishin të lidhur, si ai i Dendera-s ose Edfu-së, ose të ngjitur me tempullin kryesor si ai në Debod dhe Filea. Portikët që formonin naosin formoheshin nga kolona me kapitele të përbëra, të bashkuara midis tyre me hapësira ndëkolonëse historike: mure të dekoruara me basorelieve ku paraqitej sovrani duke bërë flijime dhe oferta perëndive. Përbëheshin nga salla të ndryshme që i ishin kushtuar etapave të ndryshme të lindjes hyjnore. Në përgjithësi gjendeshin paraqitje të zotave të kushtuar shoqërimit të lindjes qiellore, ose dhe si garantë të pjellorisë: si [[Tuereti]] (ose Taureti), [[Heketi]], Rataui dhe Shtatë Hathoret që mbikqyrnin lindjen dhe ishin posaçërisht të adhuruara për këtë qëllim; haseshin gjithashtu hyjnitë [[Besi|Bes]] dh [[Khnumi|Khnum]], ashtu si [[Osirisi]], që ishin perëndi të pjellorisë dhe prosperitetit.<ref>Global Egyptian Museum: [http://www.globalegyptianmuseum.org/glossary.aspx?id=90 Birth house, mammisi.] (në anglisht)</ref> Ishte zakon që ti kushtohej tempullit një triadë perëndishë, ati-bashkëshort, nëna-bashkëshorte dhe i biri, në këtë mënyrë mammisi ishte një përfaqësim i versionit arkitektonik të mitit të lindjes hyjnore dhe përsëritjes së saj të përjetshme: martesa, lindja, mbarështimi dhe kurorëzimi i pasuesit. Për këtë motiv në [[Periudha e Vonë Egjiptiane|Periudhën e Vonë]] këto ndërtesa arritën të rikonfirmonin pushtetin mbretëror, pasi çdo dinasti do ti realizonte këto ndërtesa në zemër të faltoreve madhore të vendit, duke përfshirë edhe perandorët romakë, që i përdornin si vende të kultit të rilindjes së monarkisë.<ref>Alexander Badaway: El simbolismo arquitectónico de las capillas Mammisi en Egipto, [[1933]], revista Chronique d'Égypte,nº 38, fq. 87-90</ref> ==Shiko edhe== * [[Planifikimi urban në Egjiptin e Lashtë]] * [[Arkitektura egjiptiane]] * [[Egjipti i lashtë]] ==Shpjegime== {{reflist|group=Shpjegimi}} == Referime == {{Reflist|30em}} ==Bibliografia== * Dieter Arnold: Encyclopedia of Ancient Egyptian Architecture, I.B.Tauris (10 Feb. 2001), ISBN 1-86064-465-1. * Dieter Arnold, Byron Esely Shafer (ed.): [https://books.google.co.uk/books/about/Temples_of_Ancient_Egypt.html?id=RleOthxciYoC&redir_esc=y Temples of Ancient Egypt], Cornell University Press; [[1997]], 2nd Revised edition, ISBN 0-8014-3399-1. * Dieter Arnold: Die Tempel Ägyptens, München, Zürich: Artemis & Winkler; [[1992]], ISBN 3-7608-1073-X. * Dieter Arnold: Der Tempel des Königs Mentuhotep von Deir el-Bahari (Archäologische Veröffentlichungen / Deutsches Archäologisches Institut, Abteilung Kairo), 1 Jan 1974. * Dieter Arnold, Herbert Eustis Winlock: Temple of Mentuhotep at Dier El Babari/E0512P, Egyptian Expedition Publications of The Metropolitan Museum of Art, [[1979]], [[New York]]: [[Metropolitan Museum of Art]], ISBN 0-87099-163-9. * Dieter Arnold: Lexikon der ägyptischen Baukunst; Artemis & Winkler, München / Zürich [[1994]], ISBN 3-7608-1099-3.. * Alexander Badaway: El simbolismo arquitectónico de las capillas Mammisi en Egipto, [[1933]], revista Chronique d'Égypte,nº 38, fq. 87-90. * Paul Bahn: ''Dizionario Collins di archeologia'', Gremese Editore, ISBN 88-7742-326-9. *Alessandro Bongioanni - ''Luxor e la Valle dei Re''; Edizioni White Star, [[2005]]. *Edda Bresciani: ''Grande enciclopedia illustrata dell'antico Egitto'', De Agostini, ISBN 88-418-2005-5. * Betsy M. Bryan: "The 18th Dynasty Before the Amarna Period." The Oxford History of Ancient Egypt. Ed. Ian Shaw. fq. 218–271. Oxford University Press, [[2000]]. * Margaret Bunson: [https://books.google.it/books?id=t7dMMwEACAAJ&dq=Enciclopedia+dell%27antico+Egitto&hl=it&sa=X&ei=FcmnVLCTC-KfyAOioIKoDA&ved=0CDEQ6AewAw Enciclopedia dell'Antico Egitto]; Fratelli Melita Editori, La Spezia, [[1995]], ISBN 88-403-7360-8. * Gae Callender: ''The Middle Kingdom Renaissance'', In: Ian Shaw (edit.): ''The Oxford History of Ancient Egypt'', Oxford University Press, [[Oxford]], [[2000]], ISBN 0-19-815034-2, fq. 148–183. *Marshall Clagett: Ancient Egyptian Science. Vol. 2. Philadelphia: American Philos. Soc., [[1995]]. Print. *Maurizio Damiano-Appia: ''Dizionario enciclopedico dell'antico Egitto e delle civiltà nubiane'', Mondadori, ISBN 978-88-04-42876-3. * Aidan Dodson: Amenhotep I and Deir el-Bahri. Journal of the Ancient Chronology Forum, vol.3, 1989/90. * Stephanie Fitzgerald: ''Ramses II: Egyptian Pharaoh, Warrior and Builder''; [[2008]], [[New York]]: Compass Point Books, ISBN 978-0-7565-3836-1 * W. Grajetzki, ''The Middle Kingdom of Ancient Egypt: History, Archaeology and Society''; Duckworth, [[Londra|London]], [[2006]], ISBN 0-7156-3435-6, 18-23. * Nicolas Grimal: A History of Ancient Egypt. Librairie Arthéme Fayard, [[1988]]. ISBN 90-04-12989-8. *Nicolas Grimal: ''Storia dell'antico Egitto'', Editori Laterza, ISBN 978-88-420-5651-5. * Labib Habachi: King Nebhepetre Menthuhotep: his monuments, place in history, deification and unusual representations in form of gods. ''Annales du Service des Antiquités de l'Égypte''; nr. 19 ([[1963]]), fq. 16-52. * Michael Höveler-Müller: Am Anfang war Agypten; Philipp von Zabern; 2. Auflage. edition; [[2013]]. *Salima Ikram: ''Antico Egitto'', Ananke, ISBN 978-88-7325-477-5. *Peter Jánosi - ''Le piramidi'', Il Mulino, ISBN 88-15-10962-5. * Fred S. Kleiner: Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective Volume I, [[2006]], Cengage Learning, Victoria, 12th edition, isbn 0495573604, fq. 56. * T. Kühn: Der königliche Tempel- und Grabbezirk Mentu-hotep II. in Deir el-Bahari. * Edward William Lane: "Descriptions of Egypt"; American University in Cairo Press. * Barbara Mertz: "Temples, Tombs and Hieroglyphs". [[1964]]. [[New York]]: Coward-McCann, ISBN 0-87226-223-5. *Guy Rachet: ''Dizionario Larousse della civiltà egizia'', Gremese Editore, ISBN 88-8440-144-5. *Mario Tosi: ''Dizionario enciclopedico delle divinità dell'antico Egitto'', vol. II, Ananke, ISBN 88-7325-115-3. * Marvin Trachtenberg dhe Isabelle Hyman: Architecture, from Prehistory to Postmodernity; Prentice-Hall Inc.; [[2003]]; Italy; isbn 978-0-8109-0607-5. * Alberto Siliotti: ''Abu Simbel e i templi della Nubia'', Egypt Pocket Guide, The American University in Cairo Press. * Alberto Siliotti: Guide to the Pyramids of Egypt, Ed. White Star, [[1997]], ISBN 88-8095-272-2. * Alberto Siliotti: Egypt: temples, people, gods, [[1994]]. * Ian Shaw dhe Paul Nicholson: The Dictionary of Ancient Egypt. The British Museum Press, [[1995]]. * Ian Shaw: Exploring Ancient Egypt. Oxford University Press, [[2003]]. * Ania Skliar: ''Grosse kulturen der welt-Ägypten'', [[2005]]. * Nigel Strudwick dhe Helen Strudwick: Thebes in Egypt: A Guide to the Tombs and Temples of Ancient Luxor; [[1999]]; Cornell University Press; Ithaca, NY; isbn 0-8014-3693-1. * Richard Wilkinson: The Complete Temples of Ancient Egypt; Thames and Hudson. [[2000]], United Kingdom, isbn 0-500-05100-3. * José Ignacio Velasco: Egipto Eterno, Ediciones Nowtilus, [[2007]], ISBN 84-9763-496-9. [[Kategoria:Historia e Egjiptit]] [[Kategoria:Arkitekturë]] [[Kategoria:Monumente në Egjipt‎]] [[Kategoria:Tempuj egjiptianë]] d11tn04klhr1p0gew9blc3ennhm371p 0 188786 2978632 2949044 2026-05-08T16:27:02Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 2978632 wikitext text/x-wiki [[File:Ajanta cave9 2010.jpg|thumb|280px|Hyrja në Shpellën 19 të Ajantas]] '''Shpellat Ajanta''' në distriktin Aurangabad të shtetit të [[Maharashtra]]s në [[India|Indi]] janë rreth 30 monumente shpellash shkëmbore budiste që datojnë që nga shekulli i II p.e.s. deri rreth vitit [[480]] ose [[650]] të e.s..<ref name="madangopal173">Madan Gopal: India through the ages; 1990, fq. 173, redaktor K.S. Gautam, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India</ref><ref>[http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp The ASI say] "Të gjitha, në tërësi janë realizuar 30 gërmime të cilat përfshijnë dhe një të pambaruar", UNESCO dhe Spink "rreth 30".</ref> Shpellat përfshijnë piktura dhe skulptura të përshkruara nga agjensia qeveritare Archaeological Survey of India si "shembujt më të bukur të mbijetuar të artit indian, veçanërisht të pikturës", që janë kryevepra të artit fetar budist, me figura të Budës dhe piktura të rrëfenjave Jataka.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/242 ''Ajanta Caves, India: Brief Description'', UNESCO World Heritage Site, kontrolluar më 27 tetor 2006]</ref> Shpellat janë ndërtuar në dy faza duke filluar rreth shekullit të II p.e.s., me grupin e dytë të shpellave të ndërtuar rreth viteve [[400]]–[[650]] të e.s. sipas referencave më të vjetra, ose të gjitha në një periudhë të shkurtër midis viteve 460 deri në 480 sipas sugjerimeve më të fundit të Walter M. Spink.<ref>[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation'', UNESCO International Council on Monuments and Sites, 1982, kontrolluar më 27 tetor 2006], fq. 2</ref> Siti është një monument i mbrojtur nën kujdesin e Archaeological Survey of India,<ref>{{cite web|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maharashtra.asp|title=Ajanta Caves|accessdate=19 maj 2012}}</ref> dhe që nga viti [[1983]], Shpellat Ajanta janë shpallur pjesë e trashëgimisë botërore të [[UNESCO]]-s. [[File:Map of Ajanta Caves.svg|thumb|left|harta e Shpellave Ajanta]] Bashkë me [[Shpellat Ellora]], janë tërheqja më e rëndësishme turistike e rajonit të Marathwada-s në [[Maharashtra]]. Rreth 59 km nga stacioni hekurudhor Jalgaon në linjën Delhi – Bombei dhe linja Howrah-Nagpur-Bombei i hekurudhës së zonës qendrore dhe 104 km nga qyteti i Aurangabadit. Ato janë 100 km nga Shpellat Ellora, që përmbajnë tempuj [[hinduizmi|Hindu]] dhe [[Xhainizmi|Xhainist]] ashtu si dhe shpella budiste, e fundit daton nga një periudhë e ngjashme me atë të Shpellave Ajanta. Shpellat Ajanta janë skalitur në faqen e rrëpirës shkëmbore që është në faqen jugore të një gryke në formë U-je në lumin e vogël Waghur,<ref>i shkruar edhe Waghora ose Wagura në disa burime</ref> dhe megjithëse tashmë janë përgjatë dhe sipër një rrugine moderne që shkon përgjatë rrëpirës shkëmbore ato fillimisht arriheshin nga shkallë individuale nga krahu i lumit 10-35 m poshtë.<ref>UNESCO, Ajanta; ASI</ref> Zona fillimisht ishte e mbuluar nga pyje të dendura dhe pasi siti pushoi së përdoruri shpellat u mbuluan nga xhungla deri kur aksidentalisht u rizbuluan në vitin [[1819]] nga një oficer britanik gjatë gjuetisë. Ato janë ndërtesa monastike budiste, që përfaqësojnë një numër të dallueshëm "manastiresh" ose kolegjesh. Shpellat janë numëruar nga 1 deri në 28 sipas vendit të tyre përgjatë rrugicës, duke filluar në hyrje. Mjaft prej tyre janë të pa përfunduara dhe disa janë të sapo-filluara dhe të tjerat janë faltore të vogla, të përfshira në numërimin tradicional si psh. "9A"; "Shpella 15A" ishte akoma e fshehur nën rrënoja kur u bë numërimi.<ref>Walter M. Spink, 2006, fq. 4; W. M. Spink (2009), XIX, Shpella 29 fillimisht ishte e fshehur nga rrënojat dhe është jashtë sekuencës në terma të vendndodhjes</ref> Më tej rreth grykës janë një numër ujëvarash, që kur lumi është i mbushur me ujë janë të dëgjueshme edhe nga brenda shpellave.<ref>Walter M. Spink (2006), fq. 2</ref> Shpellat formojnë korpusin më të madh të pikurave të hershme murale të Indisë; shembuj të tjerë të mbijetuar nga zona e Indisë moderne janë shumë të pakta, megjithëse janë të lidhura me pikturat e shekullit të V në Sigiriya të [[Sri Lanka|Sri Lankas]].<ref>Harle, fq. 355–361, 460</ref><ref>{{cite web|title=UNESCO page – Ancient City of Sigiriya|publisher=UNESCO.org|url=http://whc.unesco.org/en/list/202|accessdate=17 shtator 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100916033404/http://whc.unesco.org/en/list/202|archivedate=16 shtator 2010}}</ref> Skalitjet e rafinuara arkitekturore në shumë shpella janë shumë të rralla dhe stili i shumë skulpturave është më së shumti vendor, i gjetur vetën në pak raste të afërta të siteve bashkëkohëse, megjithëse tradita Ajanta mund të lidhet me Shpellat e mëvonshme Hindu [[Shpellat Ellora|Ellora]] dhe site të tjera.<ref>Harle, fq. 118–122</ref> ==Historia== [[File:Ajanta viewpoint.jpg|thumb|381px|Pamje Panoramike e Shpellave Ajanta nga kodra e afërt]] Si manastiret e tjera të lashta budiste, Ajanta theksonte fortë mësimet dhe ishte e ndarë në mjaft shpella të ndryshme për të jetuar, mësuar dhe adhuruar nën një drejtim qendror. Murgjërit me gjasa ishin të caktuar në shpellat specifike për të jetuar. Projekti pasqyron këtë strukturë organizative, me shumicën e shpellave të lidhura vetëm me pjesën e jashtme. Studiuesi kinez i shekullit të VII, Xuanzang, duke i vizituar në informon se Dignaga, një filozof i shquar budist dhe kundërthënës, autor i librave të mirë-njohura mbi logjikën, jetoi në Ajanta në shekullin e V. Fillimisht vendbanimi duhet të ketë bujtur disa qindra mësues dhe nxënës. Shumë murgjër që e kishin mbaruar trajnimin e tyre të parë riktheheshin në Ajanta gjatë stinës së mosuneve nga një stil jetese në udhëtim. Përgjithësisht bihet dakord se shpellat janë bërë në dy periudha të ndara nga disa shekuj. === Shpellat e periudhës së parë (Satavahana) === [[File:Ajantha1.jpg|thumb|left|327px|Shpellat Ajanta]] Grupi më i hershëm i shpellave konsiston në shpellat 9, 10, 12, 13 dhe 15A. Sipas Walter Spink, ato u ndërtuan gjatë periudhës nga viti [[100 p.e.s.]] deri në vitin [[100]] të e.s., me gjasa nën patronazhin e dinastisë Satavahana (230 p.e.s. – rreth 220 të e.s.) që sunduan rajonin.<ref>Walter Spink, (2006), fq. 4–6.</ref> Të tjerë parapëlqejnë ta datojnë në periudhën midis vitit [[300 p.e.s.]] deri në vitin [[100 p.e.s.]], megjithëse për grupin e shpellave të hershme përgjithësisht bihet dakord.<ref>Nagaraju 1981, fq.&nbsp;98–103</ref> Shpellat më të hershme mund të jenë shkatërruar nga gërmimet e mëvonshme. Nga këto, Shpella 9 dhe 10 janë holle [[stupa]]sh në formën e ''chaitya-griha-s'' dhe shpellat 12, 13 dhe 15A janë ''vihāra''. Faza e parë quhet akoma faza Hinayāna, pasi u krijuan kur, duke përdorur terminologjinë tradicionale, Hinayāna ose mjete më të vogla tradicionale të [[budizmi]]t ishin mbizotëruese, kur [[Buda]] nderohej simbolikisht.<ref>Michell, fq. 335</ref> Gjithësesi përdorimi i termit Hinayana për të këtë periudhë të budizmit tashmë është hedhur poshtë nga historianët; ashtu si dhe shpellat e periudhës së dytë tashmë janë datuar kryesisht shumë më herët për tu quajtur saktësisht Mahayana dhe nuk tregojnë akoma kastën plotësisht të zgjeruar të qenieve të mbinatyrshme, karakteristike të asaj faze të artit budist. Shpellat e periudhës së parë Satavahana nuk kanë skulptura figurative, duke vënë në dukje stupat në vend të tyre dhe në shpellat e periudhës së dytë shumica mbizotëruese e imazheve e paraqesin Budën vetëm, ose paraqesin skena të jetës së tij. Spink beson se disa kohë pasi shpellat e periudhës Satavahana u realizuan, siti u braktis për një periudhë të konsiderueshme deri në mes të shekullit të V, me gjasa për shkak se rajoni ishte kthyer kryesisht në [[hinduizmi|Hindu]]<ref name="Spink 2006, 4">Spink (2006), fq. 4</ref> [[File:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|thumb|327px|Skenë nga shpella 1]] === Shpellat e periudhës së dytë ose Vākāṭaka === Faza e dytë filloi në shekullin e V. Për një kohë të gjatë mendohej se shpellat e vona ishin bërë gjatë një periudhe të gjatë nga shekulli i IV deri në shekullin e VII,<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/242 The UNESCO World Heritage List website] për shembull thotë "29 shpellat ishin gërmuar duke filluar rreth vitit 200 p.e.s., por u braktisën në vitin 650 të e.s. në favor të Ellora-s"</ref> por në dekadat e fundit një seri studimesh nga ekspertët të shpellave, kryesuar nga Walter M. Spink, kanë argumentuar se shumica e punimeve mori udhë përgjatë një periudhe të shkurtër nga viti 460 deri në vitin 480 të e.s.,<ref name="Spink 2006, 4"/> gjatë mbretërimit të perandorit Harishena të dinastisë Vākāṭaka. Kjo pikpamje është kritikuar nga disa studiues,<ref>Për shembull nga Karl Khandalavala, A. P. Jamkhedkar dhe Brahmanand Deshpande. (Spink, vol. 2, fq.&nbsp;117–134)</ref> por tani është pranuar gjerësisht nga shumica e autorëve të librave të përgjithshëm mbi artin indian, si për shembull nga Huntington dhe Harle. Periudha e dytë është akoma e quajtur Mahāyāna ose periudha e mjeteve të mëdha, por studiuesit tashmë priren ta shmangin këtë nomenklaturë për shkak të problemeve që janë shfaqur rreth kuptimit tonë të Mahāyāna-s.<ref>Singh, 2012, fq.&nbsp;32–37</ref> Rreth 20 tempuj shpellorë u krijuan njëkohësisht, në pjesën më të madhe ''[[vihara]]'' me një qelë të shënjtë mbrapa. Shpellat më të rafinuara u realizuan në këtë periudhë, që përfshinë disa "modernizime" të shpellave të hershme. Spink pohon se është e mundur të vendosësh një datim për këtë periudhë me një nivel të lartë saktësie.<ref>Spink (2006), fq. 4–6 për përmbledhjen e kronologjisë së tij, zhvilluar në një hapësirë të madhe te libri i tij ''Ajanta: History and Development'', 2005.</ref> Megjithëse debatet vazhdojnë akoma, idetë e Spink-ut bëhen gjithmonë e më gjerësisht të pranuara, të paktën në përfundimet e tyre të gjera. Websiti i Archaeological Survey of India paraqet akoma datimin tradicional: "Faza e dytë e pikturave filloi rreth shekujve të V dhe të VI të e.s. dhe vazhdoi për dy shekujt e ardhshëm". Shpellat e periudhës së dytë janë shpellat nga 1–8, shpella 11 dhe shpellat nga 14–29, disa prej të cilave me gjasa zgjerime të shpellave të mëparshme. Shpellat 19, 26 dhe 29 janë ''chaitya-griha'', pjesa tjetër ''vihara''. Sipas Spink, Shpellat Ajanta duket se u braktisën nga padronët e pasur pak pas rënies së Harishena-s, rreth vitit [[480]] të e.s.. Ato më pas u braktisën gradualisht dhe u harruan.<ref>Spink (2006), fq. 5–6, 160–161</ref> Gjatë shekujve të ndërmjetëm, xhungla u rikthye dhe shpellat u fshehën, të pavizituara dhe të pashqetësuara, megjithëse popullsia vendore ishin në dijeni të të paktën disa prej tyre.<ref>Shiko [http://www.youtube.com/watch?v=j-5o9zJY_zI&feature=share intervistën me Walter Spink filmuar në Ajanta në janar 2012] në anglisht që përmban datimin e tij; Spink (2006), fq. 139 për referenca të "banorëve sporadik në disa shekuj të mëvonshëm", dukshëm duke bluar drith dhe mprehur veglat si dhe fq. 161 pë një të banor ''sadhu'' të mëvonshëm.</ref> === Rizbulimi === [[File:Ajanta caves 10.JPG|thumb|left|345px|Pamje panoramike nga sipër shpellave; numërimi i shpellave bëhet nga e djathta në të majtë]] Më 28 prill 1819, një zyrtar britanik, John Smith, i kalorësisë së 28-të, ndërsa po bënte gjueti për të vrarë tigra, aksidentalisht zbuloi hyrjen e shpellës 10 thellë brenda një gëmushe të fshehtë. Kishte gjithashtu banorë vendorë që i përdornin shpellat për lutjet me një zjarr të vogël, kur ai arriti. Duke eksploruar atë shpellë të parë, prej kohësh strehë për asgjë më shumë se zogjtë dhe lakuriqtë e natës dhe strofull për kafshët më të mëdha, kapiteni Smith e vandalizoi murin duke gërvishtur emrin dhe datën, prill 1819, mbi trupin e një bodhisattva. Meqë ai qëndronte mbi një grumbull rrënojash mbi 1.6 metra i lartë i grumbulluar gjatë viteve, mbishkrimi është mjaft mbi nivelin e shikimit të një të rrituri sot.<ref>Spink (2006), fq. 139 dhe 3: "Duke zbritur në rrënoja ku shpellat janë skalitur, ai gërvishti emrin e tij (John Smith, 28th Cavalry, 28th April, 1819) përmes kraharorit të pafajshëm të një imazhi të Budës në shtyllën e trembëdhjetë në të djathtë në shpellën 10..."</ref> Një raport mbi shpellat i William Erskine u lexua në Bombay Literary Society në vitin 1822.<ref>Upadhya, fq. 3</ref> Brenda pak dekadave, shpellat u bënë të famshme për natyrën e tyre "ekzotike", arkitekturën mbresëlënëse dhe mbi të gjitha për pikturat e tyre të jashtëzakonshme dhe unike. Një numë projektesh për të kopjuar pikturat u bë në shekullin pas rizbulimit. Në vitin 1848 Royal Asiatic Society caktoi "komisionin e Tempujve Shpellorë të Bombeit" për të pastruar, rregulluar dhe regjistruar sitet më të rëndësishme shkëmbore në rajonin e Bombeit, me John Wilsonin si president. Në vitin 1861 këto u bënë bërthama e agjensisë së re “Archaeological Survey of India”.<ref>Gordon, fq. 231–234</ref> Siti i Ajanta-s ishte territor i shtetit princëror të Nizam-it të Hyderabad-it në vend të Indisë britanike dhe Ghulam Yazdani (1885-1962), i cili themeloi departamentin e arkeologjisë në shtetin e Hyderabadit në vitin 1914 dhe e drejtoi për mbi 30 vjet, luajti një rol të konsiderueshëm në konservimin e kërkimin e këtij siti dhe publikoi një seri monografish mbi të. Deri sa qeverisja e Nizamit ndërtoi rrugicën moderne midis shpellave, mes përpjekjeve të tjera për ta bërë sitin të vizitueshëm lehtësisht, një udhëtim në Ajanta ishte një aventurë e konsiderueshme dhe udhëpërshkrimet bashkëkohëse i përshkruajnë me kënaqsi rrëziqet nga rënia nga shkëmbinjtë e ngushtë, kafshët dhe komunitetin Bhil, që ishin të armatosur me shtiza dhe harqe dhe që kishin një reputacion si të patrembur.<ref>Cohen, fq. 47–49, 51</ref> Sot, mjaft lehtësisht kombinuar me [[Shpellat Ellora]] në një udhëtim të vetëm, shpellat janë destinacioni turistik më popullor në [[Mahrashtra]] dhe shpesh janë të mbipopulluara në ditët e festave, duke e rritur rrezikun për shpellat, veçanërisht për pikturat.<ref>Kapitulli 2 i Cohen-it trajton historinë dhe të ardhmen e vizitorve në Ajanta.</ref> Në vitin 2012, Maharashtra Tourism Development Corporation shpalli planet për të shtuar në qendrën e vizitorëve ASI në hyrje të kopjeve tërësore të shpellave 1, 2, 16 & 17 për të reduktuar mbipopullimin në shpellat zanafilore dhe tu mundësonte vizitorëve të merrnin një ide më të mirë pamore të pikturave, që janë të ndriçuara keq dhe të vështira për tu shquar në shpella.<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/pune/33048793_1_caves-ellora-centre "Tourist centre to house replicas of Ajanta caves"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809232804/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/pune/33048793_1_caves-ellora-centre |date=9 gusht 2012 }}, Times of India, 5 gusht 2012, kontrolluar më 24 tetor 2012; shiko Cohen fq. 51 për një version më të hershëm të propozimit, duke rikrijuar shpellat 16, 17 dhe 21.</ref> Shifrat vjetore deri në mars 2010 tregonin një tërësi prej 390,000 visitorësh në sit, të ndarë në 362,000 vendas dhe 27,000 të huaj. Trendi gjatë disa viteve më parë tregon një rritje të konsiderueshme të vizitorëve vendas, por një rënie të të huajve; Viti 2010 ishte i pari në të cilin vizitorët e huaj në Shpellat Ellora i tejkalonin ata në Ajanta.<ref>[aurangabad.nic.in/htmldocs/vision2020/10_groupnotourism.pdf VISION TOURISM 2020 – Aurangabad District], faqe 28, kontrolluar më 24 tetor 2012</ref> ==Kronologjia e detajuar e Spink-ut== Walter M. Spink në dekadat e fundit zhvilloi një kronoligji shumë të përpiktë dhe rrethanore për periudhën e dytë të punimeve në sit, që ndryshe nga studiuesit më të hershëm, ai e vendos tërësisht në shekullin e V të e.s.. Kjo është bazuar në dëshmi si mbishkrimet dhe stili artistik, kombinuar me shumë elemente të papërfunduara të shpellave. Ai beson se grupi më i hershëm i shpellave, që si studiuesit e tjerë i daton afërsisht në periudhën "midis vitit 100 p.e.s. – 100 të e.s.", në një pikë të mëvonshme kohore u braktisën plotësisht dhe mbetën kështu "për më shumë se tre shekuj", pasi popullsia vendore ishte kthyer kryesisht në Hindu. Ky ndryshim me ngjitjen e perandorit Harishena të dinastisë Vakataka, i cili mbretëroi nga viti [[460]] deri në vdekjen e tij në vitin [[477]]. Harisena e zgjeroi perandorinë Vakataka të Indisë qendrore duke përfshirë një rrip të ngusht të bregut lindor të Indisë; [[Perandoria Gupta]] sundoi Indinë veriore në të njëjtën periudhë dhe [[Dinastia Pallava]] një pjesë të madhe të jugut.<ref name="Spink 2006, 4"/> Sipas Spink-ut, Harisena inkurajoi një grupim, duke përfshirë kryeministrin e tij Varahadeva dhe Upendragupta, nënmbretin territori i të cilit ishte Ajanta, të gërmonte shpella të reja, që u porositën individualisht, disa përmbajnë mbishkrime që regjistrojnë dhurimin. Ky aktivitet filloi në vitin 462, por më së shumti u pezullua në vitin 468 për shkak të kërcënimit nga mbretërit fqinjë Asmaka. Puna vazhdoi vetëm në shpellën 1, porosi e vetë Harisena-s dhe shpellat 17–20, të porositura nga Upendragupta. Në vitin 472 situata ishte e tillë që puna u braktis plotësisht, në një periudhë që Spink-u e quan "Hiatusi", që zgjati deri rreth vitit 475, kohë në të cilën Asmaka-t kishin zëvendësuar Upendragupta-n si sundues vendorë.<ref>Spink (2006), fq. 4–5</ref> {{double image|right|Ajanta Padmapani.jpg|185|Indischer Maler des 7. Jahrhunderts 001.jpg|200|Piktura të Padmapani-t dhe Vajrapani-t në të dy krahët e Budës në shpellën 1}} Puna u rinis, por përsëri u ndërpre nga vdekja e Harisena-s në vitin 477, menjëherë më pas gërmimet e rëndësishme u ndalën, përveç shpellës 26, që ishte sponsorizuar nga vetë Asmakat. Asmakat nisën një revolt kundër djalit të Harisena-s, që solli fundin e Dinastisë Vakataka. Në vitet 478–480 gërmime të rëndësishme nga padronë të rëndësishëm u zëvendësuan nga një numër "intruzionesh" – statuja të shtuara në shpellat ekzistuese dhe një numër faltoresh ku kishte hapësirë midis tyre. Këto ishin të financuara nga individë më pak të fuqishëm, disa murgjër, që më parë nuk kishin qenë të aftë të bënin shtesa në gërmimet e mëdha të sunduesve dhe oborrtarëve. Ato u shtuan në façata, krahët e anësorë të hyrjes dhe në muret brenda shpellave.<ref>Spink (2006), fq. 5–6</ref> Sipas Spink-ut, "Pas vitit 480, asnjë imazh i vetëm nuk u bë përsëri në sit", dhe pasi [[hinduizmi]] e mbizotëroi përsëri rajonin, siti u braktis përsëri, këtë herë për më shumë se një mijëvjeçar.<ref>Spink (2006), fq. 6</ref> Spink-u nuk përdor termin "circa" (rreth) në datimin e tij, por thotë se "duhet të lejohet një marzh gabimi me një vit ose ndoshta deri në dy vite në çdo rast".<ref>Spink (2009), XX (citimi); Spink (2006), fq. 15–16</ref> ==Pikturat== [[File:Ajanta dancing girl now and then.jpg|309px|thumb|left|Vajzë duke kërcyer në afresket Ajanta, duke paraqitur degradimin midis pamjes së tanishme (majtas) dhe kopjes së Robert Gill-it.<ref>Detaj nga kjo [http://collections.vam.ac.uk/item/O115444/copy-of-painting-inside-the-oil-painting-gill-robert/ pikturë në V&A]</ref>]] Piktura murale kanë mbijetuar si nga grupi i periudhës së parë ashtu dhe nga i dyti. Mjaftë fragmente pikturash murale të ruajtura nga shpellat e hershme (Shpellat 9 dhe 11) janë shembuj unik të mbijetuar të pikturave oborrtare në Indi nga kjo periudhë dhe "tregojnë se periudha Sātavāhana, nëse jo më herët, piktorët indianë kishin përvetësuar një stil të lehtë dhe të rrjedhshëm natyror, duke u përballur me grupe të mëdha njerëzish në një mënyrë të krahasueshme me relievet e shtyllave horizontale Sāñcī toraņa".<ref>Harle, fq. 355</ref> Katër nga shpellat e vona kanë piktura të mëdha dhe relativisht të mirë-ruajtura murale që<ref>Harle, fq. 355–361</ref> ndahen në dy grupe stilistike, me shpellat më të famshem 16 dhe 17 dhe dukshëm pikturat e vona në shpellat 1 dhe 2. Grupi i dytë mendohej se ishin një shekull ose më i vonë se të tjerat, por kronologjia e rishikuar e propozuar nga Walter Spink do ti vendoste ato më afër se grupi më i hershëm, ndoshta bashkëkohëse me to në një stil më progresiv, ose duke pasqyruar një skuadër nga një rajon i ndryshëm.<ref name="Harle, 355–361">Harle, fq. 355–361</ref> Pikturat janë në realizuar në të thatë, të pikturuara mbi sipërfaqen e një stukoje të thatë në vend të një stukoje të njomë.<ref>Harle, fq. 361</ref> Të gjitha pikturat duket se janë punime të piktorëve të paktën të përdorur për të dekoruar pallatet dhe tempujt dhe tregojnë familjaritet me intersimin për detajet e jetës së një oborri të pasur. E dimë nga burimet e shkruara se piktura ishte e praktikuar gjerësisht dhe e vlerësuar në oborret e periudhës Gupta. Ndryshme nga shumë piktura indiane, kompozimet nuk janë vendosur në ndarje horizontale si friza, por tregojnë skena të mëdha të shtrira në të gjitha drejtimet nga një figurë e vetme ose grup në qendër. Tavanet janë gjithashtu të pikturuara me motive të sofistikuara dhe rafinuara dekorimesh, shumë të marra nga skulptura.<ref name="Harle, 355–361"/> Pikturat në shpellën 1, që sipas Walter Spink u porositën nga vetë Harisena, përqendrohen në rrëfenjat Jataka që tregojnë jetën e mëparshme të Budës si mbret, në vend të një kafshe apo njeriu të zakonshëm dhe në këtë mënyrë tregojnë pamje nga jeta bashkëkohore e pallatit.<ref name="Spink 2008">Spink (2008)</ref> Në përgjithësi shpellat e vona duket se kanë qenë pikturuar në zonat e përfunduara si puna gërmuese vazhdonte diku tjetër në shpellë, siç duket në shpellat 2 dhe 16 në veçanti.<ref>Spink (2006), fq. 28–29</ref> Sipas mendimit të Spink-ut për kronologjinë e shpellave, braktisja e punimeve në vitin [[478]] pas një periudhe të shkurtër të banuar llogaritë për mungesën e pikturave në vende duke përfshirë shpellën 4 dhe faltoren shpellës 17, kjo e fundit e pregatitur me stuko për pikturat që nuk u realizuan kurr.<ref name="Spink 2008"/> [[File:Aj2.jpg|thumb|309px|detaj i krahasuar: majtas zanafillor, djathtas kopje e Christiana Herringham (1915)]] ===Kopjet=== Pikturat u degraduan në mënyrë domethënëse që kur u rizbuluan dhe një numër kopjesh dhe vizatimesh të shekullit të XIX janë të rëndësishme për një kuptim tërësor të punimeve. Megjithatë, projektet më të hershme të kompjimit të pikturave u dëmtuan nga fati i keq. Në vitin 1846, majori Robert Gill, një zyrtar dhe piktor nga rajoni i Madras, u caktua nga Royal Asiatic Society nëpërmjet zyrave të James Fergusson-it për të bërë kopje të pikturave murale në muret e shpellave, që ishin subjekt në rritje i dëmtimit nga vizitorët.<ref>Om Dutt Upadhyay: The Art of Ajanta and Sopoćani; Motilal Banarsidas Publisher, 1994, isbn 81-208-0990-4, fq. 2–3</ref> Gill punoi me pikturat e tij në sit nga viti 1844 deri në vitin 1863 (megjithëse ai vazhdoi të merej me to deri në vdekjen e tij në vitin 1875, duke shkruar libra dhe duke fotografuar) dhe bëri 27 kopje të skeksioneve të mëdha të pikturave murale, por katër ishin shkatërruar në një zjarr në Crystal Palace në Londër në vitin 1866, ku ato ishin në ekspozitë.<ref>Gordon, fq. 234–238; duke konservuar kopjet e pikturave të shpellave Ajanta në V&A</ref> Kështu ai u rikthye në sit dhe rinisi punën e tij, duke kopjuar pikturat murale deri në vdekjen e tij në vitin 1875. Një tjetër përpjekje u bë në vitin 1872 kur rajoni i Bombeit porositi John Griffiths, atëherë drejtori i Shkollës së Artit të Bombeit, për të punuar me studentët e tij për të bërë kopje të reja, përsëri për ti dërguar në Angli. Ata punuan në këtë projekt për katërmbëdhjetë vjet dhe realizuan rreth 300 kanavaca, shumë prej të cilave u shfaqën në Imperial Institute në Exhibition Road të Londrës, një nga pararendëset e [[Victoria and Albert Museum]]. Por në vitin 1885 një tjetër zjarr shkatërroi mbi njëqint nga pikturat në depon e krahu të muzeut. Victoria and Albert Museum (V&A) ka akoma 166 piktura të mbijetuara nga të dy setet, megjithëse asnjë nuk ka qenë në shfqje permanente që nga viti 1955. Më të mëdhatë janë rreth 3&nbsp;×&nbsp;6 metra. Një projekt konservimi u ndërmor rreth gjysmës së tyre në vitin 2006, duke përfshirë gjithashtu Universitetin e Northumbria-s.<ref>[http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018201728/http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ |date=18 tetor 2012 }}, Victoria & Albert Museum, Conservation Journal, 2006, nr. 52, kontrolluar më 24 tetor 2012</ref> Griffith dhe studentët e tij fatkeqësisht i pikturuan shumë nga pikturat me "bojëra të lira" në mënyrë që ti bënin ato më të lehta për tu parë, që ia shtoi degradimin origjinaleve, ashtu si, sipas Spink-ut dhe të tjerëve, dhe pastrimi i fundit nga ASI.<ref>Cohen, fq. 50–51</ref> Një set i mëtejshëm kopjesh u bënë midis viteve 1909 dhe 1911 nga Christiana Herringham (Lady Herringham) dhe një grup studentësh nga Calcutta School of Art që përfshiu edhe piktorin modernist indian Nandalal Bose. Kopjet u publikuan plotësisht me ngjyra me publikimin e parë të fillestarët londinezë të Royal India Society. Më shumë se kopjet e hershme, këto synonin të mbushnin boshllëqet dhe dëmtimet për të rikrijuar kushtet origjinale më shumë se për ti regjistruar gjendjen e pikturave siç e shihnin ata. Sipas një shkrimtari, ndryshe nga pikturat e krijuara nga paraardhësit e saj, Griffiths dhe Gill, kopjet e të cilëve u ndikuan nga stilet e pikturës britaniko-viktoriane, ato të ekspeditës së Herringhamit parapëlqyen 'rilindjen indiane' të estetikës së këtij tipi të eksperimentuar nga Abanindranath Tagore.<ref>[http://www.burlington.org.uk/magazine/back-issues/2010/201004/ Rupert Richard Arrowsmith, "An Indian Renascence and the rise of global modernism: William Rothenstein in India, 1910–11"], ''The Burlington Magazine'', vol.152, nr.1285 (prill 2010), fq. 228–235.</ref> Vëzhgime të hershme fotografike u bënë nga Robert Gill, i cili mësoi të përdor një aparat fotografik që afër vitit 1856 fotot e të cilit, duke përfshirë disa që përdorin stereoskopinë, u përdorën në librat e tij dhe të Fergusson-it (shumë janë të disponueshme online nga British Library),<ref>Gordon, fq. 236; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apaçphotocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html example from the British Library]{{Lidhje e vdekur}} (kërkoni mbi "Gill, Robert Ajanta")</ref> pastaj Victor Goloubev në vitin 1911 dhe E.L. Vassey, i cili bëri foto në studimin me katër volume të shpellave nga Ghulam Yazdani (publikuar në vitet 1930–1955).<ref>Upadya, fq. 2–3</ref> Një përpjekje e fundit për të kopjuar muralet u bë nga artisti japonez Arai Kampō (荒井寛方:1878-1945) i cili i vizitoi ato pasi u ftua nga [[Rabindranath Tagore]] në Indi për të mësuar teknikat e pikturës japoneze.<ref>M. L. Ahuja: [https://books.google.it/books?id=GQWcAwAAQBAJ&pg=PT51 ''Eminent Indians: Ten Great Artists'']; Rupa Publications India Pvt. Ltd.; 2012, ISBN 81-291-2750-4, 9788129127501; fq. 51</ref> Ai punoi për realizimin e kopjimit nga viti 1916 deri në vitin 1918 dhe punimet e tij u konservuan në Universitetin Perandorak të Tokyo-s deri sa materialet u zhdukën gjatë teërmetit të madh Kantō në vitin 1923. <gallery mode=packed-hover heights="200px" caption="Piktura nga Shpellat Ajanta"> File:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|Shpella 2, duke shfaqur piktura të gjera të humbura në shumë zona. File:Ajanta Caves, Painting 4.JPG|Shpella 17, pikturë dekoruese dhe frizë me të dashuruar. File:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|Piktura nga Shpella 1. File:Coming Of Sinhala (Mural At Ajanta In Cave No 17).jpg|Seksion i një murali në Shpellën 17, 'ardhja e Sinhala-s'. Princi (Princi Vijaya) shfaqet në të dy grupet me elefantë. File:The Consecration Of King Sinhala-Prince Vijaya (Detail From The Ajanta Mural Of Cave No 17).jpg|Shenjtërimi i mbretit Sinhala, Princit Vijaya, detaj nga Shpella 17. File:Hamsa jâtaka, Ajanta, India.jpg|Hamsa jâtaka, Shpella 17. Kjo pikturë me gjasa tregon një nga jetët e mëparshme të Budës. File:Ajanta cave 17, frescoes above a lintel.JPG|Piktura sipër derës qendrore, Shpella 17. File:Ceiling fresco, cave 17 Ajanta portico.jpg|Shpella 17, tavani i portikut. Pamje nga afër e rrotës qendrore me gjashtë apsara (në zanafillë). File:Buddhist Tara Frescos, Ajanta Caves.jpg|Piktura budiste Tara, Shpellat Ajanta. File:Painted hexagonal column, Ajanta cave 10.JPG|Kolonë hekzagonale në Shp. 10, dekoruar me piktura. File:Victory and consecration of Sinhala, Albert Hall Museum, Jaipur, India.jpg|Fitorja dhe shenjtërimi i Sinhala-s, Albert Hall Museum, Jaipur, Indi. Riprodhim i një pikture nga Shp. Ajanta. File:Ajanta cave 17 doorway fresco close-up.JPG|Detaj i pikturave pak mbi derën e shpellës 17, që paraqet skena nga jeta e përditshme. File:Ajanta Caves, Painting 1.JPG File:Ajanta Caves, Painting 2.JPG File:Ajanta painting.jpg File:Gosh.jpg File:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|Mbreti Mahajanaka, duke dëgjuar fjalët e një të urti vendos të tërhiqet nga jeta publike, duke e shpallur vendimin e tij në pallat. Mahajanaka Jataka, shpella 1, muri verior. Rreth shek. të VI ose të VII.<ref>"The Ajanta Caves"; Thames and Hudson, 1998, ribotimi i vitit 2005, faqja 87</ref> File:Love on cross beauty.JPG|Skenë dashurie. File:Ajanta Painting - National Museum, New Delhi - IMG 2226.jpg|Pikturë Ajanta në Muzeun Kombëtar në New Delhi. </gallery> ==Arkitektura== [[File:GrundrissAjantaHoehle1.jpg|thumb|327px|Planimetria e shpellës 1, një ''vihara'' tipike]] Shumica e shpellave janë ''[[vihara]]'' me holle lutjesh dhe banimi, që janë në tipikisht drejtëkëndore me qeli të vogla fjetinash katrore të skalitura në mure dhe nga periudha e dytë një faltore ose qelë e shenjtë në pjesën e mbrapme e përqëndruar në një statujë të madhe të Budës, gjithashtu e skalitur drejtëpërdrejtë në shkëmb. Ky ndryshim pasqyron lëvizjen nga [[budizmi]] Hinayana në budizmin Mahayana. Këto shpella shpesh quhen manastire. Tipi tjetër i hollit kryesor është holli më i ngushtë dhe më i lartë i ''chaitya-s'' me një ''[[stupa]]'' si fokus në skajin fundor dhe një korridor i ngusht rreth mureve, mbrapa një radhe shtyllash të vendosura pranë njëra tjetrës. Dhomat e tjera më të thjeshta ishin për të fjetur dhe aktivitete të tjera. Disa nga këto shpella kanë hyrje me gdhendje të rafinuara, disa me dritare të mëdha mbi derën për të lejuar dritën. Shpesh gjendet një verandë kolonadash, me një tjetër hapësirë brenda dyerve që shtrihen në gjerësinë e shpellës. Hapësira qendrore katrore e brendësisë së ''viharas'' është e përcaktuar nga kolona katrore që formojnë hapësirë pak a shumë katrore. Jashtë kësaj gjenden korridorë të gjatë drejtëkëndorë në secilin krahë. Përgjatë mureve anësorë dhe të mbrapëm janë një numër kthinash të vogla ku hyet nga një derë e ngushtë; këto janë afërsisht katrore dhe kanë nike të vogla në muret e tyre të mbrapme. Fillimisht ato kishin dyer prej druri.<ref>Spink (2006), fq. 148</ref> Qendra e murit të mbrapëm ka një dhomë-faltore më të madhe mbrapa, që përmban një statujë të madhe të Budës. Viharat e periudhës së hershme janë shumë më të thjeshta dhe nuk kanë faltore.<ref name="Harle, 118–122; Michell 335–343">Harle, fq. 118–122; Michell, fq. 335–343</ref> Në fakt Spink-u e vendos ndryshimin e dizajnit me një faltore në mes të periudhës së dytë, me shumë shpella të përshtatura për të shtuar një faltore në mes të gërmimit, ose pas fazës zanafillore.<ref>Spink (2006), fq. 142</ref> Planimetria e Shpellës (djathtas) tregon një nga viharat më të mëdhaja, por është tipike e grupit të vonë. Shumë të tjera, si Shpella 16, nuk kanë vestibul për te faltorja, i cili të çon drejtë hollit kryesor. Shpella 6 përbëhet nga dy ''vihara'', njëra sipër tjetrës, të lidhura nga shkallë të brendshme, me qela të shenjta në të dy nivelet.<ref>Michell, fq. 338</ref> [[File:AjantaHoehle1VerandaPanorama.jpg|thumb|left|642px|Panoramë e verandës së Shp. 1]] Katër hollet e përfunduara ''chaitya'' janë shpellat 9 dhe 10 nga periudha e hershme dhe shpellat 19 dhe 26 nga periudha e vonë e ndërtimit. Të gjitha ndjekin formën tipike të gjetur gjetkë, me tavane të larta dhe një navatë qendrore që të çon te stupa, e cila është afër pjesës së mbrapme, por lejon ecjen mbrapa saj, pasi ecja rreth stupave ishte (dhe mbetet) një element i zakonshëm i adhurimit budist (''pradakshina''). Dy më të vonat kanë çati me nervatura apo brinjë të larta, që pasqyrojnë format e drurit,<ref>UNESCO, ''Brief description''</ref> dhe dy më të hershmet mendohet se kanë përdorur nervatura druri, që tashmë është zhdukur.<ref>Michell, fq. 339</ref> Dy sallonet më të vonë kanë një rregullim mjaft të pazakontë (i gjetur edhe në Shpellën 10 në Ellora) ku stupa është e përballë një relievi të madh skulpturor të Budës, duke qëndruar në Shpellën 19 dhe i ulur në Shpellën 26.<ref name="Harle, 118–122; Michell 335–343"/> Shpella 29 është një një sallon chaitya i vonë dhe mjaft i pakompletuar.<ref>Spink (2006), fq. 12–13</ref> Forma e kolonave në punimin e periudhës së parë është shumë i thjeshtë dhe i pa zbukuruar, me të dy sallonet ''chaitya'' që përdorin kolona të thjeshta tetëkëndore, që ishin të pikturuara me figura. Kolonat e periudhës së dytë ishin shumë më të larmishme dhe krijuese, shpesh duke ndryshuar profilin mbi lartësinë e tyre dhe kapitele të skalitura në mënyrë të rafinuar. Shumë kolona janë të skalitura mbi gjithë sipërfaqen e tyre, disa me hulliza dhe të tjerat të skalitura me dekorime, si në shpellën 1.<ref>Spink (2006), fq. 18, dhe një të dhënat e shpellave individuale; Michell, fq. 336</ref> [[File:AjantaHoehle1HaupthalleCella.jpg|thumb|327px|Pamje e faltores së shenjtë të shp. 1 nga salloni qendror. Buda duket përmes korridorit dhe vestibulit në dhomën e faltores]] Bazalti i përbytur vullkanik i rrëpirës shkëmbore, pjesë e rrafshnaltës së Dekanit e formuar nga shpërthimet vullkanike në fund të erës së kretacit, është i shtresëzuar horizontalisht dhe disi i ndryshueshëm në cilësi,<ref>"Shtresat horizontale alternojnë rrjedhjet me llavën masive amygdulare" është një përshkrim teknik i cituar nga Cohen, fq. 37</ref> kështu që gërmimet kishin për ti modifikuar planet e tyre sipas terrenit dhe vendet kanë qenë shembur në shekujt e ndërmjetëm, si me portikun e humbur të shpellës 1. Gërmimet filluan duke gërmuar një tunel të ngusht në nivelin e çatisë, që u zgjerua; vihara gjysëm e ndërtuar e shpellës 24 e tregon metodën.<ref>Spink (2006), fq. 13</ref> Spink-u beson se për shpellat e para të periudhës së dytë gërmuesit kishin për ti rimësuar aftësitë dhe teknikat që kishin qenë humbur në shekujt që nga periudha e parë,<ref>Spink (2006), fq. 28</ref> që ishin transmetuar për tu përdorur në sitet e mëvonshme shkëmbore në rajon, siç është Ellora dhe [[Shpellat Elephanta]], Shpellat Bagh, [[Tempujt shpellorë në Badami|Shpellat Badami]] dhe Shpellat Aurangabad.<ref name="Spink 2006, 13–14">Spink (2006), fq. 13–14</ref> Shpellat nga periudha e parë duket se kanë qenë financuar nga një numë padronësh, me mjaft mbishkrime që regjistrojnë dhurimin e porcioneve të veçanta të një shpelle të vetme, por sipas Spink shpellat më të vona ishin të porositur secila si një njësi e plotë nga një padron i vetëm nga drejtuesit vendorë ose elitat e oborrit të tyre. Pas vdekjes së Harisena-s dhurues të vegjël kapën shansin për të shtuar faltorthe të vogla midis shpellave ose të shtonin statuja në shpellat ekzistuese dhe rreth dy qint nga këto shtesa "intruzive" u bënë në skulptura,<ref>Spink (2006), fq. 4–6</ref> me një numër të mëtejshëm pikturash intruzive, deri në tre qint vetëm në shpellën 10.<ref>Spink (2006), fq. 139</ref> Një portë e madhe në sit, në majë të grykës si patkua midis shpellave 15 dhe 16, u hap nga lumi dhe është dekoruar me elefantë në të dyja anët dhe një nāga, ose hyjni gjarpër mbrojtëse.<ref>Spink, fq. 10; Michell fq. 340</ref> <gallery mode=packed-hover heights="200px" caption="Pamje e strukturave në shpellat Ajanta"> File:Ajanta caves aurangabad 12.JPG|Shpella 9, një sallon i hershëm ''chaitya'', me murale të mbijetuara dhe kolona të thjeshta tetëkëndore. File:Ajanta caves interiors.jpg|Shpella 10, holli ''chaitya'' nga periudha e parë e ndërtimit. File:Ajanta Caves, India, Ajanta stupa worship hall.jpg|Stupa me Budën në këmbë në Shp. 19. File:Cave_26,_Ajanta.jpg|Pajme e gjerë e Shp. 26, një holl i vonë ''chaitya'' me një ''stupa''. </gallery> ==Ikonografia e shpellave== [[File:Reclining Buddha at cave no. 26.jpg|thumb|left|327px|Buda në Shp. 26]] Në periudhën para erës sonë, Buda paraqitej simbolikisht, në formën e stupës. Kështu, hollet bëheshin me stupa për të nderuar Budën. Në periudhat e mëvonshme imazhet e Budës filluan të bëheshin në monedha, kuti relikesh, relieve ose në forma skulpturore, etj. Megjithatë, kërkoi kohë për paraqitjen njerëzore të Budës në artin budist. Një nga dëshmitë më të hershme të paraqitjes njerëzore të Budës gjenden në sitet arkeologjike budiste si Goli, Nagarjunakonda dhe Amaravati. Manastiret e këtyre siteve u ndërtuan në materiale më pak rezistente, si druri, tulla dhe guri. Përsa i përket gjinisë së arkitekturës shkëmbore u deshën disa shekuj që të pikturoheshin imazhe të Budës. Askush nuk e di me siguri në cilën shpellë shkëmbore u pikturua imazhi i parë i Budës. Kërkimi aktual dëshmon se imazhet e Budës në një formë të bartshme, të bëra prej druri ose prej guri, u futën për herë të parë në [[Shpellat Kanheri|Kanheri]], për tu ndjekur së shpejti nga Shpella 8 në Ajanta (Dhavalikar, Jadhav, Spink, Singh). Ndërkohë që shembulli i Kanherit daton në shekullin e IV ose të V të e.s., shembulli i Ajanta-s është datuar rreth viteve 462–478 të e.s. (Spink). Asnjë manastir shkëmbor para këtyre datave nuk paraqet ndonjë imazh të Budës megjithëse u krijuan qindra shpella shkëmbore përgjatë Indisë gjatë shekujve të parë të e.s.. Dhe, në ato shpella, është stupa që është objekt nderimi, dhe jo imazhi i Budës. Imazhet e Budës nuk gjenden në sailagrhat (komplekset shkëmbore) budiste deri në kohën e Shpellave Kanheri (shekulli i IV–V i e.s.) dhe në shembujt e Ajantas (rreth viteve 462–478 të e.s.). [[File:Ajanta and Elora caves 05.jpg|thumb|309px|Hyrja në Shp. 19, me skulptura të mëvonshme "intruzive"]] Shpellat e periudhës së dytë, tashmë janë datuar të gjitha në shekullin e V, ishin përshkruar tipikisht si "Mahayana", por nuk tregojnë veçori të lidhura me budizmin e mëvonshëm Mahayana. Megjithëse fillimet e mësimeve Mahāyāna arrijnë deri në shekullin e I ka pak dëshmi artistike dhe arkeologjike që të sugjerojnë se u bë një kult mbizotërues për mjaft shekuj. Në budizmin Mahayana nuk është [[Gautama Buda]], por Bodhisattva që është i rëndësishëm, duke përfshirë "hyjni" Bodhisattva si Manjushri dhe Tara, ashtu si dhe aspekte të Budës si Aksobhya dhe Amitabha. Përveç pak Bodhisattva-sh, këto nuk janë pikturuar në Ajanta, ku Buda mbetet figura mbizotëruese. Madje edhe imazhet e Bodhisattva-s së Ajanta-s nuk janë asnjëherë objekte qendrore adhurimi, por janë paraqitur gjithmonë si ndihmës të Budës në faltore. Nëse një Bodhisattva paraqitet i veçuar, si në skenat Astabhaya, u realizuan në vitet më të vona të aktivitetit në Ajanta dhe janë kryesisht me natyrë 'intruzive', dmth. që nuk ishin projektuar nga padronët fillestar dhe u shtuan nga dhuruesit e rinjë pasi padronët fillestarë e kishin braktisur befasisht rajonin pas vdekjes së perandorit Harisena. Kontrasti midis paraqitjeve ikonike dhe jo-ikonike, dmth. stupa nga një anë dhe imazhi i Budës nga ana tjetër, tashmë shihet si një konstrukt i studiuesve modernë më shumë se një realitet i të shkuarës. Faza e dytë e Ajantas tregon se stupa dhe imazhi përputheshin së bashku. Nëse i gjithë korpusi i artit të Ajantas duke përfshirë skulpturat, ikonografinë, arkitekturën, epigrafinë dhe pikturat do të analizohen rishtas do të bëhet e qartë se nuk kishte dualitet midis formave simbolike dhe njerëzore të Budës, për sa i përket fazës së shekullit të V të Ajantas. Kjo është pse shumica e studiuesve aktualë priren ta shmangin termin 'Hinayana' dhe 'Mahayana' në kontekstin e Ajantas. Tashmë ata parapëlqejnë ta quajnë fazën e dytë nëpërmjet dinastisë sunduese, si faza Vakataka. ==Shpellat== === Shpella 1=== [[File:Cave 01 porch.jpg|thumb|296px|left|Veranda e Shpellës 1]] Shpella 1 u ndërtua në skajin lindor të rrëpirës në formë patkoi dhe tashmë është shpella e parë që hasin vizitorët. Sipas Spink-ut, është një nga shpellat më të vona që është krijuar, kur vendet më të mira ishin zënë dhe nuk u inaugurua për adhurimin nga dedikimi i imazhit të Budës në faltoren qendrore. Kjo duket nga mungesa e depozitimit të blozës apo tymit nga llambat prej gjalpi në fund të imazhit të faltores dhe mungesa e dëmtimit të pikturave që do të kishte ndodhur nëse varëset rreth faltores do të ishin përdorur për një periudhë kohe. Megjithëse nuk ka dëshmi epigrafike, Spink beson se perandori Vākāţaka, Harishena ishte financuesi i punimeve dhe kjo është pasqyruar në theksimin e imazheve mbretërore në shpellë, me ato të rrëfenjave Jakata të përzgjedhura për të treguar jetët e mëparshme të Budës në të cilat ai ishte mbret.<ref>Spink (2006), fq. 17, 31</ref> Rrëpira shkëmbore këtu ka një faqe më të pjerrët se në shpellat e tjera, kështu që për të arritur një façatë të lartë madhështore ishte e nevojshme të gërmohej thellë në rrëpirë, duke i dhënë një oborr të madh përball façatës. Fillimisht kishte një portik me kolona përball façatës aktuale, që mund të shihet "gjysëm e pa prekur në pikturat e viteve 1880" të sitit, por kjo u rrëzua plotësisht dhe mbetjet, megjithëse përmbanin skalitje të mrekullueshme, u hodhën pa kujdes në lum, nga ku humbën, me gjasa të marra nga vërshimet e mosuneve.<ref>Spink (2006), fq. 17; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apaçphotocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html 1869 foto të Robert Gill në British Library, që tregojnë verandën akoma mjaft më pak se "gjysëm i pa prishur"]{{Lidhje e vdekur}}</ref> [[File:Ajantha Caves - Buddha Nirvana 23052010257.jpg|thumb|318px|Shpella 1, Buda duke fjetur në fazën Nirvana – Shp. Ajanta]] Kjo shpellë ka një nga façatat e skalitura më të sofistikuara, me relieve skulpturore në trabeacion dhe brinjë si dhe në shumicën e sipërfaqeve e zbukuruar me skalitje dekoruese. Ka skena të skalitura nga jeta e Budës ashtu si dhe një numër motivesh dekoruese. Një portik me dy kollona, të dukshme në fotot e shekullit të XIX, janë shkatërruar. Shpella ka një oborr ballor me kthina të kthyera nga vestibulet me shtylla në të dy krahët. Këto kanë plinta në një nivel të lartë. Shpella ka një verand me kthina të thjeshta në të dy skajet. Mungesa e vestibuleve me kolona në skaje sugjeron se veranda nuk është realizuar në fazën e vonë të Ajantas kur vestibulet me shtylla ishin bërë një nevojë dhe normë. Shumica e zonave të verandës dikur ishin të veshura me piktura murale, nga të cilat kanë mbetur shumë fragmente, veçanërisht në tavan. Ka tre dyer: një derë qendrore dhe dy anësore. Dy dritare katrore janë skalitur midis dyerve për të ndriçuar brendësinë.<ref>Spink (2006), fq. 17–21</ref> Çdo mur i hollit brend është pothuajse 12 m i gjatë dhe 6.1 metra i lartë. Dymbëdhjetë shtylla formojnë një kolonadë katrore brenda që mbajnë tavanin dhe krijojnë korridore të gjera përgjatë mureve. Në murin e mbrapëm gjendet një faltore e skalitur për të bujtur një imazh impresiv, të ulur të Budës, ku duartë e tij formojnë gjestin ''dharmachakrapravartana mudra''. Në secilin nga muret e majtë, të djathtë dhe të mbrapëm janë katër kthina, megjithëse përshkak të defektit të shkëmbit nuk në skajet e korridorit të mbrapëm.<ref>Spink (2006), fq. 20–23</ref> Muret janë të veshur me piktura në një gjendje relativisht të mirë ruajtjeje, megjithëse skema e plotë nuk u përfundua kurr. Skenat e pikturuara janë kryesisht didaktike, përkushtimore dhe zbukuruese, me skena nga rrëfenjat Jataka të ekzistencave të mëparshme të Budës si një bodhisattva, jeta e [[Gautama Buda]]s dhe nga ato të adhurimit të tij. Dy personat më të famshëm të pikturuar në Ajanta janë dy figura mbi përmasat natyrore të të bodhisattva-ve mbrojtës Padmapani dhe Vajrapani në të dy krahët e hyrjes së faltores së Budës në murin të kalimit të mbrapëm.<ref>Spink (2006), fq. 29–31; Harle, fq. 359–361</ref> Sipas Spink-ut, datimi zanafillës i pikturave rreth vitit 625 del kryesisht ose tërësisht nga James Fergusson-i, një historian i arkitekturës i shekullit të XIX, kishte vendosur se një skenë që tregonte një ambasador duke u pritur, me figura me veshje persiane, përfaqësonin një regjistrim të përfaqësuesit të [[Persia|Persisë]] (nga një monark Hindu aty) rreth asaj date.<ref>Spink (2006), fq. 29</ref> ===Shpella 2=== [[File:Ajanta si01-0368.jpg|thumb|left|309px|Arkitrari mbi hyrjen djathtas faltores së portikut të Shpellës 2. Portretizon një mbret, të rrethuar nga familja e tij dhe ndihmësit yaksha]] Shpella 2, pranë Shpellës 1, është e njohur për pikturat që janë ruajtur në muret, tavanet dhe shtyllat e saj. Duket e ngjashme me Shpellën 1 dhe është në një gjendje më të mirë konservimi. Shpella 2 ka një verand mjaft të ndryshëm nga Shpella 1. Edhe skalitjet e façatës duken të ndryshme. Shpella mbahet nga shtylla të fuqishme, me zbukurime. Pjesa ballore e verandës konsiston në kthina në vestibulet me kolona në të dy skajet. Kthinat në hapësirat e mëparshme "të pashfrytëzuar" nevojiteshin për të plotësuar kërkesat më të mëdha për bujtje në vitet e vona. Kthinat e skajit të verandës u bënë një trend në të gjitha ndërtimet e mëvonshme Vakataka. Kthinat e thjeshta të veçanta në skajet e verandës u shndërruan në dhoma të planifikuara, që i jepnin simetri dhe bukuri. Pikturat në tavanet dhe muret e kësaj verande janë publikuar gjerësisht. Ato paraqesin rrëfenjat Jataka që janë histori të jetës së Budës në ekzistencat e mëparshme si Bodhisattva. Ashtu si historitë që ilustrojnë shpellën 1 theksojnë natyrën mbretërore, ato në Shpellën 2 tregojnë shumë gra "fisnike dhe të fuqishme" në role të shquara, duke bërë të hamendësohet se padroni ishte një grua e panjohur.<ref name="Spink 2006, 13–14"/> Muri i mbrapëm i verandës ka një derë në qendër, e cila lejon hyrjen në holl. Në të dy krahët e derës është një dritare katrore që ndriçon pjesën e brendshme. [[File:Ajanta si01-0365.jpg|thumb|309px|Shp. 2, reliev nga kapela e krahut të djathtë në hollin e mbrapëm. Hyjnesha Hariti me një fëmijë në gjunjët e saj, një fëmijë duke ngrënë, të cilin Buda e shndërron në mbrojtësin e tyre. Në të majtë të Haritit (në të djathtë të shikuesve) është bashkëshorti Panchika ose Atavaka]] Holli ka katër kolonada që mbajnë tavanin dhe formojnë një katror në qendër të hollit. Çdo krahë ose kolonadë e katrorit është paralel me muret përkatës të hollit, duke krijuar një kalim midis tyre. Kolonadat kanë trarë shkëmborë sipër dhe poshtë tyre. Kapitelet janë të skalitur dhe pikturuar me tema të larmishme dekoruese që përfshijnë zbukurime, njerëz, kafshë, bimë dhe formë gjysëm-hyjnore. Pikturat duken pothuajse në çdo sipërfaqe të shpellës përveç dyshemesë. Në vende të ndryshme punimi artistik është gërryer për shkak të degradimit natyror dhe ndërhyrjes njerëzore. Në këtë mënyrë, shumë zona të mureve, tavaneve dhe shtyllave të pikturuara janë fragmentare. Tregimet pikturore të rrëfenjave Jataka janë paraqitur vetëm në mure, që kërkonin vëmendjen e veçantë të besimtarëve. Ato kanë natyrë didaktike, që synonin të informonin komunitetin rreth mësimeve dhe jetës së Budës nëpërmjet rimishërimeve të njëpasnjëshme. Vendosja e tyre në mure kërkonte që besimtari të ecte nëpër kalime dhe të 'lexonte' rrëfimet e pikturuara në episode të ndryshme. Episodet narrative janë pikturuar njëri pas tjetrit megjithëse jo në rend linear. Identifikimi i tyre ka qenë një temë qendrore e kërkimit që kur siti u rizbulua në vitin 1819. Identifikimet e Dieter Schlingloff kanë përditësuar njohurinë tonë mbi subjektin. ===Shpella 4=== [[File:AjantaPhoto0432.jpg|thumb|left|264px|Pamje nga Shpella 4]] Tabela e Archaeological Survey of India jashtë shpellave jep këto detaje rreth shpellës 4: "Kjo është manastiri më i madh i planifikuar në një shkallë madhështore por i pa përfunduar. Një mbishkrim në piedestalin e imazhit të Budës përmend se ishte dhuratë nga një person i quajtur ''Mathura'' dhe paleografikisht i përket shekullit të VI të e.s.. Ajo konsiston në një verand, një holl hipostil (me kolonadë), një qelë të shenjtë me një paradhomë dhe një seri kthinash të pambaruara. Muri i mbrapëm i verandës përmban panelin e Litanive të Avalokiteśvara-s". [[File:Stone Buddha in padmasana with other deities around at Ajanta Caves.jpg|thumb|Buda në padmasana, rrethuar nga bodhisattvat, Shp. 4]] Qela e shenjtë bujt një imazh kolosal të Budës në një pozë predimiki padmasana i rrethuar nga bodhisattvat dhe nimfat qiellore që rrinë pezull mbi të. ===Shpellat 9–10=== [[Image:Ajanta cave no. 9 2010.jpg|thumb|left|309px|Hyrja e Shpellës 9]] Shpellat 9 dhe 10 janë dy holle ''chaitya'' nga periudha e parë e ndërtimit, megjithëse të dyja pësuan rindërtime të papërfunduara në fund të periudhës së dytë. Shpella 10 ishte ndoshta e ndërtuar fillimisht në shekullin e I p.e.s. dhe Shpella 9 rreth një qint vjet më vonë. Faltorthet e vogla që quajtura Shpellat 9A deri në 9D dhe 10A datojnë gjithasthu nga periudha e dytë dhe janë porositur nga individë.<ref>Spink (2006), fq. 9; 140–141</ref> Pikturat në Shpellën 10 përfshijnë disa imazhe të mbijetuara nga periudha e hershme, shumë nga një program i pa përfunduar modernizimi në periudhën e dytë dhe një numër shumë të madh imazhesh më të vogla intruzive të vona, pothuajse të gjitha Buda dhe shumë me mbishkrimin e dhuruesve individualë. Këto më së shumti e shmangën programin "zyrtar" të tej-pikturuar dhe pasi pozicionet më të mira ishin përdorur janë futur në pozicione më pak të shquara akoma të papikturuara; tërësia e tyre (duke përfshirë edhe ato që tani kanë humbur) ishte me gjasa mbi 300 dhe janë të dukshme duarët e shumë artistëve të ndryshëm.<ref>Spink (2006), fq. 137–139</ref> ===Shpella 17=== Shpella 17 përmban disa nga pikturat e ruajtura më mirë dhe më të njohura të të gjitha shpellave. Ajo përfshinë një panel që tregon për ekspeditën e Princit Simhala në [[Sri Lanka]]. Kjo përfshinë detaje të një mbytjeje anije dhe largimin me shpejtësi nga anija vigane nëpërmjet një kali fluturues. Piktura të tjera të famshme përfshijnë një princeshë duke bërë tualet dhe një princ duke joshur një të dashur me verë.<ref>[http://www.remotetraveler.com/ajanta-caves/ Remote Traveller]</ref> ===Shpellat e tjera=== [[File:AjantaWik.jpg|thumb|296px|Planimetria e shpellave]] Shpella 3 është mjerisht në gjendjen e fillimit të punimeve; sipas Walter M. Spink-ut u fillua menjëherë në fund të periudhës së dytë të punimeve dhe së shpejti u braktis.<ref name="Spink 2006, 8">Spink (2006), fq. 8</ref> Shpellat 5 dhe 6 janë ''vihara'', e dyta në dy kate, që janë punime të mëvonshme nga të cilat vetëm kati i poshtëm i shpellës 6 u përfundua. Kati i sipërm i Shpellës 6 ka shumë skulptura përkushtimore private dhe një faltore të Budës, por që është e pambaruar.<ref name="Spink 2006, 8"/> Shpella 7 ka një façatë madhështore me dy portikë por, ndoshta për shkak të difekteve në shkëmb, që shfaqën probleme në shumë shpella, nuk u realizua asnjëherë shumë në thellësi të shkëmbit dhe konsiston vetëm në dy portikë dhe një dhomë faltoreje me paradhomë, pa holl qendror. Në të gjenden disa kthina.<ref>Spink (2006), fq. 8–9</ref> Shpella 8 ishte e gjatë megjithëse daton nga periudha e parë e ndërtimit, por W. Spink e shikon atë ndoshta si shpellën më të hershme nga periudha e dytë, faltorja e saj është një "rimendim". Statuja mund të ketë qenë e skalitur drejtëpërdrejtë nga shkëmbi, ndërsa tashmë është shkatërruar. Shpella u pikturua, por nga pikturat kanë mbetur vetëm disa gjurmë.<ref>Spink (2006), fq. 9</ref> Shpella 9 është realizuar midis Shpellës 15 dhe 16 gjatë pastrimit të mbeturinave. Është një vihara e vogël me një derë të ngushtë në oborr që ka tre kthina në secilin mur.<ref>{{Cite web|title=Kopje e arkivuar|url=http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Ajanta_Caves_-_Ajanta.pdf|access-date=23 qershor 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063250/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Ajanta_Caves_-_Ajanta.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Impakti në pikturën moderne== Pikturat e Ajantas, ose më saktë stili i përgjithshëm nga i cili ato janë realizuar, ndikuan shumë në [[Tibeti|Tibet]]<ref>[http://buddhism.lib.ntu.edu.twFULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm The Imprint of Ajanta in Tibetan Art, Eva Fernanadez del Campo Barbadillo, Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods, Vol. IX No. I & II (1998)]{{Lidhje e thyer}}</ref> dhe në [[Sri Lanka]].<ref>The Imperial Guptas: Cultural history, Volume 2 of The Imperial Guptas, Parmeshwari Lal Gupta, Vishwavidyalaya Prakashan, 1979, fq. 221]</ref> Rizbulimi i pikturave të lashta të Ajantas i pajisën artistët indianë me shembuj për tu ndjekur nga India e lashtë. Nandalal Bose eksperimentoi me teknikat për të ndjekur stilin e lashtë që i lejoi atij të zhvillonte stilin e tij unik.<ref>Vasudev Sharan Agrawal, Kala aur Sanskriti, 1952, fq. 282-299</ref> Abanindranath Tagore dhe Syed Thajudeen i përdorën gjithasthu pikturat e Ajantas si burim frymëzimi. ==Shiko edhe== * [[Arkitektura shkëmbore e Indisë]] * [[Shpellat Bedse]] * [[Shpellat Kanheri]] * [[Shpellat Karla]] * [[Shpellat Ellora]] * [[Shpellat Barabar]] * [[Shpellat Bhaja]] * [[Shpellat Pandavleni]] * [[Shpellat Elephanta]] * [[Arkitektura Budiste]] == Referime == {{reflist|2}} ==Bibliografia== * M. L. Ahuja: [https://books.google.it/books?id=GQWcAwAAQBAJ&pg=PT51 ''Eminent Indians: Ten Great Artists'']; Rupa Publications India Pvt. Ltd.; 2012, ISBN 81-291-2750-4, 9788129127501. * Madan Gopal: India through the ages; 1990, redaktor K.S. Gautam, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. * "ASI": [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp Archaeological Survey of India] website, with a concise entry on the Caves, kontrolluar më 20 tetor 2012. * Richard S. Cohen: ''Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion Modernity''; Oxford and New York: Routledge; 2006. * Sophie Gordon: [http://eprints.soas.ac.uk/12776/ ''Monumental visions: architectural photography in India, 1840–1901''; e disponueshme në PDF]{{Lidhje e vdekur}}; [[2011]], PhD thesis, SOAS, University of London. * J.C. Harle: ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent''; 2nd edn., 1994, Yale University Press Pelican History of Art, ISBN 0-300-06217-6. * George Michell: ''The Penguin Guide to the Monuments of India; Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu''; 1989, Penguin Books, ISBN 0-14-008144-5. * Rajesh K. Singh: [https://books.google.al/books?id=CxogemPuCgIC&redir_esc=y ''An Introduction to the Ajanta Caves'']; Baroda: Hari Sena Press, 2012, ISBN 978-81-925107-0-5. * Walter M. Spink: [https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave]; Brill, 2006, Leiden, isbn 90-04-15644-5. * Walter M. Spink: [http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture Lecture, Korea May 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618031156/http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture |date=18 qershor 2021 }} (rishikuar në shtator 2008). * Walter M. Spink: [https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC Ajanta: History and Development Volume 4: Painting, Sculpture, Architecture, Year by Year]; Brill, 2009, [[Leiden]], isbn 90-04-14983-X. * Om Dutt Upadhyay: The Art of Ajanta and Sopoćani; Motilal Banarsidas Publisher, 1994, isbn 81-208-0990-4. ==Lidhje të jashtme== *[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/2008-01/india-ancient-art/interactive-map.html National Geographic feature 'Faces of the Divine'] *[http://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List] [[Kategoria:Shpella në Indi]] [[Kategoria:Vende të Trashëgimisë Botërore]] [[Kategoria:Arkeologji]] [[Kategoria:Indi]] [[Kategoria:Budizëm]] e0dg5hqj6l85p8moo8duykpd26lpp9d 0 194932 2978616 2430142 2026-05-08T15:42:30Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 2978616 wikitext text/x-wiki '''Xhuliano Kamberaj''' (lindi më 30 maj 1994) është një çiklist shqiptar pjesë e skuadrës [[Skydive Dubai Pro Cycling Team–Al Ahli Club]].<ref>{{cite web|url=http://www.procyclingstats.com/rider.php?id=171216|title=Xhuliano Kamberaj|publisher=ProCyclingStats|language=en|accessdate=11 mars 2016}}</ref> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lindje 1994]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Çiklistë]] [[Kategoria:Çiklistë shqiptarë]] [[Kategoria:Sportistë nga Berati]] fsbz2wc9imsalscqgyn0xc3osovil23 0 199220 2978599 2634899 2026-05-08T15:16:43Z Mitrovica02 128863 /* Referimet */ 2978599 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Suad Liçi | fullname = Suad Liçi | birth_date = [[24 mars]] [[1974]] | birth_place = [[Shkodër]], [[Shqipëria|Shqipëri]] | position = [[Mesfushori|Mesfushor mbrojtës]] | years1 = 1992-1999 | years2 = 1999-2000 | years3 = 2000-2001 | years4 = 2001-2002 | years5 = 2002-2004 | years6 = 2004-2005 | years7 = 2005-2006 | years8 =2006-2009 | clubs1 = [[KF Vllaznia]] | clubs2 = [[KS Teuta]] | clubs3 = [[KS Luftëtari]] | clubs4 = [[KF Vllaznia]] | clubs5 = [[KF Tirana]] | clubs6 = [[KF Vllaznia]] | clubs7 = [[Baki FK]] | clubs8 =[[KF Vllaznia]]<ref>[http://footballdatabase.eu/listematchs.php?joueur=11130&saison=0&club=0&competition=-2&lieu=0&datedebut=0&datefin=0&type=0 Vllaznia 2006-2009]</ref> | caps1 = 135 | goals1 = 23 | caps2 = 21 | goals2 = 4 | caps3 = 13 | goals3 = 2 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | caps5 = 53 | goals5 = 4 | caps6 = 34 | goals6 = 7 | caps7 = 0 | goals7 = 0 | caps8 = 98 | goals8 = 14 | nationalyears1 = 2000-2005 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]]<ref>[http://footballdatabase.eu/listematchs.php?joueur=11130&saison=0&club=0&competition=0&lieu=International&datedebut=0&datefin=0&type=0 International caps]</ref> | nationalcaps1= 6 | nationalgoals1 = 0 }} '''Suad Liçi''' (lindi më 24 mars 1974) është futbollist shqiptar i cili për herë të fundit ka luajtur në [[KF Vllaznia]] në sezonin 2008-2009 në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]]. Më parë ka luajtur në [[KF Tirana]] dhe [[Baki FK]] në [[Azerbajxhan]]. Në KF Vllaznia, Liçi ka veshur këmishë të kuqe dhe të kaltërt. Në këtë skuadër luajti mbi 290 ndeshje dhe shënoi 46 gola. Në vitet 1997-1998 dhe 2000-2001 fitoi dy tituj në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] dhe dy tituj në [[Superkupa e Shqipërisë|Superkupën e Shqipërisë]]. Në Kategorinë Superiore luajti 377 ndeshje, shënoi 56 gola dhe ka fituar 11 trofe. ==Referimet== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Lici, Suad}} [[Kategoria:Lindje 1974]] [[Kategoria:Futbollist shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollist në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollist në KS Teuta Durrës]] [[Kategoria:Futbollist në KS Luftëtari]] [[Kategoria:Futbollist në KF Tirana]] 2r0pcmz36j3tyu8gv0urwxez4lyehvi 2978600 2978599 2026-05-08T15:17:46Z Mitrovica02 128863 /* Referimet */ 2978600 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Suad Liçi | fullname = Suad Liçi | birth_date = [[24 mars]] [[1974]] | birth_place = [[Shkodër]], [[Shqipëria|Shqipëri]] | position = [[Mesfushori|Mesfushor mbrojtës]] | years1 = 1992-1999 | years2 = 1999-2000 | years3 = 2000-2001 | years4 = 2001-2002 | years5 = 2002-2004 | years6 = 2004-2005 | years7 = 2005-2006 | years8 =2006-2009 | clubs1 = [[KF Vllaznia]] | clubs2 = [[KS Teuta]] | clubs3 = [[KS Luftëtari]] | clubs4 = [[KF Vllaznia]] | clubs5 = [[KF Tirana]] | clubs6 = [[KF Vllaznia]] | clubs7 = [[Baki FK]] | clubs8 =[[KF Vllaznia]]<ref>[http://footballdatabase.eu/listematchs.php?joueur=11130&saison=0&club=0&competition=-2&lieu=0&datedebut=0&datefin=0&type=0 Vllaznia 2006-2009]</ref> | caps1 = 135 | goals1 = 23 | caps2 = 21 | goals2 = 4 | caps3 = 13 | goals3 = 2 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | caps5 = 53 | goals5 = 4 | caps6 = 34 | goals6 = 7 | caps7 = 0 | goals7 = 0 | caps8 = 98 | goals8 = 14 | nationalyears1 = 2000-2005 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]]<ref>[http://footballdatabase.eu/listematchs.php?joueur=11130&saison=0&club=0&competition=0&lieu=International&datedebut=0&datefin=0&type=0 International caps]</ref> | nationalcaps1= 6 | nationalgoals1 = 0 }} '''Suad Liçi''' (lindi më 24 mars 1974) është futbollist shqiptar i cili për herë të fundit ka luajtur në [[KF Vllaznia]] në sezonin 2008-2009 në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]]. Më parë ka luajtur në [[KF Tirana]] dhe [[Baki FK]] në [[Azerbajxhan]]. Në KF Vllaznia, Liçi ka veshur këmishë të kuqe dhe të kaltërt. Në këtë skuadër luajti mbi 290 ndeshje dhe shënoi 46 gola. Në vitet 1997-1998 dhe 2000-2001 fitoi dy tituj në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] dhe dy tituj në [[Superkupa e Shqipërisë|Superkupën e Shqipërisë]]. Në Kategorinë Superiore luajti 377 ndeshje, shënoi 56 gola dhe ka fituar 11 trofe. ==Referimet== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Lici, Suad}} [[Kategoria:Lindje 1974]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Teuta Durrës]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Luftëtari]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] r3iqya0zecwvwneoh38bz4q6y0uv9gu 14 200808 2978751 1682075 2026-05-09T10:58:36Z Mitrovica02 128863 2978751 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Futbollistë sipas skuadrave|R.S.C. Anderlecht]] [[Kategoria:R.S.C. Anderlecht]] buc5rdsnk0mvhrp3f2oe40b85o3fw2w 0 208576 2978674 2972273 2026-05-08T20:27:25Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 2978674 wikitext text/x-wiki [[File:Manikarnika ghat at sunrise July 2007.JPG|thumb|345px|Tempull i Shivës i fundosur në bregun e Gangut]] '''Varanasi''', gjithashtu i njohur si '''Benares''',<ref>[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/36/British_Indian_Empire_1909_Imperial_Gazetteer_of_India.jpg The name that appears on the 1909 version official map of India]</ref> '''Banaras''', ose '''Kashi''', është më i shenjti nga shtatë qytetet e shenjta (''[[Sapta Puri]]'') të [[Hinduizmi]]t dhe [[Xhainizmi]]t, dhe luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e [[Budizmi]]t. Hindutë besojnë se vdekja në Varanasi sjell moksha (çlirimi shpëtimtar).<ref name="6-9Bansal34-5">Sunita Pant Bansal: Hindu Pilgrimage. Teertha; 2008, fq. 6–9, 34–35</ref> Është një nga qytet më të vjetra të banuara në mënyrë të vazhdueshme në botë. Varanasi është gjithashtu i njohur si qyteti i parapëlqyer i perëndisë hindu [[Shiva]].<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9074835/Varanasi Varanasi]</ref><ref>[http://www.academia.edu/8968635/Varanasi_Varanasi_Banaras_Kashi Varanasi]</ref> Varanasi është i famshëm për bujtjen e tempujve të shumtë. Mjaft tempuj në Varanasi kanë rëndësi të madhe fetare dhe historike në Hinduizëm. Këta tempuj janë ngritur në kohë të ndryshme përgjatë historisë së Varanasi. Duke qenë destinacioni më i vlerësuar i pelegrinazhit hindu, Varanasi thuhet se është një muzeum tempujsh. I quajtur gjithashtu edhe qyteti i tempujve, Varanasi vlerësohet se bujt rreth 23,000 tempuj,<ref name="48Bansal49">Sunita Pant Bansal: Hindu Pilgrimage. Teertha; 2008, fq. 48–9</ref> ku më popullorët janë [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] i Shivës; Tempulli Sankat Mochan Hanuman; dhe [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Tempulli i Durgës]], i njohur për majmunët që qëndrojnë në pemët e mëdha në afërsi.<ref name="Varun">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9074835/Varanasi|title=Varanasi|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=11 gusht 2009}}</ref><ref name="temple">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/temple/various_temples.html|title=Important temples of Varanasi|accessdate=2 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre|archive-date=5 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105032502/http://varanasi.nic.in/temple/various_temples.html|url-status=dead}}</ref><ref name="131Cunningham-Sastri140">Cunningham & Sastri; 2002; Ancient Geography of India; fq. 131–140</ref> Për të vizituar këta tempuj në Varanasi vijnë njerëz nga e gjithë [[India]] ashtu si dhe nga vende të tjera, duke i bërë këta tempuj ndër më të vizituarit në [[India|Indi]]. Shumë tempuj të rëndësishëm janë të vendosur nëpër [[Ghatet në Varanasi|ghate]], duke e shtuar vlerën fetare të lumit të shenjtë Gang. Shumica e tempujve nëpër ghate janë të vjetër dhe datojnë nga periudha mesjetare. Sipas legjendave Jyotirlinga e parë e Shivës, kolona e zjarrtë e dritës, këtu e çau tokën përmes dhe ndriçoi në qiell. Kështu [[Varanasi]] u quajt Kashi, "Qyteti i Dritës". Tempuj të tjerë të rëndësishëm në [[Varanasi]] janë [[Tempulli i Ri Vishwanath]], [[Tempulli Kala Bhairava]], Tempulli Mritunjaya, [[Tempulli i Annapurna Devit]] dhe [[Tempulli Vishalakshi]]. Ndërsa Tempulli i Annapurna Devit, në afësi të Tempullit Kashi Vishvanatha, i është kushtuar Annapurnas, hyjneshës së ushqimit,<ref name="temple"/> Tempulli Sankatha pranë Ghatit Scindia i është kushtuar Sankathës, hyjneshës së shërimit. Tempulli Sankatha ka një skulpturë të madhe të një luani dhe një grup prej nëntë tempujsh të vegjël kushtuar nëntë planeteve (navagrahat).<ref name="temple"/> Tempuj të tjerë që vlen të përmenden janë: Tempulli Bharat Mata, kushtuar personifikimit kombëtar të Indisë, i përuruar nga [[Mahatma Gandi]] në vitin 1936, [[Tempulli i Ri Vishwanath]], i vendosur në kampusin e Banares Hindu University dhe Tempulli i Tulsi Manas.<ref name="temple"/> ===Durga dhe format e saj=== [[File:Durga Mandir, Varanasi, Uttar Pradesh, India (2007).jpg|thumb|left|345px|Tempulli Durga Kund i shek. të XVIII, gjithashtu i njohur si "Tempulli i Majmunëve"]] Në Varanasi ndodhen dy tempuj të "Durgës": [[Tempulli i Durgës në Ramnagar|Tempulli i Durgws]] i ndërtuar në shekullin e XVI (data e saktë nuk dihet) dhe [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Durga Kundi]] (në sanskritisht 'kund' do të thotë "pellg ose pishinë") i ndërtuar në shekullin e XVIII. ;Legjenda e hyjneshës Sipas legjendave puranike tregohet se si hyjnesha e mori emrin Durga. I dituri Agastya donte të dinte nga hyjnia Kartikeya sesi hyjnesha e mori emrin. Kartikeya tregoi, se dikur ishte një demon i quajtur Durgasur që kreu lutje intensive për mjaft vite të gjatë dhe arriti fuqi që asnjë njeri nuk mund ta mundëte. Për shkak të kësaj dhe bazuar te arroganca e madhe ai filloi të shqetësonte të gjithë njerëzit fetarë, dhe mori nën kontroll mjaft botë. Ai shkatërroi Gurukulë të ndryshëm (shkolla rezidenciale), Yagya Shala (vende ku kryheshin rituale Yagya/zjarri), burgosi krerë të ndryshëm fetarë si dhe Rishi Patna të ndryshme (gra asketikësh). Lumenjtë filluan të rridhnin në drejtimin e gabuar, të korrat filluan të jepnin lloje të ndryshme prodhimesh. Të gjithë hyjnitë qiellore dhe qeniet njerëzore iu afruan perëndisë Shiva dhe kërkuan të strehoeshin. [[Shiva]] kuptoi fuqitë e Durgasuras, veçanërisht se ky i fundit nuk mund të vritej nga një burr. Ai i sugjeroi Devit ta bënte këtë. Devi dërgoi emisarin e saj, Kalratri, bashkë me disa zonja për të paralajmëruar Durgasurën. Kalratri arriti vendbanimin e Durgasurës dhe ia përcolli mesazhin. Ajo i kërkoi atij që të mos i shqetësonte njerëzit fetarë, të rikthente tokën dhe gjërat e tjera të rrëmbyera dhe të shkonte diku tjetër, ndryshe hyjnesha Devi do ta vriste atë. Me arrogancë të madhe Durgasura i kërkoi luftëtarëve të tij të kapnin Kalratrin dhe ta burgosnin atë. Kur luftëtarët iu afruan asaj, Kalratri nxori një ulërimë që prodhoi topa flake dhe mijëra luftëtarë u vranë. Kjo e nxehu më tepër Durgasurën, që urdhëroi më tepër luftëtarë për të luftuar atë. Kalratri fluturoi menjëherë në qiell, arriti vendbanimin e hyjneshës pranë maleve Vindhyachal dhe i tregoi të gjithë ngjarjen asaj. Shpejt Durgasura arriti në vendin ku qëndronte hyjnesha dhe nisi një betejë të ashpër. Gjatë procesit, Devi lëshoi të gjitha shaktit e saj që morën forma luftëtaresh të ndryshme me fuqi të jashtëzakonshme. Hyjnesha me fuqitë e saj të jashtëzakonshme, e vrau Durgasurën dhe të gjithë ndjekësit e tij. Pati një gëzim të madh në të gjithë botën dhe paqja me lumturinë u rikthyen përsëri. Rrëfenja është përshkruar me hollësi te Kashi Khanda.<ref>{{cite book|author=Vinay|url=https://books.google.al/books?id=5nk6DQAAQBAJ|title=Kashi Khanda|chapter=71|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|year=2016|id=ISBN 81-288-2277-2, 9788128822773|language=en}}</ref> Të gjitha hyjnitë qiellore dhe të tjerët mësuan për këtë dhe e lavdëruan hyjneshën duke recituar Vajra Panchakamin. Hyjnesha u kënaq dhe mori emrin Durga Devi (për shkak të vrasjes së Durgasurës). ====Mandiri i Durgës==== [[File:Durga Temple gate.JPG|thumb|345px|Hyrja kryesore e Mandirit të Durgës]] '''[[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandiri i Durgës]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: दुर्गा मंदिर), i njohur edhe si '''Mandiri Durga Kund''', '''Tempulli i Durgës''' si dhe '''Tempulli i majmunëve''', është një nga tempujt më të njohur në qytetin e [[Varanasi]]t pranw Durga Kundës në zonën e Bhelupurit {{coord|25.288622|N|82.999279|E|display=inline}}. Ky tempull ka rëndësi të madhe fetare për [[Hinduizmi]]n dhe i është kushtuar Maa Durgës. Mandiri i Durgës u ndërtua në shekullin e XVIII nga ''Bengali Maharani'' (mbretëresha e Bengalit).<ref name="Durga Mandir">{{cite web|title=Durga Mandir|publisher=Varanasi.org|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/durga-temple|archive-date=8 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408155840/http://www.varanasi.org.in/durga-temple|url-status=dead}}</ref> [[Arkitektura]] e Mandirit të Durgës është një shtembull i rafinuar i stilit Nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|tempujve hindu]], që është stili tipik i Indisë Veriore. Tempulli, që zakonisht quhet ‘Tempulli i majmunëve’, ka një [[ujëmbledhësit tempullor indianë|depozitë uji]] drejtkëndore të quajtur Durga Kund ("Kund" do të thotë pellg ose pishinë). Tempulli ka kulla shumë katëshe<ref name="route"/><ref name="History"/> dhe është i ngjyrosur në të kuqe okre, që përfaqson ngyrën e kuqe të Durgës. Kundi fillimisht ishte i lidhur me lumin kështu që depozita mbushej automatikisht. Ky kanal më vonë u mbyll, duke e ndërprerë furnizimin me ujë, që tashmë realizohet vetëm nëpërmjet shiut ose kullimit nga tempulli. Çdo vit me rastin e Nag Panchamit, në kund kryhet akti i paraqitjes së [[Vishnu]]t të shtrirë mbi gjarprin mistik të përdredhur që quhet "Shesha".<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Nag-Panchami-celebrated-with-religious-fervour/articleshow/15115776.cms|title=Nag Panchami celebrated with religious fervour|work=The Times of India|date=24 korrik 2012|accessdate=30 korrik 2015}}</ref> Mandiri i Durgës është një nga [[Tempulli hindu|tempujt]] më të ngarkuar në qytet, që qëndron në sektorin jugor të tij mbi një depozitë të madhe drejtkëndore të quajtur Durga Kund. Tempulli ndodhet në rrugën kryesore Sankat Mochan nga Stacioni Hekurudhor për te Banaras Hindu University, 250 metra në veri të [[Tempulli Tulsi Manas|Tempullit të Tulsi Manas]], 700 metra në veri-lindje të Tempullit Sankat Mochan Hanuman dhe 1.3 kilometra në veri të Banaras Hindu University.<ref name="Location Durga">{{cite news|title=Location|publisher=Google Maps|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/place/Durgakund+Temple/@25.288622,82.999279,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x398e31f3e4ffffff:0xe551b4ec8d935cae}}</ref> Literatura puranike e vendos Durga Ji-në (siç quhet aty ajo) në vendin e tanishëm dhe e ka mbajtur këtë vend për shumë shekuj. Ajo thuhet se e mbron Varanasin nga jugu, si një nga hyjneshat e rrepta gardiane (Chandikat) të zonës së shenjtë. Mandiri i Durgës është plotë me majmunë, që e kanë bërë folenë e tyre në [[Shikhara]]n dhe portikët e tempullit, duke përgjuar dhe bezdisur vizitorët. Zanafilla e këtij tempulli shpjegohet te ''adhyaya'' (kapitulli) 23 i ''Devi-Bhagavata Puranas''. Sipas këtij teksti, Kashi Nareshi (mbret i Varanasit) u thirr për një Swayamvar për martesën e vajzës së tij Sashikala. Mbreti më vonë mësoi se princesha kishte rënë në dashuri me princin vanvasi, Sudarshan. Kështu Kashi Nareshi e martoi vajzën e tij fshehtas me princin. Kur mbretërit e tjerë (që ishin të ftuar për Swayamvarin) morën vesh për martesën, ata u zemëruan dhe i shpallën luftë Kashi Nareshit. Sudarshani atëherë iu lut Durgës, që erdhi mbi një luan dhe luftoi për Kashi Nareshin dhe Sudarshanin. Pas luftës, Kashi Nareshi iu lut Durgës që të mbronte Varanasin dhe me këtë besim, u ndërtua ky tempull.<ref name="Durga Mandir"/> Hyjnesha Durga konsiderohet si hyjnesha e Forcës dhe Fuqisë që qeverisë të gjithë botën. Besohet se statuja ekzistuese e hyjneshës nuk është bërë nga ndonjë njeri, por është shfaqur vetëvetiu (svayambhu) në tempull.<ref name="History">{{cite news|title=History|publisher=Eastern UP Tourism|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.easternuptourism.com/Durga-Temple.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402234040/http://www.easternuptourism.com/Durga-Temple.jsp|archive-date=2 prill 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Durga Temple">{{cite news|title=Durga Temple|publisher=Varanasi City website|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasicity.com/temples/durga-temple.html}}</ref> =====Legjenda===== Dikur, mbreti i [[Ayodhya]]s, Dhriva Sandhi kishte dy gra të njohura si Manorama dhe Lilavathi. Ai kishte dy djem të quajtur Sudarsana (nga Manorama) dhe Satrijith (nga Lilavathi). Të dy djemtë po edukoheshin shumë mirë. Një ditë, mbreti Dhriva Sandhi shkoi në gjueti dhe u vra nga një luan. Ministri i mbretit kishte vendosur ta pasonte Sudarsana në fron, por gruaja tjetër e mbretit e kundërshtoi atë. Yathajithi (babai i Lilavathit) për një pla për të vrarë Sudarsanan dhe Manorama ishte friksuar. Ajo iku nga mbretëria me djalin e saj dhe shkoi te shenjti Bharadwaja në Trikutaadri në mënyrë që të shpëtonte fëmijën e saj. Një herë, Sudarsana po luante me shokët e tij dhe dëgjoi fjalën Kleeba (që do të thotë impotent). Pas disa ditësh ai e harroi fjalën e saktë dhe thoshte gjithmonë Kleem. Shenjti e kishte edukuar atë të adhuronte Vaishnavin (hyjnesha e adhuruar nga Kama Beejakshara). Ai filloi të adhuronte hyjneshën Vaishnavi dhe njëherë Ajo iu shfaq atij. Ajo ishte e lumtur me të dhe i dha bekimin shpirtëror dhe shigjetat për të fituar gjithmonë në fushën e betejës. Sasikala (vajza e mbretit të Kashit, Subahu) kishte rënë në dashuri me Sudarsanan, pasi kishte dëgjuar për të. Një natë, Mata Vaishnavi i erdhi në ëndërr dhe i tha asaj të martohej me Sudarsanan. Sudarsana shkoi te Swayamvara i Sasikalas me nënën e tij. Satrijithi ishte gjithashtu në Swayamvara me gjyshin; Yathajithi. Ai shpalli dhe e paralajmëroi Sasikalan se ajo duhet të zgjidhte Satrijithi si burrin e saj ndryshe ai do ti vriste të dy. Babai i Sasikalas ishte shumë i friksuar dhe u përpoq të binte dakord me vajzën ta martonte me Satrijithin. Por ajo nuk pranoi dhe i tha babait të saj se Mata Vaishnavi do ti mbronte ata. Subahu e martoi vajzën e tij me Sudarsanan atë natë. Duke e dëgjuar këtë, Yathajithi erdhi me ushtrinë e tij në kufirin e Kashit për të luftuar me Sudarsanan. Kur beteja e ashpër midis tyre kishte filluar, Hyjnesha Durga u bë e padukshme përballë tyre dhe i vrau të dy (Yathajithin dhe Satrijithin). E gjithë ushtria u friksua dhe ia mbathi nga fushë-beteja. Në këtë mënyrë Sudarsana e fitoi betejën. Duke e ditur këtë, Subahu u bë gjithashtu ndjekës i hyjneshës Vaishnavi dhe e adhuroi atë shumë. Hyjnesha Vaishnavi u kënaq me këtë dhe e pyeti atë për të marr një bekim nga ajo. Subahu iu lut asaj të qëndronte në Kashi dhe ti mbronte ata. Hyjnesha Vaishnavi pranoi dhe qëndroi në bregun e Durga Kundas, ku Subahu ndërtoi një tempull. Pas fitores, Sudarsana shkoi në [[Ayodhya]] dhe filloi të sundonte atje. Sipas legjendës hyjnesha Durga, pas vrasjes së demonit, u tregoi njerëzve se besimtarët duhet të recitonin Vajra Panchakamin që do ti ndihmonte ata në tejkalimin e çdo lloj vështirësie. Gjatë Asthamit dhe Chaturdasit, veçanërisht nëse me këto ditë kombinohet e marta, besimtarët duhet të adhurojnë Durga Devin në Varanasi. Hyjnesha do ti bekoi besimtarët me pastërtinë e mendimeve dhe veprave. Besimtarët duhet të kryejnë lloje të ndryshme puxhash për të kënaqur Durga Devin. Gjatë festave të Sharad Navaratrit dhe Vasanth Navaratrit, besimtarët duhet të kryejnë Yatran e Durga Devit. Gjatë Navratrit, besimtarët duhet të kryejnë banjë te Durga Kundi dhe të adhurojnë Durga Devi. Me këto veprime, besimtarët do të pastronin të gjitha mëkatet e grumbulluara gjatë gjithë jetës. Kashi Khanda përmend se besimtarët duhet të ofrojnë Bali (flijim kafshësh). Kohë më parë thuhet se Bali ofrohej dhe se pranë tempullit gjendej një vend për atë qëllim. Por në ditët e sotme Bali është i ndaluar nga qeveria. Beimtarët e adhurojnë Durga Devin gjatë Navratrit që bie në shtator-tetor dhe kjo hyjneshë është konsideruar si Kooshamanda Devi. Megjithëse është një praktikë një hyjneshë duke filluar nga dita e parë, ka një dyndje të besimtarëve në të gjitha ditët e të dy navratrëve. Besohet se Durga Mata e mbron Varanasin gjithmonë nga problemet. Në hinduizëm besohet se Mata Durga është mishërimi i Shaktit, që do të thotë fuqia femërore. Mata Durga vishet me të kuqe dhe kalëron mbi një luan dhe është tërësisht e armatosur me tridentin e Shivës, diskun e Vishnut, shpatë etj. Tempulli është i hapur nga ora 04.00 e mëngjesit deri në orën 01.00 të drekës dhe nga ora 03.00 e drekës deri në orën 11.00 të darkës. Ky është një nga tempujt e mirëmbajtur me idhujt e hyjneshave Lakshmi, Saraswati dhe Kali të pranishme në kompleks. ====Tempulli i Durgës në Ramnagar==== [[File:Sumeri Temple, Ramnagar, opposite Benares.jpg|thumb|327px|Foto e viteve 1860 e Tempullit të Durgës në Ramnagar nga Samuel Bourne]] '''[[Tempulli i Durgës në Ramnagar|Tempulli i Durgës]]''' (në gjuhën marathi: दुर्गा मंदिर) është i vendosur në Ramnagar të Varanasit në koordinatat {{coord|25.2819349|N|83.0405957|E|display=inline}}.<ref>http://varanasi.nic.in/history/ramnagar.html</ref> Mendohet se ai është ndërtuar 500 vjet më parë, dhe tashmë është nën kontrollin e familjes mbretërore të Varanasit. Ky tempull i është kushtuar perëndeshës hindu Durga. Tempulli ka një pellg të ndërtuar me gurë pranë tij. Tempulli i Durgës vlerësohet për punimet e mrekullueshme të gurit, që janë një shembull mjeshtëror i artit të punimit të gurit në Indinë Veriore. Përveç këtij tempulli brenda qytetit të Varanasit ndodhet një tempull tjetër i Durgës, [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandiri i Durgës]], i ndërtuar në shekullin e XVIII pranë një ujëmbledhësi të njohur si ''Durga Kund''.<ref>{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/temple/temple.htm|title=Temples of Varnasi|publisher=Varanasi Official website|language=en}}</ref> [[File:Front corner of old Durga Temple of Banaras.jpg|thumb|left|358px|[[Shikhara]] e Tempullit të Durgës në Ramnagar]] Tempulli është bazuar mbi një planimetri n ë formë katrore dhe gjendet n ë një kampus po ashtu katror. Ndërtesa kryesore e tempullit është ndërtuar mbi një platformë katrore. Forma e ndërtesës është gjithashtu katrore. Tempulli përmban dhoma, që përdoren për nevojat e stafit të tempullit dhe ndonjëherë për Yajna. Kampusi i tempullit është një zonë e gjelbër me pemë dhe bimë. Në këtë kampus vizitorët mund të ecin përreth ndërtesës së tempullit kryesor. Kjo ecje është një ritual i zakonshëm në [[Hinduizmi|hinduizëm]]. Tempulli ka një pellg të stërmadh katror ([[ujëmbledhësit tempullor indianë|Pushkarni]]) përballë tij. Pellgu është i pajisur me shkallë guri në të gjitha anët dhe kulla vëzhgimi në çdo kënd. Në një anë të këtij pellgu ndodhet një tendë prej guri. Punimet në gurë në muret e tempullit vënë gjithashtu në dukje format e tij katrore. Muret e tempullit kanë dizajne në formën e blloqeve katrore dhe shkrime zbukuruese. ====Tempulli Vindhyavasini==== Tempulli i Vindhya Devit, i njohur me emrin Vindhya Vasini gjendet pranë Tempullit Sankatha Devi. Për të shkuar në këtë tempull mund të lundrohet deri te Ghati Ganga Mahala dhe të ngjiten shkallët. Tempulli Vindhyavasini gjendet në koordinatat {{coord|25|18.738|N|83|00.938|E|display=inline}} pranë Ghatit Sankatha dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.015 hektarësh. ;Përshkrimi dhe historia Duke ardhur nga rrugica që lidh Ghatin Sankatha pranë këndit të Tempullit Sankatha Devi është Tempulli Vindhyavasini, një shfaqje hapsinore e hyjneshës së Malit Vindhya (Vindhya-Vasini), vendi origjinal i cili ndodhet 78 km. në jug-perëndim të qytetit të Varanasit. Pas një ecje të gjatë në rrugicë majtas, arrihet në kompleksin e Siddheshvari Devit. Kashi Khanda thotë se duke jetuar këtu për gjashtë muaj mund të fitosh fuqi të mëdha shpërtërore.<ref>{{cite book|author=Vinay|editor=S. N. Khandelwal|title=स्कन्द महापुराणम्|script-title=Skanda Purana|chapter=संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद: Kashi Khanda|volume=IV|year=2014|publisher=Choëkhamba Sanskrit Series Office|language=sa|ISBN=9788170804475|pages=71.105}}</ref> Vindhyavasini është një tërheqje e rëndësishme përreth Varanasit. Vindhyavasini është një nga Shaktipeethat më të rëndësishme. Përveç rëndësisë së tij mitologjike, Vindhyachali është i njohur edhe për mjediset e tij të bukura. Pas ngjitjes së 48 shkallëve për te Sita Kundi, rruga të con te një tjetër kodër, ku gjendet Tempulli Ashtabhuja. Pranë Tempullit Ashtabhuja, ndodhet një tjetër tempull shpellor me një rrugicë të ngushtë. Tavani i shpellës është aq i ulët sa duhet të përkulesh për ti hedhur një vështrim idhullit të hyjneshës Kali, që gjendet aty. Përkrah këtyre tempujve, tempuj të tjerë ndodhen në Vindhyachal. Ndodhen gjithashtu Brahmakundi dhe Agastyakundi, ujërat e të cilëve janë shumë të shenjtë dhe besohet se larja në këta ujëra mund të çliroi nga mëkatet. Përkrahë tyre ndodhen gjithashtu një ashram i Anandamayee Ma-së. Legjendat tregojnë se në periudhën mitike hyjnesha Durga po qëndronte në Malin Vindhyan, prej nga e ka marrë emrin Vindhyavasini. Kashi Khand përmend hyjnesha të ndryshme të fuqishme në Varanasi që duhet të adhurohen.<ref>{{cite book|author=Vinay|url=https://books.google.al/books?id=5nk6DQAAQBAJ|title=Kashi Khanda|chapter=70|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|year=2016|id=ISBN 81-288-2277-2, 9788128822773|language=en}}</ref> Midis hyjnesha, Kashi Khanda përmend Vindhya Devin, që është një hyjneshë mjaft e fuqishme. Besohet se hyjnesha Durga e ka vendosur veten e saj aty pasi vrau demonin mbret Mahishasura. Këtu, hyjnesha Durga është e njohur edhe me emrin Vindhyachali. Në vitet pasi hyjnesha kishte vrarë edhe Shumbhan dhe Nishumbhan. Sitakundi është një nga vendet më të rëndësishme të Vindhyachalit. Thuhet se kur Sri Rama, Sita dhe Lakshmana po ktheheshin në shtëpi pas mërgimit, Sita në këtë vend u bë shumë i etur. Meqë uji nuk ishte i gjendshëm lehtësisht, Lakshmana qëlloi me një shigjetë dhe menjëherë buroi ujë. Në kujtim të Ramës, Sitës dhe Lakshmanës si dhe hyjneshës Durga u ndërtua një tempull. Njerëzit mund ta shuajnë etjen e tyre te Sita kundi. Festimi i përvitshëm zhvillohet në natën e 3-të të dyjavshit të Bhadrapadas (gusht-shtator) që është e njohur si ditëlindja e saj. Ky është një nga tempujt popullorë mes besimtarëve të Varanasit, veçanërisht për ritualin tonsurës (mundana, rruajtja e kokës) së fëmijëve. Tempulli është i hapur nga ora 06.00 e mëngjesit deri në orën 10.00 të darkës. ====Tempulli Sankatha Devi==== '''Tempulli Sankatha Devi''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: संकटा देवी मंदिर, gjithashtu i njohur si '''Mandiri Sankata Mata''' ose thjeshtë '''Mandiri Sankata'''; shpesh i thirrur me parashtesën '''Sri''') është i një nga tempujt më të fuqishëm dhe popullor në Varanasi, i vendosur sipër Ghatit Scindia, në labirintin e rrugicave të qytetit, kushtuar "Hyjneshës së Shërmimit", Sankatha Devi. Ky tempull ka rëndësi të madhe fetare në Hinduizëm. Ai u ndërtua në shekullin e XVIII nga mbreti i Barodas në stilin Nagara të [[Arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës hinduiste]] bashkë me Ghatin Sankatha. Tempulli konsiderohet si tempulli i vetëm në Indi kushtuar Sankatha Devit.<ref name="Sankata Ghat history">{{cite web|title=Sankata Ghat history|publisher=Superb India Tours|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.superbindiatours.com/UP/varanasi-tourism/sankata-ghat.html|archive-date=25 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525105918/http://www.superbindiatours.com/UP/varanasi-tourism/sankata-ghat.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Sankata Devi">{{cite web|title=Sankata Devi|publisher=Om Jai|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.omjai.org/Sankata%20Devi%20Namashtakam|archive-date=25 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525102958/http://www.omjai.org/Sankata%20Devi%20Namashtakam|url-status=dead}}</ref><ref name="Religious significance">{{cite web|title=Religious significance|publisher=Karm Jyotish|accessdate=1 maj 2015|url=http://karmjyotish.blogspot.in/2011/01/mystical-encounter-with-shree-sankata.html}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref name="Coordinates Sankatha">{{cite web|title=Coordinates|publisher=latlong.net|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.latlong.net/|archive-date=7 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151635/http://www.latlong.net/|url-status=dead}}</ref><ref name="Elevation Sankatha">{{cite web|title=Elevation|publisher=daftlogic.com|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.daftlogic.com/sandbox-google-maps-find-altitude.htm}}</ref> Në vitin 1825, Ghati u bë me shkallë puka nga e veja e Brahmin Pandit.<ref name="Sankata Ghat history"/> Tempulli Sankatha Devi gjendet në koordinatat {{coord|25.312687|N|83.015277|E|display=inline}} rreth 6 km nga stacioni hekurudhor i Varanasi dhe rreth 3 km nga Banaras Hindu University. Brenda territorit të tij ndodhet një statujë e stërmadhe luani. Pranë këtij tempulli ndodhen gjithashtu nëntë tempujt e nëntë planeteve (nava grahat) ku gjenden edhe statujat e këtyre nëntë hyjnive planetorare. Tempulli Sankata Devi gjendet në afërsi të dy Shaktipithave të fuqishme, Panch Mudra Peethas (Tempulli Atma Veereshwar) dhe Siddh Peetha (Tempulli Siddheshwari). Sankatha Mata është një idhull me katër krahë që përbën hyjninë kryesore të tempullit. Idhulli i saj është i veshur me argjend. Ai është rreth 1.5 metra i lartë dhe konsiderohet si i vetë-krijuar. Në të dy anët e Sankatha Matas, ndodhen idhujt e Hanumanit dhe Bhairavës. Pranë tyre ndodhet një Shiva lingam i madh si dhe një pemë e madh banyani, që duket sikur mbron idhujt e Ganeshës dhe Hanumanit. Sankata Devi do të thotë "Hyjnesha e Rreziqeve", ku "Sankata" rrjedh nga fjala sanskrite "sankat" (संकट) që do të thotë '''rrezik'''. Hyjnesha Sankata Devi ishte fillimisht një matrikë. Sankata Devi besohet se ka dhjetë duar dhe fuqinë për të mbrojtur bashkëshortët e largët dhe për të siguruar rikthimin e tyre të sigurt. Pasi besohet se ajo i largon të gjithë rreziqet për adhuruesit e saj, këta të fundit e njohin si një Matrika ose nënë kujdesuese. Sipas tregimeve puranike ajo është e njohur si Vikat Matrika që do të thotë Nëna e Ashpër. Besimtarët i luten asaj me besimin për të shmangur çdo rrezik në jetë ose për të lehtësuar problemet e pranishme. Besohet gjithashtu se gjatë mërgimit të tyre pandavët i bënë homazhe Sankata Devit.<ref name="Sankata Ghat history"/><ref name="Sankata Devi"/><ref name="Religious significance"/><ref name="Religious importance">{{cite web|title=Religious importance|publisher=Temple Travel|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.templetravel.net/2013/04/sankatha-temple-in-varanasi-uttar.html|archive-date=5 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405202456/http://www.templetravel.net/2013/04/sankatha-temple-in-varanasi-uttar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Pandavas paid homage">{{cite web|title=Pandavas paid homage|publisher=Eastern UP Tourism|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.easternuptourism.com/Sankatha-Temple.jsp|archive-date=25 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525104905/http://www.easternuptourism.com/Sankatha-Temple.jsp|url-status=dead}}</ref> Teksti fetar puranik i Kashi Khandas tregon për Durga Devi Yatran gjatë Navratrit, ku besimtarët inkurajohen të adhurojnë Durga Devin në të nëntë ditët e Navratrit, ndërsa në ditën e 8-të të adhurojnë Sankata Devin. Dita e 8-të e Navratras i është kushtuar Mata Sankatha Devit dhe ajo është motra më e vogël e Mata Vaisno Devit. Besohet se Mata Sankatha i bekon adhuruesit e saj me begati dhe duke sjellë energji në trupin e tyre. Tempulli Sankatha Devi e zhvillon festën e tij në ditën e 8-të të Navratras (shtator-tetor). Tempulli hapet në orën 4 të mëngjesit dhe mbyllet në 11 të natës. Ritualet aarti kryehen në orën 4:30 të mëngjesit, ritualet bhog kryehen në orën 2:30 të drekës, ritualet shringar kryhen në orën 11 paradites, ndërsa ritulet shayan kryehen në orën 11 të darkës. Tempulli Sankatha Devi hapet të gjitha ditët e javës, por e premtja është një ditë e veçantë e tempullit kur kryhen puxha të veçanta nga gratë. ===Parvati dhe format e saj=== ====Tempulli i Annapurna Devit==== [[File:Annapurna devi.jpg|thumb|309px|Annapurna duke i dhënë ushqim Shivës]] '''[[Tempulli i Annapurna Devit]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: अन्नपूर्णा देवी मंदिर; në gjuhën tamile: அன்னபூர்ணா தேவி மந்திர்; në gjuhën marathi: अन्नपूर्णा देवी मंदिर dhe në gjuhën bengaleze: অন্নপূর্ণা দেবী মন্দির. I njohur edhe si '''Mandiri i Annapurna Matas''' dhe '''Mandiri i Annapurnas'''), është një nga tempujt më të famshëm në qytetin Varanasit. Ky tempull ka rëndësi të madhe fetare në hinduizëm dhe i është kushtuar hyjneshës Annapurna Devi. Annapurna Devi është një hyjneshë e ushqimit (anna do të thotë ushqim, ndërsa purna i plotë ose tërësor) dhe një formë (avatar) e hyjneshës [[Parvati]] dhe është e njohur edhe si Kashipuraadeeshwari ("Mbretëresha e Kashit"). Tempulli i Annapurnas u ndërtua në shekullin e XVIII nga Maratha Peshwa Baji Rao.<ref name="Annapurna Devi Mandir">{{cite web|title=Annapurna Devi Mandir|publisher=Varanasi.org|accessdate=1 qershor 2015|url=http://www.varanasi.org.in/annapurna-temple-varanasi|archive-date=30 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030201733/http://www.varanasi.org.in/annapurna-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Bhavani Devi">{{cite web|title=Bhavani Devi|publisher=Varanasi Temples|accessdate=1 qershor 2015|url=http://varanasi-temples.com/category/devi-temples/annapurna-devi/}}</ref><ref name="Annapurna Temple in Varanasi">{{cite web|title=Annapurna Temple in Varanasi|publisher=Temple Travel|accessdate=1 qershor 2015|url=http://www.templetravel.net/2013/04/annapurna-temple-in-varanasi-uttar.html|archive-date=6 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406041844/http://www.templetravel.net/2013/04/annapurna-temple-in-varanasi-uttar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Annapurna Temple, Varanasi">{{cite web|title=Annapurna Temple, Varanasi|publisher=My Temples India|accessdate=1 qershor 2015|url=http://mytemplesindia.com/hindu-temple-uttarpradesh/annapurna-temple-varanasi-kashi/}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> ===== Historia dhe legjendat===== Gjatë shekujve të VII-IX Bhavani ishte hyjnesha kryesore dhe qendra e saj ishte një nga vendet më të rëndësishme të adhurimit. Ajo përshkruhej si energjia e lëngshme e hyjnisë mbrojtëse Vishvanatha te Kashi Khanda, një tekst i shekullit të XIV-XV.<ref>{{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=स्कन्द महापुराणम्|script-title=Skanda Purana|chapter=संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद: Kashi Khanda|date=1991–1998|publisher=Sampurnananda Sanskrit Vishvavidyalaya|location=Varanasi|origyear=shek. i XII-XIV|language=sa|pages=132, vargu 61.130}}</ref> Ajo është lavdëruar si Maha Gauri. Sipas një tjetër përshkrimi te Kashi Rahasya,<ref>{{cite book|script-title=Brahmavaivarta Purana|title=ब्रह्मवैवर्त पुराण|chapter=Kāshi Rahasya|year=1957|publisher=Gurumandala Granthamalaya|pages=vargjet 16.10; dhe 20.102|location=Kalkuta|origyear=shek. XVI}}</ref> ajo përfaqëson edhe Annapurnan. Tristhalisetu (1585) e lavdëron Annapurnan dhe Bhavanin si e njëjta hyjneshë. Nga përshkrimi puranik është e qartë se Annapura ishte shumë popullore dhe adhurohej me emra të ndryshëm. Në vijim të pushtimit mogul, me urdhër të perandorit mogul Aurangazeb u shkatërrua edhe ky tempull si shumë të tjerë. Tempulli i tanishëm i Annapurnas (“Hyjnesha e bollëkut të ushqimit”) u ndërtua në vitin 1729 nga Balaji Bajirao Peshva.<ref name="Annapurna Temple in Varanasi"/> Statuja e tanishme e Annapurnas brenda shenjtërores është e re, e vendosur dhe shenjtëruar në janarin e viti 1977 në një seri ritualesh prana-pratishta, “frymë-përçuese”, të drejtuara nga Shankaracharya i [[Shringeri]]t. Shkrimtari i famshëm Raja Rao ka shkruar vargje lutëse për të. Sipas legjendave puranike, Mahagauri është forma e tetë e hyjneshës [[Durga]] dhe ajo është me ngjyrë të bardhë dhe shumë e bukur. (Maha,महा = e madhe, tepër; Gauri गौरी = e bardhë). Ajo mban veshje të bardha dhe kalëron një dem po ashtu të bardhë.<ref name="Mahagauri">{{cite web|title=Mahagauri|publisher=Mahagauri.com|accessdate=1 korrik 2015|url=http://www.mahagauri.com/|archive-date=30 dhjetor 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051230150249/http://www.mahagauri.com/|url-status=dead}}</ref> Sipas [[mitologjia hindu|mitologjisë hindu]], ka dy legjenda popullore të lidhura me origjinën e këtij tempulli. ;Mahagauri humbet ''Gauri Rupan'' e saj Sipas një legjende, njëherë Mata Parvati i mbylli të tre sytë (Dielli, Hëna dhe Zjarri) e perëndisë [[Shiva]]. Për shkak të kësaj, e gjithë bota y zhyt në errësirë për shkak të ''shpërbërjes'' (pralaya) që u përhap. Mata Parvati humbi gjithashtu ''Gauri Rupan'' (ngjyrën e bardhë) e saj dhe i kërkoi Shivës ndihmë në rifitimin e ''Gauri Rupas''. Asaj Shiva i kërkoi të dhuronte ushqim (''anna'') në Varanasi. Kështu ajo mori formën e Annapurna Devi ''Rupas'' me një enë të artë dhe garuzhden bëri ''anna daan'' në Varanasi dhe kështu Mata Parvati e rifitoi përsëri ''Gauri Rupan''. ;Maya (iluzioni) Sipas një tjetër legjende, njëherë Mata Parvati (që është gjithashtu hyjnesha e ushqimit) u inatos shumë kur Shiva i tregoi asaj se e gjithë bota (duke përfshirë ushqimin) është '''''maya''''' (iluzion). Në mënyrë që ti tregonte rëndësinë e ushqimit Shivës, ajo bëri që i gjithë ushqimi në tokë të zhdukej. E gjithë bota filloi të vuante nga uria dhe pastaj bëri një kuzhinë për adhuruesit e saj në Varanasi. Shiva vetë në fund shkoi te Mata Parvati dhe i tha asaj se e kuptonte se bota lëndore nuk mund të mënjanohej kurr si iluzion. Mata Parvati u bë e lumtur, i dha ushqim me duart e saj Shivës ===== Përshkrimi dhe domethënia===== Tempulli i Annapurna Devit është i vendosur në zonën e Visheshwarganjit në [[Varanasi]] në një lartësi prej 80.985 metrash<ref name="Elevation Annapurna">{{cite web|title=Elevation|publisher=Elevation finder|accessdate=1 qershor 2015|url=http://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm}}</ref>Ai ndodhet në Annapurna Gali, në Jnanavapi në koordinatat {{coord|25|18.634|N|83|00.576|E|display=inline}} dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.02 hektarësh. Ai është i vendosur në rrugën Dashashwamedh, Vishvanath Gali. Ai gjendet 15 metra në veri-perëndim të [[Tempulli Kashi Vishvanath|Tempullit të famshëm Kashi Vishvanath]], 350 metra në perëndim të Ghatit Manikarnika, 5 kilometra në jug-lindje të stacionit hekurudhor të Varanasit dhe 4.5 kilometra në veri-lindje të Banaras Hindu University.<ref name="Location Annapurna">{{cite web|title=Location|publisher=Google Maps|accessdate=1 korrik 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/}}</ref> Tempulli është ndërtuar në stilin Nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|Arkitekturës hindu]] dhe ka shenjtërore me verandë të madhe me kolona, që bujt imazhe të hyjneshës. Ai bujt dy idhuj të hyjneshës Annapurna Devi; njëri i bërë prej ari dhe tjetri prej tunxhi. Idhulli prej tunxhi përdoret për darshana (ritual adhurimi hindu) të përditshme, ndërsa idhulli prej ari përdoret vetë një herë në vit për darshana; ditën përpara divalit (dita e Annakutës).<ref name="Annapurna Temple in Varanasi"/> Vetë Tempulli qëndron në oborrin e kompleksit, një shenjtërore e vogël me një verandë të madhe me kolona. Brenda tempullit ndodhen idhujt e Mahagaurit (Hyjnesha e Madhe e Bardhë), Ganeshës, Gauri Shankaras dhe Hanumanit. Tempulli ka një kullë me një kube, të skalitur dhe zbukurar në [[arkitektura e tempujve hindu|stilin hindu]]. Annapurna është e njohur si forca femërore e Bhavas, “Qenies”, një nga emrat e Shivës. Ajo është quajtur “Nëna e Tre Botëve”, që atyre që vijnë te ajo, u premton çfarë vetëm një nënë mund të japi, ushqim natyror falas. Mata Parvati ka emra të ndryshëm që adhurohen nga adhuruesit e saj në botë. Annapurna Shatanama Stotram-i ka 108 emra dhe Annapurna Sahasranam-i paraqet njëmijë emra të Annapurna Matas. Besimtarët duhet ta adhurojnë këtë hyjneshë me ofrimin e teshave, gurëve të çmuar, luleve, temjanit, kandilëve etj.. Kashi Khanda, tekst puranik i shekullit të XIV-XV, pohon se besimtarët duhet të rrotullohen 108 herë rreth Bhavanit (Annapurnas) në muajin e Chaitras, Shukla Paksha Ashtami. Kjo konsiderohet e barasvlefshme me rrotullimin ritual rreth të gjithë maleve, deteve, ashramëve hyjnorë dhe të gjithë ishujve. Ata duhet të rrotullohen në mënyrë rituale tetë herë në ditë duke adhuruar Annapurnan. Darshana e Annapoornas shoqëron gjithmonë atë të Shiva Vishvanathit. Besimtarët e adhurojnë këtë hyjneshë si një formë të Durgës në Nav Durga Yatra gjatë Navratrit që bie në shtator-tetor. Festa e madhe e lidhur me hyjneshën lidhet me prodhimin e drithit (anna). Festa Annakuta (“Mali i Ushqimit”) zhvillohet gjatë ditës së parë të dyjavëshit hënor të muajit të vjeshtës Karttika (tetor-nëntor). Tempulli i Annapurnas vizitohet nga një masë e madhe pelegrinësh me rastin e Festës së Annakutit. Festa e Annakutit zhvillohet në Indi çdo vit pas divalit. Gjatë Annakit shpërndahen monedha për të gjithë adhuruesit. Besohet se kushdo që do të adhuroi këtë monedhë, do të bekohet nga Annapurna Mata me begati dhe sukses. Gjatë festës së dytë në Margashirsha (nëntor-dhjetor), Annapurna dekorohet me lastarë të gjelbër orizi dhe kjo jepet si ushqim i bekuar. Çdo vit nga Dhantera, Triyodashi përpara Deepavali Amavasyas një ditë pas Amavasyas (në tërësi katër ditë), idhulli i artë i Annapurnas vendoset në katin e sipërm të Tempullit të Annapurnas për darshana (adhurim ritual) nga besimtarët. Besimtarët nga India e Jugut përgjithësisht kombinojnë Deepavali Darshanin për idhullin e artë të Annapurnas, Ganga Snaan-in dhe Vishvanath Darshanin. Tempulli i Annapurnas është i hapur nga ora 4:00 e mëngjesit deri në orën 11:30 të paradites dhe nga ora 7:00 mbasdite deri në orën 11:00 të natës. Në tempullin e Mata Annapurnas, në mesditë ofrohet ushqim si një ‘Prasad’ për të gjithë të moshuarit, të pamundurit dhe adhuruesit e saj në mënyrë të përditshme. Rituali i aartit kryehet në orën 4.00 të mëngjesit. ====Tempulli Lalita Gauri==== [[File:LALITA DEVI.jpg|thumb|345px|Idhulli në Tempullin Lalita Gauri]] '''Tempulli Lalita Gauri''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: ललिता गौरी मंदिर), i njohur edhe si '''Mandiri Lalita Mata''', është një nga tempujt më të rëndësishëm të Varanasit.<ref name="Nine forms of Goddess Gauri">{{cite news|title=Nine forms of Goddess Gauri|publisher=Shri Kashi darshan|accessdate=1 shtator 2015|url=http://www.shrikashidarshan.org/packages/kashi-darshan/nav-durga-nav-gauri-darshan-yatra.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122174443/http://www.shrikashidarshan.org/packages/kashi-darshan/nav-durga-nav-gauri-darshan-yatra.html|archive-date=22 janar 2020|url-status=dead}}</ref><ref name="Lalita Mandir">{{cite news|title=Lalita Mandir|publisher=Kashiyana.com|accessdate=1 shtator 2015|url=http://www.kashiyana.com/m/pages/rghat.aspx?id1=20141203183311&id=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925155542/http://www.kashiyana.com/m/pages/rghat.aspx?id1=20141203183311&id=0|archive-date=25 shtator 2015|url-status=dead}}</ref> Ky tempull ka rëndësi në Hinduizëm dhe i është kushtuar hyjneshës Lalita Gauri (një formë ose avatar i hyjneshës Parvati).<ref name="Ghat of Goddess">{{cite news|title=Ghat of Goddess|newspaper=The Times of India|accessdate=1 shtator 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/This-ghat-of-Goddess-Lalita-is-in-a-shambles/articleshow/13415603.cms}}</ref> Tempulli u ndërtua në fillim të shekullit të XIX midis viteve 1800-1804 nga Rana Bahadur Shah-u në stilin Nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës së tempujve hindu]]. Tempulli Lalita Gauri është i vendosur në Ghatin Lalita në lartësinë 73.941 m mbi nivelin e detit, 5 kilometra në jug-lindje të Stacionit të Nyjes Hekurudhore të Varanasit dhe 300 metra në lindje të Tempullit Kashi Vishvanath, në koordinatat {{coord|25.310013|N|83.013276|E|display=inline}}. Ghati Lalita është emërtuar sipas këtij tempulli.<ref name="Ghats of Varanasi">{{cite news|title=Ghats of Varanasi|publisher=Shri Kashi darshan|accessdate=1 shtator 2015|url=http://www.shrikashidarshan.org/about-varanasi/ghats-of-kashi/2/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925151417/http://www.shrikashidarshan.org/about-varanasi/ghats-of-kashi/2/|archive-date=25 shtator 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Devi temples">{{cite news|title=Devi temples|publisher=Varanasi temples website|accessdate=1 shtator 2015|url=http://varanasi-temples.com/category/devi-temples/page/2/}}</ref><ref name="Devotees throng Lalita Gauri Temple">{{cite news|title=Devotees throng Lalita Gauri Temple|newspaper=The Times of India|accessdate=1 shtator 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Devotees-throng-Lalita-Gauri-Temple/articleshow/12446197.cms}}</ref> ;Historia Mbreti i Nepalit, Rana Bahadur Shah gjatë ekzilit, në vitet 1800 deri në 1804, u strehua në Varanasi dhe u vetë-titullua si "Swami Nirgunanda". Gjatë ekzilit të tij, ai vendosi të ndërtoi një ghat për të bujtur kopjen e Tempullit Pashupatinath në Varanasi. Vendi i zgjedhur ishte Ghati Lalita, që u emërtua sipas Tempullit Lalita Gauri. Shah-u bashkë me ghatin ndërtoi edhe një Tempull Nepalez.<ref name="Nepali Gauri">{{cite web|title=Nepali Mandir|publisher=ixigo.com|accessdate=1 shtator 2015|url=https://www.ixigo.com/nepali-temple-varanasi-india-ne-1652334|archive-date=25 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925172251/https://www.ixigo.com/nepali-temple-varanasi-india-ne-1652334|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=A piece of Nepal in Varanasi|newspaper=The Times of India|accessdate=1 shtator 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/A-piece-of-Nepal-in-Varanasi/articleshow/5938486.cms}}</ref> Tempulli Nepali Pashupati është një pikë e rëndësishme referimi në Varanasi, megjithatë ai nuk është i përmendur në literaturën fetare. ;Domethënia fetare Pranë Ganga Keshavës, ndodhet një tirtha e njohur si Lalita Tirtha, ku Devi është paraqitur në formën e Lalita Gaurit. Lalita Gauri është forma e tretë e hyjneshës Gauri (që është një avatar i hyjneshës Parvati).<ref name="Nine forms of Goddess Gauri"/><ref name="Goddess Parvati">{{cite web|title=Goddess Parvati|publisher=Mahashivratri.org|accessdate=1 shtator 2015|url=http://www.mahashivratri.org/about-goddess-parvati.html}}</ref> Muaji Aswin, shtator-tetor, Krishna Paksha, Dwiteeya, dita e dytë pas Poornimas konsiderohet e mbarë për kryerjen e ritualeve të veçanta puxha për Lalita Gaurin. Hyjnesha Gauri adhurohet në muajin e Navratrit që bie në mars-prill, 9 ditë para Ram Navamit. Personi që bënë banjë te Lalita Tirtha (tani në Ghatin Lalita) dhe adhuron Lalita Gaurin bekohet me begati dhe mirëqenie.<ref>{{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद|script-title=Kashi Khanda|chapter=70}}</ref><ref name="Devi temples"/> Tempulli bujt gjithashtu idhujt e Kashi Devit dhe Bhagirath Devit. Tempulli është i hapur nga ora 5 e mëngjesit deri në orën 9 po të mëngjesit dhe nga ora 5 pasdite deri në orën 9.30 të darkës, megjithëse oraret mund të variojnë. ====Tempulli Vishalakshi==== '''[[Tempulli Vishalakshi]]''' ose '''Tempulli Vishalakshi Gauri''' është një [[tempulli hindu|tempull hindu]] kushtuar hyjneshës Vishalakshi (një formë e hyjneshës Parvati/Gauri) në Ghatin Mir në bregun e Gangut në Varanasi të Uttar Pradeshit në Indi.<ref name="Eck229">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA229|accessdate=14 nëntor 2012|page=229}}</ref><ref name="site"/> Përgjithësisht konsiderohet si një nga [[Shakti Pitha]]t, tempujt më të shenjtë kushtuar Nënës Hyjnore Hindu, Adi Shakti. [[Tempulli Vishalakshi]] ndodhet në Ghatin Mir, pranë Dharmakupas nw koordinatat {{coord|25|18|32|N|83|00|39|E|display=inline}} i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.008 hektarësh. Tempulli arrihet duke ndjekur rrugën Godaulia-Chauk, pastaj duke u kthyer djathtas nga Bansphatak-u drejt Gangut dhe duke ecur përmes rrugicës së ngushtë. Jo larg nga Vishvanatha në drejtim të lumit Gang është “Hyjnesha Sy-gjerë”, Vishalakshi. Dy imazhe të hyjneshës janë vendosur krahë për krahë në ''[[garbhagriha]]'' (shenjtërore): një imazh më i vogël prej guri të zi i quajtur Adi Vishalakshi në anën e majtë, ndërsa tjetri më i madh po prej guri të zi është i vendosur më vonë. =====Historia===== [[File:Dakshayani.jpg|thumb|left|381px|Shiva duke mbajtur trupin e pajetë të Satit]] Sati ishte vajza e Prajapati Dakshas që u martuar me perëndinë Shiva kundër dëshirës së babait të saj. Një herë, Prajapati Daksha organizoi një festë të madhe yagya por nuk i ftoi vajzën dhe dhëndrin e tij. Sati u hidhërua shumë nga kjo sjellje e babait të saj. Ajo mbërriti aty por u fye nga babai i saj që e injoroi. Sati nuk e përballoi dot fyerjen dhe u hodh në zjarrin e yagyas duke kryer vetëvrasje. Ajo vdiq por trupi i saj nuk u dogj. Shiva u mërzit shumë dhe duke marr formën e Virabhadra Rupas i preu kokën Dakshas por më pas ia riktheu përsëri jetën atij. Shiva zemërthyer u end në univers duke mbajtur kufomën e Satit. Në fund, Vishnu e preu kufomën e Satit në 51 pjesë me Çakrën e tij. Çdo pjesë e trupit u bë një [[Shakti Pitha]]. Vendi ku ra secila pjesë e trupit në tokë u shndërrua në një tempull. Shiva krijoi 51 Bhairava si gardian për të ruajtur çdo [[Shakti Pitha]]. Besohet se vathët ose syri i Mata Satit ranë në këtë vend të shenjtë në Varanasi.<ref name="Eck173">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA173|accessdate=14 nëntor 2012|page=173}}</ref> Sipas studiuesit Jones, Shakti Pithat fillimisht ishin pjesë e kultit adhurimtar të tribuve si hyjnesha vendore, që përgjatë shekujve u sinkretizuan me Shakthi Pithat nën ndikimin e brahminëve dhe tani kanë një ndikim të qëndrueshëm në psikën e banorëve.<ref name="Jones 2007"/> Në sinkretizmin e besimeve të ndryshme në vend, në listën e Shakti Pithave u asimiluan deri në 108 hyjnesha.<ref name="24Sircar25">{{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC&pg=PA24|accessdate=14 nëntor 2012|pages=24-5}}</ref> Annapurna, hyjneshës së ushqimit, një formë e bashkëshortes së Shivës, Parvati, i është dhënë epiteti Vishalakshi, "sy-gjera". Tempulli i saj më i rëndësishëm gjendet në Varanasi, ku ajo konsiderohet si hyjnesha padrone. ''Skanda Purana'' tregon rrëfenjën e mallkimit të të diturit Vyasa në Varanasi, që asnjë në qytet të mos i jepte ushqim. Në fund, Vishalakshi shfaqet në formën e një shtëpiakeje dhe i dha ushqim Vyasas. Ky rol i Vishalakshit është i ngjashëm me atë të Annapurnas, që i ofron ushqim bashkshortit të saj Shiva, uria e të cilit mund të shuhet nëpërmjet ushqimit të saj. Shiva i kënaqur nga ushqimi i Annapurnas, e cakton atë si hyjneshën kryesuese të Varanasit. Hyjnesha Vishalakshi e Tempullit Varanasi mund të identifikohej me Annapurnan në kohët e hershme, megjithatë me kalimin e kohës u bë një hyjneshë e veçantë.<ref name="Arundhati2001">{{cite book|author=P. Arundhati|title=Annapurna: A Bunch of Flowers of Indian Culture|url=https://books.google.com/books?id=cfK2LoH_j54C&pg=PA18|accessdate=19 nëntor 2012|pages=17-21}}</ref> Adhurimi i Vishalashit vjen që nga shekulli i XII dhe u bë vend popullor tërheqjeje nga shekulli i XIX për besimtarë nga e gjithë India. Indiano-jugorët i japin rëndësi të madhe këtij tempulli. Ata e konsiderojnë atë si një nga tre tempujt kryesorë të hyjneshave në Indi. Këta tempuj të lidhur simbolikisht me syrin (akshi) janë: Kamakshi - hyjnesha “sy-dashur” në Tempullin Kanchi Kamakshi në [[Kanchipurami|Kanchi]] në [[Tamil Nadu]] të Indisë Jugore dhe Kamaksha në Gauhati të Assamit në Indinë Veri-lindore, Minakshi - hyjnesha “sy-peshk” në Tempullin Madurai Minakshi Amman në [[Madurai]] po në [[Tamil Nadu]] dhe Vishalakshi - hyjnesha "sy-gjerë" në Tempullin Vishalakshi në Varanasi.<ref name="Subramanian2003"/> Indiano-jugorët e nderojnë Vishalakshin prej kohësh dhe kanë lidhje të forta me tempullin e saj. Tamilët ndihmuan gjithashtu në rikonstruksionin e tempullit në vitin 1971.<ref name="Eck173"/><ref name="site"/><ref name="Subramanian2003">{{cite book|author=V. K. Subramanian|title=Art Shrines of Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=LcMhnC9sYS8C&pg=PA30|accessdate=20 nëntor 2012|page=30}}</ref> =====Domethënia, ritualet dhe festat===== Vishalakshi është një nga [[Shakti Pitha]]t, vendet e shenjta të lidhura me pjesët e trupit të gruas së Shivës, Sati, që ranë ndërsa Shiva i pikëlluar kërcente me tërbim përmes vendit duke mbajtur trupin e saj të pajetë. Në jetën tjetër Sati lindi si hyjnesha Parvati. Të marra si një e tërë, koto pitha përfshijnë trupin e plotë të hyjneshës. Sipas mitologjisë puranike, këtu ra syri (aksh). Në secilën Shakti Pitha adhurohet gjithashtu edhe Shiva në formën e Bhairavas, kundërpjesa mashkullore ose gardiani i hyjneshës kryesuese të pithas.<ref name="Jones 2007">{{cite book|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&pg=PA545|accessdate=14 nëntor 2012|pages=401-2}}</ref> Hyjnesha është e pranishme në formën e Vishalakshit në vendin e shenjtë të quajtur Vishal Tirtha në Lumin Gang. E gjithë zona që përfshinë Vishalakshy Devin, Dharmeshwarin, Vishwa Bhuja Gaurin etj. është një Shakti Pitha e fuqishme e njohur si Dharma Pitha. Vishalakshi Gauri është një nga 9 gaurit që adhurohen gjatë Navaratrit që bie në mars-prill (9 ditë para Ram Navamit). Një gjeografinë e shenjtë të Varanasit, gjashtë pika thuhet se simbolizojnë Shastanga yogan (yoga e gjashtë-fishtë), që realizohet duke vizituar gjashtë pikat. Ato janë Tempulli Kashi Vishvanath (tempulli më i rëndësishëm i Varanasit – kushtuar Shivës), Tempulli Vishalakshi, Gangu, Tempulli Kala Bhairava (kushtuar hyjnisë gardiane të Varanasit, Bhiarava), Tempulli Dhudiraj (kushtuar hyjnisë Ganesha – djali i Shivës dhe Parvatit) dhe Tempulli Dandapani (kushtuar një forme të Shivës).<ref name="Eck323">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA323|accessdate=14 nëntor 2012|page=323}}</ref> Sipas mitologjisë puranike, Vishalakshi Manikarnika ose Vishalakshi Manikarni është një nga 51 [[Shakti Peetha]]t. Besohet se karna kundala (e njohur si vathi) e Satit ra këtu, prandaj dhe vendi është bëri i njohur si Manikarni ose Manikarnika. Puranat përmendin qartësisht se Varanasi do të ekzistoi edhe pas Pralayas. Tempulli Vishalakshi është një Shakti Pitha e fuqishme dhe besohet se i bekon mjaft besimtarët. Te Kashi Khanda, kapitulli 70 përshkruhet gjerësisht madhështia e Vishalakshi Devit. Për më tepër, në kapitullin 100, Kashi Khanda përshkruan Nau Gauri Yatran (itinerar pelegrinazhi fetar në nëntë gaurit, ku Vishalakshi është një nga ato). Tempulli Vishalakshi është një Shakti Pitha e fuqishme dhe çdo ritual, bamirësi, recitim i devi mantrave i kryer në të konsiderohet se jep rezultate shumë të larta. Vajzat e pamartuara që adhurojnë Vishalakshi Devin për të gjetur burr, çiftet pa fëmijë adhurojnë për tu bekuar me një fëmijë, madje edhe gratë më të pafata adhurojnë për të përmirësuar fatin e tyre. Besimtarët përgjithësisht e kombinojnë adhurimin në këtë tempull me atë në Tempullin e Visweshwarit dhe Annapurnas. Në Varanasi ndodhen gjashtë pika si tempuj që simbolizojnë Yoga Shastanga (e gjashtë-fishtë). Këto janë Tempulli Vishvanath, Tempulli Vishalakshi, Lumi i shenjtë Gang, Tempulli Kala Bhairava, Tempulli Dhudiraj (kushtuar perëndisë Ganesha) dhe Tempulli Dandapani (kushtuar hyjnisë Shiva). Besimtarët bëjnë banjë në ujin e shenjtë të Gangut para adhurimit në tempullin e Vishalakshi Maasë. Shpesh besimtarët bashkë me adhurimin në këtë tempull adhurojnë edhe në Tempullin Vishvanath dhe Annapurna.<ref name="site">[http://varanasi-temples.com/category/devi-temples/vishalakshi-gauri/ Varanasi Temples]</ref> Besimtarët besojnë se duke ofruar puxha, Jal, këndim himnesh dhe këngësh për hyjneshën si dhe bamirësi është mjaft e dobishme pasi hyjnesha u mundëson suksesin dhe mirëqenien. Hyjnesha adhurohet veçanërisht nga vajzat e pamartuara për të gjetur burr, çiftet pa fëmijë për të patur një fëmijë dhe gratë fatkeqe për të përmirësuar fatin. Teksti puranik i Kashi Khandas thotë se “E adhuruar, dëgjuar ose parë në Kashi, Vishalakshi përmbush dëshirat e grave dhe burrave dëshirues të çlirimit më të madh”.<ref>{{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=स्कन्द महापुराणम्|script-title=Skanda Purana|chapter=संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद: Kashi Khanda|date=1991–1998|publisher=Sampurnananda Sanskrit Vishvavidyalaya|location=Varanasi|origyear=shek. i XII-XIV|language=sa|page=vargu 70.17}}</ref> Për Vishalakshin zhvillohet festa më e rëndësishme hindu për femrat. Kjo është festa vjetore e Tempullit Vishalakshi që zhvillohet gjatë Kajali Tij-it (që do të thotë “e treta e zezë”), në ditën e tretë të muajit hindu të Bhadrapadas (gusht-shtator). Kjo festë zhvillohet në ditën e tretë hënore (tij) e dyjavëshit të hënës në zvogëlim gjatë muajit të fundit indian të stinës së shirave. Gratë këndojnë mjaftë këngë "dashurie" të stinës së shirave të quajtura ''kajali'' (e zezë) përgjatë kësaj kohe. Dita e shenjtë celebrohet veçanërisht për mirëqenien e vëllezërve nga gratë.<ref name="Eck266">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA266|accessdate=14 nëntor 2012|page=266}}</ref>Në këtë ditë kryhet një dekorim ritual (shringara). Gjatë kësaj dite besimtarët festojnë gjithashtu në tempullin e afërt të një tjetër hyjneshe, Vindhyavasini, “Banuesja e Malit Vindhya”. Dy festat më të rëndësishme të tempullit ashtu si dhe të gjithë tempujve të hyjneshave në Varanasi janë dy ''Navaratrit'' ("nëntë netët"). Ashwin Navatri i quajtur edhe thjeshtë Navaratri kulminon në Vijayadashami, që bie në dyjavëshin e hënës së re të muajit hindu Ashwin (tetor) dhe celebron fitoren e hyjneshës [[Durga]] mbi demonin buall Mahishasura. Në muajin hindu të Aswinit (23 shtator-22 tetor) besimtarët duhet të agjërojnë dhe të rrinë zgjuar në natën e Triteeyas. Në mëngjes ata duhet të ofrojnë në mënyrë të përkushtuar veshje të reja dhe objekte të tjera të ngjashme dhe të ushqejnë 14 vajza. Pas kryerjes së ritualit të mësipërm Kanya, ata e ndalojnë agjërimin e tyre. Navaratri tjetër është në dyjavëshin e hënës zvogëluese të Chaitras (mars-prill). Në secilën nga nëntë ditët ata adhurojnë një nga tempujt e hyjneshave të Varanasit – që përputhen me një navadurgat (nëntë durgat) ose nëntë gaurit (forma të Parvatit). Itinerari prej nëntë tempujsh përshkruhet në ''Kashi mahatmya'' të ndryshme (tekste që rrëfejnë madhështinë e qytetit të shenjtë të Varanasit/Kashit).<ref name="Eck174">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA174|accessdate=14 nëntor 2012|page=174}}</ref><ref name="site"/> Besimtarët grumbullohen në tempull në mbrëmjen e ditës së pestë të Navatrit.<ref name="Eck263">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA263|accessdate=14 nëntor 2012|page=263}}</ref> Tempulli është i hapur nga ora 04.30 e mëngjesit deri në orën 11.00 paradite dhe nga ora 05.00 mbasdite deri në orën 10.00 të darkës. Oraret mund të ndryshojnë. ;Në listat Shakti Pitha Vishalakshi ose Varanasi figuron në listat standarde të Shakti Pithave.<ref name="Eck172">{{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA172|accessdate=14 nëntor 2012|page=172}}</ref> Vepra tantrike ''Rudrayamala'', e hartuar përpara vitit 1052, përmend 10 Shakti Pithat kryesore, që përfshijnë Varanasin si të pestën. ''Kularnava Tantra'' përmend 18 pitha dhe e përmend Varanasin si të gjashtin. ''Ashadashapitha'' (18 pithat) atribuar Shankaracharyas (interpretuar si Adi Shankara, megjithëse me gjasa Shankara Agamacharya, autori bengalez i ''Tara-rahasya-vrittikas'') numëron 18 emrat bashkë me hyjnitë e tyre kryesuese ose ''Pitha-devit'' duke përfshirë Vishalakshin e Varanasit si pithan e pestë. Te ''Kubjika Tantra'', Varanasi është i treti nga 42 emrat. Ka dy lista të pithave te ''Jnanarnava'', një me 8 emra dhe tjetra me pesëdhjetë emra. Lista me 8 emra nuk e përmend Varanasin, por lista tjetër e përmend Varanasin të dytin.<ref name="17Sircar20">{{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC&pg=PA17|accessdate=14 nëntor 2012|pages=17-20}}</ref> Vishalakshi i Varanasit është përmendur si e para e 108 Shakti Pithave në listën e ''Devi Bhagavata Puranas''. Fytyra e Satit është përshkruhet se ra aty. Ky është shembulli i vetëm ku një pjesë trupi është e lidhur me Shakti Pithat në tekst. ''Devi Gita'' brenda të njëjtit tekst jep një listë të gjatë të pithave, ku Vishalakshi përmendet si e vendosur te Avimukta (zona e shenjtë e Varanasit). Me këtë pitha nuk është lidhur asnjë pjesë trupi në këtë listë.<ref name="25Sircar27">{{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC&pg=PA25|accessdate=14 nëntor 2012|pages=25-7}}</ref><ref name="Satyananda1996">{{cite book|author=Swami Satyananda|title=Devi Gita|url=https://books.google.com/books?id=TqeK1wVsiTIC&pg=PA52|accessdate=19 nëntor 2012|pages=52, 192}}</ref><ref name="Brown1998">{{cite book|author=C. MacKenzie Brown|title=The Devi Gita: The Song of the Goddess|url=https://books.google.com/books?id=OxayHczql9EC&pg=PA242|accessdate=19 nëntor 2012|pages=242-6}}</ref> Në veprën bengaleze të shekullit të XVI ''Chandimangal'', Mukundarami liston nëntë pitha në seksionin ''Daksha-yajna-bhanga''. Varanasi është pitha e fundit e përshkruar si vendi ku ra gjoksi i Satit dhe hyjnesha kryesuese si Vishalakshi.<ref name="32Sircar33">{{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC&pg=PA32|accessdate=14 nëntor 2012|pages=32-3}}</ref> Lakshmidhara e përfshin po ashtu Vishalakshin në listën e saj të shekullit të XII.<ref name="Eck172"/> Seksioni ''Pithanirnaya'' ose ''Mahapithanirupana'' nga ''Tantrachudamani'' fillimisht listonte 43 emra, por me kalimin e kohës u shtuan emra të tjerë duke arritur në 51 pitha. Ajo përshkruan ''Pitha-devatan'' ose ''Devin'' (emri i hyjneshës në pitha), ''Kshastradishat'' (Bhairava) dhe ''anga-pratyangan'' (gjymtyrët bashkë me stolitë e Satit). Manikarnika në Varanasi me Vishalakshin si hyjneshën kryesuese është listuar e 23-ta. Një ''kundala'' (vath) është ''anga-pratyanga'' dhe Kala-Bhairava (Kala) është Bhairava. Në disa versione të mëvonshme të tekstit, Varanasi nuk është përfshirë në 51/52 pithat kryesore. Në një nga versionet, ai është ulur nga niveli i një pithaje në atë të një upa-pithaje (pitha vartëse). Këtu, ''kundala'' thuhet se është ''anga-pratyanga'', por janë përmendur dy pitha-devatat dhe bhairavat. Së pari, Vishalakshi me Kalabhairavan dhe së dyti Annapurna me Vishweshvaran. Vishweshvara është hyjnia kryesuese e Tempullit Kashi Vishvanath, tempulli më i rëndësishëm në Varanasi, në afërsi të të cilit ndodhet Tempulli Annapurna.<ref name="35Sircar41">{{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC&pg=PA35|accessdate=14 nëntor 2012|pages=35-41}}</ref> ===Shiva dhe format e tij=== ====Tempulli Kashi Vishvanatha==== [[File:Benares- The Golden Temple, India, ca. 1915 (IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|thumb|327px|Maja e artë e Tempullit Kashi Vishvanatha]] '''[[Tempulli Kashi Vishvanatha]]''' në [[Varanasi]] është një nga tempujt më të adhuruar të Shivës, i njohur edhe si Tempulli i Artë.<ref name="route">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow42205744.cms|title=The religious route|accessdate=4 dhjetor 2008|date=3 prill 2003|newspaper=The Times of India}}</ref> Ai është një [[tempulli hindu|tempull i famshëm hindu]], një nga 12 tempujt e shenjtë ''[[Jyotirlingat|jyotirlinga]]'', që përmendet gjerësisht në literaturën puranike. Në gjuhën vendore quhet "Kashi Vishvanatha Mandir", ku pjesa "Kashi", i reforohet emrit tjetër të qytetit, "Vishvanatha" do të thotë "sunduesi i universit", ndërsa "mandir" është fjala për një vend adhurimi hindu.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath">{{cito web|url=http://varanasi-tourism.net/varanasi-temples/kashi-vishwanath-temple.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=varanasi-tourism.net|accessdate=11 janar 2017|archive-date=29 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229153845/http://varanasi-tourism.net/varanasi-temples/kashi-vishwanath-temple.html|url-status=dead}}</ref> Tempulli ka qenë shkatërruar dhe rindërtuar mjaft herë përgjatë historisë së tij. [[Xhamia Gyanvapi]], që është pranë tempullit, është ndërtuar në vendin origjinal të tempullit.<ref name="Warrier2014">{{cite book|author=Shrikala Warrier|title=Kamandalu: The Seven Sacred Rivers of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=qNhiCAAAQBAJ&pg=PA57|pages=57–}}</ref> Tempulli Vishveshvara gjendet në një kompleks tempullor bashkë me disa faltore të tjera dytësore dhe Pusin Jnana Vapi, i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.13 hektarësh në koordinatat {{coord|25|18|38.79|N|83|0|38.21|E|display=inline}}. ===== Përshkrimi ===== Varanasi, kryeqyteti shpirtëror i Indisë, i nderuar dhe adhuruar si një nga qytetet më të shenjta të botës, është strehë e një numri të madh tempujsh historikë, ku më popullori dhe i rëndësishmi është Tempulli Kashi Vishvanatha.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Në zemër të tij gjendet Tempulli Vishvanatha me të gjithë shkëlqimin dhe madhështinë e tij. Ai është shumë i frekuentuar nga besimtarët hindu dhe njëkohësisht një nga tërheqjet kryesore turistike në Varanasi. Varanasi e ka marr emrin nga vendosja midis vendbashkimeve të lumenjve Varana dhe Asi me Gangun.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] ka një vendosje të bukur në bregun perëndimor të Gangut, lumit më të shenjtë indian, afër ghateve më të rëndësishme të Varanasit, pranë [[Xhamia Gyanvapi|Xhamisë Gyanvapi]].<ref name="varanasitour-gyanvapimosque"/> [[Xhamia Gyanvapi]] gjendet në vendin e tempullit të mëparshëm, përbri tempullit të tanishëm.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Zona përreth xhamisë së tanishme të Aurangzebit (e njohur si [[Xhamia Gyanvapi]]) ishte hapësira e ecjes cirkumamabulatore (pradakshina) përreth Tempullit të vjetër Vishveshvara. Në muret e tempullit kishte shumë faltore dytësore që pas shndërrimit në xhami e humbën domethënien. Zona është një pikë e nxehtë e tensioneve të vazhdueshme mes hinduve dhe myslimanëve, prandaj ruhet nën masa të rrepta sigurie.<ref name="lonelyplanet-vishwanath">{{cito web|url=https://www.lonelyplanet.com/india/varanasi/attractions/vishwanath-temple/a/poi-sig/449259/356519|title=Vishwanath Temple|publisher=Lonely Planet|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Në këtë rast nuk ka patur dyshime që [[Xhamia Gyanvapi]] gjendet në sitin e një tempulli të shkatërruar, pasi ajo përfshin qartësisht pjesë të rëndësishme të mureve të tempullit origjinal, ndryshe nga [[Mosmarrveshja e Ayodhyas]], ku u kërkuan gërmime arkeologjike për të provuar se në vendin e [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]] në [[Ayodhya]] më parë kishte qenë një tempull.<ref>{{cito web|url=http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/ayodhya/kashivishvanath.html|title=Why did Aurangzeb Demolish the Kashi Vishvanath?|author=Koenraad Elst|publisher=The Koenraad Elst Site|date=2002|accessdate=11 janar 2017|archive-date=21 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221205339/http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/ayodhya/kashivishvanath.html|url-status=dead}}</ref> Masat e sigurisë nuk lejojnë asnjë celular, kamera, rripa me tokëza metalike, cigare, çakmakë etj. brenda tempullit, për më tepër nuk lejohet fotografimi dhe filmimi. Për të vizituar tempullin kamera ose aparati fotografik, duhen vendosur në depozituesit e autorizuar jashtë tempullit bashkë me gjërat e tjera.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Tempulli Vishvanatha, pika shenjtë më e shquar e Varanasit i është kushtuar Shivës, i adhuruar në formën e Vishvanathas ose Vishveshvaras (që do të thotë sunduesi i botës). Tekstet puranike thonë se Kashi Vishvanatha Baba (zona e më e shenjtë e Varanasit) është e ndarë në 3 pjesë të tridentit të Shivës: Kedareshwara në jug, Vishveshvara në mes dhe Mahamritunjay në veri.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Sipas Kashi Khandës, emri i këtij tempulli ishte Tempulli Moksha Lakshmi Vilas dhe përmbante pesë [[mandapa]] nga të cilat mandapa kryesore ishte [[garbhagriha]] (shenjtërorja ose Sanctum Sanctorum-i) ku adhurohej Vishveshvara Linga. Vishveshvara Linga është lingë svajambu (e vetë-krijuar).<ref name="Varanasi temples-Vishvanatha">{{cito web|url=http://varanasi-temples.com/shiva-temples/vishweshwar-vishwanath-temple/|title=VISHWESHWAR (VISHWANATH TEMPLE)|work=Temples of Varanasi as referred to in Kashi Khand|accessdate=8 janar 2017}}</ref> Në jug ndodhej Mukti Mandapa, në perëndim Shringar Mandapa, në veri Aishwarya Mandapa dhe në lindje Gyan Mandapa. Sipas Kashi Khandës (Kapitulli 99) Shiva dhe hyjnesha Parvati e vizituan Mukti Mandapën bashkë me devat nga ku ata shkuan dhe u ulën te Shringar Mandapa, drejtuar nga lindja. Këtu, Sipas Kashi Kandas Shiva përshkruan fuqinë e Vishveshvara Lingës si vijon: Duke prekur Vishveshvara Lingën dhe duke u lutur, besimtari është i lirë nga të gjitha mëkatet e grumbulluara nga dy brezat e shkuar.<ref name="Kashi Kanda 99">{{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद|script-title=Kashi Khanda|chapter=kapitulli 99|page=paragrafi 5}}</ref> Në shumë tempuj përgjatë gjithë [[India|Indisë]], besimtarët nuk lejohen të hyjnë në shenjtërore (Sanctum Sanctorum), megjithatë, në Tempullin Vishvanatha në Varanasi ata lejohen. Një besimtar që me përkushtim të pastër, malaks me ujë lingan dhe ofron vetëm një lule për Vishveshvarën, merr bekime të barasvlefshme me kryerjen e një puxhaje me qindra Lule të Arta.<ref name="Varanasi temples-Vishvanatha"/> [[Skeda:A flower covered idol sits in the court of the Golden Temple, Benares by Jules Gervais-Courtellemont.jpg|parapamje|majtas|369px|Statuja e demit Nandi ne oborrin e tempullit e zbukuruar me lule dhe kurora]] Përveç Tempullit Kashi Vishvanatha, në Varanasi ndodhen edhe pesë pika të tjera të shenjta. Asi-Ganga Sangamami, te Lolarka bujt një tempull për perëndinë e Diellit. Lumenjtë Gang dhe Varana bashkohen në pikën ku ndodhet faltorja e Keshavas. Ghati Panchaganga bart një tempull të Bindu-Madhavas.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Besohet se pesë lumenjtë Kirana, Gang, Yamuna, Saraswati dhe Dhutapapa bashkohen pikërisht këtu. Në Ghatin Dashashwamedha besohet se pas duelit me Vishnun dhe mallkimit nga Shiva, Brahma meditoi, adhuroi jyotirlingën dhe bëri dashashwamedha yagnan (flimimi i dhjetë kuajve) në brigjet e Gangut për tu pastruar nga mëkati i tij.<ref name="mahashivratri-vishwanath">{{cito web|url=http://www.mahashivratri.org/vishwanath-temple-varanasi.html|title=Vishwanath Temple in Varanasi|publisher=mahashivratri.org|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Në këtë ghat besohet gjithashtu se mbretërit e lashtë kryen një flijim po dashaswamedha dhe bënë një banjë në Gang.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Pika e fundit e shenjtë është Ghati Manikarnika në bregun e Gangut, pranë të cilit është i vendosur Tempulli Kashi Vishvanatha. [[Ghatet në Varanasi#Ghati Manikarnika|Ghati Manikarnika]] konsiderohet si një vend i [[Shakti Pitha]]s (vend adhurimi i sektit hindu të Shaktizmit).<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Thuhet se pas vdekjes së bashkëshortes së tij, Sati, Shiva shkoi në Tempullin Kashi Vishvanatha nëpërmjet Ghatit Manikarnika.<ref>{{cite book|translator=F. Max Muller|title=The Upanishads Part II: The Sacred Books of the East Part Fifteen|year=2004|ISBN=1417930160}}</ref><ref>{{cite web|title=Kottiyoor Devaswam Temple Administration Portal|url=http://kottiyoordevaswom.com/|work=kottiyoordevaswom.com|publisher=Kottiyoor Devaswam|accessdate=20 korrik 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607012239/http://kottiyoordevaswom.com/|url-status=dead}}</ref> Miti shaivit i Daksha Yagas, konsiderohet një tekst i rëndësishëm për mitin e origjinës së Shakti Pithave.<ref>{{cite book|translator=F. Max Muller|title=The Upanishads, Vol. I|year=2004|ISBN=1419186418}}</ref> Të gjitha faltoret Shakti Pitha janë të asociuara me tregimin e mbretit Daksha dhe vajzës së tij Sati që u vetëhodh në zjarr në yagnan e realizuar nga babai i saj. Besohet se në Varanasi ra dora e majtë e hyjneshës Sati dhe se këtë Shakti Pitha e përfaqëson Tempulli Annapurna ose Vishalakshi. Sipas legjendës Vishnu me çakrën e tij hapi një gropë, e cila u mbush me djersën e krijuar gjatë meditimit të tij. Shiva tundi kokën dhe i ra vëthi i artë në të, prej nga e ka marr emrin Manikarnika. Sipas traditës ata që vdesin në Varanasi dhe kremohen në Ghatin Manikarnika, çlirohen nga cikli i jetës dhe vdekjes.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/><ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Kullat [[shikhara]] të tempullit mund të shihen që nga Gangu, ndërsa lundrohet. Makina nuk mund të shkoi deri te tempulli për shkak të ngushtësisë së rrugëve. Besimtarët zakonisht në fillim bëjnë një banjë të shenjtë në Gang dhe pastaj vijojnë të kryejnë adhurimin në tempull.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Tempulli Kashi Vishvanatha është i vendosur pothuajse 6 km nga Banaras Hindu University; 6 km larg stacionit hekurudhor të nyjës së Varanasi; 17 km larg nyjës së Mughalsarait; 4 km nga stacioni i Maduadhit; 2 km nga stacioni i qytetit të Varanasit.<ref name="devdeepawali-vishwanatha"/> Tempulli gjendet në Vishvanatha Gali, Ck-35/19 Chowk. Në afërsi të kompleksit ndodhet Tempulli Annapoorna.<ref name="dinamalar-vishwnathar">{{cito web|url=http://temple.dinamalar.com/en/new_en.php?id=1676|title=Sri Kasi Viswanathar temple|publisher=temple.dinamalar|accessdate=14 janar 2017}}</ref> Për të shkuar te tempulli ka tre rrugë: njëra nëpërmjet Rrugës Dashashwamedha, e dyta nëpërmjet Bansphatak-ut dhe e treta nëpërmjet Gyanvapit. I vendsour në mes të një dyzine rrugicash të ngjeshura të Varanasit, mund të arrihet nga një rrugicë e quajtur Vishvanatha Gali, e famshme për dyqanet që shesin ëmbëlsira dhe produkte për puxha, ku gjendet edhe një kënd i famshëm për zonjat.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Duke u afruar te tempulli, gjenden shitës lulesh shportat e të cilëve janë të mbushura me kurora kalendulash dhe jasemini. Është e vështirë të përshkruhet pika e përshtatshme e hyrjes për shkak të patrullimit të vazhdueshëm të policisë në zonë, pika e hyrjes ndryshon vazhdimisht. Gjatë ditëve të grumbullimeve të mëdhaja si të hënat dhe festat, policia mund ti sistemoi pelegrinët nëpërmjet Gyanvapit dhe pikat e hyrjes mund të jenë nga Bansphatak-u dhe Dashashvamedha. Meqë tempulli gjendet thellë në zonë, është e këshillueshme të vizitohet bashkë me një vendas ose guida.<ref name="Varanasi temples-Vishvanatha"/> Sidoqoftë, nëse do të hysh, duhet të kesh me vete pasaportën origjinale, jo kopjen.<ref name="lonelyplanet-vishwanath"/> Gjatë vizitës duhen veshur rroba të thjeshta, duke mbuluar shumicën e trupit dhe duhen shmangur aksesorët elektronikë si dhe pjesët prej lëkure.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Megjithëse jyotirlinga është idhulli kryesues, brenda kompleksit tempullor ka mjaft faltore të tjera më të vogla, në të cilat adhurohen edhe zota të tjerë të panteonit hindu, si Mahakala, Vishnu, Dhandapani, Avimukteshwara, Vinayaka, Sanishwara, Virupaksha dhe Virupakshi Gauri etj.<ref name="templedetails-vishwanatha"/> Në kompleks ndodhen gjithashtu imazhe të shoqëruesve apo ndihmësve të Shivës, duke përfshirë Kala Bhairavan, që mban rendin e botës sipas dëshirës së Shivës. Sipas disa studiuesve lingat e tjera si Mahakala, Nikumbheshvara, Dandapanisvara, Vaikuntheshvara, Kala Bhairava, Kapileshvara, Kubereshvara bartin emrat e yakshave.<ref name="indianmirror-vishwanath">{{cito web|url=http://www.indianmirror.com/temples/kashi-vishwanath.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=indianmirror.com|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Bashkë me një grup lingash të vogla në veri, që quhet oborri i Vishvanathës, ndodhen gjithashtu idhujt e Saubhagya Gaurit, Shringar Gaurit, Savitrit, Vighneshvara Ganeshës, Vyaseshvarës etj. Tempulli Vishvanatha ndodhet brenda një oborri, në anën e majtë të të cilit, duke hyrë nga ana jugore, ndodhen në rresht, njëri pas tjetrit tempujt e Vishnut, Virupakshi Gaurit dhe Avimukta Vinayakas.<ref name="kashivishwanath.in-kashi"/> Në një tempull, që quhet Tempulli Nilakantheshvar, ndodhet një grup prej pesë lingash.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Nga aty në të djathtë është dhoma e Vishvanathës, ndërsa në të majtë dhoma e Dandapanishvaras. Pak mbrapa Avimukteshvara Vinayakas ndodhen tempujt e Shanishcharas dhe Virupakshas.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Në skaj djathtas, pranë hyrjes është Tempulli Avimukteshvara që bart një lingë të quajtur Avimukteshvara, lashtësia dhe domethënia e të cilit është më e hershme se Vishvanatha.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Rreth kwsaj linge ekziston një kundërthënie sipas të cilës ajo mund të jetë jyotirlinga origjinale e vetë-krijuar.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Djathtas hyrjes, në veri të tempullit kryesor, midis Xhamisë Gyanvapi dhe kompleksit tempullor gjendet Jnanavapi Mandapa me pusin Jnanavapi Kupa (i njohur edhe me emrat Gyanvapi Kupa, Jnana Vapi, Gyan Vapi, Gyan Bapi, Gyan Kupa, Gyan Kupor, ose Gyan Kapur Kuan, që do të thotë ''Pusi i Diturisë''), ku besohet se u hodh kryeprifti i tempullit bashkë me jytirlingën origjinale për ti shpëtuar sulmit mysliman.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="templedetails-vishwanatha"/> Pusi Gyan Vapi është i rrethuar nga një kolonadë e lartë e mbuluar prej 40 kolonash madhështore, të ndërtuara në vitin 1828 nga Rani Baiza Bai dhe që ka një pavjon [[mandapa]] mjaft mbresëlënës me mur guri dhe tendë. Aty ndodhen statujat e Gauri Shankaras, Tarakeshvara, demit Nandi rreth 2 m. të lartë si dhe një idhull i vogël i Maheshvaras në pemën e banianit (ficus religiosa).<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Me këtë pus janë të lidhura shumë rrëfenja dhe ndodhi. Jnanavapi Kupa simbolizon ujin zanafillor të lidhur me tregimin e Ishanas (forma e Shivës që kontrollon mbretërinë veri-lindore) që në këtë vend gërmoi tokën me tridentin e tij dhe i ofroi ujë Avimukteshvarës, forma më e lashtë e Shivës. Pelegrinët e konsiderojnë këtë pus, më të shenjtë se vetë tempulli i tanishëm i Shivës, pasi sipas traditës folklorike, besohet se në thellësi të tij, vijon të qëndroi jyotirlinga origjinale.<ref name="indiaunveiled-vishwanath"/> Gyan do të thotë dituri dhe siç sugjeron fjala, banorët e Varanasit e konsiderojnë këtë pus si burimin e diturisë dhe ndriçimit shpirtëror.<ref name="varanasionline-gyankup">{{cito web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/gyan-kup-well|title=Gyan Kup Varanasi, Gyan Kup Well in Varanasi, Gyan Vapi Well|publisher=varanasionline.in|accessdate=11 janar 2017|archive-date=15 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215233047/http://www.varanasionline.in/city-guide/gyan-kup-well|url-status=dead}}</ref> Pusi është një vend i mirë-njohur ku njerëz nga i gjithë vendi vijnë për të ofruar lutjet e tyre për hyjninë dhe për të marrë bekimet hyjnore në mënyrë që të pastrohen nga mëkatet. Përgjithësisht njerëzit shkojnë aty përpara se të vizitojnë Tempullin Vishvanatha që është pas tij. Vizitimi i këtij pusi është bëhet pa para. Uji në këtë pus është i pisët dhe i dekompozuar për shkak të ofrimit të luleve në të nga pelegrinët që e vizitojnë. Megjithatë shumica e pelegrinëve ose besimtarëve të përkushtuar në nisje të pelegrinazhit pinë gllënjka nga ky ujë, që ofrohet nga ndihmës priftërinjtë e atyshëm dhe bëjnë betimin e inicimit (sankalpa) për tu rikthyer prap në përfundim të udhëtimit për të bërë ritualet e falenderimit.<ref name="varanasionline-gyankup"/> Ata mendojnë se duke pirë nga ky ujë ngrihesh në një plan më të lartë shpirtëror, megjithëse një tabelë i paralajmëron të mos e bëjnë këtë.<ref name="lonelyplanet-vishwanath"/> Ky pus ofron mbështetje për kullën qendrore dhe dy anësoret e Tempullit Kashi Vishvanatha. Në kullën e tempullit kryesor qëndron i varur një flamur i vogël me me një trident si shtizë. Duke kaluar përmes kangjellave të hekurta mund kalohet nëpërmjet pjesës së mbrapme të xhamisë dhe të shihen mbetjet e tempullit të lashtë. Adhuruesit kalojnë përreth pjesës së mbrapme të tempullit nëpërmjet një korridori të jashtëm të errët, ku shivalingat janë renditur në një zonë të quajtur “Oborri i Shivës”. Në këndin veri-perëndimor ndodhen imazhet e Saubhadya Gaurit, Vighneshvara Ganeshës, Nikumbheshvaras dhe Kapileshvaras. Në kompleks gjenden faltoret e hyjneshës Shringar (“bukuria”) Gauri dhe Saubhagya ("gruaja fatmbarë") Gauri. Nën një pemë të vjetër ficus religiosa ndodhet një idhull i Sanit (Saturni), në afërsi të të cilës është një faltore e Yaksha Bhairavas. Në shenjtëroren e brendshme ndodhen imazhet e Ekdanta Vinayakas (“Ganesha me një çatall”), Perëndia e Diellit dhe shtesa shumë të vona të Ramas dhe familjes së tij. Të gjithë këta idhuj janë pjesë e botës së Shivës me në qendër Tempullin Vishvanatha (Vishveshvara). Kompleksi tempullor konsiderohet një mikrokozmos i Varanasit, që nga ana tjetër konsiderohet si mikrokozmosi i universit. Tempulli ka përmasa të vogla dhe besimtarët duhet të kalojnë përmes një rrugice të ngushtë.<ref name="dinamalar-vishwnathar"/> Kur futesh, është një shfaqje me njerëz që shtyjnë, shkelen dhe ndonjëherë kërkojnë me forcë që të bëjnë vetë një ofertë dhe të prekin lingën, që i pastron të gjithë mëkatet. Hinduistët, në mënyrë rutinë, presin 48 orë në radhë për të hyrë në tempull, veçanërisht gjatë ditëve të shenjta.<ref name="lonelyplanet-vishwanath"/> Duke qenë tempulli më i famshëm i Varanasit, ai vizitohet për ditë nga rreth 3000 besimtarë, por gjatë ditëve të veçanta numri mund ti tejkaloi 100 000 besimtarë.<ref name="culturalindia-vishwanath">{{cito web|url=http://www.culturalindia.net/indian-temples/kashi-vishwanath.html|title=Vishwanath Temple|publisher=culturalindia.net|accessdate=11 janar 2017|archive-date=9 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209204614/http://www.culturalindia.net/indian-temples/kashi-vishwanath.html|url-status=dead}}</ref> Megjithëse interiori i tempullit nuk është i madh dhe i rafinuar, ai paraqet ajri të qetë, ideale për adhurim.<ref name="kashivishwanath.in-kashi"/> Brenda shenjtërores (sanctum sanctorum-i), në qendër të dyshemesë, qëndron 'jyotirlinga' e shenjtë, e vendosur në mes të një platforme katrore (yoni) prej argjendi solid.<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Trungu i lingas është prej guri të zi të lëmuar me elemente kuarciti. Kjo 'lingë' e shenjtë, me diametër 90 cm dhe 60 cm. e lartë është fokusi kryesor përkushtimor në qytet.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Megjithatë, jyotirlinga origjinale nuk disponohet që nga koha e shkatërrimit të tempullit, pasi mendohet se ndodhet akoma në thellësi të pusit Jnana Vapi.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Fatkeqësisht edhe vendi fillestar ku gjendej Vishveshvara Jyothirlinga është i zhytur në mister për shkak të një kontroversie të turbullt mbi jyotirlingën origjinale të vetë-krijuar të Shivës Një pjesë e traditës mendon se linga origjinale e vetë-krijuar është Avimukteshvara Linga, e vendosur në oborrin e Tempullit Kashi Vishvanatha.<ref name="indianscriptures-vishweshwar">{{cito web|url=http://www.indianscriptures.com/sacred-places/jyotir-lingas/vishweshwar|title=VISHWESHWAR|publisher=indianscriptures.com|date=16 janar 2014|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Megjithatë, besohet se yoni (bazamenti i lingës) është ai i tempullit të shekullit të XIII. Vishveshvara Linga simbolizon kolonën e flakës që lidh qiellin me tokën, ndërsa pusi i afërt Jnanavapi përfaqëson burimin zanafillor të ujit. Qyteti dhe koncepti i lingës së vetë-shfaqur është pothuajse i pandashëm, gjë që pasqyrohet në shivalinga të shumta të vendosura në çdo [[Ghatet në Varanasi|Ghat të Varanasit]] si kopje e Vishvanatha Lingës.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Hapësira midis Vishvanatha Lingës dhe Mahadeva Lingës, nën kube, përdoret si pagëzimore dhe në të qëndrojnë të varura deri në nëntë kambana. Porta kryesore e këtij tempulli është e veshur me argjend. Pelegrinët e spërkasin lingën me ujë të shenjtë (të lumit Gang përzier me qumësht), e mbulojnë atë me lule dhe gjethe bilve si dhe përkulen ta prekin atë me duart e tyre, ndërsa këndojnë vargjet e mantras së shenjtë. Ajria rrethuese e zonës së Tempullit Vishvanatha është e mbushur me adhurim dhe përkushtim që të lë mbresa të forta. Pamjet, tingujt dhe aromat e tempullit, thirrjet, këndimi dhe rënia e zileve, madje edhe shtytjet e turmës, të gjitha kontribuojnë në ajrinë e shenjtërisë. Tempulli Kashi Vishvanatha prodhon 1-2 tonë oferta në ditë, por që gjatë festave dhe muajve të shenjtë kjo sasi shkon në mbi 5-7 tonë në ditë.<ref name="ndtv-vishwanathapious">{{cito web|url=http://www.ndtv.com/india-news/kashi-vishëanath-temple-to-offer-pious-manure-483694|title=Kashi Vishwanath temple to offer 'pious' manure|publisher=ndtv.com|accessdate=11 janar 2017}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Shumica e prasadeve (ofertave ushqimore), veshjeve dhe oferta të tjera të tilla u dhurohen të varfërve dhe nevojëtarëve.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Ndërsa pas një marrëveshjeje midis bordit të tempullit dhe një fermeri vendor ofertat e mbetura të bio-degradueshme si lulet, gjethet, qumështi, mjalti, arrakokosit etj. do të jepen për industrinë e plehërimit. Kështu mbi 1 ton oferta të përditshme, që hidheshin në Gang, do të shkojnë në një impiant të përpunimit të mbetjeve të bio-degradueshme, që do t’u shiten fermerëve sipas nevojave.<ref name="ndtv-vishwanathapious"/> ===== Historia ===== Qyteti i Varanasit u ndërtua në kohët e lashta në vendin ku bashkohen me Gangun lumenjtë Varana dhe Asi, që i kanë dhënë dhe emrin. Varanasi, ishte një vend i rëndësishëm pelegrinazhi ku jetonte një tribu e quajtur Kasha, duke i dhënë Varanasit edhe emrin Kashi. Pranë Varanasit Gangu rrjedh në formën e një harku, formë që konsiderohej tepër e mbarë nga kozmoligjia vedike, duke i dhënë kështu një rëndësi të veçantë.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Kashi ose Varanasi përmendet në shumë epose të lashta duke përfshirë Mahabharatën, Ramayanën dhe purana të rëndësishme. Këtë zonë e zhvilloi mbreti mitik Divodas.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.tirthyatraindia.com/kashi_vishwanath_temple.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=tirthyatraindia.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=26 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026153035/http://www.tirthyatraindia.com/kashi_vishwanath_temple.html|url-status=dead}}</ref> Arkeologët mendojnë se qyteti ka ekzistuar që përpara kohës së Budës. Tempulli Kashi Vishvanatha ka qenë adhuruar si banesa shpirtërore e Shivës. Në historinë fetare indiane, Vishvanatha ose Vishveshvara Jyothirlinga ka një domethënie të jashtëzakonshme.<ref name="indianscriptures-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.indianscriptures.com/sacred-places/temples/kashi-vishwanath-temple-varanasi-1|title=Kashi Vishwanath Tempule Varanasi|publisher=indianscriptures.com|accessdate=14 janar 2017}}</ref> Gjithësesi, vendi i parë origjinal i Tempullit Vishveshvara ose Vishvanatha është një çështje historike për tu shqyrtuar. Tempulli Vishvanatha përmendet pothuajse në të gjithë tekstet puranike, duke përfshirë edhe seksionin Kashi Khanda të Skanda Puranas.<ref name="templesofindia-vishwanath">{{cito web|url=http://www.templesofindia.net/index.php/temples/kashi-vishwanth-temple-varanasi|title=Kashi Vishwanth Temple Varanasi|publisher=templesofindia.net|accessdate=11 janar 2017|archive-date=16 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216175942/http://templesofindia.net/index.php/temples/kashi-vishwanth-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref> Një grup studiuesish mendojnë se meqë tempulli ka pësuar shkatërrime dhe rindërtime të ndryshme, është e papërshtatshme të flitet nëse tempulli është po aq i vjetër sa krijimi i qytetit të Kashit. Sipas miteve tempulli i Shivës u shkatërrua dhe rindërtua disa herë që prej zanafillës së tij, por përkrahë referencave mitologjike, Tempulli Kashi Vishvanatha u shkatërrua realisht disa herë nga pushtuesit dhe sunduesit myslimanë. Historia e tempujve të mëparshëm që bujtnin lingën e Vishvanathës është bërthama e historisë së Varanasit përgjatë një mijë viteve të fundit: një tregim i përsëritur shkatërrimi, përdhosjeje dhe rindërtimi. Qyteti i Varanasit ka qenë shkatërruar disa herë nga pushtuesit afganë, turq, mogulë etj.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Vetë tempulli ka qenë shkatërruar dhe rindërtuar mjaft herë përgjatë 800 vjetëve kaluar.<ref name="templedetails-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/|title=Kashi Vishwanath Temple|date=15 shtator 2016|publisher=templedetails.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=24 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224030208/http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/|url-status=dead}}</ref> Ky tempull ka qenë ndërtuar dhe rrafshuar mjaft herë në historinë e tij. Vetëm midis viteve 1194 dhe 1670 tempulli u shkatërrua të paktën tre herë. Tashmë mbi rrënojat e vjetra të Tempullit Vishvanatha qëndrojnë dy xhami të ndryshme, njëra e ndërtuar në shekullin e XIII nga Razia Sultana dhe tjetra e ndërtuar në shekullin e XVII nga Aurangzebi. Disa studiues e çojnë datën e ndërtimit rreth vitit 490 të e.s.,<ref name="indiaunveiled-vishwanath">{{cito web|url=http://www.indiaunveiled.in/destination/kashi-vishwanath-temple-golden-temple|title=Kashi Vishwanath Temple (Golden Temple)|publisher=indiaunveiled|accessdate=11 janar 2017}}</ref> por të dhënat historike tregojnë se Tempulli i parë Kashi Vishvanatha duhet të jetë ndërtuar në vitet 500-508 të e.s., nën mbretërimin e Vainya Guptas së Dinastisë Gupta, një adhurues i Shivës, kohë që përkon me fuqizimin e Varanasit si qendër pelegrinazhi.<ref>{{cite book|author=Rana P.B. Singh|url=https://books.google.ca/books?id=JwMaBwAAQBAJ&pg=PA58&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false|title=Banaras: Making of India’s Heritage City|pages=58-60}}</ref> Megjithatë, të dhënat tregojnë se tempulli i shkatërruar për herë të parë nga Qutb-ud-din Aibak-u qe ndërtua në shek. e XI me gjasa nga Chandradeva i Dinastisë Gahadavala,<ref name="mahashivratri-vishwanath"/> gjatë sundimit të të cilës Varanasi ishte në lulëzim. Varanasi, që ishte një vend i shenjtë pelegrinazhi për hindu, ishte shënjestër sulmesh nga ushtritë dhe sunduesit myslimanë.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Ushtria e Mohamed Ghorit, e komanduar nga Qutb-ud-din Aibak-u i shkatërroi tempujt e Varanasit në vitin 1194, kur mundi në betejë mbretin Jayachandra Gahadavala.<ref name="templesofindia-vishwanath"/><ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Më pas në vitin 1197, Varanasi ra përfundimisht në dorë të myslimanëve kur Qutb-ud-din Aibaku mundi mbretin e fundit Gahadavala, Harishchandran. Në vendin e rrënuar të tempullit Vishvanatha, Razia Sultana (1236-1240) ndërtoi Xhaminë Razia. Disa besojnë se tempulli u rindërtua përsëri 20 vjet më vonë, por nuk ekzistojnë të dhëna që ta mbështetësin një rindërtim kaq të hershëm. Nga shekulli i XIII, gjatë sundimit të Shamsuddin Iltumish-it (1211-1266), sulltani i Delhit, tempulli u rindërtua nga një tregtar guxharatas në vendin e sotëm të Avimukteshvarës. Besohet se ky tempull u shkatërrua po në shek. e XIII nga Bakhtiyar Khilji, për tu rindërtuar përsëri më vonë.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Megjithatë, ky tempulli besohet se u rishkatërrua në vitin 1351 nga Firuz Shah Tughlaq-u, sunduesi i Dinastisë Sharqi të Jaunpurit, që përktheu edhe shkrime të shenjta hindu në persisht dhe, megjithëse nuk ka të dhëna për rindërtimin e tij, thuhet se u shkatërrua përsëri në vitin 1448 nga Muhmud Shah Sharqi (1436-1458). Më vonë besohet se ai u rindërtua përsëri në pjesën perëndimore të këtij kompleksi, por, siç besohohet, u shkatërrua përsëri në vitin 1490, gjatë sundimit të Sikandar Lodit (1489-1517), që rishkatërroi shumicën e tempujve të rëndësishëm të Varanasit. Në këtë mënyrë Avimukteshvara e humbi popullariteti për tia lënë vendin Vishvanathës. Por për shkak të përkushtimit të besimtarëve hindu, vendi i pelegrinazhit së jyotirlingës vijoi të zhvillohej.<ref name="shaivam-vishwanath">{{cito web|url=http://shaivam.org/temples-special/12-jyothirlingas-11-Kashi-shri-visveshwar-varanasi|title=11. Kashi SHRI VISHWESHWAR (Varanasi)|publisher=shaivam.org|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Gjatë sundimit të perandorit tolerant, mogul Akbar tempulli u rindërtua nga Raja Man Singh-u, por hindutë ortodoks e bojkotuan atë pasi ai kishte lejuar që mogulët të martoheshin me familjarë të tij.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath">{{cito web|url=https://www.templepurohit.com/hindu-temple/kashi-vishwanath-temple-varanasi/|title=Kashi Vishwanath Temple, Varanasi|publisher=Temple Purohit|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Në vijim, në vitin 1585, me patronazhin e tregtarit të pasur të Varanasit, Raghunath Pandit (të njohur si Todara Mala, ministri i financave i oborrit të Akbarit), me mbështetjen e Akbarit, e rindërtoi tempullin në vendin e tij origjinal.<ref name="SPUday2005">{{cite book|author=S. P. Udayakumar|title=Presenting the Past: Anxious History and Ancient Future in Hindutva India|url=https://books.google.com/books?id=XjkEERJrRdwC&pg=PA99|pages=99}}</ref> Ai përshtati në mënyrë të përpiktë planin bazë arkitekturor dhe strukturor të Tempullit Vishveshvara të rindërtuar në fundin e shekullit të XIII. Libri Tristhalisetu i Narayanabhattas (rreth vitit 1585) e përshkruan gjerësisht madhështinë e këtij tempulli. Në këtë tekst tregohet se gjatë pjesës më të madhe të jetës së tij, në Varanasi nuk kishte një tempull të rregullt të Vishvanathës.<ref>{{cite book|last=Altekar|first=Anant Sadashiv|title=History of Benares: from the the earliest times down to 1937|publisher=The Culture Publication House, Benares Hindu University|year=1937}}</ref> Përveç kësaj, Akbari i dhuroi mjaft akre të fshatrave për tempullin, gjë që më vonë do të ndërpritej thelbësisht nën sundimin e Shah Jahanit (1628-1657). Megjithatë, në vitin 1669 Aurangzebi, perandori fanatik mogul do ta rishkatërronte përsëri dhe me mbetjet e tempullit origjinal, ndërtoi [[Xhamia Gyanvapi|Xhaminë Gyanvapi]],<ref name="Catherine1992">{{cite book|author=Catherine B. Asher|title=Architecture of Mughal India|url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=PA278|pages=278-9}}</ref><ref name="Bakshi2004">{{cite book|author=Akhil Bakshi|title=Between heaven and hell: travels through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India: an account of the expedition hands across the borders|url=https://books.google.com/books?id=l_1tAAAAMAAJ|year=2004}}</ref> me minare 71 m. të larta.<ref name="varanasitour-gyanvapimosque"/> Kwto mbetje mund të shihen në punimin e stërholluar dhe rafinuar artistik të murit perëndimor, te themelet, kolonat dhe sidomos në pjesën e mbrapme të xhamisë,<ref name="Vanessa2013">{{cite book|author1=Vanessa Betts|author2=Victoria McCulloch|title=Delhi to Kolkata Footprint Focus Guide|url=https://books.google.com/books?id=acT9AgAAQBAJ&pg=PA108|year=2013|pages=108–}}</ref> që besohet se u lanë qëllimisht ashtu nga vetë perandori si paralajmërim dhe fyerje për ndjenjat hindu.<ref>{{cite book|author=Rana P.B. Singh|title=Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India|year=2009|chapter=Kapitulli 6, Goddesses and Spatial Ordering in Kashi: Shaktiscape|page=198}}</ref> Vlen të përmendet se, veçanërisht nën mbrojtjen e sunduesve britanikë dhe marathas, Varanasi u pati një zhvillim domethënës. Në vitin 1742, sunduesi marathas Malhar Rao Holkar planifikonte ta shkatërronte xhaminë për të rindërtuar tempullin.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Megjithatë, plani i tij nuk u materializua, pjesërisht për shkak të ndërhyrjes së navabëve të [[Laknau]]t, që kontrollonin territorin.<ref>{{cite book|author=Madhuri Desai|title=Resurrecting Banaras: Urban Space, Architecture and Religious Boundaries|url=https://books.google.com/books?id=KdD3MYnYey8C&pg=PA2|year=2007|page=2}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Rreth vitit 1750, maharaxhai i Jaipurit porositi një shqyrtim të terrenit përreth sitit, me synimin e blerjes së tokës për të rindërtuar Tempullin.<ref>{{cite book|author=Madhuri Desai|title=Resurrecting Banaras: Urban Space, Architecture and Religious Boundaries|url=https://books.google.com/books?id=KdD3MYnYey8C&pg=PA85|year=2007|page=85}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Gjithësesi edhe plani i tij për rindërtimin e tempullit mbeti përpjekje. [[File:Kashi Vishwanath temple.jpg|thumb|left|345px|Kullat e Tempullit Kashi Vishvanatha me Xhaminë Gyanvapi në sfond ne vitin 1905]] Megjithë këto përpjekje, tempullin do ta ndërtonte më vonë, midis viteve 1776-1785, Ahilyabai Holkari, mbretëresha marathase e Mbretërisë Malwa (Indores), në vendin e tanishëm, pranë xhamisë, pak më tej vendit origjinal.<ref>{{cite book|author=Rana P.B. Singh|title=Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India|year=2009|chapter=Kapitulli 6, Goddesses and Spatial Ordering in Kashi: Shaktiscape|page=203}}</ref><ref name="govt page">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/temple/KASHI.html|title=Shri Kashi Vishvanatha Temple - A Brief history|access-date=30 janar 2017|archive-date=10 shkurt 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070210110217/http://varanasi.nic.in/temple/kashi.html|url-status=dead}}</ref> Ahilyabai Holkari, që ishte një besimtare e përkushtuar e Shivës dhe thuhet se tempulli u ndërtua pasi vetë Shiva e urdhëroi në ëndërr të ndërtonte një tempull në një distancë të vogël nga origjinali, që ishte zënë nga [[Xhamia Gyanvapi]], pasi ai ishte ndotur.<ref name="mahashivratri-vishwanath"/> Ajo kishte ardhur nw pushtet pasi burri, Khanderao Holkar iu vra në betejë dhe më pas i vdiq edhe vjehrri, Malhar Rao Holkar. Ahilyabai ndërmorri një program të gjerë ndërtimesh. Gjatë viteve 1833-1840, ajo ndërtoi kufirin rrethues të Pusit Gyanvapi, ghatet dhe tempuj të tjerë në Varanasi.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Në këtë mënyrë, Tempulli i tanishëm Vishvanatha ndodhet në vendin e tij të katërt, i zhvendosur dhe rindërtuar disa herë pas shkatërrimeve. Për këtë tempull dhanë kontribute bujare shumë familje fisnike dhe dinasti të ndryshme indiane.<ref name="mahashivratri-vishwanath"/> Në vitin shek. e XVIII, mbreti i atëhershëm i Kashit, Mansaram dhe djali i tij Belvant Singh ndërtuan shumë tempuj të tjerë në Varanasi.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Me porosinë e guvernatorit të përgjithshëm të Indisë, Warren Hastings në vitin 1785, kolektori i atëherëshëm mysliman i Varanasit, Ibrahim Khan, përballë Tempullit Vishvanatha ndërtoi [[Naubat Khana]]n e tempullit (vend-qëndrimi i muzikantëve dhe instrumenteve muzikore të tempullit).<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Në vitin 1828, mbretëresha Baija Bai, e veja e mbretit marathas Daulat Rao Scindhia së Gwaliorit, ndërtoi një kolonadë me çati të ulët me mbi 40 kolona në territorin e pusit Gyan Vapi.<ref name="MASherring_1868">{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=HlQOAAAAQAAJ&pg=PA55|title=The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times|author=Matthew Atmore Sherring|year=1868|pages=55-6}}</ref> Në vitin 1839, rreth 50 vjet pas ndërtimit, Punjab Kesari (sunduesi i Punxhabit) i fuqishëm sikist i Lahores, Ranjit Singh dhuroi rreth 820 kg ar të pastër për mbulimin e dy kullave [[shikhara]] të tempullit.<ref>{{cite book|author=Madhuri Desai|title=Resurrecting Banaras: Urban Space, Architecture and Religious Boundaries|url=https://books.google.com/books?id=KdD3MYnYey8C&pg=PA200|year=2007|page=200}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=HlQOAAAAQAAJ&pg=PA51|title=The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times|author=Matthew Atmore Sherring|year=1868|page=51}}</ref><ref>{{cito web|url=http://www.bhu.ac.in/Centre/temples.htm|title=Varanasi, places of interest - The Temples|accessdate=7 janar 2017|work=Banaras Hindu University website}}</ref> Ndërsa kulla e tretë e mbetur, u programua të mbulohej me ar nga Ministria Kulturës dhe Çështjeve Fetare të Uttar Pradeshit.<ref name="ghumakkar-temples"/><ref name="templesofindia-vishwanath"/> Në vitin 1841, Dinastia Bhosale e Nagpurit dhuroi argjend për tempullin. Statuja prej guri 2.13 m e lartë e Demit Nandi, që qëndron në lindje të kolonadës u dhurua nga mbreti i [[Nepali]]t, i cili dhuroi edhe një kambanë të stërmadhe.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Ky tempull u rikonstruktua nga Maharani Khaneti, gruaja e Sudarshan Shah-ut në v. 1857.<ref name="culturalholidays.com-vishwanath">{{cite web|url=http://www.cultureholidays.com/Temples/kashi.htm|title=Cultural holidays - Kashi Vishwanatha temple|access-date=30 janar 2017|archive-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408111550/http://www.cultureholidays.com/Temples/kashi.htm|url-status=dead}}</ref> Tempulli menaxhohej nga një grup trashëgimtar panditësh (ose mahantë, priftërinj). Pas vdekjes së mahant Devi Dutt-it, mes pasuesve të tij shpërtheu një grindje. Në vitin 1900, kunati i tij pandit Visheshwar Dayal Tewari hapi një çështje gjyqësore, pas të cilës u bë kryeprifti i tempullit.<ref name="AHC_1986">{{cite court|url=http://indiankanoon.org/doç355412/|litigants=Trivikram Narain Singh And Ors. vs State Of U.P. And Ors.|court=Allahabad High Court|date=28 tetor 1986|accessdate=25 korrik 2015}}</ref> Më 28 janar 1983 tempulli u ble nga Qeveria e Uttar Pradeshit dhe që atëherë menaxhimi i tij iu besua Trustit të Tempullit Vishvanatha (Sri Kashi Vishwanath Mandir Nyas Parishad), me president Dr. Vibhuti Narayan Singh (ish mbreti i Kashit ose Kashi Naresh) dhe një komitet ekzekutiv me komisionerin divizional si kryetar.<ref name="devdeepawali-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.devdeepawali.com/heritage-of-varanasi/temples/kashi-vishwanath-temple/|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=devdeepawali.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=14 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314031435/http://www.devdeepawali.com/heritage-of-varanasi/temples/kashi-vishwanath-temple/|url-status=dead}}</ref> Tempulli ndodhej në një zonë tepër të ngjeshur dhe së fundmi, për ti dhënë më tepër hapsirë besimtarëve u shkatërrua një grup muresh.<ref name="Varanasi temples-Vishvanatha"/> Në vitin 2012 tempulli u rikonstruktua i gjithi duke u veshur me ar, zona përreth tij u pastrua dhe u zgjerua dhe u zbukuruan faltoret më të vogla rreth tij. Qeveria e Uttar Pradeshit ka ndërmarr një program për të pastruar mjedisin e tempullit. Me projektin e shqyrtimit të mundësive të zgjerimit të rrugës dhe lirimit të hapsirës rreth tempullit u kontraktuar një arkitekt nga Varanasi. Qeveria e Uttar Pradeshit bëri shpronësimin e nëntë ndërtesave dhe komplekseve të identifikuara përgjatë itinerarit, për ti prishur që të bëhej zgjerimi i rrugës.<ref name="ndtv-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.ndtv.com/cities/famed-kashi-vishwanath-temple-complex-set-for-a-makeover-507652|title=Famed Kashi Vishwanath temple complex set for a makeover|date=16 dhjetor 2012|publisher=ndtv.com|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Gjithashtu përveç mbulimit me ar të kupolës së kullës kryesore, u mbulua gjithashtu me ar edhe pjesa e poshtme e kullës së Tempullit Vishvanatha si dhe kullat e tempujve Sri Bhuwaneshwar, Sri Tarakeshwar dhe Sri Dhandapani. Është llogaritur se për realizimin e projektit u nevojitën 19 kg ar dhe 4 000 kg bakër. Bordi i tempullit planifikon që më vonë të zbukuroi edhe tempujt e vegjël të Kala Bhairavës, Avimukteshwarës, Vishnut, Vinayakës, Sanishwarës, Virupakshës dhe Virupakshi Gaurit.<ref name="ndtv-vishwanatha"/> ===== Mitet ===== Shumë mite tregojnë se besimtari i vërtetë e arrin çlirimin nga cikli i vdekjes dhe rimishërimit (saṃsāra) duke adhuruar Shiva. Adhuruesit e Shivës pas vdekjes çohen drejtpërdrejtë në banesën e tij në Malin Kailash nga mesazheri i tij dhe jo nga Yama, zoti i vdekjes. Sipas tyre besohet gjithashtu superioriteti dhe fitorja e Shivës mbi vetë natyrën e tij, pasi identifikohet shpesh me vdekjen. Ka një besim popullor që vetë Shiva reciton mantran e shpëtimit në veshët e njerëzve që vdesin në Tempullin Vishvanatha. Sipas mitologjisë në Varanasi thuhet se Shiva jeton në çdo kokërrizë rëre apo thërrmijë të tij.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Varanasi është pjesë e mitologjisë së lashtë Indiane dhe përmendet në eposet e Ramayanas dhe Mahabharatas. Përgjatë kohëve Varanasi ka qenë i njohur në mënyrë alternative si "Avimuktaka", "Anandakanana", "Mahasmasana", "Surandhana", "Brahma Vardha", "Sudarsana", "Ramya" dhe "Kashi" - 'Qyteti i Dritës". Varanasi është destinacioni përfundimtar i të gjithë pelegrinëve hindu që kërkojnë moksha nga cikli i lindjes, vdekjes dhe rimishërimit. Fjala ‘kashi’ rrjedh nga fjala ‘kas’ që do të thotë të shkëlqesh.<ref name="culturalholidays.com-vishwanath"/> I mbushur me tradita dhe mite, Kashi është ‘vendi origjinal’ i krijuar nga Shiva dhe Parvati, mbi të cilin ata qëndronin që në fillimin e kohës.<ref name="culturalindia-vishwanath"/> Sipas një legjende popullore, duke u lutur, Shiva, me fuqinë dhe aurën e tij, krijoi qytetin e mrekullueshëm të Panchakroshit ose Panchkoshit, ku qëndronte Vishnu.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Ky ishte i mbushur me pyje dhe nuk kishte burime të pijshme uji. Vishnu, që gjendej aty, kaloi mjaft kohë në pendesa duke iu lutur Shivës. Kur Shiva shkoi në Kashi, i kënaqur me përkushtimin e Vishnut, me tridentin e tij ai gërmoi një pus, Pusin Gyan Vapi, ku buroi mjaft ujë.<ref>{{cite book|author=Lalita Prasad Vidyarthi|title=The Sacred Complex of Kashi: A Microcosm of Indian Civilization|url=https://books.google.ca/books?id=yOR1hvfH8s8C&pg=PA299|year=1979|page=299}}</ref> Në këtë mënyrë sipas mitologjisë, Pusi Gyanvapi Kupa është më i vjetër se vetë Gangu, që u soll në tokë nga Shiva nëpërmjet flokëve të tij. Ndërsa sipas një varianti tjetër, njëherë shirat kishin munguar për 12 vjet në Varanasi dhe kështu njerëzit e atij vendi ishin në shqetësim dhe ndiheshin të pashpresë. Atëherë një shenjt i madh e shpoi tokën me tridentin e Shivës, ku buroi një rrjedhë e bollshme uji të shenjtë. Kur Shiva e dëgjoi këtë, i premtoi se ai do të mbetej në këtë pus përgjithmonë.<ref name="varanasionline-gyankup"/> Sipas mitit, Vishnu u mahnit nga kjo mrekulli dhe pasi luajti kokën, i ra nga veshi stolia, duke bërë që vendi të njihet si Manikarnika, që do të thotë stolia e veshit ose kreshtës. E gjithë zona Panchakroshi e ujërave të Manikarnikas u grumbullua në tridentin e Shivës. Atëherë nga kërthiza e Vishnut lindi një lule zambaku me Brahman në të.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Sipas mitologjisë kur Shiva e ngarkoi Brahman të krijonte botën, ai e kishte krijuar qytetin Panchakoshi, vendi të cilin Shiva nuk do ta braktisë kurr dhe e kishte vendosur Muktidayak Jyotirlingën shpëtimtare.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Sipas mitologjisë hindu, në mënyrë që të shpëtonte jetët e atyre që janë të varur nga veprimet e tyre ose karma, Shiva e mbajti qytetin e Panchakroshit (territori i shenjtë i Varanasit) larg nga i gjithë universi.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Kështu, kur toka u zhyt nën ujëra gjatë Pralayas, d.m.th. fundit të botës, Varanasi u mbajt i sigurt nga Shiva me tridentin e tij, prandaj vendi quhet Avimukta Kshetra, dmth. "Vendi i Pabraktisur".<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Në këtë qytet, vetë Shiva vendosi Muktidayak Jyotirlingan shpëtimtare. Në Panchakoshi, çdo mëkat i mundshëm shkatërrohet, prandaj vendi quhet instrumenti i një mokshaje të veçantë të quajtur “Samyugha”. Kjo është arsyeja pse ky qytet, është sunduar nga Brahma, Vishnu dhe Shiva dhe është vendi ku duan të vdesin edhe vetë hyjnitë.<ref name="indianscriptures-vishweshwar"/> Më pas Shiva e hoqi këtë Varanasi nga tridenti i tij dhe e vendosi në botën e vdekatare. Kështu ai nuk u shkatërrua as kur përfunduan ditët e Brahmas, gjatë Pralayas, d.m.th. shkatërrimit përfundimtar të botës, pasi Shiva e mbajti në tridentin e tij.<ref name="shaivam-vishwanath"/> Origjina e tempullit është e mbushur me legjenda dhe rrëfenja. Mitet e kësaj faltoreje përmenden gjithashtu në literaturën puranike. Sipas një legjende nëna e Parvatit ndjehej e turpëruar që dhëndri i saj nuk kishte një banesë të përshtatshme. Kështu, për të kënaqur Parvatin, Shiva i kërkoi Nikumbhas ti mundësonte atij një vendbanim (tempull) në Varanasi.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Nikhumbha, nga ana e tij, i kërkoi të drejtonte punën një brahmini të quajtur Anikumbha, i cili me ndërtimin e tempullit ngarkua Divodasin. Perëndia i kënaqur me punën e tyre, u dhuroi bekime të gjithëve, por Divodasi nuk u bekua me një djal dhe i mërzitur e shkatërroi strukturën. Atë zonë e mallkoi edhe Nikumbha që të mos banohej.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Duke dëgjuar përbetimet e përsëritura të Divodasit, Shiva u rikthye përsëri për të banuar në mënyrë të përheshme aty. Perëndia bashkë me hyjneshën Parvati filloi përsëri ti bekonte adhuruesit e tij me dhurata të mrekullueshme. Parvati ishte aq e kënaqur sa ofroi ushqim (annam) për të gjithë dhe kështu u adhurua si Anapurani. Shiva vetë shihet duke kërkuar annam (ushqim), me një enë në duar, nga hyjnesha e ulur në faltoren e afërt. Kjo rrëfenjë është skalitur në Tempullin e Devi Parvatit që qëndron përkrahë faltores kryesore. Shiva shihet me një tas për ushqim përpara hyjneshës. Ajo konsiderohet si një nga 51/52 [[Shakti Pitha]]t (vendi ku ra dora e majtë e Parvatit, kur trupi i saj u coptua nga Mahavishnu Sudarshana Çakra).<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Sipas miteve, Varanasi është gjithashtu vendi nga ku u shfaq 'Jyotirlinga' e parë e tejshpoi koren e tokës dhe ndriçoi drejt qiellit. Mitet e Jyotirlingave janë të mirë-dokumentuara në literaturën puranike, ku tregohet se në kohën e krijimit nuk kishte asgjë; të pranishëm ishin vetëm Brahma dhe Vishnu. Sipas legjendës së përmendur te Shiva Purana, midis [[Brahma]]s (zoti i krijimit) dhe [[Vishnu]]t (forma e zotit gjatë ruajtjes, ose konservimit) nisi një grindje se kush ishte superior.<ref name="92Venugopalam95">{{Citation|first=R.|last=Venugopalam|year=2003|title=Meditation: Any Time Any Where|isbn=81-8056-373-1|url=https://books.google.com/books?id=ZtnNw_hiA9oC&pg=PT113&dq=jyotirlinga&hl=en&sa=X&ei=p5FJT87jJsOHsgLpg_zqCA&ved=0CDsQ6AEwAg#v=onepage&q=jyotirlinga&f=false|pages=92–5}}</ref> Të dy përdorën armët më të fuqishme kundër njëri-tjetrit pas mijëra vitesh luftimesh. Kur armët ishin gati të shkaktërronin gjithëçka, në mënyrë që të zgjidhte mosmarrveshjen, Shiva u shfaq si një kolonë e pafundme drite (jyotirlinga) që i tejshponte të tre botët e kozmologjisë hindu<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="templedetails-vishwanatha"/> dhe i përvetësoi armët e tyre.<ref name="ghumakkar-temples">{{cito web|url=http://www.ghumakkar.com/temples-of-varanasi-kashi-kashi-vishwanath-temple-visalakshi-temple-and-kaalbhairav-temple/|title=TEMPLES OF VARANASI (KASHI): Kashi Vishwanath Temple, Visalakshi Temple and Kaalbhairav Temple|author=Vishal Rathod|publisher=ghumakkar.com|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Si pjesë e provës, Shiva u kërkoi Vishnut dhe Brahmas të zbulonin përkatësisht kreun dhe fundin e kolonës.<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Brahma mori formën e mjellmës dhe fluturoi lartë ndërsa Vishnu mori formën e derrit të egër dhe u nis poshtë për të gjetur fundin dhe deklaruan se kushdo që e gjen i pari fundin do të jetë fituesi. Të dy nuk mundën ta gjenin fundin dhe u kthyen pas shumë vjetësh.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Ata kërkuan për vite të tëra por më kot dhe u rikthyen në pikën e fillimit të lodhur dhe të mëdyshur. Vishnu pranoi se nuk mundi ta gjente fundin ndërsa Brahma, me dëshminë e gënjeshtërt të lules Kewada dhe lopës tregoi se e kishte gjetur fundin e kolonës.<ref name="varanasionline-vishwanath">{{cito web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/kashi-vishwanath-temple|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=varanasionline.in|accessdate=11 janar 2017|archive-date=14 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214222354/http://www.varanasionline.in/city-guide/kashi-vishwanath-temple|url-status=dead}}</ref> Në çast, Shiva i inatosur u shfaq si një tjetër kolonë e flaktë dhe deklaroi se të tre janë i njëjti Omkaar ku Brahma është krijuesi, Vishnu konservuesi dhe Shiva shkatërruesi. Meqë Brahma kishte gënjyer, Shiva e mallkoi atë që të mos kishte vend në ceremonitë fetare, ndërsa Vishnun e bekoi të adhurohej në përjetësi.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="templedetails-vishwanatha"/> Brahma dhe Vishnu e kuptuan dhe e njohën Shivën si Qenien Supreme. Që atëherë kolona e flakës u zhduk, por pjesë të vogla të saj mbetën në Varanasi si jyotirlinga e quajtur Kashi Vishvanatha.<ref name="ghumakkar-temples"/> Sipas një legjende kjo jyotirlingë më vonë u ftoh në malin e shenjtë Annamalai, mbi të cilin gjendet [[Tempulli Annamalaiyar]]. Në këtë mënyrë faltoret ''jyothirlinga'', janë vendet ku Shiva shfaqet si një kolonë e flaktë drite.<ref>{{Cite book|last=Eck|first=Diana L.|year=1999|title=Banaras, City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA107|page=107}}</ref><ref name="Gwynne">{{Cite book|last=Gwynne|first=Paul|title=World Religions in Practice: A Comparative Introduction|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=tdsRKc_knZoC&pg=PT271|chapter=Char Dam|page=271}}</ref> Sipas mitologjisë Shiva e manifestoi veten në formën e jyotirlingës në 12 qytete të shenjtë të Indisë, ku bën pjesë edhe Varanasi.<ref name="culturalholidays.com-vishwanath"/> Sipas mitologjisë hindu ka 64 forma të Shivës, që nuk duhen ngatërruar me jyotirlingat. Secila nga vendet e dymbëdhjetë ''jyotirlingave'' merr emrin e idhullit kryesues – që është një manifestim i ndryshëm i Shivës.<ref name="Lochtefeld">{{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|year=2002|page=122|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC}}</ref><ref name="92Venugopalam95"/><ref name="Chaturvedi">{{Cite book|last=Chaturvedi|first=B. K.|year=2006|title=Shiv Purana|language=en|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA58|pages=58-72}}</ref> Në të gjitha këto vende, imazhi kryesor është ''lingami'' ose linga që përfaqëson kolonën pa fillim dhe pa fund ''Stambha'', që simbolizon natyrën e pafundme të Shivës.<ref name="Lochtefeld"/><ref name="E. U. Harding">{{Cite book|last=Harding|first=Elizabeth U.|title=Kali: The Black Goddess of Dakshineswar|chapter=God, the Father|year=1998|language=en|page=158}}</ref><ref name="paris_congress">{{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|language=en|chapter-url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/translation_prose/the_paris_congress.htm|volume=4}}</ref> Meqë Shiva e shfaqi veten e tij në formën e një jyotirlinge në ditën e 14-të të muajit të Phalgunas, dita konsiderohet veçanërisht fatsjellëse dhe festohet si Mahashivaratri. =====Arkitektura===== [[File:Elevation of Kashi Vishwanath Temple 1891.jpg|thumb|345px|Profili vertikal i tempullit të tanishëm]] Tempulli Kashi Vishvanatha ka një popullaritet të jashtëzakonshëm në të gjithë Indinë. Në fakt stili arkitekturor i shumë tempujve indianë është frymëzuar nga ky tempull. Por megjithë famën e tij, tempulli i tanishëm nuk ka asgjë nga madhështia arkitekturore dhe lashtësia e tempujve klasikë indianë në Orissa ose në Indinë Jugore. Tempulli i tanishëm gjendet i ngjeshur në zonën Vishvanatha Gali në brendësi të Varanasit, e cila wshtw e 'endur' dendur dhe veçoritë e tij arkitekturore janë të fshehura nga shikimi mbrapa kompleksit të mureve. Struktura tempullore përfaqëson stilin e lashtë indian të arkitekturës.<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Tempulli Kashi Vishvanatha është i vendosur në mes të një katërkëndëshi të mbuluar me çati, në një sipërfaqe prej 4.65 m². Struktura tempullore në thelb përbëhet nga tre pjesë të veçanta: tre kullat me kupla të vendosura në këndet e tempullit. E para është kulla e praruar majëzore e Kashi Vishvanathës, në këndin jug-lindor me një lartësi 15.5 metrash, e dyta ëshë një kullë e madhe e praruar dhe e treta është kulla po e artë e Mahadevës, në krye të së cilës qëndron një trident me një flamur.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Tre kullat tempullore të ndërtuara nga Ahilyabai Holkari, kanë kupola të hijshme por vlen të veçohet kupola në formë bulbore mbi sallën kryesore. Ajo u ndërtua në stilin e zambakut të përmbysur të [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës Mogule]] duke u mbuluar me bakër, që më vonë do të mbulohej me ar ashtu si dhe të tjerat. Kulla 15.5 metra e lartë, e veshur me ar dhe e skalitur me skulptura është një tërheqja kryesore e tempullit. Idhujt e hyjnive hindu dhe shkrimet përreth janë skalitur me argjend.<ref name="religions.iloveindia-vishwanatha">{{cito web|url=http://religions.iloveindia.com/indian-temples/kashi-vishwanath-temple.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=religions.iloveindia.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=10 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410085557/http://religions.iloveindia.com/indian-temples/kashi-vishwanath-temple.html|url-status=dead}}</ref> Për arsye se tempulli në tërësi ka tre kulla të mbuluara me ar të pastër njihet edhe si Tempulli i Artë.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath">{{cito web|url=http://www.kashivishwanath.in/vishwanath.html|title=Vishwanath Temple|publisher=kashivishwanath.in|accessdate=11 janar 2017|archive-date=9 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109042356/http://kashivishwanath.in/vishwanath.html|url-status=dead}}</ref> Tempulli ka ngjashmëri edhe me Tempullin e Artë të Amritsarit. Tempulli Vishvanatha përbëhet nga një sallë [[mandapa]] dhe një shenjtërore [[garbhagriha]], përkrahë shumë faltoreve dytësore.<ref name="kashivishwanath.in-kashi">{{cito web|url=http://www.kashivishwanath.in/kashivishwanath.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=kashivishwanath.in|accessdate=11 janar 2017|archive-date=11 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511161827/http://kashivishwanath.in/kashivishwanath.html|url-status=dead}}</ref> Sabhagurha (salla e mbledhjes) që shtrihet dhe të çon drejt [[garbhagriha]]s (shenjtërores) është një tërheqje interesante në brendësi të tempullit. ;Tempulli i mëparshëm Mbetje të rëndësishme të tempullit tw shkatwrruar nga Aurangzebi u përdorën për ndërtimin e një pjese të madhe të murit perëndimor të xhamisë që i zuri vendin tempullit. Këto mbetjet mund të shihen te themelet, kolonat dhe në pjesën e mbrapme të xhamisë, tregojnë punimesh artistike shumë të stërholluara.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="kashivishwanath.in-kashi"/> Një pamje e afërt e modelit të rrënojave të tempullit tregon karakterin e përzier dhe e kompozuar në stilin Xhainist dhe hindu. <gallery widths="369px" heights="456px"> File:Temple Of Vishveshwur Benares by James Prinsep 1834.jpg|[[Xhamia Gyanvapi]], e skicuar si ''Tempulli i Vishveshvurit'' në 1834 nga James Prinsep File:Plan Of The Ancient Temple Of Vishveshvur by James Prinsep 1832.jpg|''Plani i Tempullit të Lashtë Vishveshvur'', nga James Prinsep<ref>{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=0uA_AQAAMAAJ|title=Benares Illustrated in a Series of Drawings|author=James Prinsep|page=29}}</ref> </gallery> Literatura puranike e përshkruan hollësisht Tempullin Kashi Vishveshvara të shekullit të XIII, veçanërisht planin e tij arkitekturor duke e quajtur Tempulli Moksha Lakshmivilasa. Tempulli kishte pesë [[mandapa]] (pavjone) në katër drejtimet dhe për më tepër një në qendër, që shërbente si shenjtërorja e Vishveshvarës. Orientimi drejtimor u ndoq në mënyrë të përpiktë në ndërtim. Nga lindja në veri katër [[mandapa]]t ishin Jnana (“dituria”), Mukti (“çlirimi”), Shringara (“bukuria”) dhe Aishvarya (“begatia”). Në katër drejtimet kardinale ndodheshin faltoret e katër hyjnive ndihmëse, Tarakeshvara (në jug-lindje), Dandapani (jug-perëndim), Ganesha (veri-perëndim) dhe Bhairava (veri-lindje). Hyrja kryesore është në perëndim. Struktura e tempullit është e përbërë nga tre pjesë: e para përfshin një kullë shikhara mbi tempullin e Vishvanathës ose Mahadevës; e dyta është kupola prej ari dhe e treta është majëza prej ari mbi kullë që mban një flamur dhe një trident. Sipas strukturës tempulli ka një sabha gurha ose sallë kongregacioni që të çon te shenjtërorja [[garbhagriha]]. Plani i themeleve të tempullit të lashtë të Vishveshvaras u rindërtua nga James Prinsep në vitin 1831. Tempulli kryesor ishte katror; çdo anë ishte 108 këmbë (32.92 m) i ndarë në 27 rrjeta (pada) në një përmasë. Në të vërtetë ekzistojnë vetëm 26 rrjeta, por një rrjet shtesë u rregullua për ta bërë kozmogramën reale në simbologjinë numerike. Në lidhje me planin katror, Malville ka komentuar se: “katrori mbron brendësinë dhe mund të përfaqësoi gjithashtu rrugëtimin ekliptik dhe ciklik të diellit si matës i kohë”.<ref>Malville, John McKim. 1992. Cosmogonic Motifs in Indian Temples. In, Sacred Architecture and Traditions of India, China, Judaism and Islam, ed. Emily Lyle. Edinburgh University Press, Edinburgh; fq. 25</ref> Faltorja qendrore që qëndron në qendër ishte gjithashtu një katror prej 64 (8 x 8) rrjetash, ku secila rrjet ishte 16 këmbë² (1.49 m.²). Kjo është një formë e manduka mandalas, në qendër të së cilës ishte linga kryesore, simboli i Shivës që qëndron në një ujëmbledhës dekorativ. “Këndet e tij janë në të njëjtën kohë këndet e kontureve të jashtme të qelizës”.<ref>{{cite book|last=Volwahsen|first=Andreas|year=1969|title=Living Architecture: Indien|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.73821|page=[https://archive.org/details/in.gov.ignca.73821/page/n51 52]}}</ref> Bashkangjitur me shenjtëroren qendrore, kishte katër paradhoma ([[mandapa]]) që përputhen me Jnanan (diturinë), Muktin (çlirimin), Shringaran (dekorimin) dhe Aishvaryan (lavdinë), që përfaqësojnë përkatësisht lindjen, jugun, perëndimin dhe veriun.<ref>{{cite book|last=Altekar|first=Anant Sadashiv|title=History of Benares: from the the earliest times down to 1937|year=1937}}</ref> Secila nga [[mandapa]]t ka një shtrirje prej 16 x 16 këmbësh (16 rrjetash). Shenjtëroja e brendshme përfaqëson formën e parë rrethore, ndërsa katër [[mandapa]]t kardinale përfaqësojnë rrethin e dytë dhe kardinalitetin. Në nivelin e tretë në pjesën tjetër të katër drejtimeve kardinale, gjenden katër faltore dytësore ndihmëse, secila me një sipërfaqe prej 9 rrjetash (12 x 12 këmbë) që përputhet me Tarakeshvaran (jug-lindja), Dandapanin (jug-perëndimin), Ganeshën (veri-perëndimin) dhe Bhairavën (veri-lindja). I gjithë tempulli në formën e plotë duhet të ketë patur një grup të mahnitshëm prej nëntë kullëzash. Lartësia zvogëlohej nga qendra në drejtim të jashtëm në raportin 16, 8 dhe 6, siç mund të kuptohet nga plani i terrenit. Kjo mënyrë, mandala-rrjet që përbëhet përkatësisht nga 64, 16 dhe 9, së bashku pasqyron gjeometrinë e shenjtë. Katër rrejtat kryesore drejtimore të 16, secila është ndarë në 64 në qendër. Përveç kësaj, [[mandapa]] ndihmëse, kishte gjithashtu tetë dhoma më tempër me rrjeta-9-she; ku numri i tyre arrinte kështu 12. Ky është i krahasueshëm me 9 x 12 = 108. Në tërësi, i llogaritur në këtë mënyrë: [(16 x 4) + 64 + {(9 x 4) + (9 x 8)}], numri përfundimtar arrin në 236. Simboli i rrethit të trefishtë formohej mbi bazën e një kornize rrjetash që thelbësisht përfaqësonte tre botët apo mbretëritë mitike, duke simbolizuar pushtetin e Shivës si kontrolluesin e tre botëve, tokës, atmosferës dhe qiellit apo parajsës.<ref>{{cite book|author=Rana P.B. Singh|title=Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India|year=2009|chapter=Kapitulli 6, Goddesses and Spatial Ordering in Kashi: Shaktiscape|page=199}}</ref> Në llogaritjet klasike indiane që kanë të bëjnë me ndërtimin e një tempulli dhe karakteristikat e tij, numri i plotë merej si baza e pjesës tjetër si mjet përcaktimin.<ref>{{cite book|last=Volwahsen|first=Andreas|year=1969|title=Living Architecture: Indien|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.73821|pages=[https://archive.org/details/in.gov.ignca.73821/page/n49 50]-1}}</ref> Duke ndjekur këtë parim, Tempulli Vishveshvara mund të vendoset në atë shkallë. Tempulli u ndërtua mbi një plan navaratna, d.m.th. me nënë kullëza së bashku duke përshfirë edhe kullëzën më të lartë qendrore (39m e lartë). Kullëzat këndore ishin rreth 14.6 m të larta dhe ato mbi [[mandapa]] ishin 19.5 m.<ref>T.P. Verma, 1971-84. The Temples of Banaras. Bharati (Bulletin of the College of Indology, BHU, Varanasi), nr. 15; fq. 201</ref> Plani kryesor i themeleve regjistronte një seri prej 676 rrjetash, padash (26 x 26), ku secila rrjet ishte 4 këmbë x 4 këmbë. Përveç kësaj, në secilin nga katër zgjatimet këndore, ndodheshin gjatë rrjeta të tilla. Për më tepër, shtatë rrjetat ishin gjithashtu në katër pjesët drejtimore. Kështu në tërësi, numri arrinte 728. Me një rregullim të vogël të 1, numri arrinte 729, që simbolizonte shumën e 27 x 27 (asterismat hënorë), dmth. takimi i një makrokozmosi me një mikrokozmos, një kozmogram. Planimetria e lashtë e Tempullit Vishvanatha mund të provohet me strukturën gjeometrike. Ekzistonin tre rrathë bazë që ishin përfaqësues të tre fazave të jetës (lindja, lulëzimi dhe vdekja - dhe - rilindja), që përputhen më tej me tre botët mitike (lokat), toka, qielli dhe parajsa, dhe tre fazat e kohës (kala) – koha e shkuar, e tashme dhe e ardhme. Trefishimi i formës gjeometrike bashkohet në modelin katror. Katër dhomat kardinale ishin mes dy rrathëve të jashtëm në hapsirën këndore prej 37°, duke dhënë kështu 37 x 4 = 148°. Katër dhomat drejtimore ishin në hapsirën këndore prej 53°, duke dhënë kështu 53 x 4 = 212°. Në këtë mënyrë, në fundi, ata mbulojnë të 360 gradët e një rrethi. Kjo llogaritje sugjeron se tempulli ishte planifikuar mbi bazën e një rrjeti, hapsire këndore dhe rrjetave të lidhura.<ref>{{cite book|author=Rana P.B. Singh|title=Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India|year=2009|chapter=Kapitulli 6, Goddesses and Spatial Ordering in Kashi: Shaktiscape|page=200}}</ref> Struktura e trefishimit ka një lidhje të ngushtë me Shivën: tre sytë, tridenti, kontrollimi i tre botëve dhe mjaft triada të tilla simetrike. Theksi i Stella Kramrisch është tërheqës në këtë kontekst: “Tempulli indian, një zhvillim i harlisur në pamje të parë të rastësisht dhe forma të panumërta ... nuk e humb kurr kontrollin mbi pasurinë e tij ekstravagante.... Ai vizualizon forcën kozmike që krijon forma të panumërta dhe këto janë një e tërë dhe pa të paktën një nga to harmonia e përbotshme do të ishte e paplotë”.<ref>{{cite book|last=Kramrisch|first=Stella|title=The Hindu Temple|year=1999|page=23}}</ref> Ky kuptim intuitiv është vërtetuar nga planimetria e shenjtë e Tempullit të lashtë Vishveshvara. Në fakt, tempulli ishte përfaqësimi i njëmendët e Purushas (“qenia zanafillore”) dhe ishte gjithashtu një numër përkujtues i koncepteve kozmologjike.<ref>John McKim Malville, 1991. Astrophysics, Cosmology, and the Interior space in Indian myths and temples; fq. 123</ref> =====Domethënia===== [[File:Kashi vishwanath temple street.jpg|thumb|left|345px|Rruga pranë tempullit]] Varanasi konsiderohet si qyteti më i shenjtë hindu,<ref name="templedetails-vishwanatha"/> një qendër e rëndësishme pelegrinazhi në brigjet e Gangut të shënjtë, ku hidhen mbetjet mortore (kryesisht hirin) e të afërmve të kremuar, në mënyrë që shpirti i tyre të clirohet nga lidhjet me botën e vdekshme. Sipas kozmologjisë hindu besohet se qyteti është qendra e tokës dhe përfaqëson mandalën kozmike. Këtu, më shumë se ghatet apo edhe Gangu, fokusi përkushtimor i tij mbetet jyotirlinga e vendosur në Tempullin Kashi Vishvanatha.<ref name="mahashivratri-vishwanath"/> Ai është pika më e shenjtë në qytet.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Rëndësia e Tempullit Kashi Vishvanatha në Hinduizëm është e jashtëzakonshme. Ai është qendra e besimit për miliona hindu, si një nga tempujt më të shenjtë në Indi. Ai është tempulli më i adhuruar i Shivës në Indi dhe sipas Adhurimi i këtij tempulli zë rolin qendror në Filozofinë e Sektit Shaivist prej një kohe të gjatë.<ref name="devdeepawali-vishwanatha"/> Tempulli e ka të ngulitur rëndësinë e tij në shkrimet e vjetra indiane që prej kohësh të shumë të hershme.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Tempulli i Shivës përmendet në literaturën puranike përfshirë edhe seksionin Kashi Khanda të Skanda Puranas.<ref name="indiaunveiled-vishwanath"/> Rëndësia e këtij tempulli qëndron në faktin se ai bart një nga dymbëdhjetë [[jyotirlingat]] (lingat e dritës) të Shivës, i vendosur në bregun perëndimor të Gangut.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/><ref name="varanasionline-vishwanath"/> Jyotirlinga Vishvanatha ose Vishveshvara në Tempullin Kashi Vishvanatha ka një rëndësi të jashtëzakonshme në historinë fetare të Indisë.<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Kashi Vishvanatha është më e shquara nga të 12-ta [[jyotirlingat]] dhe quhet mbreti i jyotirlingave.<ref name="mahashivratri-vishwanath"/> Në Hinduizëm besohet se një darshan (përjetim pamor i hyjnores) i thjeshtë i Jyotirlingas është një përvojë shpirt-pastruese që të ndryshon jetën duke bërë të ndihesh i ngritur shpirtërisht për në rrugën e diturisë dhe përkushtimit shpirtëror (bhakti).<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Një darshan i vetëm i Vishveshvara Jyotirlingas konisderohet si bekues me të gjitha virtytet e përvetësuara nga darshani i gjithë jyotirlingave të tjera, të shpërndara në pjesë të ndryshme të Indisë.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Jyotirlinga përfaqëson natyrën pa fillim dhe pa fund të Shivës. Idhulli kryesues i tempullit është Vishvanatha, epitet i Shivës që do të thotë ''Sunduesi i Universit''.<ref name="devdeepawali-vishwanatha"/> Forma jo antropomorfe e Shivës, linga, përfaqëson bashkimin e tre gjendjeve të universit, Srishti (evolucioni), Stithi (ekzistenca) dhe Samhara (involucioni) që punojnë në një proces ciklik në pafundësi. Të gjitha këto gjendje kontrollohen nga triniteti që përfshinë Brahman si krijues, Vishnun si konservues dhe Shivën si shkatërrues. Shiva duke qenë i fundit që e përmbush ciklin duke nisur një cikël të ri, quhet edhe Mahadeo ose Mahadev, që do të thotë Hyjnia Sipërore. Thuhet se Kashi Vishvanatha ka mantran e shpëtimit dhe ata që jetojnë në Kashi marrin aarth (që d.t.th. jetë), dharma (ligjshmëri), karma (aftësi për të vepruar lirisht) dhe moksha (shpëtim).<ref name="religions.iloveindia-vishwanatha"/> Tempulli Kashi Vishvanatha është i rrënjosur thellë në botëkuptimin hindu dhe ka qenë një mishërim i gjallë i traditave dhe vlerave të larta shpirtërore që janë trashëguar prej lashtësisë. Tempulli Kashi Vishvanatha ka qenë një pikturë e gjallë e traditave kulturore dhe vlerave të më të larta shpirtërore prej kohësh të qëmotshme.<ref name="varanasitour-gyanvapimosque">{{cito web|url=http://www.varanasitour.com/pilgrimage-in-varanasi/kashi-vishwanath-temple-gyanvapi-mosque.html|title=Kashi Vishwanath Temple and Gyanvapi Mosque|publisher=varanasitour.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=13 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013022615/http://varanasitour.com/pilgrimage-in-varanasi/kashi-vishwanath-temple-gyanvapi-mosque.html|url-status=dead}}</ref> Vendi në vetëvete është një tërheqje e rëndësishme për turistët dhe pelegrinët. Tempullin Kashi Vishvanatha, si një nga vendet më të rëndësishme të adhurimit hindu, e kanë vizituar shumica e shenjtëve të rëndësishëm hindu, si Goswami Tulsidasi, Swami Vivekananda, Adi Sankaracharya, Gurunanak Devi, Swami Dayananad Saraswati, Ramakrishna Paramhansa dhe mjaft personalitete të tjera shpirtërore.<ref name="templesofindia-vishwanath"/> Siç përmendet në shkrimet e lashta indiane, një banjë në lumin Gang bashkë me 'darshanin' e Vishvanatha lingës konsiderohen si dy mënyrat kryesore për të arritur shpëtimin ('moksha').<ref name="varanasionline-vishwanath"/> Kështu, sipas traditës popullore, njerëz nga i gjithë vendi, përpiqen ta vizitojnë tempullin të paktën një herë në jetën e tyre. Mbetjet (hiri) e të afërmve të kremuar në Ghatin Manikarnika, ku bën pjesë edhe tempulli, hidhen në Gang si një mënyrë që ndihmon në arritjen e shpëtimit.<ref name="religions.iloveindia-vishwanatha"/> Besohet se besimtarët e vërtetë të Shivës çlirohen nga cikli torturues i lindjes, vdekjes dhe rimishërimit dhe bashkohen drejtpërdrejt me të.<ref name="devdeepawali-vishwanatha"/> Njerëzit besojnë se ata që shkojnë për të vdekur aty, e arrijnë çlirimin pasi vetë Shiva u reciton në veshë Mantran çliruese Tarak dhe i merr me vete në banesën e tij në Malin e shenjtë Kailash në vend që të merret nga Yama, zoti i vdekjes.<ref name="kashivishwanath.in-kashi"/> Kjo pasi Shiva vetë konsiderohet simbol i vdekjes dhe shkatërrimit për evoluimin shpirtëror të njerëzimit. Ai që i lutet dhe e adhuron me përkushtim Vishveshvarën i plotëson të gjitha dëshirat e tij, ndërsa ai që e reciton emrat e tij do të arrijë të gjithë sidhët dhe në fund çlirohet.<ref name="mahashivratri-vishwanath"/><ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Tempulli Kashi Vishvanatha llogaritet mes tempujve më të vizituar hindu, besimtarë të panumërt dhe vizitorë të tjerë vijnë këtu çdo vit, jo vetëm nga [[India]] por e gjithë bota.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Ai është gjithmonë i zënë nga turma të panumërta besimtarësh që kërkojnë paqen shpirtërore nëpërmjet darshanit të jyotirlingës, që mundëson çlirimin nga të gjitha lidhjet e mayas si dhe koklavitjet e pashtershme të botës.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Tempulli frekuentohet përditëshmërisht nga 3000 besimtarë, ndërsa gjatë kohëve të caktuara numri i tejkalon 100 000-ët, bile thuhet se mund të arrijë edhe një milion.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Për realizimin e abhishekës së jyotirlingës me ujin e Gangut, tempulli vizitohet nga mijëra pelegrinë.<ref name="kashivishwanath.in-kashi"/> Bordi i tempullit bashkë me administratën e distriktit kanë vendosur një kod veshjeje për turistët që dëshirojnë të hyjnë në tempull, për të shmangur lëndimin e ndjenjave të besimtarëve që nuk e vlerësojnë hyrjen e të huajve me të shkurtra dhe veshje ekstravagante.<ref name="india-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.india.com/news/india/kashi-vishwanath-temple-imposes-dress-code-denies-entry-to-foreign-women-without-saree-730267/|title=Kashi Vishwanath temple imposes dress code: Denies entry to foreign women without Saree|author=Mohammed Uzair Shaikh|date=23 nëntor 2015|publisher=india.com|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Turistet femra që duan të vizitojnë tempullin detyrohen të veshin një sari. Veshja tradicionale do tu ofrohet atyre "falas" pranë kontrollit të biletave jashtë tempullit duke i rimarr pas vizitës. Gjithësesi, kodi i veshjes do të zbatohet vetëm për ata që hyjnë në shenjtërore, ndërsa turistët me veshje të shkurtra nuk do të ndalohen të vërdallosen në kompleks duke vërejtur bukurinë arktitekturore të tempullit.<ref name="india-vishwanatha"/> ====Tempulli i Ri Vishvanatha==== [[File:Temple Varanasi.jpg|thumb|345px|Tempulli i Ri Vishvanatha]] '''[[Tempulli i Ri Vishwanath]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: श्री विश्वनाथ मंदिर), '''Mandiri i Ri Vishvanatha''' ose ''Mandiri i Ri Birla'' është një nga tempujt dhe tërheqjet më të rëndësishëm të qytetit të shenjtë të Varanasit. I themeluar nga Raja Birla i Familjes Birla, një nga familjet më të mëdha industrialiste në Indi, u ndërtua si një kopje e [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit të vjetër Kashi Vishvanatha]]. Tempulli është projektuar nga Madan Mohan Malaviya (themeluesi i Banaras Hindu University – BHU), si pjesë e kampusit të BHU-së dhe përfaqëson ripërtëritjen kombëtare të [[India|Indisë]]. Tempulli është i hapur për të gjitha kastat dhe besimet. Në kampusin e tij ndodhen nëntë tempuj, ku përfshihen Vishvanathji (Shiva lingami), Natarajji, Mata Parvatiji, Ganesji, Mata Saraswatiji, Panchmukhi Mahadevi, Hanumanji dhe Nandiji. Tempulli gjendet në kampusin e Benaras Hindu University dhe i është kushtuar adhurimit të perëndisë hindu [[Shiva]] dhe në të ndodhen idhujt e Shivës dhe Lakshmi Narayanjit. Mandiri i Ri Shri Vishvanatha ka kullën tempullore ([[shikhara]]) më të lartë në botë.<ref name="Brief description">{{cite news|title=Brief description|publisher=Benaras Hindu University website|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.bhu.ac.in/VT/}}</ref><ref name="The temples">{{cite news|title=The temples|publisher=Benaras Hindu University website|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.bhu.ac.in/Centre/temples.htm}}</ref><ref name="Vishvanath Temple">{{cite news|title=Vishvanath Temple|publisher=Wikinapia|accessdate=7 mars 2015|url=http://wikimapia.org/142627/Vishvanath-Temple-BHU}}</ref><ref name="New Vishvanath Temple">{{cito web|title=New Vishvanath Temple|publisher=Varanasi city website|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.varanasicity.com/temples/new-Vishvanath-temple.html}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref name="Birla Temple">{{cite web|title=Birla Temple|publisher=varanasi.org.in|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/birla-temple|archive-date=15 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315074925/http://www.varanasi.org.in/birla-temple|url-status=dead}}</ref><ref name="History New">{{cite news|title=History|publisher=Eastern Uttar Pradesh Tourism website|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.easternuptourism.com/New-Vishvanath-Temple.jsp|archive-date=12 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512202727/http://www.easternuptourism.com/New-Vishvanath-Temple.jsp|url-status=dead}}</ref> =====Historia===== [[File:Vishwanath Temple, BHU, Varanasi.jpg|thumb|left|432px|[[Tempulli i Ri Vishwanath]] në BHU i parë nga lartë]] Në vitet 1930, Madan Mohan Malaviya planifikoi të kopjonte [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullin Shri Kashi Vishvanath]] në kampusin e Benaras Hindu University. Familja Birla ndërmori ndërtimin dhe themelimin u nis në mars të vitit 1931. Tempulli u përfundua në vitin 1966.<ref name="Brief description"/><ref name="The temples"/><ref name="Vishvanath Temple"/><ref name="New Vishvanath Temple"/><ref name="Birla Temple"/><ref name="History New"/> Ndërtimi i [[Tempulli i Ri Vishwanath|Tempullit të Ri Vishvanatha]] nga Birla Group of Industries kërkoi tridhjetë e pesë vjet për tu përfunduar (1931-1966). Tempulli është një nga më të lartit në [[India|Indi]] dhe kulla e tij ([[Shikhara]]) është më e larta në botë, madje edhe më e lartë se Qutub Minar në [[New Delhi]]. Lartësia e përgjithshme e tempullit është 77 metra. Projekti i tempullit u frymëzua nga [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] dhe është bërë kryesisht prej mermeri. =====Përshkrimi===== [[Tempulli i Ri Vishwanath]], megjithëse është një tempull kushtuar [[Shiva|Shivës]], përbëhet nga nëntë tempuj brenda kompleksit dhe është i hapur për të gjitha kastat, fetë dhe besimet. Tempulli i [[Shiva|Shivës]] ndodhet në katin përdhes, ndërsa tempujt e Lakshmi Narayanit dhe Durgës janë në katin e parë. Tempujt e tjerë brenda Tempullit të Ri Shri Vishvanath janë ata të Natarajas, Mata Parvatit, Ganeshës, Panchmukhi Mahadevit, Hanumanit, Saraswatit dhe Nandit. Muret e brendshme prej mermeri të tempullit janë të mbushur me ilustrime dhe tekste të [[Bhagavad Gita]]s dhe shkrimeve të shenjta hindu.<ref name="Brief description"/><ref name="The temples"/><ref name="Vishvanath Temple"/><ref name="New Vishvanath Temple"/><ref name="Birla Temple"/><ref name="History New"/> Mandiri Shri Vishvanatha gjendet 1.7 kilometra në jug-perëndim të hyrjes kryesore të kampusit të Benaras Hindu University, 3.3 kilometra në jug-perëndim të [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandirit të Durgës]], 7 kilometra në jug-perëndim të [[Tempulli Kashi Vishvanath|Tempullit Shri Kashi Vishvanath]] dhe 9 kilometra në jug të Stacionit Hekurudhor të Varanasit në koordinatat {{coord|25.266034|N|82.987847|E|display=inline}}. Tempulli është shumë i ngarkuar përditë por në disa raste të veçanta ai bëhet tejet i mbushur nga besimtarë nga [[India]] ashtu si dhe nga vende të tjera. Tempulli hapet të gjitha ditët e javës nga ora 4 e mëngjesit deri në orën 12 të mesditës si dhe nga ora 1 pasdite deri në orën 9 të darkës. ====Tempulli Kala Bhairava==== [[File:Bhairava Brahma.jpg|thumb|296px|Pikturë indiane rreth vitit 1820 që paraqet legjendën e Bhairavës pasi i ka prerë kokën e pestë Brahmës]] '''Tempulli Kala Bhairava''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: काल भैरव मंदिर) është një nga tempujt më të vjetër të Shivës në [[Varanasi]]. Tempulli i është kushtuar Kala Bhairavas, kotvalit ose kryepolicit hyjnor të Varanasit. I shtrirë në një sipërfaqe prej 400 m² (0.04 ha) me raportin 16 m. x 25 m. pranë zyrës kryesore postare të Varanasit në K-32/22 Bharonath, Vishveshvar Ganj, në koordinatat {{coord|25|19|3.52|N|82|58|26.09|E|display=inline}}, ky tempull ka rëndësi të madhe historike dhe kulturore, veçanërisht mes banorëve të Varanasit. Ai konsiderohet si tempulli më i vjetër dhe një nga më interesantët në Varanasi. Seksioni i qytetit në të cilin gjendet tempulli i Kala Bhairavës është i njohur si Kotvalpuri. Për në tempull mund të shkohet si nëpërmjet kryqëzimit Vishveshvar Ganj, ashtu dhe nëpërmjet parkut Maidagin. =====Përshkrimi===== Tempulli Kala Bhairava gjendet në një largësi prej 6 km nga stacioni hekurudhor i kazermës së Varanasit, pranë zyrës kryesore postare, në Vishveshvar Ganj, midis parkut Maidagin dhe rrugicës Chaukhamba e zonës Bhaironath, 1 km në lindje të Tempullit Kashi Vishvanatha, në Varanasi.<ref name="euptourism-bhairava">{{cito web|url=http://www.easternuptourism.com/varanasi-kaal-bhairav.php|title=Kaal Bhairav|publisher=easternuptourism.com|accessdate=25 janar 2017|archive-date=10 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210013338/http://easternuptourism.com/varanasi-kaal-bhairav.php|url-status=dead}}</ref> Duke hyrë nga rruga, nëpërmjet një porte që ruhet nga qeni transportues i Bhairavës, gjendet një kopësht i bukur, në qendër të të cilit ndodhet faltorja kryesore e Bhairavës. Në anën jugore jashtë kopështit katërkëndësh të kompleksit ndodhet një faltore e vjetër, që bart shumë idhuj, një ndër të cilët është dhe vetë Bhaironathi. Në këtë tempull ka statuja të tjera mes të cilave, ajo e Shivës, Ganeshës dhe Surajnarayanit. Imazhi pjesërisht i shkatërruar i Dandapanit (“kolona e ndëshkimit”) më vonë është rivendosur në pjesën e mbrapme të këtij tempulli dhe iu dha emri “Kshetrapala Bhairava”, ‘Bhairava që mbron territorin’. Në këtë zonë ndodhen gjithashtu edhe faltoret dhe imazhet e Kaleshvaras dhe Mahakalas, të përfaqësues të “vdekjes”. Kjo zonë simbolizon fuqinë e shenjtë të vdekjes të kontrolluar nga Shiva. Në këtë mënyrë edhe qyteti është mbiquajtur “Qyteti i Vdekjes së Mirë”. Në derën e mbrapme të tempullit ndodhet një shtatore e Kshetrapal Bhairavës.<ref name="Kaal Bhairav Mandir">{{cite web|title=Kaal Bhairav Mandir|publisher=Varanasi.org|accessdate=15 qershor 2015|url=http://www.varanasi.org.in/kalbhairav-temple-varanasi|archive-date=8 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608074016/http://www.varanasi.org.in/kalbhairav-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="euptourism-bhairava"/><ref name="Kaal Bhairav">{{cite web|title=Kaal Bhairav|publisher=Religious Portal|accessdate=15 qershor 2015|url=http://www.http://religiousportal.com/lord-bhairav/|archive-date=12 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912072355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8490524.stm|url-status=dead}}</ref> Duke kryer një ecje rituale circumambulacioni përreth kompleksit të tempullit, mund të shihen një grup faltoresh dytësore të Devit, Hanumanit, Krishnas dhe Radhas, Parvatit dhe Ganeshës. Më interesante është një pllakatë e madhe e “Nëntë Planeteve” (Navagraha), ku mbi çdo shtëpi planetare të zodiakut të të cilës ndodhet paraqitja dhe altari indiavidual. Tempulli Kala Bhairava është i skalitur në mënyrë të bukur. I gjithë tempulli është i ngjyrosur në portokalli. Baza e tempullit është ndërtuar me gurë të thjeshtë në tre anë. Kulla tërheqëse e tempullit është mjaft e lartë. Ajo është e rrethuar nga shumë kupola të vogla, që ngrihen në seri njëra pas tjetrës deri te kupolën e sipërme që është e praruar. Përballë faltores kryesore ndodhet një verandë, që mbahet nga kolona dhe është dekoruar me piktura dhe skalitje sipas [[Arkitektura e tempujve hindu|Stilit të Arkitekturës Hindu]]. Dera e hyrjes së tempullit është në krahun verior. Muri në të gjitha anët e derës, që të çon në ndërtesë, është i dekoruar me piktura. Pragu i faltores ruhet nga dy idhuj, të njohur si 'dvarpalesvara'. Vetë dera është skalitur dhe zbukuruar mjeshtërisht. Në brendësi të faltores ndodhet një dhomë e vogël. Në anën tjetër është vendosur një faltore e vogël prej bakri. Pranë murit, në këmbë, mund të shihet arma e hyjnisë, tridenti me thumbat e tij, e ngjyrosur me të kuqe. Në shenjtëroren e brendshme të tempullit, në anën e djathtë të hyrjes, ndodhet një statujë e idhullit Kala Bhairava. Statuja rreth 1.22 m e lartë është prej guri, por me fytyrë argjendi, me trup të bëshëm, e ngjyrosur me blu të zënë, me katër krahë në një pozicion grotesk duke mbajtur një trident. Për vizitorët e dukshme përmes derës së shenjtërores është vetëm fytyra e dekoruar me lule e idhullit. Pjesa tjetër e statujës është e mbuluar me një rrobë. Mbrapa statujës së zbukuruar me kurora lulesh, ndodhet figura e një qeni, që është transportuesi i tij. Në anën e majtë të hyrjes ndodhet një tjetër statujë e stërmadhe qeni, mbi të cilën ndodhen dhjetë piktura të vogla, që paraqesin dhjetë avatarët e Vishnut. Përballë idhullit ndodhen tre kambana të varura. Një fener i vogël mbahet gjithmonë ndezur. Një prift ulet në afërsi dhe vendos një lloj pudre e përhimtë (kundi) në ballin e adhuruesve. Një tjetër prift rri i ulur pranë tempullit me një kopan të bërë prej pendësh palloi në dorë, me të cilin çokit lehtësisht kokat e besimtarëve që hyjnë. =====Historia===== Data e saktë e ndërtimit të Tempullit Kala Bhairava është e panjohur, por mendohet se u ndërtua në mesin e shekullit të XVII.<ref name="Kaal Bhairav Mandir"/><ref name="euptourism-bhairava"/><ref name="Kaal Bhairav"/> Ky tempull është një shembull i paraqitjes hapsinore të tempullit të lashtë të Kala Bhairavas. Miti i formës së tmerrshme të Shivës, të quajtur Bhairava, daton që nga shekulli i VI-VII. Gjatë periudhës së shkatërrimit të parë në fundin e shekullit të XII shumë nga tempujt u humbën dhe më vonë të rikonstruktuar në sitet e historisë së regjistruar dhe lidhjes mitologjike në përshtatje me mitin e imazhit të humbur. Në mënyrë të ngjashme, kur tempulli i Bhairavas u humb, në sitin e Bhairaveshvaras u ndërtua Tempulli i Kala Bhairavas. Strukturën e tanishme e ndërtoi mbreti marathas Bajirao Peshva i II (1796-1851) në vitin 1817, që e ndërtoi atë në sitin e tempullit të vjetër; kjo është regjistruar në një mbishkrim në gurë në murin e mbrapëm të oborrit të brendshëm. Për shumë shekuj ky tempull ishte një qendër shpirtërore në Varanasi për asketikët më të rreptë të Shivës, "kapalikat" ose "mbajtësit e kafkave" dhe pasardhësit e tyre më të vonë, gorakhnathët. Sot, gjithësesi, tempulli nuk është zotërimi ekskluziv i këtyre yogive të skajshëm, por është i tuteluar nga familjarë të zakonshëm për bekimet e tij mbrojtëse. Megjithëse ky tempull është popullor dhe i dashur mes atyre që jetojnë nën ndikimin e tij në rrethinat e seksionit Kotvalpuri të qytetit, sot nuk është një ndalesë e detyrueshme për pelegrinët. Përgjithësisht njerëzit bëjnë darshanin e [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Vishvanatha]] dhe [[Tempulli i Annapurna Devit|Annapurna]] dhe ikin. =====Legjendat===== Në mënyrë që të mësonin kush ishte fuqia e përjetshme sipërore, kohë më parë, disa shenjtë të mëdhenj shkuan në Malin Sumeru për të takuar Brahman. Brahma pohoi se fuqia e përjetshme sipërore ishte ai. Vishnu nuk e pranoi pohimin e shpejtë dhe të pamenduar të Brahmas. Kështu, Brahma dhe Vishnu iu drejtuan Katër Vedave për të mësuar përgjigjen e kësaj pyetjeje. Rig Veda tha se fuqia sipërore ishte Rudra (Rudra është një emër tjetër i Shivës) pasi ka fuqinë të kontrolloi të gjitha qëniet e gjalla. Yajur Veda tha se sipëror është Shiva pasi ai mund të adhurohet nga yagna të ndryshme. Sam Veda deklaroi se sipëror është Tryambakami (dmth. Mahamṛtyuṃjaya Mantra, epitet i Shivës) pasi ai adhurohet nga një larmi yogish dhe mund të kontrolloi të gjithë botën. Atharva Veda u përgjigj se sipëror është Shankari (Shiva) pasi ai mund të eliminoi të gjitha telashet e qenieve njerëzore. Të Katër Vedat unanimisht konkluduan se [[Shiva]] është sipërorja përfundimtare; një konkluzion që u përqesh me mosbesim nga [[Brahma]] dhe Vishnu. Atëherë Shiva u shfaq si një shkëlqim i fuqishëm hyjnor midis Brahmës dhe [[Vishnu]]t. Bramha u inatos shumë dhe me kokën e pestë filloi tja ngulte sytë shkëlqimit, e cila filloi të digjej nga inati. Sipas legjendës Shiva i inatosur, krijoi një formë mizore të quajtur Kala Bhairava, mbreti i 'Kalas'. Kala Bhairava ia preu Brahmës kokën që digjej dhe që atëherë Brahma ka vetëm katër koka. Kur portretizohet si Kala Bhairava, Bhairava paraqitet duke mbajtur kokën e prerë të Brahmës. [[Shiva]] pastaj tha se "Kala Bhairava" do të rrinte përgjithmonë në [[Varanasi|Kashi]] që të pastronte mëkatet e dishepujve. Duke prerë kokën e pestë të Brahmës ai u bë fajtor për vrasjen e një brahmini, prandaj ishte i detyruar ta bartëte kokën e prerë për vite duke u endur si 'bhikshatana', lypsar endacak, derisa të pastrohej nga mëkati.<ref name="ghumakkar-bhairava">{{cito web|url=http://www.ghumakkar.com/temples-of-varanasi-kashi-kashi-vishwanath-temple-visalakshi-temple-and-kaalbhairav-temple/|title=TEMPLES OF VARANASI (KASHI): Kashi Vishwanath Temple, Visalakshi Temple and Kaalbhairav Temple|author=Vishal Rathod|publisher=ghumakkar.com|accessdate=25 janar 2017}}</ref> Brahma Hatya Dosha e krijuar nga Shiva si një mishërim femëror i vuajtjes së mëkatit do ta ndiqte Kala Bhairavën në vende të ndryshme. Kala Bhairava, me kokën e Brahmës në dorë, shkoi në vende të ndryshme të botës, bëri banjë në tirtha të ndryshme (vende të shenjta ujore), adhuroi perëndi të ndryshme, megjithatë Brahma Hatya Dosha e ndiqte kudo. Ai nuk mund të çlirohej nga ajo vuajtje. Në fund, Kala Bhairava arriti në Moksha Puri ([[Varanasi]]). Në momentin që Kala Bhairava hyri në [[Varanasi|Kashi]], Brahma Hatya filloi të ulërinte dhe në fund u zhduk në botën e të vdekurve. Koka e Brahmës (Kapal) ra në një vend që u quajt Kapal Mochan pranë një tirthe që më vonë u quajt Kapal Mochan Tirtha. Që atëherë, Kala Bhairava qëndron në mënyrë të përhershme në Varanasi duke i mbrojtur dhe strehuar të gjithë besimtarët.<ref name="Kaal Bhairav Mandir"/><ref name="euptourism-bhairava"/><ref name="Kaal Bhairav"/> =====Domethënia dhe traditat fetare===== Kala Bhairava, "Terrori i Zi", është “forma e frikshme” e Shivës i njohur në mënyrë popullore si “kryepolici hyjnor i Varanasit”. 'Kala' do të thotë si 'vdekje' ashtu dhe 'fat', përveç kuptimit i zi. Ai është 'i ziu', i cili në Varanasi merr funksionet e zotit të vdekjes. Vetë Vdekja thuhet se ka frikë nga Kala Bhairava. Ai ushtron autoritetin hyjnor nën tutelën e padronit të tij hyjnor, Vishvanathas, si mbi njerëzit ashtu dhe mbi zotat në Varanasi dhe rrethinat e tij deri në rrugën Panchakroshi. Hyjnia besohet se është urdhëruar nga Vishvanatha ta mbaj qytetin e shenjtë të Varanasit të pastër nga shpirtrat dhe personat e këqij. Ai i pengon ata të hyjnë në qytet ose nëse i gjen brenda i dëbon. Ai mban një kurorë kafkash dhe një kopan me pendë palloi. Besohet se pa lejen e tij askush nuk mund të qëndroi në Varanasi. Shiva e caktoi Bhairavan të ishte krye-zyrtari i drejtësisë brenda qytetit të shenjtë. Vahana (transportuesi) i Bhairavës është një qen. Kala Bhairava besohet se është ''Kotvali i Varanasit'' dhe çdokush që do të jetoi në [[Varanasi]] duhet të marr lejen e tij për të jetuar në qytet. Ai besohet se është edhe ''Kotvali i "Sati pindit” dhe pa lejen e tij askush nuk mund ta preki "Sati pindin". Kala Bhairava i mbron besimtarët nga të gjitha problemet.<ref name="Kaal Bhairav Mandir"/><ref name="euptourism-bhairava"/><ref name="Kaal Bhairav"/> Bhairava adhurohet për mbrojtjen, pastrimin, shëndetin dhe mirëqenien, por jo për çlirimin e mokshas. Të vjetrit në Varanasi besojnë se kurdo që banorët e Kashit ikin nga qyteti për një udhëtim të shkurtër, ata adhurojnë Kala Bhairavën (duke marrë lejen e tij) dhe me rikthimin në Varanasi adhurojnë përsëri Kala Bhairavën. Besohet se nëse ai inatoset me dikë, personi nuk mund të iki nga Varanasi për të gjithë jetën e tij.<ref name="advisor-bhairava"/> Megjithëse ky tempull është popullor dhe i dashur midis atyre që jetojnë nën ndikimin e tij në zonën Kotwalpuri të qytetit, ai tashmë nuk është një ndalesë e detyrueshme për pelegrinët. Tempujt dhe faltoret e Kala Bhairavës janë të pranishëm pranë shumicës së tempujve [[Jyotirlingat|Jyotirlinga]], dymbëdhjetë tempujt e shenjtë të Shivës, duke përfshirë [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullin Kashi Vishvanatha]] në [[Varanasi]], ku ai adhurohet kryesisht nga sektet Kapalika dhe Aghori të Shaivizmit. Tempujt e Kala Bhairavas mund të gjenden edhe pranë [[Shakti Pitha]]ve, pasi besohet se Shiva i cakton detyrën e ruajtjes së 51/52 Shakti Pithave një Bhairave të caktuar. Si i tillë besohet se janë 51/52 forma të Bhairavës, që konsiderohen manifestime të vetë Shivës. Në Varanasi ndodhen edhe nëntë tempuj të tjerë të Bhairavës.<ref name="advisor-bhairava">{{cito web|url=http://www.templeadvisor.com/temples-in-india/hindu-temples/kalbhairav-temple|title=Kalbhairav Temple of Shiva|publisher=templeadvisor.com|accessdate=25 janar 2017|archive-date=20 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520165715/http://www.templeadvisor.com/temples-in-india/hindu-temples/kalbhairav-temple|url-status=dead}}</ref> Tradicionalisht Kala Bhairava adhurohet në zonat fshatare të [[Karnataka]]s, Maharashtras dhe [[Tamil Nadu]]së, ku i adresohet si "Bhaivara/Annadhani" Vairavar. Në Karnataka, Bhairava është hyjnia supreme për bashkësinë, zakonisht i adresuar si "Gowdas", ku veçanërisht për kastën Gangadikara Gowda ai konsiderohet si kujdesues dhe ndëshkues. Gjatë Mahashivaratrit Bhairava adhurohet edhe nga një grup njerëzish në Kashmir. Reformatori hindu Adi Shankara ka shkruar një hymn mbi Kala Bhairavan e Kashit, që quhet Kala Bhairav Ashtakam.<ref name="advisor-bhairava"/> Adhuruesit e tij marrin fije të zeza dhe i lidhin në dorë për siguruar mbrojtjen e tij. E gjithë atmosfera në Tempullin Kala Bhairava mes recitimit të mantrave është magjepsëse.<ref name="ghumakkar-bhairava"/> Në këtë tempull celebrohen festat e Rudrakshas, Shringarit, Annakutit dhe Bhairava Ashtamit, Dita e Bhairava Ashtamit (dita e tetë pas Purnimas) në muajin e Margashirshas është një ditë e rëndësishme për adhurimin e Kala Bhairavës. Ditët e diela, të marta, Ashtami dhe Chaturdasi konsiderohen shumë të rëndësishme për adhurimin e Kala Bhairavës. Një person që kryen cirkumambulacionin përreth Kala Bhairavës tetë herë çlirohet nga të gjitha mëkatet e kryera. Një besimtar që e adhuron Kala Bhairavën për gjashtë muaj arrin të gjitha tipet e siddhit.<ref>Kashi Khanda e Skanda Puranas. Gurumandala Granthamalaya Nr.XX, vol. IV, Kalkuta, 1961, kapitulli 31</ref> Tempulli është i hapur nga ora 5:00 e mëngjesit deri në orën 1:30 të drekës dhe nga ora 4:30 mbasdite deri në orën 9:30 të darkës. Gjatë të dielave dhe të martave në tempull mblidhen shumë besimtarë. Rituali Mangla Aarti zhvillohet deri në orën 5:00 të mëngjesit, Madhyan Bhog Aarti zhvillohet deri në orën 1:30 të drekës, Sayankal Sapta Rishi Aarti zhvillohet deri në orën 8:30 të darkës dhe Shayan Aarti zhvillohet deri në orën 12:00 të mesnatës, kur tempulli mbyllet.<ref name="euptourism-bhairava"/> ====Tempulli Mrityunjay Mahadev==== '''Tempulli Mrityunjay Mahadev''' (në [[gjuha hindi|në gjuhën hindi]]: मृत्युंजय महादेव मंदिर) është një nga tempujt më të famshëm të Varanasit. Ky tempull kushtuar Mahadevit (epitet i Shivës) ka rëndësi të madhe historike dhe kulturore në [[Hinduizmi|Hinduizëm]].<ref name="Mrityunjay Mahadev Mandir">{{cite web|title=Mrityunjay Mahadev Mandir|publisher=Varanasi.org|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/mrityunjay-mahadev-temple-varanasi|archive-date=8 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408155841/http://www.varanasi.org.in/mrityunjay-mahadev-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Indian temples">{{cite web|title=Indian temples|publisher=Temple Travel|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.templetravel.net/2013/04/mritunjay-mahadev-temple-in-varanasi.html|archive-date=2 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101858/http://www.templetravel.net/2013/04/mritunjay-mahadev-temple-in-varanasi.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Mrityunjay Mahadev">{{cite web|title=Mrityunjay Mahadev|publisher=varanasi-temples.com|accessdate=1 mars 2015|url=http://varanasi-temples.com/category/shiva-temples/main-shiva-temples/mrityunjay-mahadev/}}</ref><ref name="Temples">{{cite web|title=Temples|publisher=myvaranasicity.com|accessdate=1 mars 2015|url=http://myvaranasicity.com/about/markandeya-mahadevkaithi}}</ref> 'Mrityunjay Mahadev' do të thotë “zoti që triumfon mbi vdekjen”, ku fjala 'mrityu' do të thotë vdekje, ndërsa 'jay' fitore. '''Tempulli Mrityunjay Mahadev''' është i vendosur midis rrugës Daranagari dhe [[Tempulli Kala Bhairava|Tempullit Kala Bhairava]] pranë Tempullit Kala Bhairava, Vishveshvarganj, Vriddha Kal, K52/39, në koordinatat {{coord|25.317645|N|82.973914|E|display=inline}} në Varanasi. Tempulli ndodhet 2 km larg stacionit hekurudhor të qytetit, 1.7 km në perëndim të Ghatit Gola, 1.1 km në veri të Ghatit Pancha Ganga dhe 500 m. në jug-lindje të ''Kotwalit''.<ref name="Location Mrityunjay">{{cite news|title=Location|publisher=Google Maps|accessdate=1 mars 2015|url=https://ëëë.google.co.uk/maps/place/Mrityunjaya+Mahadev+Temple/@25.322127,83.005778,16z/data=!4m5!1m2!2m1!1sMrityunjay+Mahadev+Temple+Varanasi!3m1!1s0x398e2e3d7dd1fb31:0x15ea53adbe61e75a}}{{Lidhje e thyer}}</ref> Në pjesën e mbrapme të këtij kompleksi ndodhet një pus i vjetër, i quajtur 'Kalodak Kupa' që ka rëndësi të madhe fetare. Uji i tij thuhet se është një përzierje e mjaft rrjedhave nëntokësore që besohet se shërojnë të gjitha sëmundjet. Sipas një legjende rreth pusit thuhet se Dhanvantari, Zoti i Mjeksisë Ayurveda, avatari i Vishnut, ka hedhur në të të gjitha barnat e tij duke i dhënë pusit fuqi shëruese magjike.<ref name="Mrityunjay Mahadev Mandir"/><ref name=" Mrityunjay Mahadev "/> Mrityunjayeshvar Linga është në afërsi të Kaleshvar Lingës. Te Kashi Khanda Mrityunjayeshvar-i është përmendur edhe si Apa Mrityu Hareshvar-i (Zoti që parandalon vdekjen e parakohshme). Tempulli Mrityunjay Mahadev është ndërtuar në shekullin e XVIII. Historia e këtij tempulli lidhet me pusin e tij të vjetër dhe 'shivalingën'. Këtu vijnë njerëz nga e gjithë [[India]] dhe kryejnë “Mrityunjay Path” dhe spërkaten me ujë nga pusi i tempullit pasi besojnë se çlirohen nga problemet, shërojnë sëmundjet dhe e mbajnë larg vdekjen e parakohshme.<ref name="Mrityunjay Mahadev Mandir"/><ref name="Mrityunjay Mahadev"/> Gjithashtu, njerëzit që kanë një kombinim fatal planetar që tregon vdekje të parakohshme në horoskopin e tyre, vijnë në këtë tempull dhe kryejnë ''Maha Mrityunjay Jap''. Tempulli hapet në mëngjes herët në orën 4:00 dhe mbyllet në mesnatë. Në kohë të caktuara dyert e shenjtërores mund të rrinë të mbyllura për shkak të shringarit (zbukurimit) etj. Ka tre rituale arti, që kryhen në orën 05:30 të mëngjesit, në orën 6:30 mbasdite dhe në orën 11:30 të natës. Festa kryesore e tempullit është Mahashivratri. ====Tempulli Tilbhandeshvar Mahadev==== '''Tempulli Shri Tilbhandeshvar Mahadev''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: श्री तिलभांडेश्वर महादेव मंदिर), i njohur edhe si '''Tempulli Tilbhandeshvar''', është një tempujt më të vjetër të Varanasit, i vendosur pranë Bengal Tola Inter College dhe zonës së Madanpuras. Ky tempull i është kushtuar Shivës dhe ka mjaft rëndësi fetare për [[Hinduizmi]]n. Tempulli Tilbhandeshvar besohet se është ndërtuar në shekullin e XVIII.<ref name="Temple info Tilbhandeshvar">{{cite web|title=Tilbhandeshwar Temple information|publisher=Varanasi.org|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/tilbhandeshwar-temple-varanasi|archive-date=30 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430123030/http://www.varanasi.org.in/tilbhandeshwar-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref> Në këtë tempull shihen edhe statuja të zotave të tjerë hindu si Maa Parvati, Vibhandeshvari, Bhairava dhe Loed Ayappa. Përveç Tilbhandeshvarit këtu shihen edhe Mahadevi, Vibhandeshvari, Maa Parvati, Bhairava, Ayappani dhe zota të tjerë hindu. Ky tempull përfaqëson një kombinim unik të Kulturës Malyali dhe Banarsi. Besohet se Mata Sharda ka kaluar disa ditë në këtë tempull në Varanasi.<ref name="Temple info Tilbhandeshvar"/><ref name="History Tilbhandeshvar">{{cite web|title=History|publisher=Temples of Bharat|accessdate=1 mars 2015|url=http://templesofbharat.blogspot.in/2009/09/shri-tilbhandeshëar-mahadev-temple.html}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Tempulli Tilbhandeshvar Mahadev është i vendosur te Pandey Haveli, Bhelupur, pranë Bengali Tola Inter College dhe Madanpuras (zona më e famshme e endësve), në koordinatat {{coord|25.302926|N|83.003061|E|display=inline}}, 500 në lindje të lumit Ganga, 3.2 km në veri të Banaras Hindu University dhe 1.5 km në jug-perëndim të [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Mandirit Shri Kashi Vishvanath]],<ref name="Location Tilbhandeshvar">{{cite news|title=Location of Sri Tilbhandeshëar Mahadeva Temple, Bhelupur, Varanasi|publisher=Google Maps|accessdate=1 mars 2015|url=https://ëëë.google.co.uk/maps/dir//Sri+Tilbhandeshëar+Mahadeva+Temple,+Bhelupur,+Varanasi,+Uttar+Pradesh+221001,+India/@25.3030071,82.9661604,13z/data=!3m1!4b1!4m8!4m7!1m0!1m5!1m1!1s0x398e31fcb85fffaf:0xfd440f75286ab3f7!2m2!1d83.0030685!2d25.3029341}}{{Lidhje e thyer}}</ref> rreth 5 km larg stacionit hekurudhor të Varanasit dhe 9 km nga [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandiri i Durgës]]. Tempulli ka një ajri shumë të qetë, mjaft të përshtatshme për meditim. Besimtarët i ofrojnë 'jal' shivalingës dhe meditojnë në këmbët e Shivës. Tempulli Shri Tilbhandeshvar Mahadev u ndërtua në shekullin e XVIII. Tempulli është i vendosur te Pandey Haveli, pranë Bengali Tola Inter College, Bhelupur, Varanasi. Besohet se linga e tempullit është e vetë-krijuar (svayambu) 2,500 vjet më parë dhe çdo vit rritet me madhësinë e një "til-i" (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: तिल; që d.t.th. farë sesami). Tashmë linga është 1.067 m e lartë dhe me diametër në bazë afërsisht 0.92 m. Tempulli hapet në orën 4:30 të mëngjesit dhe mbyllet në orën 9:00 të darkës. Festa të famshme përfshijnë Mahashivratrin, Makar Sankrantin, Shravanën, Navratrin, Ayappan Puxhan, Nag Panchami etj. ====Tempulli Gurudham==== Tempulli Gurudham u ndërtua nga Jai Narayan Ghoshal-i në vitin 1814. Kompleksi i tempullit shtrihet në një sipërfaqe prej 4.86 hektarësh. Ai është një nga tre monumet të tilla në Indi që ruajnë arkitekturën arkitipike të simbolizmit të Tantras.<ref>Rana P.B. Singh: Varanasi, India’s Cultural Heritage City: Contestation, Conservation & Planning; 2011, kapitulli 10, fq. 209-50.</ref> Ky tempull shpjegon qartësisht konceptin e tempullit si kozmogramë, ku simbolizmi i hapsirës, formës kozmo-magjike dhe trupi formon një rrjet të Mandalas Tantrike. Shtatë sferat-trupore (çakrat) janë përfaqësuar plotësisht në planin e tij hapsinor bazë. Në këtë tempull janë paraqitur në mënyrë hapsinore 4 pamjet mikrokozmike të shtatë qendrave më të shenjta të Indisë ([[Sapta Puri]]t) dhe fazat e meditimit. Tempuj të ngjashëm në Indi janë në Bansbaria (Hamseshvari), pranë Chidambaramit (Satya Jnana) dhe Prayagas/ Allahabadit (Hamsa Tirtha në Jhunsi).<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 6, fq. 204</ref> Tempulli perceptohet si ruajtësi i dritës, që pasqyron gjendej e Gurusë dhe mënyrat e meditimit. Struktura bazë është tetëkëndore, duke përmbajtur një portë që simbolizon shtatë sitet më të shenjta që mundësojnë çlirimin shpëtimtar ([[Sapta Puri]]t) dhe e fundit, porta e vetë Gurusë. Këto tetë porta i referohen gjithashtu tetë drejtimeve. Për më tepër, një sens i hyjnore dhe besimit mistik imponohet si Shaivizëm (Avanti, Varanasi), Vaishnavizëm ([[Ayodhya]], [[Mathura]], [[Puri]]) dhe të gjithë së bashku ([[Kanchipurami|Kanchi]]), dhe Shaktizëm/Tantrizëm (Maya/Haridvara). Këto tre grupe mund të identifikohen me tre shkollat e [[Hinduizmi]]t. Guruja është i shkëputur nga to, pasi ai është integrimi suprem i tyre. Me drejtimin e tij, mund të merret ajo gjendje e bekimit hyjnor. Për më tepër, numri tetë mund të krahasohet me forma të ndryshme hyjnore, si tetë Bhairavat, tetë Devit, tetë Candit etj. Në shenjtëroren e brendshme të tempullit, nmbi një zambak me njëmijë petale, është vendosur statuja e Gurusë bashkë me atë të energjisë së tij hyjnore: të dyja të bëra nga përzjerja e tetë metaleve (ashta dhatu). Zambaku shpreh një simbolizëm të dyfishtë ekzoterik dhe ezoterik. Ai simbolizon një zanafille simetrike dhe hapsinore të ‘njëshit, si fjala rrënjë, Om. Zambaku, në kuptimin më të gjerë, shënon krijimin e gjeneruar nga fara zanafillore e ujërave kozmike; te Taittiriya Samhita thuhet se “zambaku është vetë toka mbi ato ujëra”. Sipas një tjetër teksti, zambaku është simboli i thjeshtësisë shpirtërore të tërësisë, duke e treguar veten në qendër të hapsirës misterioze (akasha) në thellësi të zemrës.<ref>[http://www.swamij.com/upanishad-chandogya.htm Chandogya Upanishad]{{Lidhje e vdekur}}, përkthyer në anglisht nga Swami Nikhilananda, pjesa 8, kapitulli 1, paragrafi 3</ref> Konceptimi i Gurusë në këtë tempull është një simbol i Brahmanit, Njëshit Suprem, që ka njëkohësisht një aspekt të shfaqur dhe një të pa shfaqur. Në një farë mënyre, ai përfshin të gjithë universin dhe në mënyra të tjera pasqyron konceptin e [[panteizmi]]t: Njëshi diferencohet në Shumë dhe në tërësinë e tyre Shumë përbën një të Tërë.<ref>Dane Rudhyar: Rhythm of Wholeness; 1983, fq. 31-2</ref> Rudhyar thotë se: “Tërësia është një çdo të tërë, por ajo është edhe në çfarë quhen në mënyrë të papërshtatshme ‘pjesë’ të një të tëre”. Në fakt, “nuk ka pjesë, vetëm të tëra – një hierarki e të tërave – që është e organizuar në fusha të veprimtarisë dhe ndërgjegjes që ka një shtrirje të kufizuar të ekzistencës”.<ref>Dane Rudhyar: Rhythm of Wholeness; 1983, fq. 43</ref> Duke ndjekur analogjinë që “tempulli në vetëvete është një trup”, sistemi i pleksuseve të kundalinit, siç përshkruhet në Sistemin e Yogës, mund të krahasohet me Tempullin Gurudham. Çdo pikë nga më e ulta deri te më e larta (shtatë sferat) është e simbolizuar nga petalet e zambakut, dmth., 4, 6, 10, 12, 16, 2 dhe 1000. Një ndërmjetës duhet të ndjek sistemin në këtë sektuencë me synimin e arritjes së gjendjes më të lartë. Vetëm pastaj ai mund të marr bekimin nga Guruja nëpërmjet prekjes së këmbëve të tij, siç tregohet në planin hapsinor të tempullit. Tashmë gjendja e tempullit është shumë e keqe, për shkak kryesisht të lënies pas dore, zënia e paligjshme e hapsirës dhe shkeljet nga banorët dhe të nguliturit e afërt. Ky tempull shpejt do të jetë jashtë skene nga trashëgimia e qytetit dhe kjo trashëgimi e madhe do të mbetet vetëm nëpër kujtime.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 6; fq. 205</ref> ====Tempulli Nepalez==== [[File:Nepali Temple exterior, Varanasi.jpg|thumb|280px|Pamje e jashtme e Tempullit Nepalez]] '''Tempulli Nepalez''' ({{lang-hi|नेपाली मंदिर}}, {{lang-ben|নেপালি মন্দির}}) është një nga tempujt më të vjetër dhe të rëndësishëm të Varanasit. Tempulli është i njohur edhe si '''Kanthwala Mandir''' ('kanthwala' në gjuhën hindi d.t.th. ''druri'') dhe '''Mini Khajuraho'''. Ky [[Tempulli hindu|tempull hindu]] kushtuar Shivës, është ndërtuar në shekullin e XIX nga mbreti i [[Nepali]]t si kopje e [[Tempulli Pashupatinath|Tempullit Pashupatinath]] në Katmandu.<ref name="Nepali Mandir">{{cite web|title=Nepali Mandir|publisher=ixigo.com|accessdate=1 gusht 2015|url=https://www.ixigo.com/nepali-temple-varanasi-india-ne-1652334|archive-date=25 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925172251/https://www.ixigo.com/nepali-temple-varanasi-india-ne-1652334|url-status=dead}}</ref><ref name="A piece of Nepal in Varanasi">{{cite news|title=A piece of Nepal in Varanasi|newspaper=The Times of India|accessdate=1 gusht 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/A-piece-of-Nepal-in-Varanasi/articleshow/5938486.cms}}</ref><ref name="This ghat of Goddess Lalita">{{cite news|title=This ghat of Goddess Lalita|newspaper=The Times of India|accessdate=1 gusht 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/This-ghat-of-Goddess-Lalita-is-in-a-shambles/articleshow/13415603.cms}}</ref><ref name="Kathëala Temple">{{cite web|title=Kathwala Temple|publisher=TripAdvisor|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.tripadvisor.com/Travel-g297685-d2431881/Varanasi:India:Nepali.Temple.Kathwala.Temple.html}}</ref><ref name="Information Nepalez">{{cite web|title=Information|publisher=buzzntravel|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.buzzntravel.com/nepali-temple|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003759/http://www.buzzntravel.com/nepali-temple|url-status=dead}}</ref> Festa të rëndësishme të tempullit janë Mahashivratri dhe Nag Panchami. Tempulli Nepalez është i vendosur në Ghatin Lalita në Varanasi. Ndodhet 3.8 km në jug-lindje të nyjës hekurudhore të Varanasit dhe 100 metra në jug-perëndim të Ghatit Manikarnika në lartësinë 78.161 m në koordinatat {{coord|25.309821|N|83.012859|E|display=inline}}.<ref name="Location Nepalez">{{cite news|title=Location|publisher=Google Maps|accessdate=1 gusht 2015|url=https://www.google.co.uk/maps}}</ref> =====Historia dhe ndërtimi===== Mbreti i Nepalit, Rana Bahadur Shah u strehua në Varanasi nga viti 1800 deri në 1804 dhe e quajti veten "Swami Nirgunanda". Gjatë ekzilit të tij, ai vendosi të ndërtoi një kopje të [[Tempulli Pashupatinath|Tempullit Pashupatinath]] në Varanasi. Ndërtimi i këtij tempulli filloi gjatë qëndrimit të tij në Varanasi. Gjatë ndërtimit, Shahu u kthye në Nepal. Më 25 prill 1806, Rana Bahadur Shah-u u vra nga gjysëm-vëllai i tij, Sher Bahadur Shah. Djali i tij Girvan Yuddha Bikram Shah Deva e përfundoi projektin 20 vjet pas datës së caktuar. Toka më vonë iu transferua Rana Bahadur Shah-ut nga Kashi Nareshi në vitin 1843. Tempulli, pranë zonës, Ghati Lalita dhe një [[Dharamshala]] i përkasin Qeverisë së Nepalit.<ref name="Nepali Mandir"/><ref name="A piece of Nepal in Varanasi"/><ref name="This ghat of Goddess Lalita"/><ref name="Kathëala Temple"/><ref name="Information Nepalez"/> Tempulli është bërë prej terrakote, guri dhe druri dhe kërkoi tre dekada për tu përfunduar. Druri është rezistent ndaj termiteve. Ai është ndërtuar në [[Arkitektura Nepaleze|Stilin Nepalez të Arkitekturës]] dhe është i rrethuar nga pemë tamarindi dhe pipali (ficus religiosa). Tempulli ka Stil Arkitekturor [[Pagoda]], kryesisht i gdendur me dru. Ka skulptura të ngjashme me ato të paraqitura te [[Grupi i Monumenteve të Khajurahos]] dhe prandaj quhet edhe "Mini Khajuraho".<ref name="Nepali Mandir"/><ref name="A piece of Nepal in Varanasi"/><ref name="This ghat of Goddess Lalita"/><ref name="Kathëala Temple"/><ref name="Information Nepalez"/> ====Tempulli Samarajeshvara==== Tempulli Samarajeshvara gjendet në koordinatat {{coord|25|18.551|N|83|00.814|E|display=inline}} (Samarajeshvara, Tempulli Nepalit) në zonën e Ghatit Lalita i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.015 hektarësh. ===== Historia ===== Pjesa e sipërme e Ghatit Lalita është Tempulli Samarajeshvara, i ndërtuar në vitin 1843 nëpërmjet patronzhit të mbretit Rajendra Vikram Shah dhe princi Surendra Vikram Shah në kujtim dhe përmbushje të fjalëve të fundit të mbretëreshës së [[Nepali]]t, Rajalakshmi Devi, që vdiq në vitin 1841. Ky është një kopjim i Tempullit Pashupatinatha në [[Katmandu]]. Strukturat kryesore janë bërë prej druri, ndërsa muret janë prej tulle. Bazë është vendosur mbi një platformë të ngritur 1.3 metra lartë në formë katrore. Shenjtërorja e brendshme ka katër porta, ku dyerët prej druri janë dekoruar në mënyrë të bukur me dizajne të shkruara. Pjesa e sipërme e dyerve jugore dhe veriore konsistojnë në imazhe të dhjetë mishërimeve të Vishnut. Në tetë drejtimet e katër mureve ndodhen imazhet e 8 hyjneshave nëna, Matrikat, në një seri të dy gjendjet e saj shpirtërore, e qetë dhe e inatosur. Këto Matrika, Vaishnavi, Varahi, Camunda, Durga, Sarasvati (Brahmani), Maheshvari, Kaumari dhe Indrani, janë dekoruar me armët e tyre tradicionalee bashkë me armët tantrike si [[gjarpri]], shpata, kafka, tridenti etj. Në shenjtëroren e brendshme në këndin verior vërehet një imazh i Mahishasuramardinit 18-kokësh. Në bazat prej druri të kolonave që mbajnë verandat ndodhen imazhe erotike që tregojnë ndikimin e Tantrizmit; këta imazhe janë të krahasueshëm me imazhet erotike që gjenden në [[Khajuraho]], Modhera, [[Bhubaneshwari|Bhubaneshwar]] dhe Konarka. Pjesa e mesme e portës kryesore hyrëse përmban imazhin e Shivës me katër krahë që qëndron mbi doriun e tij Nandi (demi). Ky tempull më së pari paraqet të gjitha karakteristikat e rëndësishme dhe mitet e lidhura me Shivën, por mbizotëron ndikimi tantrik. Duke ndjekur traditën e stilit Pancayatana të Vanarasit, në shenjtëroren e brendshme janë vendosur gjithashtu hyjnesha, Surya, Vishnu dhe Ganesha. ===== Gjendja===== Tempulli Samrajeshvara dhe shtëpia e bashkangjitur e qëndrimit të pelegrinëve ([[Dharamshala]]) i përkasin Guthi Samsthan-it të [[Nepali]]t, që gjatë tre viteve të fundit e mbrojti dhe ruajti tempullit dhe shtëpinë e qëndrimit në një mënyrë të mirë. Ky projekt u sponsorizua nga Departamenti i Arkeologjisë së Qeverisë së Nepalit, nën mbikqyrjen e Dr. Rishikeshav Regmit. Shumë nga drurët e prishur janë zëvendësuar dhe të vjetrit janë ruajtur të bashkangjitur me verandën. Zëvendësimi i arkitekturës së drurit nuk ka qenë në cilësinë dhe madhështinë e të vjetrës. Për më tepër, në mjaft vende stili është ndryshuar. ====Tempulli Panchakroshi==== Tempulli Panchakroshi gjendet në koordinatat {{coord|25|18.791|N|83|00.833|E|display=inline}} pranë rrugicës Bhikharidas te Gola Gali. Kompleksi tempullor shtrihet në një sipërfaqe prej 106.25 m² ose 0.0106 ha me përmasat 8.5m x 12.5m. Ky tempull në niket e murit paraqet universin e Varanasit. Tempulli zotëron 107 imazhe të itinerarit të pelegrinazhit Panchakroshi përveç 194 imazheve të tjerë të lidhur me itinerare të tjerë pelegrinazhi në Varanasi. Këto miniatura si nike guri (përmasat mesatare të tyre janë rreth 30 X 45 cm.) në mure dhe në portën ballore përmbajnë forma të gdhendura të emrave të tyre, ku disa prej tyre tani janë të rrënuara dhe të keq-riparuara me çimento. Studiuesi i arkitekturës dhe pelegrinazhit Niels Gutschow thekson se "pasi i iniciuari mund të kryej yatran brenda trupit të tij, Mandiri Panchakroshi shërben si mjet: 301 perënditë dhe perëndeshat, [[ghatet]], pellgjet dhe puset janë vizualizuar, adhuruar dhe kaluar në circumambulacion ritual në një veprim të vetëm lëvizjeje. Muret e tempullit shndërrohen në një skenë të madhe të shenjtë".<ref>{{cite journal|last=Gutschow|first=Niels|date=shtator 1994|title=Varanasi/Benares: the centre of Hinduism|journal=Erdkunde, Archiv für Wissenschaftliche Geographie|volume=48|page=200}}</ref> Në shenjtëroren e brendshme Dvadasheshvara lingami i Shivës përbëhet nga baza prej guri mbi të cilën qëndrojnë 12 kristale që përbëjnë lingamin. E ardhmja e këtij tempulli është në rrezik. Tashmë nga 273 mbishkrimet në bazën e nikeve, 30 janë të padeshifrueshme dhe 19 janë gjithashtu të dëmtuara pjesërisht. Përdorimi i shtresave të bojrave, smaltit në ngjyrë okre dhe të kuqe si dhe çimentos për riparime, së bashku e kanë përshpejtuar degradimin. Me mbështetjen e banorëve vendorë, në emër të detyrës fetare, janë bërë megjithatë disa restaurime. Ky tempull është pronë e një prifti, por pretendohet edhe një tjetër familje tregtare që jeton ngjitur, gjë që vë më tej në rrezik trashëgimisë e tij. Së fundmi AZhV-ja (Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit) dhe Departamenti i Kulturës së Qeverisë së Uttar Pradeshit e kanë listuar atë si një trashëgimi e rëndësishme në rrezik. ===== Historia ===== I ndërtuar në fillim dhe në mes të shekullit të XIX, ky tempull përfaqëson “një Kashi mikro-kozmik” nëpërmjet paraqitjes së 321 imazheve hyjnore të itinerarëve të ndryshëm të pelegrinazhit në qytet, duke përfshirë 107 imazhe në itinerarin e jashtëm që paraqesin kufirin kozmik (Panchakroshi). Prej këtej dhe ka rrjedhur emri i Tempullit ose Mandirit Panchakroshi. 12 format e Shivës dhe 56 format e Ganeshës, fillimisht të vendosura në vende të ndryshme të Indisë si dhe të përfaqësuara në Varanasi, janë të pikturuara këtu. Dizajni arkitekturor është një vepër unike që paraqet një proces të shfaqjes hapsinore nëpërmjet të cilit India përfaqësohet në artin tempullor. Me kryerjen e pelegrinazhit në këtë tempull, pelegrinët ndjejnë se ata kanë qenë në të gjithë Varanasin dhe madje edhe në të gjithë Indinë. ===Vishnu ose format e tij=== ====Kompleksi tempullor Jagannath, Assi==== Kompleksi tempullar Jagannath në Assi gjendet në kordinatat {{coord|25|17.591|N|83|00.746|E|display=inline}} në Asi Ghat, në drejtim të Nagawas. Kompleksi ka një sipërfaqe prej 7.87 hektarësh 35m X 225m, ku shtrirja e tempullit kryesor të kompleksit është 35m X 44m. Zona e kompleksit tempullor simbolizon Puri Kshetran e [[Orissa]]s. Me mbështetjen e Beni Ram-it dhe Vishambhar Ram-it, dy qytetarë pasur dhe të shquar të grupit Bhonshala të Nagpurit që jetojnë në Banaras, Svami ndërtoi një tempull në nder të Jagannathas në vitin 1802. Ky është një imitim i [[Tempulli Jagannatha në Puri|Tempullit të famshëm Jagannatha]] në Puri të [[Orissa]]s. Beni Rami dhe Vishambhar Rami në vitin 1806 nisën festën Ratha Yatra. Çdo vit gjatë muajit të Ashadhas (qershor-korrik) idhulli prej druri i Jagannathit nga ky tempull sillet në kopshtin e Pandit Beni Ramit në zonën Rathyatra për të zhvilluar festën e famshme të karros në një formë më të shkurtër se ajo që zhvillohet në Puri. Gjatë ditës së 7-të dyjavore të Ashadhas (qershor-korrik), një fest procesioni karroje (Ratha Yatra) që zgjatë 3 ditë tërheq masa të stërmëdha vizitorësh. Procesioni nis në Tempullin Jagannathaa (pranë Asi Ghatit) duke bartur imazhet e [[Krishna]]s, Balaramas dhe Subhadra në Kryqëzimin Ratha Yatra gjatë rrugës Godaulia-Mahmoorganj. Për periudhën 3-ditore, rruga është e tejmbushur me njerëz që mblidhen nga vendet e afërta. Të dy anët e rrugës zbukurohen me dyqane të përkohshme dhe që janë të njohur për biskotat e veçanta si nan-khatai, një biskotë shumë e butë. ===== Përshkrimi ===== Imazhet në tempull janë të Jagannathit, vëllait të tij Balarama dhe motrës së tyre Subhadra. Në dhomën e mbrapme, bashkangjitur me murin është një imazh 4 metra i lartë i Pracanda Narasimhas, një statujë e stërmadhe mbi një pllakë druri; në afërsi me të është imazhi i të përkushtuarit Prahalada. Kompleksi është i ndarë në tre pjesë të lidhura me porta. Tempulli kryesor është në pjesën jugore, pjesa e fundit. Kufiri ballor është i zbukuruar nga gurë të kuq ranorë në formë rrjetore. Jashtë tempullit kryesor, në qiell të hapur është Garuda i drejtuar nga Jagannatha. Në të katërt këndet e kompleksit të brendshëm ndodhen imazhe të hyjnive vaishnavite, si Rama Pancayatana, Lakshminarayana, Krishna dhe forma Kaliyamardan e Krishnës. Mbi platformën me bazë katrore planimetria e tempullit është në formë të parregullt. [[Gopurami|Kulla kryesore]] është 16 metra e lartë. Kompleksi tempullar ka pësuar keqmenaxhime dhe ndërtime të paligjshme dhe cënuese. Kompleksi i stërmadh me rëndësi të madhe trashëgimore, unik në fillim të shekullit të XX me rrugica pelegrinazhi, kopshte lulesh dhe pellgje të shenjta tani është i rrezikuar. Ndërtimet e paligjshme dhe për më tepër krijimi i një hoteli të madh brenda vetë kompleksit janë dëmtuesit kryesorë. Për të ruajtur kompleksin nuk janë ndërrmarr masa të veçanta, përveç mirëmbajtjes dhe veprimtarive të përditshme fetare nga familja e pujarit që jeton aty. Kompleksi tempullar është në pronësi private. ====Mandiri Gopal==== Mandiri Gopal gjendet në koordinatat {{coord|25|18.728|N|83|00.703|E|display=inline}} pranë Chowkhambhas i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.13 hektarësh. Tempulli administrohet dhe menaxhohet nga Trusti i Mandirit Gopal, që përbëhet nga familje priftërinjsh, ndjekës, manastiri dhe qytetarë të shquar të Varanasit. ===== Historia ===== Gjatë Periudhës së hershme Mogule poeti-shenjt që drejtonte Krishna Bhaktin ishte Vallabhacharya (1479-1531), që në moshën 11 vjeçare erdhi në Varanasi për të studiuar. Më vonë pas përfundimit të pelegrinazhit në të gjithë vendet e rëndësishme në Indi, ai më në fund u vendos në Varanasi. Ndërsa jetonte në Varanasi në zonën Jatanbar ai parashtroi filozofinë e Shuddhadvaitas dhe shkroi rreth 84 libra. Ai ishte martuar në vitin 1504 dhe djali i tij Vitthalanatha lindi në 1515 në Varanasi. Vallabhacharya ndërtoi një tempull të vogël kushtuar Krishnës, që u rikonstruktua dhe zgjerua në vitin 1730 nga një nga shenjtët e mëdhenj të të njëjtës linjë, Sri Gopal-Ji. Struktura e tanishme e tempullit u ndërtua në vitin 1777 dhe u emërtua Mandiri Gopala. Duke qëndruar në zonën Chaukhambha, Mandiri Gopala është selia qendrore e Grupit të Ndjekësve Vallabha. Drejtuar nga tempulli kryesor janë tempujt e Ranachoda-Jit, Baladeo-Jit dhe Dau-Jit. Tempuj të tjerë të në afërsi janë ata kushtuar Siddhda Durgas dhe Vindu Madhavas. ===== Përshkrimi dhe domethënia===== Gjatë natës së 8-të te dyjavështit të Bhadrapadas (gusht-shtator) është ditëlindja e Krishnës (mishëerimi i 8-të i Vishnut), që festohet në tempujt e lidhur me Krishnën, në mënyrë më të shquar te Mandiri Gopala. Në tempull, gjatë këtij rasti salla dhe skena kryesore praqesin skena të rafinuara të Krishnës me tufën e tij të lopëve dhe shoqet e tij mjelëse, me bagëti të imta dhe pemë, me kukulla dhe lëkundëse për kënaqësi. Është mjaft popullore shpërndarja e prasadas (ëmbëlsira ofruar zotit) së veçant te sa më shumë vizitorë që është e mundur. Dita pas Dipavalit (hëna e parë në muajin Karttika, tetor-nëntor) është Annakuta (“Mali i Ushqimit”), e lidhur me legjendën e Krishnës. [[Krishna]] adhurohet si Zoti i Govardhanas, mali që ai e ngriti për të mbrojtur ruajtësit e tufës së lopëve nga shirat e tërbuar të [[Indra]]s (mbreti i parajsës). Në një formë më të përpunuar si në tempujt e Vishvanathas dhe Annapurnas, Mandiri Gopala, e ndryshon vendin e veçantë të dekorimit, festimit dhe ofrimit të ushqimit. Në këtë tempull ofrohen 56 tipe bhogash (oferta të ngrënshme nga zoti) dhe zhvillohet një festë 3-ditore. ====Tempulli Adi Keshava==== Tempulli Adi Keshava, pranë vendbashkimit të lumit Varana me Gangun, ka një domethënie shumë të vjetër. Adi Keshava është i vendosur në Fortesën Rajghat, A-37/51. Vishnu në fillim u shfaq këtu kur erdhi për të marr qytetin nga mbreti Divodas për Shivën. Fatkeqësisht, për shkak të largësisë së tij nga tempujt e tjerë dhe pasi njerëzit po e harrojnë rëndësinë e tij, e vizitojnë vetëm pak pelegrinë nga jashtë Varanasit. Tempulli Bindu Madhava, bashkë me Tempullin Adi Keshava, janë vendet ku qëndroi dhe u predikoi banorëve duke kënduar dhe kërcyer gjatë vizitës së tij në Varanasi Sri Chaitanya Mahaprabhu. Linga Purana tregon se ata që bëjnë banjë në vendbashkimin e lumenjve këtu dhe pastaj adhurojnë Sangameshvarën nuk duhet ti friksohen rimishërimit. Kashi Khanda, në kapitullin 69 përmend forma të ndryshme të Keshavës (Vishnu) në Varanasi. Vishnu i tregoi të urtit Bindu se një besimtar që e adhuron atë (Vishnun) në formën e Adi Keshavës i largohen brengat dhe do të gëzoi vetëm lumturi. Duke adhuruar Adi Keshavën besohet se arrihet mukti. Besohet se Sangameshvar Lingën në vendbashkimin e lumenjve Varuna dhe Gang e ka vendosur Adi Keshava qw u jep mokshan besimtarëve. Vendi i adhurimit është i hapur nga ora 06:00 e mëngjesit deri në orën 12:00 të mesditës dhe nga ora 04:00 mbasdite deri në orën 10:00 të natës, megjithatë oraret janë fleksible. ====Tempulli Bindu Madhava==== Tempulli Bindu Madhava është një nga tempujt më të rëndësishëm të Krishnës në Varanasi. Në altar ndodhet një statujë e bukur e Krishnës dhe statujat më të vogla të hyjnive Sita-Rama dhe Lakshmi-Narayana. Dhoma e tempullit është disi e vogël, me mure të përbërë nga dritare. Tempulli i tanishëm Bindu Madhava është në një ndërtesë të vjetër por akoma e vizituar nga pelegrinët. Gjatë shekullit të XII deri në të XVI është shkatërruar dhe rindërtuar mjaft herë, që më parë ishte një tempull madhështor dhe shumë i pasur. Por perandori mogul Aurangzeb e shkatërroi dhe në vend të tij ndërtoi një xhami. Kjo xhami sot e dominon panoramën, por nuk përdoret më. Në pjesën e mbrapme të xhamisë mund të shihen akoma mbetjet e Tempullit të vjetër Bindu Madhava që u përdorën për të ndërtuar xhaminë. Tempulli Bindu Madhava, bashkë me Tempullin Adi Keshava, është vendi ku Sri Chaitanya Mahaprabhu qëndroi dhe u predikoi banorëve duke kënduar dhe kërcyer gjatë vizitës së tij në Varanasi. ====Tempulli Lakshminarayana dhe Sangameshvara, Assi==== [[File:Lakshminarayan Temple at Assi Ghat.JPG|thumb|Tempulli Lakshminarayana në Ghatin Assi]] Tempulli Lakshminarayana Pancaratna dhe Asi Sangameshvara gjenden në koordinatat {{coord|25|17.358|N|83|00.356|E|display=inline}}. duke ngjitur rreth 20 shkallë në Ghatin Asi në të djathtë është Tempulli Lakshminarayana dhe duke u kthyer majtas në rrugicë gjendet Asi Sangameshvara te Hariharbaba Ashrami. Siparfaqja e Tempullit Lakshminarayana është 0.01 hektarë, ndërsa ajo e Tempullit Asi Sangameshvara është 0.006 hektarë. ;Tempulli Lakshminarayana Pancharatna Mandiri Lakshminarayana Pancharatna u ndërtua në fillim të shekullit të XX nga mbretëresha Dulari Radhakunvar e Surasandit në Bihar pranë Asi Ghatit, pronë e mbretëreshës, që e bleu terrenin në vitin 1902 nga mbreti i atëhershëm i Banarasit, Prabhunarayan Singh. Ky tempull vaishnavit me pesë kulla është ndërtuar mbi një platformë 4 metra të lartë dhe konsiston në një tempull me pesë kulla. Tempulli kryesor përbëhet nga një [[mandapa]] (pavjon) dhe një gjysëm-mandapa. Shenjtërorja e brendshme është në formë drejtkëndore dhe ka tre porta. Porta kryesore është e drejtuar nga lindja. Në hyrje në pjesën e sipërme ndodhet një imazh i Ganeshës. Në shenjtëroren e brendshme ndodhet një imazh prej tetë metalesh i Lakshinayayanas dhe në katër këndet e saj janë imazhet e Shivës, Radha-Krishnës, Rama-Sitas dhe Lakshmanas. Ndodhet gjithashtu edhe një imazh i Mayureshvara Shivas. Në periudhën mesjetare, në shekujt e XI-XII u zhvillua një traditë e stilit Pancayatan të shenjtërores së brendshme; sipas saj aty duhet të ndodheshin imazhet e [[Surya]]s (perëndia-diell), Ganeshës, hyjneshës Parvati, Vishnut dhe në qendër Shiva. Megjithatë në këtë tempull, rregulli nuk është zbatuar në këtë aspekt. Sipas një legjende, përpara shenjtërimit të majëzës mbretëresha vdiq (27 qershor 1927), kështu që kalsha (majëza) nuk është vendosur. ===Faltoret Diellore të Adityas=== Tashmë adhurimi i [[Dielli]]t nuk është i shquar në panoramën rituale të Varanasit, ku perëndia e Ditellit vizitohet dhe adhurohet rregullisht bashkë me perëndi të tjera të rëndësishme si [[Shiva]], [[Vishnu]] dhe hyjneshat. Dëshmitë historike përmendin se gjatë Periudhës Gupta, midis shekullit të IV-V të e.s., adhurimi i djellit ishte i zakonshëm dhe me fillimin e shekullit të XII ishte i mirë-përcaktuar. Kashi Khanda, një tekst i shekullit të XIV, përmend 14 imazhe të diellit (Adityas) dhe faltore në Varanasi, që shprehnin cilësi dhe kuptime të shumë-fishta. Të tëra këto ekzistojnë edhe tani dhe janë pjesë e panoramës rituale. Këta tempuj dhe faltore bashkë me të tjerat u rrafshuan në fundin e shekullit të XII nga pushtuesit myslimanë. Megjithatë, besimtarët e përkushtuar e kanë ruajtur shpirtin e vendit. Në këtë mënyrë, hapësira e shenjtë e lidhur me perëndinë e diellit dhe faltoret e tij i referohet një forme të 'arkeo-astronomisë jo-shkatërruese'. Nga Adityat, 10 qëndrojnë afërsisht përgjatë trekëndshave dybrinjëshëm të formuar nga Uttararka (nr. 14), Karna (nr. 3 ) dhe Khakhola Aditya (nr. 11). Brinja më e gjatë është e vendosur nga Karna dhe dielli verior, Uttararka; kjo linjë përfaqëson veriun kozmik me pak shmangje prej vetëm 1.14º në lindje, që është e papërfillshme në diturinë njerëzore. Dy sitet ballore të trekëndëshit kanë brinjë prej 2001 metrash dhe 1997 metrash, përkatësisht, me 0.2% ndryshim, që është e krahasueshme me saktësinë e të dhënave të GPS-it.<ref>{{cite journal|title=Cosmic order and Cityscape of Varanasi (Kashi): The Sun images and cultural astronomy|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=National Geographical Journal of India|date=mars 1995|page=71}}</ref> Faltorja e Madhyameshvaras qëndron brenda trekëndëshit, thjesht 45 metra larg nga qendra e faqes veri-jug 2.5-km të gjatë. Vendndodhja e Madhyameshvaras pranë qendrës së trekëndëshit Aditya është domethënëse; përpara pushtimit mysliman Madhyameshvara ishte një nga tempujt më të vjetër dhe më të mëdhenj të Varanasit si siti i Zotit të Qendrës. Madhyameshvara ishte qendra fillestare e qytetit, që do të ketë qenë simbolikisht e rrethuar dhe mbrojtur nga drita e Adityas. Qendra e tanishme e Varanasit është në një vend të ndryshëm, d.m.th. në Jnanavapi, një pus i shenjtë pranë Tempullit Vishvanatha. Rregullsia gjeometrike e Adityas e kombinuar me zbulimin se qendra e trekëndëshit të Adityas të inkurajon të besosh se janë zbuluar sitet e tempujve origjinalë të diellit<ref>{{cite journal|title=Khajuraho, India: A Search in Landscape Geometry and Cosmo-Vision|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=The Ley Hunter|year=1998|pages=15-8}}</ref> Një numër i Adityave janë lidhur me ngjraje specifike astronomike dhe simbolizmin diellor. Khakhola Aditya (nr. 11) është i lidhur me një histori mahnitëse që përfshin dy motra, Vinitan, nënën e shpendëve dhe Kadrun, nënën e gjarprinjve. Si rezultat i konkurencës, Kadru dërgoi gjarprinj të zinj të mbledhur në dy sipërfaqe të diellit. Kur ata ikën nga dielli për shkak të veprimit të Vinitas, gjarprinjtë morën flakë. Historia mund ti referohet dy ngjarjeve të rëndësishme astronomike që ndodhën në fundin e shekullit të XI: një shpërthim i vendeve diellore duke filluar rreth vitit 1077 dhe rënie të pazakonta meteorësh në vitet 1060-1090.<ref>{{cite journal|title=Visual astronomy in the mythology and ritual of India: the Sun temples of Varanasi|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=Vistas in Astronomy|volume=39 (4)|pages=431-49}}</ref> Më në jug, Mayukha Aditya (nr. 9) që përshkruan një ngjarje kur dielli la qiellin, vetëm me rrezet e tij, mund të lidhet me eklipsin e plotë diellor që ishte i dukshëm në Varanasi në vitin 1054. Skaji jugor i trekëndëshit, Karnaditya është i lidhur me Karnan, një figurë e rëndësishme e [[Mahabharata]]s, që ishte djali i [[Surya]]s (perëndia e diellit) dhe Kuntin. Ai ishte i dalluar nga një bujari e jashtëzakonshme, duke dhënë çfarëdo që ti kërkohej. Karnaditya simbolizon bujarinë e diellit, që ofron energji të pakufizuar për tokën dhe krijesat e saj, duke mos kërkuar asgjë në shkëmbim. Më jugorja e Adityave, Lolarka, është një nga vendet më të lashta të shenjta në Varanasi dhe vendndodhja e festës së madhe të Lolarka Shashthit, kur çiftet vijnë për tu larë në mënyrë që të ngjizin një djal, kohë në të cilën shfaqet plotësisht kuptimi i diellit si burim i pjellorisë njerëzore. ====Tempulli Lolarkeshvara dhe Lolarka Kunda==== [[File:Lolarkund Assi Ghat, Varanasi.JPG|thumb|Lolarkunda, Ghati Assi, Varanasi]] Tempulli Lolarkeshvara dhe Lolarka Kunda gjenden në koordinatat {{coord|25|17.474|N|83|00.356|E|display=inline}} (Tempulli Lolarkeshvara) dhe {{coord|25|17.480|N|83|00.355|E|display=inline}} (qendra e Lolarka Kundas), pranë Tulasi Ghatit, në pjesën e sipërme në pellgun ujor dhe tempullin e mirënjohur. Sipërfaqja e tyre arrin në 0.08 hektarë. Në pjesën e sipërme të hapësirës nën pemën e fikusit të shenjtë ndodhen imazhet e perëndisë së Diellit, njëri i ri dhe tjetri kopje e vjetër. Në pjesën jugore qëndron faltorja e Bhadreshvara Shivas, gjithashtu i njohur si Lolarkeshvara, një linga e madhe si Svayambhu (“e vetë-shfaqur”). Gjatë muajit të Bhadrapadas (gusht-shtator), gjatë dyjavëshit, këtu zhvillohet një festë e madhe. Nënat e ardhshme kryejnë një banjë të shenjtë dhe adhurojnë Lolarkan për të marr bekimin e lindjes së një djali dhe më vonë vijojnë një vizitë për mirëqenien e fëmijës së tyre. Duke kaluar 150 metra përgjatë një rrugice të ngushtë në veri-perëndim, është një faltore e dy hyjneshave vendore, që mborjnë qytetin nga jugu, të emërtuara Carmamunda, ‘hyjnesha kokë-lëkurë’ dhe Maharunda, ‘hyjnesha e gjymtuar’ (bashkangjitur me shtëpinë e Munnar Pandas). Rreth 21 m. në lindje është një faltore e Svapaneshvarit (e quajtur vendorisht Mahisasuramardini), që tërheq një numër besimtarësh çdo ditë dhe gjatë navaratrit (mars-prill, dhe shtator-tetor) një turmë të stërmadhe. Në tekstet puranike, ajo quhet Camunda, një nga tetë hyjneshat nëna (matrikat), që mbajnë varëse kafkash dhe lëvdohen si vrasëset e dy vëllezërve demonë të quajtur Canda dhe Munda. Kompleksi ka mjaft ndërtime të shëmtuara, plehra të shpërndara në afërsi, drurë gjysëm-të djegur, të përdorur nga pelegrinët dhe skena të ngjashme të pakëndshme. =====Domethënia===== Lolarka (“Dielli Fërgëllues”) është midis dy siteve më të vjetra të përmendura te [[Mahabharata]] (rreth 1500 p.e.s.) dhe është me dymbëdhjetë perëndive diellore. Sipas Skanda Puranas, uji i lumit (përroit) Asi dhe fuqia e zjarrit të perëndisë së diellit Lolarka veprojnë bashkë për të shkatërruar çdo mëkat. Lolarka Kunda (pellgu i shenjtë i ujit), bashkë me shkallët, është në formë trekëndore, me përmasa 23 metra nga veriu në jug dhe 15 metra nga lindja në perëndim. Tre shkallë të gjata sbresin në Kunda në perëndim, veri dhe jug. Pas 35 shkallëve të rrëpirta arrihet në pishinën (pellgun) 17 metra poshtë. Në krahun lindor është një mur, që është i degëzuar nga një prerje e gjerë që e lejon ujin të rrjedh nga Kunda në pusin e afërt në lindje dhe më pas në lumin Gang. Arkitektura me gurë të kuq në të verdhë e pusit është vepër e Rani Ahilyabait, mbretit të Cooch Biharit dhe Amrit Raos, që bëri riparimet dhe zgjerimet në periudha të ndryshme gjatë fundit të shekullit të XVIII. Në niken e shkallëve është disku i [[dielli]]t. Në platformën e afërt në këndin veri-perëndimor ndodhet një statujë në këmbë e Ganeshës. ===Shenjtët hindu=== ====Tempulli i Tulsi Manas==== [[File:Goswami Tulsidas Awadhi Hindi Poet.jpg|thumb|296px|Shenjti-poet Goswami Tulsidas, autori i eposit të Ramcharitmanas]] '''Tempulli Tulsi Manas''' ({{lang-hi|तुलसी मानस मंदिर}}, Tulsi Manas Mandir) është një nga tempujt më të famshëm në [[Varanasi]], i njohur edhe si Tempulli Birla i Tulsi Manas. Ky tempull ka rëndësi të madhe historike dhe kulturore në [[Hinduizmi|Hinduizëm]], pasi në këtë vend shenjti-poet, reformatori dhe filozofi Goswami Tulsidas (1532–1623) në shekullin e XVI shkroi eposin hindu Ramcharitmanas.<ref name="Tulsi Manas Mandir">{{cite web|title=Tulsi Manas Mandir|publisher=Varanasi.org|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/tulsi-manas-mandir-temple-Varanasi|archive-date=8 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608074459/http://www.varanasi.org.in/tulsi-manas-mandir-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="jindal1955">{{Citation|title=A History of Hindi Literature|author=K. B. Jindal|year=1955|publisher=Kitab Mahal|url=https://books.google.com/books?id=IkA9AAAAIAAJ|quote=... Libri njihet në mënyrë popullore si ''Ramayana'', por vetë poeti e quajti ''Ramcharitmanas'' d.m.th. 'Liqeni i Veprave të Ramës'}}</ref> Tempulli i është kushtuar Ramës, heroit të eposit të Ramajanës, që tregon historinë e jetës së tij. Eposi i famshëm indian [[Ramajana]] u shkrua në sanskritisht nga Valmiki midis viteve 500 dhe 100 p.e.s. Duke qenë në gjuhën sanskrite, ky epos nuk ishte i kuptueshëm për shumicën e njerëzve. Në shekullin e XVI, Goswami Tulsidasi e shkroi atë në dialektin avadhi të hindit dhe ky version u quajt Ramcharitmanas (që d.t.th. Liqeni i veprave të Ramës).<ref name="History bharatonline">{{cite web|title=History|publisher=bharatonline.com|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.bharatonline.com/uttar-pradesh/travel/varanasi/tulsi-manas-mandir.html}}</ref><ref name="Golgman1">{{cite book|author=Valmiki, Robert P. Goldman|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India|volume=1|publisher=Princeton University Press|year=1990|pages=14-5|isbn=0-691-01485-X}}</ref><ref name="Tulsi Manas Temple">{{cite web|title=Tulsi Manas Temple|publisher=Varanasi City website|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasicity.com/temples/tulsi-manas-mandir.html}}</ref> Për shkak të Ramcharitmanas, eposi i Ramajanas u lexua nga një numër i madh njerëzish, që nuk mund ta lexonin ndryshe, pasi ishte në sankritisht. Thuhet se para Ramcharitmanas Rama paraqitej si një mbret i madh, ndërsa ky version përkrahu natyrën e tij hyjnore.<ref name="Importance tulsi">{{cite news|title=Importance of Tulsi Manas Temple|publisher=Indian Mirror|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.indianmirror.com/temples/tulsi-manas-temple.html}}</ref> Tempulli i Tulsi Manas gjendet në rrugën Sankat Mochan në zonën e Bhelupurit, në koordinatat {{coord|25.287206|N|83.000417|E|display=inline}}, rreth 7 km larg stacionit hekurudhor të Varanasit, 1.3 km në veri të Banaras Hindu University, 250 metra në jug të Durga Kundit, pranë [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Tempulli i Durgës]], dhe 700 metra në veri-lindje të Tempullit Sankat Mochan Hanuman, që duke parë se është ndërtuar nga vetë Goswami Tulsidasi është një tempull mjaft i vjetër.<ref name="Location Tulsi">{{cite news|title=Location of Tulsi Manas Mandir|publisher=Google Maps|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/dir//Shri+Satya+Narayan+Tulsi+Manas+Mandir,+Durga+Kund+Sankat+Mochan+Rd,+Near+Jalan,+Durga+Kund,+Tulsi+Manas+Mandir+Colony,+Naria,+Varanasi,+Uttar+Pradesh+221005,+India/@25.2799202,83.0002224,14z/data=!4m9!4m8!1m0!1m5!1m1!1s0x398e31f3a5a3f463:0xd69495ede9e8c29f!2m2!1d83.000395!2d25.28722!3e0}}</ref> Tempulli Tulsi Manas u ndërtua në vitin 1964 nga Familja Birla në të njëjtin vend ku Goswami Tulsidasi shkroi Ramcharitmanas-in.<ref name="Tulsi Manas Mandir"/> Ai u ndërtua me mermer të bardhë duke krijuar skena përreth tempullit. Vargje dhe skena nga Ramcharitmanas-i janë skalitur në muret prej mermeri rreth gjithë tempullit.<ref name="Tulsi Manas Mandir"/><ref name="Tulsi Manas Temple"/>. Tempulli me kopështin e bukur tashmë duket shumë tërheqës është bërë pikë referimi për turistët në Varanasi. Secila anë e tempullit ka statuja të ndryshme që tregojnë skena të ndryshme të eposit hindu si të Ramës, Sitas, Lakshhmanës, Hanumanit etj. Porta kryesore e tempullit shkruan Shri Tulsi Manas Mandir Haridwar. Në anën e djathtë të portës hyrëse, ndodhet një Kopështi tërheqës Tulsi që ka një ajri shumë të qetë dhe të pastër. Kopështi Tulsi përmban statujën e Tulsidasit që ilustron një stancë të eposit, “Tulsi Das chandan ragane, tilak det Raghuvir”. Në anën e majt të tempullit kryesor ndodhet një pellg i bukur që ka katër shkallë. Shkallët veriore të pellgut kanë statujën e Shri Kakbhushundi ji-së, bregu jugor ka statujën e Shri Yagywalkaji Maharaj-it, bregu lindor ka statujën e Shri Ashuthosh Shankar-it dhe bregu perëndimor ka statujën e Goswami Tulsidas Ji-së. Qendra e tempullit ka Ram Darbarin me Shivën dhe Mata Parvatin. Në tempull janë të pranishme statujat e të gjithë zotave të përshkruar në epos. Muri i tempullit është bërë me tipe të ndryshme chaupayi, doha, chhanda dhe soratha. Kati i dytë i tempullit ka statuja dhe skena të legjendave të rëndësishme hindu nga [[Ramajana]] dhe [[Mahabarata]]. Tempulli është emërtuar sipas Tulsidasit, shenjtit hindu të shekullit të XVI. Tempulli është i hapur nga ora 5:30 e mëngjesit deri në orën 12:00 të mesditës dhe 3:30 mbasditës deri në orën 9:00 të darkës. ====Tempulli Agastyeshvara (Agastakunda)==== Tempulli Agastyeshvara gjendet në koordinatat {{coord|25|18.511|N|83|00.418|E|display=inline}} pranë Godaulias i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.02 hektarësh të ndarë në tre prona. ;Përshkrimi dhe historia: Agastyeshvara linga thuhet se është vendosur nga i dituri vedik Agastya. Në literaturën e hershme puranike Agastya është paraqitur sikur kishte përulur malet Vindhya duke i bërë ata të përkulen para tij, kur u përpoqën të ngrihen më lartë derisa të zinin diskun e diellit dhe të errësonin rrugën e tij. Ky mit tipizon përparimin e arjanëve drejt jugut në pushtimin e qytetërimit të Indisë, përulja e malit që përfaqëson metaforikisht heqjen e pengesave në rrugën e tyre. Gruaja e tij ishte Lopamudra, që shumicën e rasteve përfaqësohet si një imazh pranë Agastyas. Ky tempull paraqet linga e rëndësishme të Varanasi, që përfaqësojnë mikrokozmosin e qytetit. Shenjtërorja e brendshme është e rrethuar nga një verandë për ecje rituale qarkore më të gjerë, që është e bllokuar në jug nga një Ficus religiosa, trungu i poshtëm dhe rrënjët e të cilit janë përhapur në një mënyrë që dëmtojnë ndërtesën kryesore. Figura qendrore e shenjtërores së brendshme është Agastyeshvara, në jug të të cilit në një pllakë guri është imazhi i Lopamudras, gruas së tij. Në lindje janë Kedareshvara, Visveshvara dhe Dattatreya. Në verandën perëndimore është linga me një gojë, Sutikshana, e emërtuar sipas njërit prej studentëve të Agastyas. Imazhet e tjerë të pranishëm në tempull janë ata të Narasimhas, Parvatit, Hanumanit, Ganeshës, nava grahave (nëntë planeteve) dhe Kalit, ashtu si dhe rreth shtatëdhjetë linga përkushtimore të vendosura nga besimtarët që bëjnë një betim që pas përfundimit të pelegrinazhit dhe dëshirës do të vendosin një lingë. Në murin lindor drejt verandës cirkumambulatore është një disk djellor i madh. Prania e Dattatreyas në dy vendet tregon ndikimin e Trantrizmit. Kjo është e dukshme nga mbizotërimi i lingave përkushtimore që në të kaluarën ishin shumë popullore mes besimtarëve hindu të jugut, veçanërisht në [[Maharashtra]] dhe [[Guxharat]]. Përveç trustit tempullor dhe organizatave publike vendore, që mirëmbajnë tempullin, nuk ka plane, strategji apo programe veprimi të përcaktuar për mbrojtjen dhe ruajtjen e tij. ====Tempulli i Vyasas në Ramnagar==== Tempulli i Vyasas gjendet në Ramnagar, në bregun përkundrejt Varanasit të Gangut. Ky tempull i është kushtuar Veda Vyasas. Ai është autori i eposit të njohur si Mahabarata. Tempulli i Vyasas është një vend për tu vizituar në Ramnagar, që ka mjaft vizitorë përgjatë vitit. Tempulli i Vyasas në Ramnagar, është i drejtuar 19&nbsp;km larg Varanasit në anën tjetër të Gangut, që dikur ishte e mbuluar e gjitha me pyje xinxifeje. Vyasa është një i ditur tepër i respektuar në traditën hindu. Sipas traditës besohet se Vyasa ishte një mishërim tokësor i Vishnut. Ai quhet gjithashtu Veda Vyasa pasi besohet se ai, bashkë me një grup studiuesish i ka klasifikuar Vedat në katër pjesë. Më parë ato thuhet se ishin të grumbulluara si një grumbull mantrash i kategorive të ndryshme. Veda Vyasa është një personazh ashtu si dhe autor i eposit të rëndësishëm fetar, Mahabarata. Vyasa është gjithashtu hartues i Vedanta Sutrave ashtu siç konsiderohet një nga shtatë të urtët jetëgjatë. Guru Purnima është festa e madhe hindu kushtuar Vyasas. Guru Purnima është e njohur edhe si Vyasa Purnima dhe fetohet çdo vit në Tempullin e Vyasas. Besohet se Guru Purnima është ditëlindja e Vyasas si dhe dita kur ai ndau Vedat. Në fillim ai u shfaq si hartues dhe personazh i Mahabaratas. Ai ka lindur në ishullin e Lumit Yamuna prandaj është quajtur Dvaipayana (që d.t.th. i lindur në ishull). Madje edhe vendi është quajtur Vedvyas, sipas tij. Emri modern i atij vendi është Kalpi dhe ndodhet në distriktin Jalaun të Uttar Pradeshit. Vyasa ishte esmer prandaj ai quhet edhe Krishna. Kauravat dhe Pandavat ishin nipër të Vyasas dhe Dhritarashtras dhe Pandu-të ishin bijtë e Vyasas. Bijtë e tij u adoptuan si bijtë e Vichitraviryas së familjes mbretërore. Djali i tij i tretë ishte Vidura i lindur nga një shërbëtore. Sipas tregimeve puranike, Shiva e dëboi Vyasan nga Varanasi për shkak të zemërimit të tij të shpejtë dhe prandaj Vyasas iu desh të qëndronte në anën tjetër të Gangut, dmth. në Ramnagar. Që nga ajo kohë Vyasa nuk u lejua të kthehej në Varanasi, por jetoi në Ramnagar, në bregun tjetër të Gangut, ku krijoi dhe një ashram. Sipas legjendës bijtë e tij, gjatë periudhës së ekzilit të tyre shkuan ta vizitonin në Vedhagiri për tu këshilluar me të. Mbetjet e [[ashrami]]t ndodhen akoma në krye të kodrës Vedhagiri. =====Legjenda===== I urti Vyasa, i quajtur gjithashtu Veda Vyasa, Krishna Dvaipayana, Vyasa Maha Muni, Paarasarya (biri i Rishi Parasaras) dhe Satyavateya (biri i nënës Satyavati), rreth 2000–2500 vjet më parë jetonte në një pyll bashkë me dishepujt e tij. Ai jetoi aty pasi Vishvanatha, hyjnia drejtuese e Varanasit e kishte dëbuar nga qyteti. Në lidhje me këtë një rrëfenjë interesante tregohet te Kashi Khanda. Sipas saj ai ishte një besimtar fanatik i Vishnut dhe udhëtonte nga një eremitore në tjetrën, bashkë me 10 000 dishepujt e tij. Gjatë njërit prej këtyre udhëtimeve, kur po udhëtonte përmes Naimisharanyas, një grup të diturish të mëdhenj po diskutonin rreth çështjeve të ndryshme teologjike. Vyasa i pyeti se për çfarë po diskutonin dhe ata i treguan se po diskutonin rreth meritave të lidhura me adhurimin e Vishnut dhe Shivës. Ata i treguan se sipas disave, Vishnu është më i dëgjueshëm për tu adhuruar se sa Shiva, por sipas shumicës Vishvanatha (Shiva) është zoti i vetëm që mund të kënaqet lehtësisht. Vyasa Muni, që ishte besimtar i flaktë i Vishnut u tha atyre se Vishnu është zoti i vetëm që është zoti i vetëm që është rrënja e krijimit, konservimit dhe shkatërrimit, është adhuruar si hyjnia supreme te Vedat, eposet Ramayana dhe Mahabarata dhe tetëmbëdhjetë puranat, kështu që vetëm ai ishte i aftë të dhuronte shpëtimin. Të urtit i thanë se do ta vlerësonin pohimin e tij nëse do ta bënte përballë hyjnisë Vishveshvara, hyjnia kryesuese e Varanasit dhe studiuesve të tij. Vyasa pranoi dhe shkuan në Varanasi, ku pasi bëri banjën e shenjtë në Gang, shkoi të adhuronte Vishnun në tempullin Bindu Madhava. Më pas ngriti dorën e djathtë dhe deklaroi se Madhava është zoti i vetëm i aftë tu dhuroi shpëtimin qenieve njerëzore. Kur bëri këtë pohim dora e tij e ngritur u mpi në të njëjtin pozicion dhe humbi edhe zërin. Madhava u shfaq përpara tij dhe e qortoi duke i thënë se kishte bërë një gabim trashanik, pasi Zoti Suprem i Universit ishte Shiva dhe i kërkoi që ta adhuronte Shivën. Pastaj i ktheu zërin dhe lëvizjen e dorës. Pas kësaj i urti Vyasa e adhuronte vazhdimisht Shivën, të cilit i recitonte hymne lavdëruese dhe dishepujve të tij u mësonte mbi fuqinë e madhe të Shivës.<ref>Kashi Khanda, 1961, kapitulli 95</ref> Një ditë Shiva donte ta vinte në provë përkushtimin dhe dashurinë e Vyasas për qytetin e Varanasit. Ai i kërkoi gruas së tij, Anapurnas, të sigurohej që i dituri Vyasa dhe dishepujt e tij nuk do të merrnin lëmosha nga familjet e Varanasit. Kështu Vyasa dhe dishepujt e tij duhet të mbetën të uritur për dy ditë. Sipas tregimit puranik për këtë shkak Vyasa e mallkoi Varanasin.<ref name="Mitra 2002 216 at p 129">{{Cite book|first=Swati|last=Mitra|title=Good Earth Varanasi City Guide|year=2002|pages=129-216}}</ref> Ndërsa i urti Vyasa po kthehej në eremitoren e tij bashkë me dishepujt, [[Parvati]] dhe Shiva, në formën e dy të moshuarve i ftuan për drekë në shtëpinë e tyre. Vyasa ishte aq i kënaqur me drekën sa e harroi mallkimin.<ref name="Mitra 2002 216 at p 129"/> Por të moshuarit i bënë pyetje rreth detyrave morale dhe fetare të një qenieve njerëzore. Vyasa u përgjigj se detyra morale është të flasësh pa i dëmtuar ndjenjat e të tjerëve, të mos ndihesh ziliqar për përparimin e të tjerëve, të mendosh mirë para se të veprosh, të dëshirosh përparimin e vendit ku jeton dhe siguron ushqim dhe strehë. Atëherë Shiva e tregoi veten dhe i tha se mallkimet e Vyasas nuk do ta zinin Varanasin, pasi ishte qyteti i tij, por një njeri i uritur dhe fanatik si Vyasa nuk ishte i përshtatshëm të jetonte në ‘një qendër shpëtimi' si Kashi. Kështu, ai e dëboi Vyasan nga Varanasi.<ref name="Mitra 2002 216 at p 129"/> I urti Vyasa u ra në këmbë Vishvanathas dhe Anapurna, duke u kërkuar që të lejohej që të hynte në Varanasi të paktën çdo ditë ashtami (tetë ditë pas ditës së hënës së re) si dhe çdo ditë Shivaratri. Ata pranuan dhe kështu Vyasa vendosi të qëndronte në afërsi të qytetit, duke u strehuar në anën tjetër të Gangut, në Ramnagar, ku shihet akoma tempulli i tij.<ref name="Mitra 2002 216 at p 129"/> Aty ai krijoi [[ashrami]]n e tij në një pyll me shkurre gjembore xinxifesh. Vendi ku i urti Vyasa u vendos pas largimit të tij nga Kashi, u quajt Vyasa Kashi. Tani ndodhet një tempull i vogël që u kujton njerëzve se kohë më parë në këtë vend jetoi i urti Vyasa.<ref>[http://www.varanasi.org.in/ Temple at Ramnagar]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.greatertelugu.com/|title=Skanda Purana|access-date=30 janar 2017|archive-date=6 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206015542/http://greatertelugu.com/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.columbia.edu/itçmealaçpritchett/00routesdata/1800_1899/banaras/ramnagar/ramnagar.html Kasi Khandamu by the Telugu Poet Srinatha]{{Lidhje e thyer}}</ref> ===Tempuj të tjerë hindu=== ===Sekti Aghori=== [[File:Aghori.JPG|thumb|264px|Aghori në një ghat në Varanasi]] '''Baba Keenaram Sthali''' ose '''Baba Keenaram Sthal-Kreem Kundi''' është një qendër me famë botërore pelegrinazhi dhe selia e sektit Aghora. Është i vendosur në Ravindrapuri të distriktit të Varanasit në Uttar Pradesh. Krim-Kundi (Baba Keenaram Sthali) besohet se është terreni i pikëtakimit të dy rrymave të mendimit, traditës Kailashi dhe Girnari dhe konsiderohet si bashkuese e sekteve të Shavizmit, Vaishnavizmit dhe Shaktizmit. [[File:Aghoree, Hindoo mendicant, Benares.jpg|thumb|left|Një aghori me një kafkë njerëzore, rreth vitit 1875]] Siti është vendndodhja e varrit , të njohur si samadhi, të Baba Keenaram Ji. Megjithëse siti është i njohur si vendi i veprimtarisë së shenjtit të madh Baba Keenaram (të lindur në vititin 1601), besohet se është mijëra vjeçar. Konsiderohet si qendra e pelegrinazhit dhe selia e ndjekësve të sektit Aghora. Respektohet nga hindutë që besojnë se Baba Keenarami ishte një nga mishërimet e Shivës. Ky vend është një nga vendet më të vizituara të Varanasit, nga hulumtuesit, bërësit e dokumentarëve, shkrimtarët, turistët dhe mësuesit shpirtërorë. Peethadheeshwer-i (kryemurgu) i tanishëm i Baba Keenaram Sthalit, që nga viti 1978, është Baba Siddharth Gautam Ram. Aghor Pitha: Me ardhjen e shenjtit të madh të shekullit të XX, Parampujya Aghoreshwar Bhagwan Ramji, tradita aghori u integrua në shoqëri. Ai i përdori aftësitë e tij shpirtërore për mirëqenien publike dhe në shrrënjosjen e të keqes nga shoqëria. Ai themeloi Sri Sarveshwari Samooh më 21 shtator 1961 për shërbimin e njerëzimit që vuante. Shërbimi publik, vendosja e paqes botërore dhe mbajtja e harmonisë mes besimeve janë objektivat e këtij Samooh-u. Parampujya Aghoreshwar Bhagwan Ramji themeloi gjithashtu [[ashrami]]n “Awadhoot Bhagwan Ram Kusta Sewa” për trajtimin e pacientëve me lebrozë. Ky institucion ka qenë përfshirë dhe certifikuar nga Limca Book of Records dhe Guinness Book of World Records si spitali që ka kuruar plotësisht më shumë pacientë në botë. Pas Aghoreshwar Bhagwan Ramji ndërroi jetë më 29 nëntor 1992, të gjitha programet e organizatës zhvillohen në drejtimin e presidentit të tanishëm Parampujya Baba Gurupad Sambhava Ramji, që themeloi Mahavibhuti Sthalin (samadhi) e Aghoreshwar Bhagwan Ramjit në bregun e Gangut. Ky vend është një shembull i pakrahasueshëm i arkitekturës dhe skulpturës. Në bregun e Gangut është ndërtuar gjithashtu edhe “Ghati Aghoreshwar Bhagwan Ram” nga Departamenti i Turizmit të Uttar Pradeshit. Së fundmi është rikonstruktuar nj shtëpi e vjetër. ====Bharat Mata==== [[File:Bharat Mata Temple map.jpg|thumb|327px|Harta e relievit të Indisë në Mandirin Bharat Mata]] '''Mandiri Bharat Mata''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: भारत माता मंदिर, "Tempulli i Nënës Indi") është i vendosur në kampusin e Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith në Varanasi {{coord|25.317209|N|82.989291|E|display=inline}}. Në vend të statujave tradicionale të hyjnive, ky tempull ka një hartë të stërmadhe të Indisë të skalitur në mermer. Ky tempull i është kushtuar Bharat Matas dhe konsiderohet si i vetmi në llojin e tij në botë.<ref name="Bharat Mata Mandir">{{cite web|title=Bharat Mata Mandir|publisher=varanasi.org|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/bharat-mata-mandir-temple-Varanasi|archive-date=23 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923101611/http://www.varanasi.org.in/bharat-mata-mandir-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Bharat Mata">{{cite web|title=Bharat Mata|publisher=varanasicity.com|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasicity.com/temples/bharatmata-mandir.html}}</ref><ref name="LP">{{cite web|title=Bharat Mata Temple, LP|publisher=Lonely Planet|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.lonelyplanet.com/india/uttar-pradesh/varanasi/sights/other/bharat-mata-temple}}</ref><ref name="Temple news">{{cite news|title=Temple news|newspaper=The Times of India|accessdate=1 mars 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Bharat-Mata-temple-stands-tall-amidst-garbage/articleshow/40256055.cms}}</ref><ref name="Coordinates">{{cite web|title=Coordinates|publisher=latlong.net|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.latlong.net/|archive-date=7 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151635/http://www.latlong.net/|url-status=dead}}</ref> Mandiri Bharat Mata është i vendosur në kampusin e Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith, 1.5 kilometra në jug të Nyjes Hekurudhore të Varanasit dhe gjashtë kilometra në veri të Benaras Hindu University.<ref name="Location Bharat">{{cite web|title=Location|publisher=Google Maps|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/place/Bharat+Mata+Mandir/@25.317209,82.989291,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x398e2dfca37c5b4f:0x8c660c7cc61a3955}}</ref><ref name="Elevation Bharat">{{cite web|title=Elevation|publisher=Free Map tools|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm}}</ref> ;Historia Mandiri Bharat Mata u ndërtua në vitin 1936 nga veprimtari i lirisë Babu Shiv Prasad Gupta dhe u përurua nga [[Mahatma Gandi]]. Tempullil është ndërtuar në kampusin e Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith.<ref name="Bharat Mata Mandir"/><ref name="Bharat Mata"/> Struktura e Mandirit Bharat Mata është ndërtuar me gurë. Ai ka një statujë të Bharat Matas të skalitur në mermer, që simbolizon Indinë e pandarë. Tempulli bujt një hartë në reliev gjithashtu të skalitur në mermer. Harta paraqet malet, fushat dhe detet e Indisë. Tempulli u dhurua nga atdhetarët Babu Shiv Prasad Gupta (Barat Ratana) dhe Durga Prasad Khatri, numizmatë dhe antikuarianë të shquar. Tempulli Bharat Mata është një lloj vendi adhurimi për të gjithë ata që morën pjesë në formimin e Indisë përpara ndarjes së saj. Festat të rëndësishme që zhvillohen në këtë tempull janë Dita e Pavarësisë së Indisë dhe Dita e Republikës. Ai hapet në orën 9.30 të mëngjesit dhe mbyllet në orën 8.00 të mbrëmjes. ====Dhanvantari - "Kashiraj Divodas"- perëndia e mjeksisë==== Tempulli i Divodasit ose Dhanvantarit gjendet në Varanaseya Sanskrit Vishwavidyalaya, në muzeun universitar të Varanasit. Statuja gurëzezë e drejtuar nga jugu e Divodasit sipas një legjende u shfaq në mënyrë të mrekullueshme poshtë territorit të një familje brahmine në Zonën Chowk të Varanasit kur po ndërtohej. Brahmini nuk mund ta imagjinonte se kush e kishte vendosur aty, megjithatë po atë natë thuhet se perëndia iu shfaq në ëndërr duke iu prezantuar si Kashi Raja Devodasi (Dhanvantari) dhe i kërkoi që idhulli i tij të mbetej ku ishte gjetur. Kështu aty ai ndërtoi tempullin dhe pasuesit e tij i shërbejnë akoma tempullit. Ky termpull thuhet se është mjaft shpirtëror pasi idhulli u shfaq vetë dhe është besim vendor që nëse dikush adhuron aty me gjithë zemër, perëndia i kuron sëmundjet. Në tekstin e rëndësishëm të Kashi Khandas (shumica e pjesëve të të cilit datojnë nga shekulli i XIV), tregohet se mbreti i virtytshëm Divodas e bëri Varanasin kryeqytetin e tij pasi Shiva dhe të gjitha hyjnitë e tjera kishin ikur nga qyteti.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya Nr. XX; vol. IV, Kalkutë, 1961, kapitulli 43</ref> Ndërsa Shiva gjendej në Mandarachal, nën mbretërimin e Divodasit Varanasi ishte i lumtur dhe kudo kishte begati. Shiva dhe gruaja e tij Parvati, që jetonin në male, ishin mërzitur duke jetuar larg nga vendbanimi i tyre, Varanasi. Shiva e kuptonte se ai dhe zotat e tjerë do të vendoseshin në qytetin e paracaktuar dhe të shenjtë të Varanasit vetëm kur mbreti Divodas do të largohej. Por ishte e vështirë të sulmohej një mbret i tillë pa të meta. Ai kishte arritur një mirëkuptim me Brahmën që për sa kohë të sundonte ai, hyjnitë dhe qeniet e tjera qiellore duhet të qëndronin larg Varanasit dhe nuk duhet të krijonin shqetësime aty. Brahma ra dakord me kushtin që Divodasi duhet të provonte të ishte një administrator i shkëlqyer dhe të gjithë banorët dhe vizitorët e Varanasit duhet të trajtoheshin mirë në veprimtaritë e tyre fetare. Mbreti pranoi dhe sipas saj tregoi një qeverisje të shkëlqyer. Shiva u duke qenë larg Varanasit donte ta bënte Divodasin të bënte disa gabime. Në mënyrë që të krijonte shqetësime në qytet dhe të hiqte Divodasin, Shiva dërgoi 64 Yoginit (“hyjnesha ndihmëse”). Por duke u tronditur dhe magjesur nga fuqia dhe rendi kozmik i qytetit të shenjtë, ato u ngulitën aty dhe nuk u kthyen. Kur yoginit nuk u kthyen, Shiva dërgoi Suryan me udhëzimet për të krijuar shqetësime në Varanasi në mënyrë që të mundëte Divodasin në vendosmërinë e tij. Surya shkoi në Varanasi dhe u maskua si një astrolog, një studiues i ditur, një predikues fetar, një sipërmarrës, një brahmin etj. Por nuk mundi të gjente ndonjë gabim në qeverisjen e Divodasit apo me ndonjë person në qytet. Surya ishte gjithashtu shumë i tërhequr nga bukuria e Varanasit. Surya mendoi se nëse do të kthehej në Mandarachal pa i përmbushur dëshirat e Shivës, ky i fundit do të inatosej, prandaj Surya u ngulit aty. Pas kësaj, Shiva dërgoi Brahmën në Varanasi me të njëjtin qëllim. Brahma e vizitoi Divodasin i maskuar si një brahmin i vjetër. Ai u mirëprit me nderime nga Divodasi, që e pyeti se çfarë mund të bënte për rehatinë e tij. Brahmini i vjetër i tha se ai dëshironte të kryente Aswa Medha Yagnan dhe i kërkoi mbretit ti mundësonte të gjitha materialet dhe përgatitjet. Brahma, me ndihmën e Divodasit, kreu jo vetëm një por dhjetë Aswa Medha Yagna. Shiva pastaj dërgoi shivaganat e tij që u magjepsën po ashtu nga bukuria e Varanasit dhe vendosën të qëndrojnë aty. Vendosja e një shivalinge në Varanasi konsiderohet shumë ogurmbarë dhe prandaj shivaganat vendosën linga të ndryshme në mjaft vende në qytet. Këto shivalinga u bënë të njohura sipas emrave të tyre.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya Nr. XX; vol. IV, Kalkutë, 1961, kapitulli 53</ref> Në këtë mënyrë, edhe zotat e tjerë, hyjnitë planetare, hyjneshat, ndihmësat hyjnorë, transportuesit hyjnorë dhe gjysëm-zotat, të gjithë shkuan dhe u ngulitën aty. Prandaj Shiva ngarkoi në fund djalin e tij, Ganeshën (Vinayaka) me misionin e krijimit të shqetësimeve në qeverisjen e Divodasit. Vinayaka arriti në Varanasi dhe mori pamjen e një astrologu të vjetër. Ai i bëri njerëzit të ëndërrojnë diçka dhe në mëngjes i takoi ata njerëz dhe u tregoi efektin e ëndrrave. Ai filloi të interpretonte edhe pozicionin e planeteve në horoskopin e personave të ndryshëm. Me parashikime kërcënuese, ai bëri shumë njerëz të iknin nga Varanasi. Më vonë, ai hyri në pallatin e mbretit dhe arriti të fitonte besimin e zonjave të atyshme. Me kalimin e ditëve ai befasoi edhe mbretëreshën që i tregoi mbretit rreth madhështisë së astrologut të vjetër dhe i sugjeroi që ta nderonte. Me lejen e tij, mbretëresha e thërriti astrologun e vjetër. Mbreti e mirëpriti astrologun me përulësi dhe ky e bekoi mbretin sipas praktikës së zakonshme. Mbreti e pyeti astrologun ti parashikonte të ardhmen. Pas një mendimi të thellë, astrologu i tregoi gjëra të ndryshme rreth vetes dhe mbretërisë. Ai i tregoi edhe se duke filluar nga ajo ditë, në ditën e tetëmbëdhjetë një brahmin do të vij dhe ti jap atij disa këshilla serioze që duhet të ndiqen. Pasi i tregoi këtë astrologu u largua nga pallati. Në njëfarë mënyre Vinayaka i përmbushi dëshirat babait të tij dhe u ngulit në Varanasi në vende dhe forma të ndryshme. Në fund në Varanasi u dërgua Vishnu që iu afrua Divodasit si një brahmin në ditën e tetëmbëdhjetë. Ai u mirëprit me të gjitha nderimet nga mbreti dhe me paraqitjen e një brahmini i predikoi mbretit të gjitha gjërat e mira. Mbreti pohoi se gjatë periudhës së qeverisjes së tij, banorët e Varanasit ishin tepër të kënaqur dhe se kudo kishte një ndjesi të entuziazmit fetar. Divodasi u këshillua nga brahmini të vendoste një shivalingë në Varanasi. Brahmini këshilloi që pas vendosjes së shivalingës, në ditën e shtatë, një mjet qiellor do të zbriste nga parajsa dhe ta merrte mbretin në banesën e Shivës. Divodas u gëzuar shumë që e dëgjoi këtë. Ai ia dha mbretërinë Rajkumar Samaranjayan-it, vendosi shivalingën që u bë e njohur si Divodaseshwara Linga dhe iu lut Shivës. Në ditën e paracaktuar, mjeti qiellor zbriti në tokë dhe e mori mbretin në banesën e Shivës. Kështu, vetëm pasi u plotësua një cikël kohor i caktuar, Shiva dhe Parvati u rikthyen përsëri në banesën e tyre në Varanasi, me ndihmën e Vishnut.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy; 2009; kapitulli 6, fq. 186</ref> Rrëfenja e mbretit Divodas i përket periudhës së vedave, por që me kalimin e kohës u modifikua në literaturën puranike për t’ju përshtatur traditave dhe sunduesve vendorë. Te vedat një mbret i quajtur Divodas është përmendur në lidhje me shkatërrimin nga Indra të njëqind qyteteve,<ref>Rig Veda Samhita; redakutuar nga Shripad Sharma; Svadhyayamandala, Anudha, 1940, 4.30.20</ref> por është e vështirë që kjo figurë të pranohet si mbret i Varanasit.<ref>Diana L. Eck: Banaras. City of Light; 1982, Alfred Knopf, New York, fq. 387</ref> Te Mahabharata Divodasi është përshkruar si fortifikuesi i qytetit të Varanasit si dhe rrëmbyesi i zjarrit flijues të armiqve të tij.<ref>Mahabharata; redaktimi kritik nga V.S. Sukthankar (& tj.); 1933-1959, 12.31.26-28</ref> Akt që çoi në përplasje me Shivën që dëshironte të ngulitej aty.<ref>Mahabharata; redaktimi kritik nga V.S. Sukthankar (& tj.); 1933-1959, 12.97.20</ref><ref>David Shulman: Tamil Temple Myths; 1980; fq. 77</ref> ====Tempulli Sankat Mochan Hanuman==== [[File:Hanumantemplelakhimpur1.jpg|thumb|358px|Tempulli Sankat Mochan Hanuman]] '''Tempulli Sankat Mochan Hanuman''' është një nga tempujt hindu të perëndisë Hanuman (zoti majmun) në qytetin e Varanasit. Tempulli është i vendosur në pjesën jugore të qytetit, afër përroit Assi, pranë Mandirit të Durgës, Tempullit të Ri Vishvanath dhe pranë kampusit të Banaras Hindu University, rreth 11 km nga stacioni hekurudhor i Varanasit dhe po aq nga vendqëndrimi i autobusëve.<ref>{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/temple/temple.htm|title=Temples of Varnasi|publisher=''Varanasi'' Official website|accessdate=23 dhjetor 2016}}</ref> ''Sankat Mochan'' është një epitet i Hanumanit në gjuhën hindi do të thotë lehtësues nga telashet (Sankat do të thotë problem ose telash ndërsa Mochan do të thotë lehtësues). Struktura e tanishme e tempullit u ndërtuar në fillim të shekullit të XX nga arsimtari dhe aktivisti i lirisë Pandit Madan Mohan Malviya, themeluesi i Banaras Hindu University.<ref name="ex">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/89192/|title=Blasts in Sankatmochan temple and railway station kill dozen, several injured|date=8 mars 2006|work=Indian Express}}</ref> ''Hanuman Jayanti'', ditëlindja e Hanumanit, festohet me fanfarë, gjatë të cilës zhvillohet një procesion i veçantë ''shobha yatra'', duke filluar nga Durgakunda në afërsi të Mandirit historik të Durgës deri te Sankat Mochani.<ref name="sm"/> Ky tempull quhet edhe Tempulli i Majmunëve për shkak të pranisë së mjaft majmunëve brenda kompleksit. Ky është vendi kryesor hindu për organizimin jo vetëm të aktiviteve fetare të lidhura me Hanumanin por edhe për festivale kulturore në Varanasi. Në tempull, ofertat për perëndinë Hanuman (të quajtura Prasad) shiten si embëlsira të veçanta "besan ke ladoo", që besimtarët e pëlqejnë; idhulli zbukurohet po ashtu me një kurorë të këndshme lule kalendulash. Ky tempull ka dallimin unik të patjes së perëndisë Hanuman përballë padronit të tij, Rama, të cilin ai e adhuron me përkushtim vetmohues dhe të palëkundur. Çdo vit organizohet Hanuman Jayanti (ditëlindja e Hanumanit) duke realizuar një Shobha Yatra (a parade) të veçantë nga Mandiri i Durgës (Durga Kund) deri te Tempulli Sankat Mochan. ;Historia Tempulli Sankat Mochan u themelua në shekullin e XVI nga shenjti Goswami Tulsidas, që është autori i ''Ramacharitamanasas-it''. Ramcharitamanas-i është versioni i shkruar në dialektin avadhi të gjuhën hindi të eposit hindu Ramayana që fillimisht u shkrua nga Valmiki. Besohet se tempulli ka qenë ndërtuar saktësisht në vendin ku shenjti hindu Goswami Tulsidas pati një vizion të Hanumanit.<ref>{{cite book|last=Callewaert|first=Winand M.|title=Banaras: Vision of A Living Ancient Tradition|url=https://books.google.com/books?id=RyTeRVRLiOYC&pg=PA90|year=2000|page=90}}</ref> Fillimisht tempulli ishte mjaft i vogël dhe u zgjerua në strukturën e tanishme në fillim të viteve 1900 nga arsimtari i lëvizjes indiane për pavarësi, Madan Mohan Malviya, themeluesi i Banaras Hindu University.<ref name="ex"/> ;Sulmi terrorist Më 7 mars 2006, një nga tre shpërthimet terroriste goditi tempullin ndërsa po zhvilloheshin ritualet e një martese, në të cilin mernin pjesë adhurues dhe dasmorë të shumtë.<ref>{{Cite web|url=http://www.nytimes.com/2006/03/09/international/asia/09india.html?pagewanted=print|title=Indian City Shaken by Temple Bombings|accessdate=4 dhjetor 2008|last=Sengupta|first=Somini|date=9 mars 2006|work=The New York Times}}</ref> Si rezultat i këtij shpërthimi vdiqën 23 veta dhe u plagosën 30 të tjerë.<ref name="ex"/>Turma ndihmoi njëri-tjetrin në operacionin e shpëtimit pas shpërthimit. Ditën tjetër një numër i madh besimtarësh rinisën adhurimin e tyre si zakonisht.<ref name="ex"/> Në vijim të sulmit, brenda tempullit u vendos një vendqëndrim i përhershëm policor.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/varanasi-temple-gets-permanent-police-post/396/|title=Varanasi temple gets permanent police post|date=14 mars 2006|work=The Indian Express}}</ref> =====Domethënia dhe ritualet fetare===== Tempulli Sankat Mochan konsiderohet si një nga tre tempujt më të rëndësishëm për banorët e Varanasit, i renditur mbrapa vetëm Tempullit Kashi Vishwanth dhe Anapurna. Tempulli ndiqet nga mijëra ndjekës të Ramas dhe Hanumanit duke kënduar Hanuman Chalisan dhe Sundarkandin. Pas sulmit terrorist të vitit 2007, brenda tempullit u vendos një postë policore e përhershme.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/varanasi-temple-gets-permanent-police-post/396/|title=Varanasi temple gets permanent police post|date=14 mars 2006|work=Indian Express}}</ref> Perëndia Hanuman është një avatar shumë i fuqishëm i Shivës dhe njihet si Rudra Avtar. Ai është djali i perëndisë së erës, Pavan dhe Mata Anjana Devit, prandaj njihet edhe si Pavanputra. Besohet se Hanumani gëzohet shumë me pak lutje dhe rituale adhurimi. Hanumani është Karma Yogi i madh dhe një Brahmachari i jashtëzakonshëm. Ai është simbol i besnikërisë jo egoiste dhe pa përfitim përkundrejt perëndisë Rama. Hanumani është i njohur edhe si Mahavira, Pavanputra, Bajrangabali, Pavankumar etj. Sipas traditës vizitorët e rregullt të tempullit fitojnë përparësi të veçantë nga Hanumani. Besohet se Hanumani mundëson kurajo, intelekt dhe dituri për adhuruesit. Çdo të martë dhe të shtunë mijëra njerëz radhiten përballë tempullit për ti bërë lutje Hanumanit. Sipas Astrologjisë Vedike, Hanumani i shpëtoi qeniet njerëzore nga zemërimi i planetit Shani (Saturni) dhe veçanërisht njerëzit që kanë një keqvendosje të Saturnit në horoskopin e tyre vizitojnë këtë tempull për rregullime astrologjike. Kjo supozohet të jetë mënyra më efektive për të zbutur Shanin. Ndërsa sipas mitit të fëmijërisë së Hanumanit besohet se ai nuk heziton të gëlltisë në gojën e tij edhe diellin, zotin e të gjithë planeteve, që i përul të gjithë zotat dhe engjëjt, duke i bërë ata ta adhurojnë për çlirimin nga Dielli. Disa astrologë besojnë se duke adhuruar Hanumanin mund të neutralizohet ndikimi i keq i Mangalit (Marsit) dhe praktikisht çdo planet që ka një ndikim negativ në jetën njerëzore. Dy ditë të javës (e marta dhe e shtuna) konsiderohen si ditët më të mira për të ofruar rituale puxha për Hanumanin. Çdo të martë dhe të shtunë në tempull mblidhen mijëra adhurues për të ofruar lutje dhe për të vendosur sindoor ngjyrë portokalli në statujën e perëndisë, ofrojnë "laddo" për Hanumanin si dhe këndojnë lavdet Hanuman Chalisa, Hanuman Mantra, Hanuman Aarti, Hanuman Ashtaka, Kishkindha, Bajarang Baan dhe Sundar Kand. Sidoori ngjyrë portokalli besohet se e qetëson Hanumanin dhe sidoori i vendosur te statuja meret nga adhuruesit për tu vendosur në ballin e tyre. Në ditën e ''Kartik Krishna Chaturdashit'' hyjnisë i bëhen rituale të veçanta adhurimi. Festa e përvitshme e tempullit është gjatë natës së hënës së plotë të muajit të Chaitras, që njihet si Hanuman Jayanti, ditëlindja e Hanumanit, gjatë të cilës në rrugët e Varanasit zhvillohet një procesion. Tempulli hapet në orën 4:00 të mëngjesit dhe mbyllet në orën 11:00 të darkës. Në orën 4.30 të mëngjesit zhvillohet rituali Mangla, në orën 12.00 të mesditës zhvillohet rituali Bhog, në orën 3.00 pasdite zhivllohet rituali Sandhya, në orën 8.00 të darkës zhvillohet rituali Sringar dhe në orën 10.30 zhvillohet rituali Shayan. <gallery widths="290px" heights="220px" caption="Imazhe të Hanumanit"> File:Hanuman painted by Pahari Painter.jpg|Hanumani i pikturuar nga Pahari File:Hanuman fetches the herb-bearing mountain, in a print from the Ravi Varma Press, 1910's.jpg|Hanumani merr malin që mban bimë mjeksore, në një stampë nga Ravi Varma Press, 1910 File:Hanuman showing Rama in His heart.jpg|Hanumani duke treguar Raman në zemrën e tij </gallery> =====Sankat Mochan Foundation===== Sankat Mochan Foundation (SMF) u krijua në vitin 1982 nga Veer Bhadra Mishra, mahanti (kryeprifti) i tempullit dhe ka punuar për pastrimin dhe mbrojtjen e Lumit Gang. Projektet e tij financohen nga ndihmat e qeverive të ShBA-së dhe Suedisë. Mishra më parë ishte kreu i Departamentit të Inxhinierisë Civile te Indian Institute of Technology në Varanasi (në Banaras Hindu University) dhe i vlerësuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin me çmimin "Global 500 Roll of Honour" në vitin 1992,<ref>{{cite web|url=http://www.global500.org/ViewLaureate.asp?ID=246|title=Adult Award Winner in 1992: Veer Bhadra Mishra|publisher=Global 500 Roll of Honour website|access-date=30 janar 2017|archive-date=22 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622055238/http://www.global500.org/ViewLaureate.asp?ID=246|url-status=dead}}</ref> dhe më vonë me çmimin "Heroi i Planetit" nga revista ''TIME'' në vitin 1999.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Varanasi/Jai-Ganga-Maiyya/articleshow/4581002.cms|title=Jai Ganga Maiyya...|date=26 maj 2009|work=The Times of India}}</ref><ref name="ti">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/reports/environment/heroes/heroesgallery/0,2967,mishra,00.html|title=Holy War for "My Mother"|date=16 gusht 1999|magazine=TIME|access-date=30 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315194425/http://www.time.com/time/reports/environment/heroes/heroesgallery/0,2967,mishra,00.html|archive-date=15 mars 2007|url-status=dead}}</ref> Fondacioni ka punuar me grupin mjedisor me bazë në Australi, Oz Greene, nën një program të quajtur “Swatcha Ganga Abhiyan” për mbi 25 vjet. Më 3–4 nëntor 2007 ai celebroi jubileun e argjendtë, me një event dy-ditësh në Ghatin Tulsi pranë Gangut.<ref>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Centre-should-take-steps-to-clean-Ganga-river/235935/|title=‘Centre should take steps to clean Ganga river’|date=5 nëntor 2007|work=Indian Express|access-date=30 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011030615/http://www.expressindia.com/latest-news/Centre-should-take-steps-to-clean-Ganga-river/235935/|archive-date=11 tetor 2012|url-status=dead}}</ref> =====Sankat Mochan Sangeet Samaroh===== Çdo vit në muajin prill, tempulli organizon një koncert festiv të muzikës dhe kërcimit klasik indian të quajtur "Sankat Mochan Sangeet Samaroh", në të cilin marrin pjesë muzikantë dhe performues nga e gjithë [[India]] duke mbledhur turma të mëdha pranë tempullit. Festivali i parë u organizua 88 vjet më parë dhe që atëherë ai tërheq artistë të rëndësishëm të botës së muzikës dhe kërcimit klasik indian, duke përfshirë Odissi gurunë, Kelucharan Mahapatran, që mori pjesë që në ditët e para. Në fakt ai ishte promovuesi i fillimit të pjesëmarrjes së grave në festival me Sanjukta Panigrahin, Swapna Sundarin dhe Kankana Banerjeen.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2006/04/07/stories/2006040701270300.htm|title=Glimpses of eternity|work=The Hindu|location=[[Chennai]]|date=7 prill 2006|access-date=30 janar 2017|archive-date=30 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430131308/http://www.hindu.com/fr/2006/04/07/stories/2006040701270300.htm|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2009, koncerti gjashtë-ditor përfshiu mbi 35 artistë ku bënin pjesë vokalisti Pandit Jasraj dhe anëtari i Kathak-ut Pandit Birju Maharaj.<ref name="sm">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Varanasi/Sankat-Mochan-Sangeet-Samaroh-from-April-13/articleshow/4375831.cms|title=Sankat Mochan Sangeet Samaroh from April 13|date=8 prill 2009|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Varanasi/Jasraj-Birju-Maharaj-enthral-on-first-night/articleshow/4401273.cms|title=Jasraj, Birju Maharaj enthral on first night|date=14 prill 2009|work=The Times of India}}</ref> Koncerti i 2010-ës u organizua në pesë ditë, gjatë të cilave performuan artistë si Pandit Jasraj, Sunanda Patnayak, Channulal Mishra, Rajan-Sajan Mishra dhe Amar Nath Mishra.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Sankat-Mochan-music-concert-begins/articleshow/5760763.cms|title=Sankat Mochan music concert begins|date=4 prill 2010|work=The Times of India}}</ref> Në koncertin Sankat Mochan Sangeet Samaroh të 2015-ës performoi këngëtari i famshëm ghazal pakistanez Ustad Ghulam Ali.<ref name="Sports 2015">{{cite web|author=Sports|title=Buzz in Varanasi as Ghulam Ali performs at Sankat Mochan|website=The Indian Express|date=9 prill 2015|url=http://indianexpress.com/article/cities/lucknow/buzz-in-varanasi-as-ghulam-ali-performs-at-sankat-mochan-2/|accessdate=20 tetor 2015}}</ref><ref name="Firstpost 2015">{{cite web|title=Modi to miss Ghulam Ali musical treat at Shankat Mochan temple|website=Firstpost|date=8 prill 2015|url=http://www.firstpost.com/bollywood/modi-miss-ghulam-ali-musical-treat-shankat-mochan-temple-2189439.html|accessdate=20 tetor 2015}}</ref><ref name="Singh 2015">{{cite web|last=Singh|first=Binay|title=Pakisntan's Ghulam Ali to enchant Kashi's Sankat Mochan Hanuman with ghazals|website=The Times of India|date=2 prill 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/music-events/Pakisntans-Ghulam-Ali-to-enchant-Kashis-Sankat-Mochan-Hanuman-with-ghazals/articleshow/46780995.cms|accessdate=20 tetor 2015}}</ref> ==Shiko edhe== * [[Varanasi]] * [[Feja në Varanasi]] * [[Ghatet në Varanasi]] * [[Vende Pelegrinazhi Hindu në Indi]] * [[Tempulli hindu]] == Referime == {{Reflist|2}} ==Bibliografia== * {{cite book|last=Altekar|first=Anant Sadashiv|title=History of Benares: from the the earliest times down to 1937|publisher=The Culture Publication House, Benares Hindu University|year=1937}} * {{cite book|author=P. Arundhati|title=Annapurna: A Bunch of Flowers of Indian Culture|url=https://books.google.com/books?id=cfK2LoH_j54C|accessdate=19 nëntor 2012|date=1 janar 2001|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-897-4}} * {{cite book|author=Catherine B. Asher|title=Architecture of Mughal India|url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC|date=24 shtator 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26728-1}} * {{cite book|author=Akhil Bakshi|title=Between heaven and hell: travels through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India: an account of the expedition hands across the borders|url=https://books.google.com/books?id=l_1tAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Odyssey Books}} * {{cite book|author=Sunita Pant Bansal|title=Hindu Pilgrimage. Teertha|publisher=Pustak Mahal|year=2008|ISBN=9788122309973}} * {{cite book|author1=Vanessa Betts|author2=Victoria McCulloch|title=Delhi to Kolkata Footprint Focus Guide|url=https://books.google.com/books?id=acT9AgAAQBAJ|date=30 tetor 2013|publisher=Footprint Travel Guides|isbn=978-1-909268-40-1}} * {{cite book|author=C. MacKenzie Brown|title=The Devi Gita: The Song of the Goddess|url=https://books.google.com/books?id=OxayHczql9EC|accessdate=19 nëntor 2012|year=1998|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3940-1}} * {{cite book|first=Winand M.|last=Callewaert|title=Banaras: Vision of A Living Ancient Tradition|url=https://books.google.com/books?id=RyTeRVRLiOYC|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=81-7010-302-9}} * {{Cite book|last=Chakravarti|first=Mahadev|year=1994|title=The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages|place=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|edition=botimi i dytë i përmirësuar|isbn=81-208-0053-2}} * {{Cite book|first=B. K.|last=Chaturvedi|year=2006|title=Shiv Purana|place=New Delhi|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd|edition=First|isbn=81-7182-721-7|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA58&dq=jyotirlinga&hl=en&sa=X&ei=tatJT_lXtIayAvm-2OoI&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false}} *{{Cite book|author1=Alexander Cunningham|author2=Surendranath Majumdar Sastri|year=2002|origyear=1924|title=Ancient Geography of India|publisher=Munshiram Manoharlal|ISBN=81-215-1064-3}} * {{cite book|author=Madhuri Desai|title=Resurrecting Banaras: Urban Space, Architecture and Religious Boundaries|url=https://books.google.com/books?id=KdD3MYnYey8C|year=2007|publisher=ProQuest|isbn=978-0-549-52839-5}}{{Lidhje e vdekur}} * {{cite book|author=Diana L. Eck|title=Banaras: City of Light|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC|accessdate=14 nëntor 2012|year=1982|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120808799}} * {{Cite book|last=Gwynne|first=Paul|title=World Religions in Practice: A Comparative Introduction|year=2009|publisher=Blackwell Publication|location=Oxford|isbn=978-1-4051-6702-4|url=https://books.google.com/books?id=tdsRKc_knZoC}} * {{Cite book|last=Harding|first=Elizabeth U.|title=Kali: The Black Goddess of Dakshineswar|chapter=God, the Father|publisher=Motilal Banarsidass|year=1998|isbn=978-81-208-1450-9}} * {{Citation|title=A History of Hindi Literature|author=K. B. Jindal|year=1955|publisher=Kitab Mahal|url=https://books.google.com/books?id=IkA9AAAAIAAJ}} * {{cite book|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC|accessdate=14 nëntor 2012|year=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9780816075645}} * {{cite book|last=Kramrisch|first=Stella|origyear=1946|title=The Hindu Temple|publisher=Motilal Banaridass|location=Delhi|year=1999}} * {{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=0-8239-3179-X|page=122|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC}} * {{Cite book|first=Swati|last=Mitra|title=Good Earth Varanasi city guide|url=https://archive.org/details/goodearthvaranas0000unse|publisher=Eicher Goodearth Limited|year=2002|isbn=978-81-87780-04-5}} * {{cite book|translator=F. Max Muller|title=The Upanishads, Vol. I|language=en|date=1 qershor 2004|publisher=Kessinger Publishing, LLC|ISBN=1419186418}} * {{cite book|translator=F. Max Muller|title=The Upanishads Part II: The Sacred Books of the East Part Fifteen|date=26 korrik 2004|publisher=Kessinger Publishing, LLC|ISBN=1417930160}} * {{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=0uA_AQAAMAAJ|title=Benares Illustrated in a Series of Drawings|author=James Prinsep|isbn=9788171241767}} * {{cite book|author=Dane Rudhyar|year=1983|title=Rhythm of Wholeness|publisher=Quest Books, Theosophical Publ. House|location=Wheaten}} * {{cite book|author=Swami Satyananda|title=Devi Gita|url=https://books.google.com/books?id=TqeK1wVsiTIC|accessdate=19 nëntor 2012|date=1 korrik 1996|publisher=Devi Mandir|isbn=978-1-877795-13-8}} * Rig Veda Samhita; Shripad Sharma (redaktor), Svadhyayamandala, Anudha, 1940. * {{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=HlQOAAAAQAAJ|title=The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times|author=Matthew Atmore Sherring|publisher=Trübner & co.|year=1868}} * {{cite book|author=David Shulman|title=Tamil Temple Myths|url=https://archive.org/details/tamiltemplemyths0000shul|year=1980|publisher=Princeton University Press|location=Princeton}} * Rana P.B. Singh; 2011; Varanasi, India’s Cultural Heritage City: Contestation, Conservation & Planning; in, Singh, Rana P.B (ed.) Heritagescapes and Cultural Landscapes. Planet Earth & Cultural Understanding, Series Pub. 6. Subhi Publications, Gurgaon and New Delhi, kapitulli 10: 209-50. * {{cite book|author=Rana P.B. Singh|url=https://books.google.ca/books?id=JwMaBwAAQBAJ|title=Banaras: Making of India’s Heritage City|year=2009|ISBN=978-1-4438-1321-1|publisher=Cambridge Scholars publishing}} * {{cite book|author=Rana P.B. Singh|title=Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India|date=1 nëntor 2009|publisher=Cambridge Scholars Publishing|ISBN=978-1-4438-1417-1}} * {{cite journal|title=Cosmic order and Cityscape of Varanasi (Kashi): The Sun images and cultural astronomy|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=National Geographical Journal of India|ISSN=0027-9374 / 0957|volume=41|date=mars 1995}} * {{cite journal|title=Khajuraho, India: a search in landscape geometry and cosmo-vision|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=The Ley Hunter|location=Stroud, B.M.|issue=132|year=1998}} * {{cite journal|title=Visual astronomy in the mythology and ritual of India: the Sun temples of Varanasi|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|publisher=Vistas in Astronomy. An International Review Journal|location=Elsevier Oxford, UK|volume=39 (4)|pages=431-49|id=doi:10.1016/0083-6656(95)00004-6}} * {{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC|accessdate=14 nëntor 2012|year=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120808799}} * {{cite book|author=V. K. Subramanian|title=Art Shrines of Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=LcMhnC9sYS8C&|accessdate=20 nëntor 2012|date=1 janar 2003|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-431-8}} * {{cite book|title=Mahabharata|editor=V.S. Sukthankar etj. (redaktimi kritik)|publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute|location=Baroda|date=1933–1959}} * {{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद|script-title=Kashi Khanda|date=1991–1998|publisher=Sampurnananda Sanskrit Vishvavidyalaya|location=Varanasi|origyear=shek. i XII-XIV|language=sa}} * {{cite book|author=S. P. Udayakumar|title=Presenting the Past: Anxious History and Ancient Future in Hindutva India|url=https://books.google.com/books?id=XjkEERJrRdwC|date=1 janar 2005|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97209-7}} * {{cite book|author=Shrikala Warrier|title=Kamandalu: The Seven Sacred Rivers of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=qNhiCAAAQBAJ|date=dhjetor 2014|publisher=MAYUR University|isbn=978-0-9535679-7-3}} * {{cite book|author=Valmiki, Robert P. Goldman|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India|volume=1|publisher=Princeton University Press|year=1990|isbn=0-691-01485-X}} * {{cite book|last=Vanamali|first=Diana L.|title=Shakti: Realm of the Divine Mother|url=https://books.google.com/books?id=N5Ju3nWR52UC&pg=PA143|accessdate=14 nëntor 2012|year=2008|publisher=Inner Traditions / Bear & Co.|isbn=9781594771996|page=143}} * {{Cite book|first=R.|last=Venugopalam|year=2003|title=Meditation: Any Time Any Where|place=Delhi|publisher=B. Jain Publishers (P) Ltd.|edition=i parë|isbn=81-8056-373-1|url=https://books.google.com/books?id=ZtnNw_hiA9oC}} * {{cite book|author=Lalita Prasad Vidyarthi|title=The Sacred Complex of Kashi: A Microcosm of Indian Civilization|url=https://books.google.ca/books?id=yOR1hvfH8s8C|publisher=Concept Publishing Company|year=1979}} * {{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|chapter-url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/translation_prose/the_paris_congress.htm|volume=4}} * {{cite book|last=Volwahsen|first=Andreas|year=1969|title=Living Architecture: Indien|publisher=Oxford & IBH Co.|location=Kalkuta|translator=Anne E. Keep|language=en}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Temples in Varanasi|Tempuj në Varanasi}} * [http://w/w/w/.varanasi-temples.com/ Varanasi temples]{{Lidhje e thyer}} * [http://w/w/w/.shivshankar.in/sri-Vishvanatha-temple-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0-banaras-hindu/ Sri Vishvanatha Temple श्रीविश्वनाथमन्दिर – Banaras Hindu University]{{Lidhje e thyer}} [[Kategoria:Monumente në Indi]] [[Kategoria:Tempuj hindu]] gyh3gku9wlbuki2fmhtnopgq6gb7mz7 0 211975 2978698 2974516 2026-05-09T00:42:12Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 2978698 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = वाराणसी | native_name_lang = hi | other_name = Benares, Banaras, Kashi | settlement_type = Qytet metropolitan | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | image_style = border:none; | perrow = 2 | align = center | total_width = 327 | image_gap = 1 | image1 = Varanasi, Uttar Pradesh, India (2007) 364 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg | image2 = Varanasi (6706099955).jpg | image3 = VARANASI RAILWAY STATION.jpg | image4 = Varanasi (6706096103).jpg | image5 = Ganga Dwar, Gateway of Corridor of Kashi Vishwanath Temple, Varanasi.webp | image6 = Vijayanagaram Palace.JPG | image7 = SADHU - Varanasi India.png | image8 = Ramnagar Fort, Ramnagar, Varanasi, Uttar Pradesh 01.jpg | footer = Nga kreu majtas në të djathtë: Ghati Manikarnika; Hyrja e Tempullit të Ri Kashi Vishvanatha; Stacioni hekurudhor i Varanasit; Fakulteti i Arteve i B.H.U.; Porta e Tempullit Kashi Vishvanatha; Porta e pallatit Vijayanagaram; Një eremit sadhu; Hyrja e Fortesës së Ramnagarit. }} | image_size = 327 | nicknames = Kryeqyteti shpirtëror i Indisë<ref>{{Cite web|url=https://lauder.wharton.upenn.edu/life-at-lauder/varanasi-the-religious-capital-of-india/|title=Varanasi – The Religious Capital of India|language=en|date=24 korrik 2015}}</ref>, I ndritshmi ose Qyteti i dritës.<ref name="Eck10,58">Diana L. Eck: [https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC Banaras, City of Light]; 1982, fq. 10, 58</ref> | image_map = Varanasi locator.png | map_caption = Vendodhja e Varanasit në Indi | mapsize = 318px | coordinates = {{coord|25|19|08|N|83|00|46|E|region:IND-WB_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Vendi | subdivision_name = India | subdivision_type1 = Shteti federal | subdivision_type2 = Divizioni | subdivision_type3 = Distrikti | subdivision_name1 = Uttar Pradeshi | subdivision_name2 = Varanasi | subdivision_name3 = Varanasi | government_type = Korporatë bashkiake | governing_body = Korporata bashkiake e Varanasit | leader_party = Partia Bharatiya Janata, BJP | leader_title = Kryetari i bashkisë | leader_name = Ashok Kumar Tiwari<ref>{{cite news|last=Dikshit|first=Rajeev|date=13 maj 2023|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/in-varanasi-bjps-ashok-tiwari-defeats-sp-by-1-33l-votes-to-become-new-mayor/articleshow/100216621.cms|title=In Varanasi BJP's Ashok Tiwari defeats SP by 1.33L votes|work=The Times of India|accessdate=21 maj 2023|language=en}}</ref> | leader_title1 = Komisioneri bashkiak | leader_name1 = Akshak Verma, IAS<ref>{{cite web|url=https://nnvns.org.in:449/nnvns/index.php?option=com_content&view=article&id=3&Itemid=111|title=About VNN|lang=en|accessdate=30 prill 2024|website=Varanasi Nagar Nigam}}</ref> | area_footnotes =<ref>{{cite web|title=Varanasi City|date=7 janar 2022|url=https://www.nnvns.org/index.php|access-date=21 nëntor 2020|language=en|archive-date=19 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819053949/http://www.nnvns.org/index.php|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 82 | area_metro_km2 = 163.8 | area_metro_footnotes =<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/09/0966_PART_A_DCHB_VARANASI.pdf|title=District Census Handbook Varanasi|website=censusindia.gov.in|access-date=23 dhjetor 2020|language=en|archive-date=25 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125223856/https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/09/0966_PART_A_DCHB_VARANASI.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 80.71 | population_total = 1,201,815<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/153-varanasi.html|title=Varanasi City Census 2011 data|language=en|publisher=census2011.co.in|accessdate=11 prill 2014}}</ref><ref name="urban">{{cite web|title=Census of India: Varanasi M. Corp|url=https://censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=236923|language=en|website=censusindia.gov.in|access-date=10 shkurt 2021|archive-date=6 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506191523/https://censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=236923|url-status=live}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,432,280, i 32-ti | population_metro_footnotes =<ref name="UA1Lakhandabove">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|language=en|format=PDF|access-date=12 maj 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 tetor 2013|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = i 30-ti | population_demonym = Banarasi | demographics_type1 = [[Gjuha]] | demographics1_title1 = Zyrtare | demographics1_info1 = [[Hindi]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|language=en|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=Ministry of Minority Affairs|access-date=26 dhjetor 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 maj 2017}}</ref> | demographics1_title2 = Shtesë&nbsp;zyrtare | demographics1_info2 = [[Urdu]], [[Anglisht]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = Rajonale | demographics1_info3 = Bhojpuri | timezone1 = Indian Standard Time, IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = PIN | postal_code = 221 001 to** (** kodi i zonës) | area_code = 0542 | area_code_type = Kodi telefonik | registration_plate = UP-65 | blank1_name = GDP | blank1_info = $3.8&nbsp;miliardë (2019–20)<ref>{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/economy/opinion-yogi-adityanath-is-right-route-to-ups-1-trillion-gdp-goal-passes-through-hinterland-4472441.html|title=Yogi Adityanath is right. Route to UP's $1&nbsp;trillion GDP goal passes through hinterland|language=en|date=25 shtator 2019|author=Gaurav Choudhury|access-date=25 shtator 2019}}</ref> | blank2_name = Të ardhurat për frymë | blank2_info = INR 193 616<ref>{{Cite web|url=http://spa.ac.in/writereaddata/EXECUTIVE-SUMMARY-VARANASI.pdf|title=Executive Summary|language=en|access-date=29 dhjetor 2019|archive-date=19 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819075739/http://spa.ac.in/writereaddata/executive-summary-varanasi.pdf|url-status=live}}</ref> | blank3_name = Aeroporti Ndërkombëtar | blank3_info = Lal Bahadur Shastri | blank4_name = Tranzit i Shpejtë | blank4_info = Metroja e Varanasit | blank1_name_sec2 = Raporti gjinor | blank1_info_sec2 = 0.926 (2011) meshkuj♂/ femra♀ | blank2_name_sec2 = Literacy (2011) | blank2_info_sec2 = 80.31%<ref>{{cite web|language=en|url=http://mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/24UP_Varanasi_sfcp-min.pdf|title=Slum Free City Plan of Action Varanasi|access-date=28 qershor 2020|archive-date=28 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628215811/http://mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/24UP_Varanasi_sfcp-min.pdf|url-status=live}}</ref> | blank3_name_sec2 = Indeksi i zhvillimit njerëzor, HDI | blank3_info_sec2 = 0.645<ref>{{cite journal|last1=Singh|first1=Padam|last2=Keshar|first2=Satyendra|title=Development of Human Development Index at District Level for EAG States|date=8 mars 2016|journal=Statistics and Applications|language=en|volume=14|issue=1 & 2|url=https://ssca.org.in/media/4_2016_HDI_t1hcMZm.pdf|access-date=4 mars 2022|archive-date=4 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304190813/https://ssca.org.in/media/4_2016_HDI_t1hcMZm.pdf|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|https://varanasi.nic.in/}}, ose {{url|https://nnvns.org.in/}} | footnotes = }} '''Varanasi'''{{efn|Njohur edhe si '''Benares''', emër që shfaqet në verisionin zyrtar të hartës së Indisë në vitin 1909<ref>{{cite map|author=John George Bartholomew|title=Political Divisions of the Indian Empire|map=political divisions of the Indian Empire|map-url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:British_Indian_Empire_1909_Imperial_Gazetteer_of_India.jpg|year=1909|cartography=Edinburgh Geographical Institute; J. G. Bartholomew and Sons|publisher=Imperial Gazetteer Atlas of India|pages=Plate 20|language=en|access-date=28 dhjetor 2016}}</ref>; '''Banaras''', ose '''Kashi'''.}} është një qytet në brigjet e Gangut në Indinë Veriore, në shtetin e Uttar Pradeshit, 320&nbsp;km në jug-lindje të kryeqytetit të Uttar Pradeshit, [[Laknau]] dhe 121&nbsp;km në lindje të Allahabadit. Konsiderohet kryeqyteti shpirtëror i Indisë dhe më i shenjti nga [[Sapta Puri|shtatë qytetet e shenjta]] në [[Hinduizmi|Hinduizëm]] dhe [[Xhainizmi|Xhainizëm]]. Ka luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e [[Budizmi]]t. Varanasi qëndron përgjatë Autostradës Kombëtare 2, që lidh [[Kalkuta|Kalkutën]], Kanpurin, [[Agra]] dhe [[Delhi]]n, si dhe shërbehet nga Nyja Hekurudhore e Varanasi dhe Aeroporti Ndërkombëtar Lal Bahadur Shastri. Varanasi është gjithashtu një nga 72 distriktet e Uttar Pradeshit, ku në këtë distrikt, sipas censusit të 2011-ës, ka një tërësi prej 8 blloqesh dhe 1329 fshatrash.<ref>{{Cite web|url=http://www.wikivillage.in/district/uttar-pradesh/varanasi#info|title=Varanasi city information|last=Suraj|first=Mishra|website=Connecting India|publisher=wikivillage|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=3 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503205303/http://www.wikivillage.in/district/uttar-pradesh/varanasi#info|url-status=dead}}</ref> Varanasi u zhvillua si një qendër e rëndësishme industriale, i famshëm për fabrikat e tij të muslinës dhe mëndafshit, parfumet, punimet e fildishit dhe skulpturat. [[Buda]] besohet se e themeloi [[Budizmi]]n këtu rreth vitit [[528 p.e.s.]], kur bëri predikimin e tij të parë, "Dhammacakkappavattana Sutta" (Kuadri në Lëvizje i Rrotës së Dharmas), në qytetin e afërt të [[Sarnathi]]t. Rëndësia fetare e qytetit vijoi të rritej në shekullin e VIII, kur Adi Shankara përcaktoi adhurimin e Shivës si një sekt zyrtar të Varanasit. Megjithë sundimin [[mysliman]], Varanasi mbeti qendra e aktivitetit për intelektualët dhe teologët hindu gjatë mesjetës, që kontribuoi më tej në reputacionin e tij si një qendër e fesë dhe arsimimit. Tulsidasi e shkroi poemën e tij epike mbi jetën e Ramas të quajtur ''Ram Charit Manas'' në Varanasi. Mjaft figura të tjera të rëndësishme të Lëvizjes Bhakti kanë lindur në Varanasi, duke përfshirë Kabirin dhe Ravidasin. Guru Nanak Devi e vizitoi Varanasin për Shivratri në vitin 1507, një udhëtim që luajti një rol të madh në themelimin e [[Sikizmi]]t. Në shekullin e XVI, Varanasi pati një rigjallërim kulturor nën sundimin mysliman të [[Perandoria Mogule|perandorit mogul]] [[Akbar]], që investoi në qytet dhe ndërtoi dy tempuj të mëdhenj kushtuar Shivës dhe [[Vishnu]]t, megjithëse shumë prej Varanasit modern u ndërtua gjatë shekullit të XVIII, nga mbretërit Maratha dhe Bhumihar. Mbretërisë së Benaresit iu dha statusi zyrtar nga mogulët në vitin 1737 dhe vijoi si një zonë e qeverisur dinastike deri në Pavarësinë e Indisë në vitin 1947. Qyteti qeveriset nga Varanasi Nagar Nigam (Korporata Bashkiake) dhe është i përfaqësuar në Parlamentin e Indisë nga kryeministri i tanishëm i Indisë, Narendra Modi, që fitoi zgjedhjet e Lok Sabhas në vitin 2014 me një diferencë të madhe. Endja e mëndafshit, tapetet, artizantet dhe turizmi punësojnë një numër të rëndësishëm të popullsisë vendore, ashtu si kompanitë Diesel Locomotive Works dhe Bharat Heavy Electricals Limited. Spitali i Varanasit u ndërtua në vitin 1964. Varanasi ka qenë një qendër kulturore e Indisë Veriore për mijëra vjet dhe lidhet ngushtë me lumin e [[Gangu]]t. Hindutë besojnë se vdekja këtu të sjell shpëtimin ([[moksha]]), duke e bërë atë një qendër të rëndësishme pelegrinazhi. Qyteti është i njohur për [[Ghatet në Varanasi|ghatet]] e tij të shumtë, që janë argjinatura të bëra me shkallë pllakash guri përgjatë bregut të lumit, ku pelegrinët kryejnë rituale pastrimi. Për tu veçuar janë [[Ghatet në Varanasi#Ghati Dashashwamedha|Ghati Dashashwamedha]], [[Ghatet në Varanasi#Ghati Panchaganga|Ghati Panchaganga]], [[Ghatet në Varanasi#Ghati Manikarnika|Ghati Manikarnika]] dhe Ghati Harishchandra, ku këto dy të fundit janë vendet ku hindutë kremojnë (djegin) trupat e të vdekurve të tyre. [[Fortesa e Ramnagarit]], pranë bregut lindor të Gangut, u ndërtua në shekullin e XVIII në [[Arkitektura Mogule|Stilin Mogul]] të [[arkitektura|arkitekturës]] me ballkone të skalitura, oborre të hapura dhe pavjone skenikë. Mes 23,000 tempujve të vlerësuar në Varanasi janë [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] i Shivës, Tempulli Sankat Mochan Hanuman dhe Tempulli i Durgës. Kashi Nareshi (Maharaxhai i Kashit) është padroni kryesor kulturor i Varanasit dhe një pjesë thelbësore e të gjitha celebrimeve fetare. Ai është një qendër arsimore dhe muzikore, ku shumë filozofë, poetë, shkrimtarë dhe muzikantë të shquar indianë jetojnë ose kanë jetuar si dhe vendi ku u zhvillua forma Benares Gharana e Muzikës Klasike të Hindustanit. Banaras Hindu University (BHU) është një nga universitetet rezidenciale më të mëdhenj në Azi. Këtu, në vitin 1920 u publikua për herë të parë gazeta nacionaliste në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]] ''Aj''. ==Emrat dhe rrëfenjat== Qyteti i Varanasit ka qenë quajtur me emra të ndryshëm në kohë dhe kontekste të ndryshme. Dy emrat më të njohur sigurisht janë Kashi dhe Varanasi dhe kanë qenë në përdorim që në lashtësinë e hershme. Emri Kashi do të thotë ‘përqendrimi i dritës kozmike’. Kashi është emri më i vjetër dhe është përdorur për herë të parë te Atharva Veda, një tekst që i përket afërsisht shekullit të XV p.e.s.: “Kashi shkëlqen dhe ndriçon gjithësinë. Kashi bënë moksha (çlirim shpëtimtar) mbi çdokënd duke i dhënë atij dituri”. Në periudhën e Mahabharata Kashit përmendet qyteti i shenjtë dhe territoret e tij, që është i krahasueshëm me zonën e tanishme të Kashi Kshetras të përcatuar nga cirkuiti Pancakroshi Yatra. Emri Varanasi e përmend si kryeqytetin e të kaluarës, që gjendej përgjatë bregut perëndimor të limit Gang. Qyteti që qëndronte midis lumit Varana në veri dhe përroit Asi në jug është njohur si Varanasi (Varana + Asi). Sipas një miti të shekullit të XV, dy lumenjtë u krijuan nga zotat dhe u vendosën në pozicion për të ruajtur kundër hyrjes së të keqes. Në Puranat e hershme lumi Varana është quajtur Varanavati ose Varanasi dhe qyteti mori emrin e tij pasi ishte vendosur përgjatë lumit. Literatura budiste si rrëfenjat Jataka i referohen shpesh Varanasit si Banarasi ose Banaras. Ky në fakt është versioni në gjuhën pali që u bë më popullor dhe është akoma i përdorur shpesh. Sipas literaturës puranike perëndia Shiva tha “Pasi nuk e kamë braktisur kurr atë, as e kamë lënë të iki, ky vend i madh është kështu i njohur si Avimukta (‘kurr i braktisuri’)”. Kjo i referohet mitit që qyteti nuk ka qenë braktisur kurr, madje edhe në shpërbërjen kozmike dhe që për më tepër sugjeron se shpirti i vetë qytetit është dhuruesi i çlirimit të çdokujt, pavarësisht kastës, hierarkisë ose klasës. Kashi Rahasya përmend se vetë Shiva shpjegon se: “Lingat e mia janë kudo aty, si lastarë të vegjël që dalin nga lumturia”, të quajtura Pylli i Lumturisë (Anandavana). Mbetjet e pesë pyjeve të vjetra tani ruhen si emrat e zonave. I gjithë Kashi është një terren kremimi (Mahasmashana). Shiva është kontrolluesi dhe hyjnia e vendit të kremimit. Skanda Purana shpjegon si vijon: “Maha’, i madh, ‘sma’ do të thotë kufomë dhe ‘shana’ do të thotë prehja përfundimtare; kur të vijë shpërbërja e gjithësisë, madje edhe qeniet e mëdha do të qëndrojnë këtu si kufoma dhe kështu ky vend është quajtur Mahasmashana”. Njerëz nga pjesë të ndryshme të Indisë vijnë këtu për të vdekur me një pamje për të marr çlirimin nga kalimi në botën tjetër. Këtu vdekja konsiderohet një festë dhe mbarësi. Magnetizmi shpirtëror i Varanasi kishte tërhequr këtu edhe Budën në shekullin e VI p.e.s. për të ‘Inkuadruar Rrotën e Ligjit’. Nga shekulli i III p.e.s., mbreti i madh budist Ashoka ndërtoi një manastir që lulëzoi deri në shekullin e XI. Tani, [[Sarnathi]] i restauruar është bërë një vend pelegrinazhi për budistët dhe një vend për turizëm shpirtëror për të tjerët. Ndjesia dhe shpirti i shenjtë i mishëruar në Varanasi ka tërhequr njerëz nga sekte dhe besime të ndryshme si vaishnavitë, shaivitë, tantrikë, budistë, xhainistë dhe madje edhe [[Sufizmi|sufi]] myslimanë. Vetëm në Varanasi, ka më shumë se 3000 tempuj dhe faltore hindu, rreth 1400 flatore dhe [[Xhamia|xhami]] myslimane, 12 kisha, 3 tempuj xhainistë, 9 tempuj budistë, 3 tempuj sikistë ([[Gurdvara]]) dhe mjaft site dhe vendet të tjera të shenjta. Ky është vendi i vetëm në botë ku bashkëjetojnë një numër kaq i madh vendhesh të shenjta hindu dhe myslimane. Qyteti është gjithashtu i njohur si “Qyteti i Vdekjes së Mirë dhe Çlirimit” dhe vendi ku shpirtrat e paraardhësve mund të marrin çlirimin shpëtimtarë përfundimtar. Etimologjia tradicionale e lidh "Varanasin" me emrat e dy degëve të Gangut që formojnë kufijtë e qytetit: Varuna, që rrjedh akoma në veri të Varanasit dhe Assi, tani një përrua i vogël në pjesën jugore të qytetit, pranë Assi Ghatit. Qyteti i vjetër është i vendosur mbi brigjet e Gangut, i kufizuar nga Varuna dhe Assi.<ref name="131Varuna-Assi140">A. Cunningham & S. M. Sastri: Ancient Geography of India; 2002, fq. 131–40</ref> [[Rigveda]], një koleksion tekstesh të shenjta hymnesh në sanskritishten vedike, e përmend qytetin si Kashi nga rrënja foljore sanskrite ''kaś-'' "të shkëlqesh", duke e bërë Varanasin të njohur si "Qyteti i Dritës",<ref name="Eck10,58">Diana L. Eck: [https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC Banaras, City of Light]; 1982, fq. 10, 58</ref> "qyteti ndriçues si një vend i shquar mësimi".<ref>{{cite web|title=The Geography of the Rigveda|url=http://voi.org/books/rig/ch4.htm|last=Talageri|first=Shrikant G.|language=en|accessdate=4 shkurt 2007|archive-date=10 gusht 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/60pvfNrKV?url=http://voi.org/books/rig/ch4.htm|url-status=dead}}</ref> Emri ishte i përdorur gjithashtu nga pelegrinët që datojnë që nga koha e [[Buda|Budës]]. Tekstet fetare hindu përdorin shumë epitete për t’iu referuar Varanasit, si Kāśikā ({{lang-sa|"shkëlqyesi"}}), Avimukta (në sanskritisht: "kurr i braktisur" nga [[Shiva]]), Ānandavana (sanskritisht: pylli i lumturisë) dhe Rudravāsa (sanskritisht: vendi ku qëndron Rudra/Shiva).<ref>{{cite web|url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/about.htm|title=Varanasi: About the city|accessdate=23 maj 2013|publisher=Official website of Uttar Pradesh Tourism|language=en|archive-date=8 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708043803/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/about.htm|url-status=dead}}</ref> ==Historia== Sipas legjendave, Varanasi u themelua nga hyjnia [[Shiva]].<ref name="Melton29">J. Gordon Melton: [https://books.google.com/books?id=n2LTTK5B_OMC&pg=PA29 The Encyclopedia of Religious Phenomena]; 2007, fq. 29</ref> Pandavat, heronjtë mitikë të eposit hindu ''[[Mahabharata]]'', thuhet se e vizituan qytetin në kërkim të Shivës për të larë mëkatin e vëlla-vrasjes dhe Brāhmanahatyas që ata e kishin kryer gjaë Luftës Kurukshetra.<ref>Sunita P. Bansal: [https://books.google.com/?id=F303Zb7EC0kC&pg=PT48 Hindu Pilgrimage]; 2008, fq. 48–9</ref> Konsiderohet gjithashtu si një nga shtatë qytetet e shenjta ([[Sapta Puri]]) që mund të japin [[moksha]]n (çlirimin shpëtimtar); shtatë qytetet e njohur si mundësues të çlirimit shpëtimtar janë [[Ajodhja]], [[Mathura]], [[Gaja]], Kāśi, [[Kançipurami|Kanchi]], [[Avantika]] dhe Dvāravatī.<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/gpu/gpu18.htm|title=''Garuḍa Purāṇa'' XVI 114|language=en|accessdate=9 nëntor 2012}}</ref> Dëshmitë arkeologjike e vendbanimeve më të hershme të njohura përreth Varanasit në luginën e Gangut sugjerojnë se banimi i zonës ka filluar në shekullin e XX p.e.s.,<ref>{{cite web|url=http://www.timesofindia.com/city/kolkata/Varanasi-is-as-old-as-Indus-valley-civilization-finds-IIT-KGP-study/articleshow/51146196.cms|title=Varanasi is as old as Indus Valley Civilization finds|last=Mukherjee Pandey|first=Jhimli|date=26 shkurt 2016|website=The Times of India|language=en|accessdate=27 dhjetor 2016}}</ref> duke e vendosur atë mes qyteteve më të vjetër të banuar në mënyrë të vazhdueshme në botë sipas Kenneth Fletcher.<ref name="159Pletcher160">Kenneth Pletcher: [https://books.google.com/books?id=Mjr0X-8jrLAC&pg=PA159 The Geography of India: Sacred and Historic Places]; 2010, fq. 159–60</ref> Këto mbetje arkeologjike sugjerojnë se zona e Varanasit ishe e populluar nga populli vedik. Megjithatë, teksti më i vjetër i njohur që e përmend qytetin, ''Atharvaveda'', që daton afërsisht nga e njëjta periudhë, sugjeron se zona ishte e populluar nga tribu vendase. Është e mundur që dëshmitë arkeologjike të këtyre banorëve të hershëm të jenë akoma të pa zbuluara.<ref name="Jayaswal206">Vidula Jayaswal: Ancient Varanasi: An Archaeological Perspective (excavations at Aktha); 2009, fq. 206</ref> Gërmimet e fundit në Aktha dhe Ramnagar, dy site shumë afër Varanasit, tregojnë se ata i përkasin afësisht vitit 1800 p.e.s., duke sugjeruar se Varanasi ishte i banuar edhe në këtë kohë.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/specials/how-old-is-banaras-114051501029_1.html|date=17 maj 2014|title=How old is Banaras|first=Aabhas|last=Sharma|website=Business Standard|language=en|accessdate=22 maj 2014}}</ref> [[File:Sarnath capital.jpg|thumb|246px|Kapiteli luanor i Ashokës, rreth 250 p.e.s., Sarnath]] ===Periudha e lashtë === Qyteti i Varanasit është provuar arkeologjikisht se ka qenë i banuar nga njerëzit që rreth vitit 800 p.e.s. dhe kështu është përshkruar si një nga qytetet më të lashta të banuar në mënyrë të vazhdueshme në botë. Shenjti kryesor i hyjnizuar i [[Xhainizmi]]t, Parshvanatha, ka lindur në Varanasi në shekullin e VIII p.e.s.. Më vonë, Mahavira (599-527 p.e.s.), i fundit në linjën e shenjtëve të hyjnizuar xhainistë (ose tirthankara siç i quajnë ata) ka lënë gjithashtu gjurmët e tij në mjedisin kulturor të qytetit. Në Varanasi, nën depozitat sterile të rreth 4 metrave, janë gjetur vegla mikrolitike të lidhura me një tip enësh të kuqe, të datueshme nga mijëvjeçari i IV dhe i III p.e.s. Qyteti ka dy mbetje arkeologjike kryesore të së kaluarës së lashtë: e para është Sarnathi ku Buda bëri predikimin e tij të parë “Kuadri i Rrotës së Dharmas” rreth vitit 528 p.e.s. I dyti është Rrafshira Rajghat, ku gjetjet arkeologjike dhe datimi me karbon C14 ka përcaktuar se disa nga veglat e zbuluara nga niveli më i hershëm konfirmojnë ekzistencën e banimit njerëzor në periudhën gjatë viteve 800-500 p.e.s. Të dy këta site janë përfshirë në zonat e trashëgimisë të identifikuara për kandidimin në listën e trashëgimisë së UNESCO-s. Shqyrtimet arkeologjike, të mbështetura nga Robert C. Eidt (1977) në bazën e analizave shkencore të kronosekuencës së raportit të fosfatit të profilit vertikal të antrosoleve në zonën Rajghat të Varanasit, konfirmojnë ekzistencën e qytetit nga viti 800 p.e.s. deri në vitin 800 të e.s.. Rezultatet mbështesin faktin se banimi i qëndrueshëm gjatë kësaj periudhe shtrihet i pa ndërprerë. Kjo mbështet më tej një pretendim se siti është qendra fillestare e një nga qytetet më të vjetra të banuara në mënyrë të vazhdueshme në botë. Për më tepër, rezultatet e fraksionizmit të fosfatit tregojnë më tej se banorët kombinonin bujqësinë e vogël me jetën blegtorale. Mbetjet arkeologjike (si p.sh..: qeramika, terrakota, përdorimi i hekurit, artefaktet, emblemat, vulat etj.) të gjetura në zonë janë të datueshme nga shekulli i IX p.e.s. dhe përfshijnë dëshmi të Kulturës së Enëve të Zeza të Lëmuara. Që të paktën nga shekulli i VI i e.s., qyteti filloi të rritej si një vend pelegrinazhi dhe nga shekulli i XII, u bë qendra më popullore e shenjtë për hindutë. Gjatë kësaj periudhe, u përcaktuan hyjni të ndryshme dhe imazhet e tyre. [[File:Sarnath Stupa 13.JPG|thumb|left|357px|[[Stupa Chaukhandi]], periudha Gupta (rreth shek. IV-V të e.s.]] Qyteti i lashtë i Varanasit (i quajtur nga populli edhe si Kashi) u shtri midis lumenjve Varana dhe Gomati, ku ky i fundit e takon [[Gangu]]n rreth 20 km në veri. Eposi indian i Mahabharatas ka një pasazh që e përmend qytetin, por rrëfenjat Jataka të [[Budizmi]]t, të shkruara pas Mahabharatës, regjistrojnë një përshkrim të gjallë të qytetit. Kjo mbështetet më tej nga përshkrimi letrar i dhënë te Shatapatha Brahamana, e datuar nga shekulli i VIII p.e.s., që përmend jetën e pasur baritore dhe banesat në pjesën veriore, zona Rajghat e qytetit. Për shkak të përdorimit të shpeshtë të argjilës dhe baltës në ndërtim, banesat ishin më pak rezistente nga vërshimet e lumit dhe dëshmitë e materialeve të tilla të banimit të hershëm duket se janë zhdukur. Dëshmi të tilla u zbuluan në fshatin Kamauli, që gjendet 4 km në veri-lindje nga Rajghati përgjatë lumit Varana. Këtu u gjetë vegla mikro-litike me një lloj ene të kuqe, të datueshme nga mijëvjeçari i IV dhe i III p.e.s., nën depozitat sterile prej rreth 4 metrash, pak poshtë nivelit Sunga (200 p.e.s. deri në fillimin e erës sonë). Gjatë kohës së Gautama Budës, Varanasi ishte kryeqyteti i Mbretërisë së Kashit.<ref name="159Pletcher160" /> Buda besohet se e ka themeluar Budizmin këtu rreth vitit 528 p.e.s., kur ai bëri predikimin e tij të parë, "Dhammacakkappavattana Suttan" (Kuadri në Lëvizje i Rrotës së Dharmas, në [[Sarnathi]]n e afërt.<ref name="Herman153">A. L. Herman: [https://books.google.com/books?id=3Kp333dcCpAC&pg=PA153 Community, Violence, and Peace: Aldo Leopold, Mohandas K. Gandhi, Martin Luther King, Jr., and Gautama the Buddha in the Twenty-First Century]; 1999, fq. 153</ref><ref name="Melton-Baumann2536">J. G. Melton & M. Baumann: [https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA2536 Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices]; 2010, fq. 2536}}</ref> Gjatë Periudhës Mauryane, Varanasi ishte i lidhur me një rrugë që fillonte nga Taxila dhe përfundonte në Pataliputra.<ref>Indian History; 2010, isbn 978-81-8424-568-4, fq. A-304</ref> [[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|thumb|358px|[[Stupa Dhamek]], shek. V-VI (Periudha Gupta), dhe rrënojat manastireve përreth]] Nga shekulli i IV p.e.s., Dinastia Mauryane ishte sunduesja e qytetit të Varanasit. Ashoka (272-242 p.e.s.), mbreti i madh Mauryan, e kishte shpallur [[Budizmi]]n fe shtetërore dhe vizitoi [[Sarnathi]]n. Në patronazhin e tij, u zhvillua një qytezë budiste këtu me shumë [[Vihara|manastire]], [[Stupa (arkitekturë)|stupa]]) dhe faltore budiste. Pas rrëzimit të Dinastisë Mauryane, begatia e qytetit u zbeh po ashtu deri në sundimin e Perandorisë Kushane në shekullin e I të e.s.. Një numër emblemash balte të zbuluara në sitet e Rajghatit dëshmojnë për begatinë e qytezës. Të dhënat arkeologjike të shtëpive, rrugicave dhe kanalizimeve kulluese tregojnë një model të planifikuar zhvillimi, siç është e dukshme edhe sot në qendrën e vjetër të qytetit. Qyteti i Varanasit ishte i pasur në art nga periudha Kushane deri në fillimin e Periudhës Gupta, siç tregohet nga imazhet e Bodhisattvave, Yakshave dhe Nagave. Periudha Gupta (rreth 320-550 i e.s.) ishte një periudhë gjallërie dhe transformimi të madh fetar. Ajo është e njohur si Periudha e Artë e Indisë. Fragmentet arkitekturore të kësaj periudhe janë të shpërndara brenda dhe përreth qytetit. Emblemat prej balte nga kjo periudhë dëshmojnë për ekonominë, institucionet arsimore dhe rëndësinë e pyjeve. Varanasi më në fund u përcaktua si një vend i madh i shenjtë (tirtha). Udhëtari i famshëm kinez [[Xuan Zang]], i njohur edhe si Hiuen Tsiang, që vizitoi qytetin rreth vitit 635 të e.s., dëshmonte se qyteti ishte një qendër e begatë, e populluar dendësisht e aktiviteteve fetare dhe artistike dhe se shtrihej për rreth 5 km gjatë bregut perëndimor të Gangut.<ref name="159Pletcher160" /><ref name="Berwick121">Dennison Berwick: [https://books.google.com/books?id=JTJszmJc2oUC&pg=PA121 A Walk Along The Ganges]; 1986, fq. 121</ref> Xuan Zangu e emërtoi Varanasin "Polonisse" dhe shkroi se qyteti kishte rreth 30 tempuj me rreth 30 murgj.<ref name="Eck57">Diana L. Eck: [https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA57 Banaras, City of Light]; 1982, fq. 57</ref> Ai përmend se një nga Shiva Lingat ishte rreth 30 m e lartë e veshur me fleta bakri. Në fakt, ishte kolona Mauryane, fragmenti i të cilës, i quajtur Lat Bhairava, është tashmë vetëm 1.5 m e lartë. === Periudha mesjetare === [[File:Bodhisattva Manjusri - Sandstone - Circa 10th-11th Century AD - Sarnath - Archaeological Museum - Sarnath - Uttar Pradesh - Indian Buddhist Art - Exhibition - Indian Museum - Kolkata 2012-12-21 2347.JPG|thumb|left|Bodhisattva Manjusri, rreth shek. të X-XI]] Varanasi mbeti qendër e veprimtarisë së intelektualët dhe teologëve gjatë mesjetës, që kontribuoi më tej në reputacionin e tij si një qendër intelektuale e fesë dhe arsimimit. Mbërritja dhe predikimi i Adya Shankara charyas në shekullin e VIII shënoi rigjallërimin e mendimit brahmanik, gjë që çoi në braktisjen graduale të Budizmit në Varanasi. Ai e përcaktoi adhurimin e Shivës si një sekt zyrtar i Varanasit.<ref name="Bindloss-Brown-Elliott278">J. Bindloss, L. Brown & M. Elliott: [https://books.google.com/books?id=QmR5p1tb5mcC&pg=PA278 Northeast India]; 2007, fq. 278</ref> Në fillimin e periudhës mesjetare, Varanasi kalonte nga një sundim në një tjetër, nga Maukharit e Kannaujit te Gurjara Pratiharat (shekulli i IX). Në fillim të shekullit të XI, ai u vendos nën sundimin e Gangeyadevas, mbretit të Kannaujit. Chandradeva, themeluesi i Dinastisë Gahadavala e bëri Banarasin një kryeqytet të dytë në vitin 1090.<ref name="sen">Sailendra Sen: A Textbook of Medieval Indian History; 2013, fq. 32-3</ref> Govindachandra (1114-54), mbreti më i madh i Dinastisë Gahadavala, është përshkruar nga kronikanët e periudhës si mishërim i Vishnut, kushtuar mbrojtjes së banesës së tij të parapëlqyer, Varanasit. Ai mundi pushtuesit myslimanë dy herë gjatë viteve 1114-18 dhe mori nën patronazh besimin Hindu. Mbretëresha Kumar Devi, gruaja e Govindachandras, vinte nga një familje e Budizmit Vajrayani (tantrik). Ajo restauroi mjaft ndërtesa në Sarnath dhe ndërtoi aty një vihara (manastir) të re. Kryeministri i tij, Lakshmidhara është i përmendur si një hartues i madh i koleksionit më të madh të literaturës mbi dharman, i përpiluar në 14 volume, i njohur si Krityakalpataru, “Pema e Ritualeve të Dëshirave Magjike”. Në një nga volumet e tij, ai tregon referenca shkrimore për mbi 350 faltore në Kashi dhe përshkruan teorinë e tij të tirthas hindu, duke mbuluar të dy anët e brendësimit (arketipin dhe simbolizmin trupor) dhe jashtëzimin (afërsia hapësinore dhe orientimi). Jayachandra, djali i madh i Govindachandras, ishte një rival kundër mbretit Chahaman, Prithaviraja. Duke shfrytëzuar konfliktin e tyre të brendshëm, Qutb-ud-din Aibaku, skllavi-gjeneral i Muhammad Ghorit, e mundi Jayachandran në vitin 1194 dhe i preu atij kokën. Ushtria e tij e plaçkiti qytetin, duke shkatërruar afërsisht një mijë tempuj vetëm në qytetin e Varanasit dhe mbi themelet e tyre ngriti xhami duke përdorur rrënojat e tempujve. Pushtimi i dytë nga Qutb-ud-din Aibaku në vitet 1197-98 që regjistron mundjen e mbretit Harishachandra, djalit të Jayachandras, shënon fundin e lavdisë së Dinastisë Gahadavala. [[File:Jambhala and Vasudhara - Sandstone - Circa 12th Century AD - Sarnath - Archaeological Museum - Sarnath - Uttar Pradesh - Indian Buddhist Art - Exhibition - Indian Museum - Kolkata 2012-12-21 2346.JPG|thumb|Jalambhala dhe Vasudhara, rreth shek. të XII]] Gjatë shekujve të XI deri në të XVII pushtuesit myslimanë e shkatërruan qytetin të paktën katër herë. Mëgjithatë, ai mbijetoi dhe u rigjallërua në mënyrë të përsëritur; Sitet dhe vendet e shenjta u ri-përcaktuan, monumentet u riparuan dhe u rindërtuan. Traditat mbijetuan megjithë ‘pengesat’ e shumta. Kashi Khanda thotë: “Lumi Ganga, hyjnia Shiva dhe qyteti hyjnor i Kashit, përbëjnë Trinitetin e hirit dhe lumturisë së përsosur”. Triniteti simbolizohet nga tre kodrat që ngjajnë si tre majat e tridentit të Shivës mbi të cilat gjendet qyteti, Omkareshvara në veri, Vishveshvara në pjesën qendrore dhe Kedareshvara në jug. Mjaft figura të rëndësishme të Lëvizjes Bhakti kanë lindur në Varanasi, duke përfshirë Kabirin, që lindi këtu në vitin 1389,<ref name="Das17">G. N. Das: [https://books.google.com/books?id=bNc2VfJiQW4C&pg=PR17 Couplets from Kabīr]; 1991, fq. 17</ref> dhe Ravidas-in, një reformator shoqëroro-fetar, mistik, poet, udhëtar dhe figurë shpirtërore e shekullit të XV, që kishte lindur dhe jetonte në qytet dhe i punësuar në industrinë e punimit të lëkurëve.<ref name="Merriam-Webster910">{{cite book|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|publisher=Merriam-Webster, Inc|editor=Wendy Doniger|year=1999|isbn=9780877790440|lang=en|url=https://books.google.al/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA910|page=910}}</ref> Në vitin 1206 Aibaku u bë sulltan në Delhi dhe sundoi deri në vitin 1210. Në këtë mënyrë u krijua Sulltanati i Delhit. Gjatë sulmit të Muhammad Ghorit, u shkatërruan përsëri tempujt në vitet 1300 nën Firoz Shah Tughlaq-un (1351-88). Në vitet 1400, qyteti u vu nën sundimin e mbretërve Sharqi të Jaunpurit. Tempujt u shkatërruan përsëri dhe blloqet e tyre u përdorën për ndërtimin e një xhamie në Jaunpur. Gjatë kohës së qetësisë, hindutë i rëndërtuan tempujt dhe lingat, por ata u shkatërruan përsëri nga vala e ardhshme e pushtuesve. Me kalimin e kohës, qyteti u vendos nën sundimin e Dinastisë Lodi (1451-1526), që e mori pushtetin nga Dinastia Sharqi dhe përsëri një pjesë e madhe e qytetit u shkatërrua nga Sikander Lodi. === Periudha Moderne (1500-...) === [[File:Mural of Kabir from a Jammu temple.jpg|thumb|left|257px|Pikturë murale e Kabirit nga tempulli Jammu]] Megjithë reputacionin e tij si fortesa e Ortodoksizmit dhe Konservatorizmit Hindu, Varanasi mori pjesë në rigjallërimin e shekujve të XIV deri në fillim të shek. të XVII. Mes poetëve dhe reformatorëve aktivë, më të shquarit ishin Ballabha, Ramananda, Kabiri, Raidasi, Tulasi, Caitanya dhe Guru Nanaku. Kabiri, në fakt, ishte një nga më të mëdhenjtë e letërsisë indiane, këngët në të folurën popullore të të cilit këndohen edhe sot. Tulasi ritregoi historinë e eposit të Ramayanas në gjuhën popullore hindi, duke e titulluar atë Ramacharitamanasa dhe ajo mbetet edhe sot vepra klasike më popullore, Bibla e folësve të gjuhës hindi. Në shekullin e XVI, nën sundimin mysliman të [[Perandoria Mogule|perandorit mogul]] [[Akbar]], që investoi në qytet dhe ndërtoi dy tempuj të mëdhenj kushtuar Shivës dhe Vishnut, Varanasi pësoi një rigjallërim të kulturës hindu.<ref name="Berwick121"/> Raxhai i [[Pune]]s vendosi Mandirin Annapurna dhe u përfundua Ura Akbari, 200 metra e gjatë.<ref name="Mitra182">Swati Mitra: [https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA182 Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 182</ref> Turistët më të hershëm filluan të vijnë në qytet gjatë shekullit të XVI.<ref name="Prakash170">Satya Prakash: [https://books.google.com/books?id=nKJiBUFrmfoC&pg=RA1-PA170 Cultural Contours of India: Dr. Satya Prakash Felicitation Volume]; 1981, fq. 170</ref> Në vitin 1665, udhëtari francez Jean Baptiste Tavernier përshkroi bukurinë arkitekturore të Tempullit Vindu Madhava në anën e Gangut. Infrastruktura rrugore ishte përmirësuar gjithashtu gjatë kësaj periudhe. Rruga u zgjat nga [[Kalkuta]] në [[Peshawar]] nga mbreti Sher Shah Suri; më vonë gjatë sundimit britanik u bë e njohur si Grand Trunk Road. Raxhputët Man Singh dhe Todarmal, dy ministrat kryesorë në oborrin e Akbarit, morën pjesë aktivisht në riparimin, rindërtimin dhe ndërtimin nga e para të tempujve dhe ghateve të Varanasit gjatë kësaj pjese të Periudhës Mogule. Studiues dhe predikues të shumtë, të shquar nga e gjithë [[India]] dhe [[Azia Jugore]] e vizituan qytetin. Guru Nanak Devi e vizitoi atë gjtë Shivratrit në vitin 1507, udhëtim që luajti një rol të madh në themelimin e [[Sikizmi]]t.<ref name="Gandhi90">Surjit S. Gandhi: [https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA90 History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E]; 2007, fq. 90</ref> Me kalimin e kohës, gjatë mbretërimit të nipit të Akbarit, Shah Jahan (1628-57), politika perandorike ndryshoi përsëri. Me urdhrin e tij u shkatërruan rreth shtatëdhjetë e gjashtë tempuj. Me urdhrin e pasuesit të tij, Aurangzebit (1658-1707), në vitet 1669-73, u rrafshuan përsëri rreth një mijë tempuj, duke përfshirë edhe tempujt më të mëdhenj të qytetit si Vishveshvara, Krittivasa dhe Vindu Madhava dhe në vendet e tyre u ndërtuan xhami. Në vitin 1665 udhëtari francez Jean Baptiste Tavernier, një tregtar xhevahiresh, kreu një vizitë në Varanasi dhe përshkroi tempullin madhështor të Vindu Madhavas në bregun e lumit, që ai e quante një “pagodë e madhe”. Përshkrimi i tij është i rëndësishëm për shkak se tempulli u shkatërrua në vitin 1673 nga ushtria e perandorit Aurangzeb, duke bërë që qyeti të pësonte një regres të përkohshëm.<ref name="Berwick121"/> [[File:Benares A Brahmin placing a garland on the holiest spot in the sacred city by James Prinsep 1832.jpg|thumb|309px|Litografi e James Prinsep (1832) që paraqet një brahmin duke vendosur një kurorë në vendin më të shenjtë të qytetit]] Megjithatë, pas vdekjes së Aurangazebit, shumica e Indisë sundohej nga një konfederatë mbretërish pro-hindu. Shumë nga Varanasi modern u ndërtua gjatë kësaj kohe, veçanërisht gjatë shekullit të XVIII nga mbretërit Maratha dhe Bhumihar.<ref name="Schreitmüller284">Karen Schreitmüller: [https://books.google.com/books?id=bGgf_LkeG2kC&pg=PA284 Baedeker India]; 2012, fq. 284</ref> Mbretërit që qeverisnin Varanasin vijuan të kishin pushtet dhe rëndësi përgjatë një pjese të madhe të periudhës së sundimit britanik, duke përfshirë Maharaxhain e Benaresit, ose Kashi Nareshin. Ishte nga shekulli i XVII që këtu u vendosën kolonitë më të mëdha të brahmanëve maharashtras dhe me ta erdhi po ashtu edhe mësimi vedik. Pas vitit 1680 mbretëria Maratha zëvendësoi raxhputët si dhuruesit kryesorë të 3 vendeve të shenjta, Varanasit, Allahabadit dhe [[Gaja|Gajës]]. Një valë e re rilindjeje kulturore e përfshiu Varanasin gjatë shekullit të XVIII nën ndikimin e mbretërisë Maratha (1734-85), që në thelb e rindërtoi qytetin. Qyteti, që kishte strehuar heroi rebel marathas, Shivaji, në sfidën e tij ndaj pushtetit mogul, tani u bë marrës i mirënjohjes, pasurisë, aftësisë dhe energjisë së mbretërisë Maratha. Historiani Altekar në 1947 në një shënim shkroi se “Varanasi modern është gjerësisht një krijim i Marathasve”. Bajirao Peshva I (1720-40) mori patronazhin e ndërtimit të ghateve Manikarnika dhe Dashashvamedha dhe lagjeve të afërta të banuara. Një numër gatesh, pellgjesh uji dhe tempujt e shquar të Vishvanathas, Trilochanas, Annapurnas, Sakshi Vinayakas dhe Kala Bhairavas u rindërtuan gjatë patronazhit Maratha. Mbretëresha Ahilyabai e Indores ndërtoi Tempullin e tanishëm Vishvanatha në vitet 1775-76. Me ndërtimin njëri pas tjetrit të ghateve, u ngritën tempujt, qyteti rifitoi qetësinë e tij dhe u rigjallërua sistemi i tij arsimor. Mbretërisë së Benaresit iu dha statusi zyrtar nga [[Perandoria Mogule]] në vitin 1737 dhe vijoi të qeverisej si një zonë dinastike deri në Pavarsinë Indiane në vitin 1947, gjatë mbretërimit të Dr. Vibhuti Narayan Singh-ut. Në shekullin e XVIII, Muhammad Shahu urdhëroi ndërtimin e një observatori mbi Gang, të bashkangjitur me Man Mandir Ghatin, i projektuar për të zbuluar papërsosmëritë në kalendar, në mënyrë që të rishikohej tabela ekzistuese astronomike. Turizmi në qytet filloi të lulëzoi në shekullin e XVIII.<ref name="Prakash170"/> Në vitin 1791, nën sundimin e guvernatorit të përgjithshëm britanik Warren Hastings, Jonathan Duncan themeloi një kolegj sanskrit në Varanasi.<ref name="Corp1">{{cite conference|title=To Plan is Not Enough - Corp 2007 Proceedings|url=https://books.google.al/books?id=iGT03xAcFQIC&pg=RA1-PA105|conference=12th International Conference on Urban Planing and Spatial Development in the Information Society|year=2007|editor1=Manfred Schrenk|editor2=Vasily V. Popovich|editor3=Josef Benedikt|language=en, de|location=Vienna|publisher=Lulu.com|isbn=9783950213935|page=105}}</ref> [[File:Majaraja of Benares and Suite, 1870s.jpg|thumb|left|345px|Maharaxhai i Benaresit dhe oborri i tij, vitet 1870]] Me rënien e qeverisë në Delhi në fillim të shekullit të XVIII, Varanasi në fillim ra nën sundimin e Nawabëve të Oudhit në vitin 1722 dhe më vonë u bë një seli e Mansaramit (1730-8), themeluesit të shtetit Baranas Raxh në vitin 1738. Pasuesi i tij Balwant Singh-u (1738-70) në vitin 1739 mori pushtetin në mënyrë të zgjuar nga Nawabi duke krijuar një shtet të pavarur të çifligut të tij, që për rreth dyzet vjet mbeti qendra e vëmendjes dhe burimi i shqetësimeve për East India Company. Në vitin 1763 ai ndërtoi një Fortesën e Ramnagarit mbi anën tjetër të lumit Gang, duke e zhvendosur selinë e pushtetit nga Gangapuri në Ramanagar. Tensionet midis dy forcave arritën kulmin në vitin 1781, kur Chet Singhu (1770-81), djali i Balwant Singhut, uzurpoi fronin dhe e vendosi Lord Warren Hastings në telashe serioze. Megjithatë në vitin 1775 Varanasi iu dorëzua East India Company nga Nawab i Oudhit, Asaf-ud-daula dhe më në fund në vitin 1794 Varanasi u vu nën administrimin britanik me një juridiksion të kufizuar të njohur si ‘the Banaras State’. Pamja e qytetit të shenjtë ndryshoi përsëri në mënyrë të konsiderueshme nën sundimin britanik. Zona urbane e qytetit vijoi të zhvillohej përgjatë lumit në drejtim të jugut dhe perëndimit. U ndërtuan ura me mure mbi lumin Gang dhe Varana, shumë pellgje si Benia, Maidagini, Macchodari dhe Godaulia Nala u thanë dhe u zëvendësuan nga parqe ose rrugë, ndërsa shumë shtëpi u shaktërruan për të zgjeruar rrugët në qendër të qytetit. Rrugët e gjera u ndërtuan përmes qytetit në vijat ku më parë kalonin rrugica të ngushta. Rruga Dashashvamedha-Luxa u ndërtuar duke u shtrirë në perëndim nga lumi drejt stacionit hekurudhor të kazermës (tani të quajtur Nyja e Varanasit). Me ngadalë qyteti mori formën e tij të tanishme. James Prinsep (1799-1840), publikoi censusin e parë të përpunuar të qytetit dhe bëri gjithashtu hartën më autentike të tij në vitin 1822. Për më tepër, në hartë ai kishte dhënë gjithashtu edhe gjerësitë dhe gjatësitë e 90 tempujve të rëndësishëm dhe vendosi në hartë itinerarin e udhëtimit Vishvanath Antargriha dhe tempujt dhe faltoret përgjatë tij. Për herë të parë në anglisht James Prinsep (1831) publikoi një libër të ilustruar. Sundimi britanik solli një ndryshim të rëndësishëm në modelin e lashtë pandit-student të mësimit që kishte mbizotëruar në Varanasi për rreth 2,500 vjet. Me aprovimin e Guvernatorit të Përgjithshëm Britanik Warren Hastings në vitin 1791, Jonathan Duncan, një banor britanik i Varanasit, u themelua një kolegj sanskrit Pathshala dhe në vitin 1853 u ndërtuan në [[Arkitektura gotike|Stilin Gotik]] godinat e kolegjit. Nisma më e vjetër arsimore vendase i takon Jay Narayan Ghosal-it, pronar i pasur tokash nga Bengali, që me përkrahjen britanike themeloi një shkollë në vitin 1814, të emërtuar sipas tij Jayanarayan School. Një tjetër aspekt i Periudhës Britanike ishte zgjerimi i veprimtarisë së misionarëve të krishterë. Në vitin 1816, The Baptist Society u bë trupa e parë e krishterë që futi një mision në qytetin e shenjtë. The Church Missionary Society e Kishës Anglikane kishte nisur punën në Varanasi duke filluar në vitin 1817 dhe hapi një kishë në Sigra dhe një tjetër në qendër të qytetit në kryqëzimin Godaulia. The London Missionary Society ishte e vendosur në kazermën britanike duke filluar në vitin 1820. Më vonë në të njëjtin shekull, the Wesleyan Missionary Society nisi misionin e saj në Varanasi dhe the Zenana Bible and Medical Mission nisi një spital për gratë. Në vitin 1822 James Prinsep (1799 - 1840) realizoi censusin dhe hartën e parë të qytetit. Në vitin 1843 u themelua Shkolla Sanskrite Ranavira, ndërsa në vitin 1845 u themelua Spitali Hindu Marwari. Në vitin 1852 Gauraiya Shahi protestoi nën udhëheqjen e Bhauji dhe Visheshvar Janit, për të ndaluar shkatërrimin e portave të qytetit për bërjen e rrugëve; megjithatë 12 portat (phataka) u shkatërruan. Në vitin 1857, Ushtria Britanike kreu një masakër të trupave indiane në qytet gjatë fazave të hershme të Kryengritjes Indiane të vitit 1857.<ref name="Misra6">{{cite book|title=Rani|author=Jaishree Misra|lang=en|url=https://books.google.al/books?id=vwITlHzYxnoC&pg=PR6|publisher=Penguin Books India|year=2007|page=6|isbn=9780143102106}}</ref> Në vitin 1866, krijimi dhe organizimi i Bordit Bashkiak të Varanasit çoi në përmirësime domethënëse në infrastrukturën e qytetit dhe shërbimet bazë të shëndetit, furnizimit me ujë të pijshëm dhe higjenën publike.<ref name="Kochhar247">Atul Kochhar: [https://books.google.com/books?id=Pu3sCAAAQBAJ&pg=PA247 Benares: Michelin Starred Cooking]; 2015, fq. 247</ref> [[File:Benares - riverfront LCCN2004707379.jpg|thumb|Foto e vitit 1895 nga bregu i lumit në Varanasi.]] Në vitin 1872 u zhvillua censusi i parë zyrtar i qytetit, ndërsa në vitet 1875-76 u ndërtua godina e Bashkisë. Në vitin 1883 u krijua Bordi i Distriktit, ndërsa në vitin 1888 u themelua Church Missionary Society. Më 8 prill 1891 u shkatërrua Tempulli i Ramas në Bhadaini për të ndërtuar stacionin e pompimit të ujit, që rezultoi në lëvizjen e protestës Ramahalla. Si pasojë, më 15 prill tempulli i shkatërruar u rindërtua përsëri nga banorët e qytetit. Në vitin 1897, shkrimtari [[Mark Twain]], për Varanasin tha se: "Benaresi është më i vjetër se historia, më i vjetër se tradita, më i vjetër madje edhe se legjenda dhe duket dyfish më i vjetër se ato të të mara së bashku".<ref name="TwainL">Mark Twain: [http://www.literaturecollection.com/a/twain/follow.ing-equator/51/ Following the Equator: A Journey Around the World, kapitulli L] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240429200906/http://www.literaturecollection.com/a/twain/follow.ing-equator/51/ |date=29 prill 2024 }}; 1897</ref> Në vitet 1897-98 Annie Besant, themeluesja e Theosophical Society në Indi themeloi Kolegjin Qendror Hindu (Central Hindu School), me një kampus që u bë bërthama e për krijimin e Banaras Hindu University në vitin 1916. Ajo e themeloi Central Hindu College me qëllimin që ti bënte njerëzit e të gjitha besimeve bashkë nën idealin e vëllazërisë, duke promovuar vlerat kulturore indiane dhe të hiqte të gjitha keqdashjet mes pjesëve të ndryshme të popullsisë së Indisë.<ref name="Sharma-Sharma197">U. Sharma & S.K. Sharma: [https://books.google.com/books?id=BX3wIjJ9mvMC&pg=PA197 Indian Political Thought]; 2001, fq. 197</ref> Në vitin 1910, britanikët e bënë Varanasin një shtet të ri indian, me Ramnagarin si kryeqytetin e tij, por pa juridiksion mbi vetë qytetin e Varanasit. Kreu fetar, Kashi Nareshi, e kishte pasur selinë e tij në [[Fortesa e Ramnagarit|Fortesën e Ramnagarit]] që nga shekulli i XVIII, gjithashtu një përfaqësues i historisë së mbretërve të Varanasit, që është i vendosur në lindje të tij, përgjatë Gangut.<ref name="A review of Varanasi">{{cite web|url=http://www.blonnet.com/life/2004/02/02/stories/2004020200050300.htm|title=A review of Varanasi|publisher=Blonnet.com|language=en|accessdate=3 nëntor 2012|archive-date=24 shtator 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090924092518/http://www.blonnet.com/life/2004/02/02/stories/2004020200050300.htm|url-status=dead}}</ref> Kashi Nareshi është thellësisht i nderuar nga banorët vendas dhe është padroni kulturor kryesor; disa besimtarë të përkushtuar e konsiderojnë atë si mishërim të Shivës.<ref name="Mitra216">Swati Mitra: [https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA216 Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 216</ref> Në vitin 1916, nënmbreti i Indisë, Lord Hardinge, vendosi gurin e themeleve të atij që do të bëhej një nga universitetet më të mëdha dhe më të bukur në Azi, Banaras Hindu University. Aty Mahatma Gandi mbajti në vitin 1917 fjalimin e tij të parë politik, ndërsa në vitin 1920 u themelua nga Mahatma Gandhi Kashi Vidyapitha. India e fitoi pavarësinë nga sundimi i Britanisë më 15 gusht 1947 dhe shpalli një shtet republikan më 26 janar 1950. Varanasi iu dorëzua Bashkimit të Indisë në vitin 1947 dhe Dr. Vibhuti Narayan Singh i përfshiu territoret e tij në Provincat e Bashkuara të Oudhit dhe Agras në vitin 1949. Qën nga viti 1947 në qytet nuk u regjistrua ndonjë ndryshim në morfologjinë urbane të qytetit. Më 15 tetor 1949 distrikti i Varanasit mori formën e tij të tanishme me bashkimin e shtetit të mëparshëm të Varanasit (Kashi raxhi) dhe qyteti i Varanasit u bë qendra e tij administrative. Në vitin 1948 u formuan The Banaras Improvement Trust për bërjen e ‘Master Planit të Varanasit’ dhe në vitin 1951 u pregatit plani. Atij ju bënë rishikime dhe modifikime në vitet 1973 dhe 1982 kur u përgatit rishikimi i planeve. Asnjë nga këta plane nuk u zbatua; të gjithë u shtynë dhe u bënë rekomandime për rishikime të mëtejshme. Më 26 shkurt 1996 u propozua për herë të parë planifikimi i zonave të trashëgimisë dhe ruajtjes. Ky plan u aprovua nga Qeveria e Uttar Pradeshit në korrik 2001. Në këtë plan identifikohen pesë zona kulturore me qëllim që të kenë një trajtim të veçantë. Ndërsa në vitin 2011 ky master plan u rishikua përsëri. Në vitin 1961 u krijua Diesel Locomotive Works (DLW) me bashkëpunimin teknik nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës; ky është njësia e vetme e industrisë së rëndë në distrikt. Në vitet 1960 dhe 1970, u ndërtuan Sarnath Institute of Higher Tibetan Studies që në vitin 1988 u bë universitet dhe shumë manastire budiste si ai kinez, tajlandez dhe japonez. Në vitin 1992 u hap një Observator i ri Hindu në kompleksin e Universitetit Sanskrit Sampurnananda. Në vitin 1999 në Sarnath hapet më 29 tetor Vajra Vidya Samsthani. Pesë institucioneve të arsimit të lartë, Universiteti Sanskrit Sampurnananda, Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith, Central Institute of Higher Tibetan Studies, the Parshvanatha Jain Institute dhe Jamia Salfia Darul-Islamia u është dhënë statusi i universiteteve të njohur zyrtarisht nga Komisioni i Lejeve Universitare. ==Gjeografia dhe klima== Varanasi është i vendosur në një lartësi prej 80.71 metrash mbi nivelin e detit<ref>{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/default.htm|title=DEO Varanasi|work=Tourist Information: General Information|publisher=Varanasi District Administration by National Informatics center|language=en}}</ref> në qendër të luginës së [[Gangu]]t në Indinë Veriore, në pjesën Lindore të shtetit të Uttar Pradeshit, përgjatë bregut në formë gjysëm-hëne të Gangut, me një lartë mesatare mbi lum prej 15 dhe 21 metrash.<ref name="Mohanty316">Bidyut Mohanty: [https://books.google.com/books?id=88_4KESo8d0C&pg=PA316 Urbanisation in Developing Countries: Basic Services and Community Participation]; 1993, fq. 316</ref> Qyteti është qendra administrative e distriktit të Varanasi. Me rrugë, Varanasi është i vendosur 797 km në jug-lindje të [[Nju Delhi]]t, 320 km në jug-lindje të [[Laknau]]t, 121 km në lindje të Allahabadit dhe 63 km në jug të Jaunpurit. "Varanasi Urban Agglomeration" – një aglomerat prej shtatë njësishë urbane – mbulon një sipërfaqe prej 112.26&nbsp;km² (afërsisht 43&nbsp;milje²).<ref name="heritageUNESCO">{{cite web|url=http://www.sasnet.lu.se/EASASpapers/46RanaSingh.pdf|title=Varanasi as Heritage City (India) on the scale the UNESCO World Heritage List: From Contestation to Conservation|language=en|accessdate=18 gusht 2006|last=Singh|first=Rana P. B.|format=PDF|work=EASAS papers|publisher=Swedish South Asian Studies Network|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115110/https://www.sasnet.lu.se/EASASpapers/46RanaSingh.pdf%20|url-status=dead}}</ref> Zonat e qytetit përfshijnë Adampuran, Anandbaghun, Bachchhaonin, Bangali Tolan, Bhelpuran, Bulanalan, Chaitganjin, Chaukaghatin, Chowkun, Dhupchandin, Dumraonin, Gandhinagarin, Gautam Nagarin, Giri Nagarin, Gopal Viharin, Guru Nanak Nagarin, Jaitpuran, Kail Garhun, Khannan, Kotwalin, Lanka Manduadihun, Luxan, Maheshpurin, Mahmoorganjin, Maulvibaghun, Nagwarin, Naipokharin, Shivalan, Siddhagiribaghun dhe Sigran. Duke qenë i vendosur në Rrafshirat Indo-Gangetike të Indisë Veriore, toka është shumë pjellore për shkak se vërshimet e Gangut e ripasurojnë në mënyrë të vazhdueshme tokën. Varanasi gjendet midis pikëtakimit të Gangut me dy degë të tjera: lumin Varuna dhe përroin Assi. Largësia midis dy pikëtakimeve është rreth 4 km dhe shërben si një rrugëtim i shenjtë për hindutë, që kulminon me një vizitë në Tempullin Sakshi Vinayak.<ref name="Kishore65">Kaushal Kishore: [https://books.google.com/books?id=mbGeAwAAQBAJ&pg=PT65 Holy Ganga]; 2008, fq. 65</ref> Varanasi ka një klimë të të lagësht subtropikale (Köppen climate classification ''Cwa'') me variacione të mëdha midis temperaturave të verës dhe dimrit, duke regjistruar tre stinë të ndryshme: e ftohtë nga nëntori në shkurt, e nxehtë nga marsi në mes të qershorit dhe me shira nga mesi i qershorit deri në shtator, ndërsa tetori shihet si një muaj kalimtar.<ref name="Singh4">Ram Bali Singh: Rajput Clan-settlements in Varanasi District; 1975, fq. 4</ref><ref name="Pandey13">K. N. Pandey: [https://books.google.com/books?id=NLk3-qPOBrEC&pg=PA13 Adoption of Agricultural Innovations: A Study of Small and Marginal Farmers of Varanasi]; 1989, fq. 13</ref> Vera e thatë fillon në prill dhe zgjat deri në qershor, e ndjekur nga stina e musoneve nga korriku deri në tetor. Gjatë dimrit temperatura mesatare varion nga 7° deri në 13°C, në verë ajo varion midis 32°C dhe 46°C, ndërsa gjatë stinës së shirave është mesatarisht 25°C. Dimrat në Varanasi kanë një ndryshim të madh të ciklit ditor, me ditë të ngrohta dhe netë të ftohta. Valët e të ftohtit që vijnë nga rajoni i [[Himalajet|Himalajeve]] shkaktojnë temperatura të ulëta në qytet në dimër nga dhjetori deri në shkurt, kur temperatura poshtë 5 gradëve C nuk janë të pazakonta. Reshjet mesatare vjetore janë 1114 mm. Mjegulla është e zakonshme në dimër, ndërsa në verë fryjnë erërat e thata dhe të nxehta të quajtura lu.<ref name="Singh-Rana27">R.P.B. Singh & Pravin S. Rana: Banaras Region: A Spiritual & Cultural Guide; 2002, fq. 27</ref> Lagështia vërtitet rreth 72 përqindëshit. Ditët mesatare me shi varjojnë nga 0.5 gjatë dhjetorit dhe 0.6 gjatë prillit dhe nëntorit në 13.9 gjatë korrikut, 13.1 gjatë gushtit dhe 10 gjatë shtatorit duk arritur në një mesatare vjetore prej 51.5 ditësh me shi. Në vitet e fundit, niveli i ujit të Gangut është ulur në mënyrë domethënëse; digat, marrja e pa rregulluar e ujit dhe pakësimi i burimeve akullnajore për shkak të ngrohjes globale mund të jenë shkaqet e mundshme.<ref>{{cite web|url=http://www.aninews.in/newsdetail2/story39530/is-river-ganges-drying-in-varanasi.html|title=Is River Ganges drying in Varanasi|publisher=Aninews.in|language=en|accessdate=3 nëntor 2012|archive-date=12 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512213923/http://aninews.in/newsdetail2/story39530/is-river-ganges-drying-in-varanasi.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/ganges-receding-despite-rainfall/story-e6frg6so-1226066738979|work=The Australian|title=Ganges receding despite rainfall|date=1 qershor 2011|language=en}}</ref> {{Klima | TABELA = | DIAGRAMI I TEMPETATURES = | DIAGRAMI I RESHJEVE = | DIAGRAMI I RESHJEVE LARTESIA = | BURIMI = India Meteorological Department (regjistrimet deri në 2010)<ref name="IMD">{{cite web|url=http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/varanasi2.htm|title=Varanasi Climatological Table Period: 1971–2000|publisher=India Meteorological Department|language=en|accessdate=15 prill 2015}}</ref><ref name="IMD2">{{cite web|url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf|format=PDF|title=Ever recorded Maximum and minimum temperatures up to 2010|publisher=India Meteorological Department|language=en|url-status=dead|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=21 maj 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6GmnoaB0m?url=http://www.imdpune.gov.in/Temp_Extremes/histext2010.pdf}}</ref> | Titulli = Temperaturat dhe reshjet në Varanasi | Vendi = Varanasi Airport (1971–2000) <!-- temperatura mesatare maksimale për muajin në ° C --> | maks_jan = 23.0 | maks_shk = 26.2 | maks_mar = 32.6 | maks_pri = 38.5 | maks_maj = 40.3 | maks_qer = 38.4 | maks_korr = 33.7 | maks_gush = 32.9 | maks_shta = 32.8 | maks_tet = 32.7 | maks_nën = 29.4 | maks_dhje = 24.7 <!-- temperatura mesatare minimale për muajin në ° C --> | min_jan = 9.2 | min_shk = 11.6 | min_mar = 16.2 | min_pri = 21.9 | min_maj = 25.5 | min_qer = 27.2 | min_korr = 25.7 | min_gush = 25.4 | min_shta = 24.4 | min_tet = 20.6 | min_nën = 14.4 | min_dhje = 10.1 <!-- temperatura mesatare për muajin në ° C --> | mes_jan = | mes_shk = | mes_mar = | mes_pri = | mes_maj = | mes_qer = | mes_korr = | mes_gush = | mes_shta = | mes_tet = | mes_nën = | mes_dhje = <!-- reshje mesatare për muajin në mm --> | reshje_jan = 19.0 | reshje_shk = 18.2 | reshje_mar = 8.3 | reshje_pri = 6.1 | reshje_maj = 10.3 | reshje_qer = 107.3 | reshje_korr = 309.3 | reshje_gush = 288.4 | reshje_shta = 244.9 | reshje_tet = 32.3 | reshje_nën = 9.3 | reshje_dhje = 4.8 <!-- Numri mesatar i orëve të përditshme me diell për muajin në h / d --> | orë_diell_jan = | orë_diell_shk = | orë_diell_mar = | orë_diell_pri = | orë_diell_maj = | orë_diell_qer = | orë_diell_korr = | orë_diell_gush = | orë_diell_shta = | orë_diell_tet = | orë_diell_nën = | orë_diell_dhje = <!-- Temperatura mesatare e ujit (oqeaneve, liqene, etj) për muajin në ° C --> | uji_jan = | uji_shk = | uji_mar = | uji_pri = | uji_maj = | uji_qer = | uji_korr = | uji_gush = | uji_shta = | uji_tet = | uji_nën = | uji_dhje = <!-- Ditë me diell mesatare për muajin e në d --> | ditë_diell_jan = | ditë_diell _shk = | ditë_diell _mar = | ditë_diell _pri = | ditë_diell _maj = | ditë_diell _qer = | ditë_diell _korr = | ditë_diell _gush = | ditë_diell _shta = | ditë_diell _tet = | ditë_diell _nën = | ditë_diell _dhje = <!-- Lagështia mesatare për muajin në %--> | lagështia_jan = | lagështia_shk = | lagështia_mar = | lagështia_pri = | lagështia_maj = | lagështia_qer = | lagështia_korr = | lagështia_gush = | lagështia_shta = | lagështia_tet = | lagështia_nën = | lagështia_dhje = }} ==Administrimi== ===Politika dhe ligji=== Varanasi qeveristet nga një numër trupash administrative, ku më i rëndësishmi është Varanasi Nagar Nigam (Korporata Bashkiake) dhe Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit, që është përgjegjës për realizimin e master planeve të qytetit. Furnizimi me uj dhe sistemi i kanalizimeve drejtohet nga Jal Nigami.<ref name="Academy21">{{cite book|lang=en|date=15 korrik 2011|title=Banaras (Varanasi) - The City of Gods|author=Students' Academy|url=https://books.google.al/books?id=sHc3AgAAQBAJ&pg=PA21|publisher=Lulu.com|page=21|isbn=9780557914753}}</ref> Varanasi është i përfaqësuar në Parlamentin e Indisë nga kryministri i tanishëm i Indisë, Narendra Modi, që fitoi zgjedhjet e Lok Sabhas në vitin 2014 me një diferencë të madhe.<ref>{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-05-16/news/49898450_1_narendra-modi-varanasi-lok-sabha-kailash-chaurasia|title=Elections 2014: Narendra Modi wins Varanasi by a massive margin of 3.37 lakh votes|date=16 mars 2014|newspaper=The Economic Times|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=10 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710192445/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-05-16/news/49898450_1_narendra-modi-varanasi-lok-sabha-kailash-chaurasia|url-status=dead}}</ref> Me rritjen e qytetit në sipërfaqe, popullsi, biznese dhe funksione administrative, ndikimi i tij u shtri përtej kufijve bashkiakë. Nga një qytet me një bërthamë të vetme, ai tani ka mar karakterin e një Aglomerati Urban që shtrihet përgjatë një sipërfaqeje prej 119.52 km². Dhe pastaj është një sipërfaqe më e madhe e quajtur Rajoni i Zhvillimit të Varanasit (477.34 km²) mbi të cilin ai nuk ka kontroll formal, por mbi të cilin ka ndikim të madh të ndërsjelltë. Me përmirësimet e mëtejshme të rrugës GT (Autostrada Kombëtare 2) në një superstradë, zgjerimi i ardhshëm i qytetit do të vazhdoi të bëhet në të gjitha drejtimet e rrethinave të qytetit. Në vitin 1982 Autoriteti Zhv. i Varanasit (AZhV, formuar në 1974) bëri një rregullim të planeve të hershme të qytetit dhe nën drejtimin e tij, Town & County Planning Organisation përgatiti një master plan të kuptueshëm të Varanasit për vitet 1991-2011, kohë gjatë të cilës pop e Aglomeratit të Varanasit pritej të dyfishohej.<ref name="Indianness-Singh327">Rana P.B. Singh, 2009 Identity of 'India' & 'Indianness', and Geography in India: Sensitive Appraisal from the past and move to 21st Century; in, Singh, Ravi S. (ed.) Indian Geography: Perspectives, Concerns and Issues; fq. 327</ref> Njësitë e habitatit pesë nivelësh janë përcaktuar mbi bazën e administrimit dhe strategjisë planifikuese, duke konsideruar Rajonin Zhv. të Varanasit, RZhV, si në master planin e vitit 2011, si kufirin e jashtëm. Nga më e ulëta deri te më e larta në hierarki ato janë: Korporata Bashkiake e Qytetit të Varanasit 84.55 km², Aglomerati Urban i Varanasit, AUV 112.26 km², Zona Operative e Master Planit të Varanasit 144.94 km², Zona e Projektuar e Master Planit të Varanasit 179.27 km² dhe më e jashtmja Rajoni Zhv. i Varanasit, RZhV 477.34 km². Nën master planin e vitit 2011, zona e zgjeruar e propozuar për Varanasin më të Madh ishte 179.27 km². Ndryshimi më i dallueshëm gjatë planit të viteve 1991-2011 është zgjerimi i zonës së qytetit (+112%). Ndryshimet më të mëdha që nga viti 1991 pasi u futën pas vitit 1988, tregojnë një rritje drastike të tokës nën përdorimin qeveritar dhe gjysëm-qeveritar (+390.50%), si dhe shërbimet publike e komunitare (+190.63%). Hapi i rritjes së popullsisë çon në rritjen e sipërfaqes nën përdorimin rezidencial deri në 253.63% në krahasim me vitin 1988.<ref name="Indianness-Singh327"/> Administrativisht, Zona Urbane e Varanasit ({{coord|25|14|N|82|56|E|display=inline}} –{{coord|25|23.5|N|83|03|E|display=inline}}) konsiston në një Korporatë Bashkiake, një Zonë e bashkangjitur, katër Qyteza të vazhduara, dy Zona të njohura, një Bord Bashkiak dhe një Bord Kantoni.<ref>Rana P.B. Singh, 2015: Varanasi, Making of India’s heritage City</ref> Varanasi është binjakëzuar me {{flagicon|JPN}}[[Kyoto]]n në [[Japonia|Japoni]]<ref name="Som">{{cite web|last=Som|first=Vishnu|url=http://www.ndtv.com/article/india/to-rejuvenate-indian-cities-pm-modi-takes-first-step-with-japan-584209?ndtv_alsoread|title=To Rejuvenate Indian Cities, PM Modi Takes First Step With Japan|date=30 gusht 2014|publisher=NDTV.com|language=en}}</ref> ===Kujdesi shëndetësor=== [[File:Government Postgraduate Ayurved college and Hospital, Varanasi.jpg|thumb|left|327px|Kolegji dhe spitali Ayurvedic qeveritar, Varanasi]] Sushruta, kirurgu dhe autori i madh i ''Sushruta Samhitas'', teksti sanskrit i kirurgjisë, jetoi në Varanasi dhe e praktikoi mjeksinë dhe kirurgjinë disa kohë gjatë shekullit të V p.e.s.. Që nga viti 1922, Ayurveda ka qenë subjekt i trajnimit në Banaras Hindu University dhe në vitin 1927 u krijua një kolegj i veçant ayurvedik.<ref>{{cite journal|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_605.gif|title=Susruta|journal=The Imperial Gazetteer of India|year=1909|volume=2|page=570|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=9 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409072255/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_605.gif|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bhu.ac.in/ims/ayurveda/ayurveda_about.htm|title=Faculty of Ayurveda|publisher=Banaras Hindu University|language=en}}</ref> Në Varanasi ka shumë qendra ayurvedike si Sparsa Ayurvedic Centre që mundëson trajtime ayurvedike si Panchakarma dhe metoda të tjera.<ref>{{cite web|url=http://www.ayurveda.in/centers/sparsa-ayurvedic-centre-399.html|title=Sparsa Ayurvedic Centre|publisher=ayurveda.in|language=en}}</ref> S. S. Ayurveda Hospital menaxhon një qendër të trajtimit Panchakarma, në lidhje me Kerala Ayurveda Ltd.<ref>{{cite web|url=http://www.keralaayurveda.biz/sites/default/files/pdf/KAL%20Press%20release%201%20July%202012.pdf|format=PDF|title=Kerala Ayurveda Panchakarma Centre at Banaras Hindu University (BHU) under PPP|date=5 korrik 2012|publisher=Kerala Ayurveda Ltd.|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=10 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710222619/http://www.keralaayurveda.biz/sites/default/files/pdf/KAL%20Press%20release%201%20July%202012.pdf|url-status=dead}}</ref> Varansi ka mjaft spitale, duke përfshirë Heritage Hospital, Marwari Hospital, Pitambari Hopspital, Mata Anand Mai Hospital, Rajkiya Hospital, Ram Krishna Mission Hospital, Shiv Prasad Gupta Hospital, Pandit Deen Dayal Upadhyay hospital (i menaxhuar nga qeveria shtetërore), më i madhi është Sir Sundar Lal Hospital (spital universitar) që ka më shumë se 1150 shtrate dhe një qendër të veçantë për traumën që ka 340 shtrate dhe Varanasi Hospital and Medical Research Centre. Gjithashtu në Varanasi vepron një institut i veçant për kancerin.<ref>{{cite web|url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/restaurants.htm|title=Restaurants & Hospitals|publisher=Uttar Pradesh Tourism|language=en|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=30 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030074029/http://up-tourism.com/destination/varanasi/restaurants.htm|url-status=dead}}</ref> Spitali i Varanasit u krijuar në vitin 1964 nga Dr. Baijnath Prasad.<ref name="VH">{{cite web|url=http://varanasihospital.com/|title=Welcome to Varanasi Hospital|publisher=Varanasi Hospital and Medical Research Centre|language=en|accessdate=30 tetor 2012}}</ref> Spitali, që në vitin 2012 kishte 66 shtrate, i ofron kurim Varanasit si dhe distrikteve dhe shteteve përreth, shumë prej të cilëve mbështeten te ai për kirurgjinë.<ref name="VH"/> Megjithëse spitali vuan nga mungesa e fondeve, ai ka shërbime si rrezet-x, ultrasonografinë, ekokardiografinë dhe një laborator patologjie.<ref name="VH"/> Pjesa urbane e distriktit të Varanasit kishte një vdekshmëri foshnjore prej 70 për 1,000 në periudhën 2010–2011.<ref>[http://censusindia.gov.in/vital_statistics/AHSBulletins/files/01-Uttar%20Pradesh%20AHS%20Bulletin.pdf "Annual Health Survey 2010–2011"] Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (2011).</ref> [[File:Bhadaini Water Pump, Varanasi.JPG|thumb|257px|Ndërtesa e pompimit të ujit Bhadaini]] ===Mirëmbajtja publike=== Për shkak të dendësisë së lartë të popullsisë së Varanasit dhe numrit në rritje të turistëve, qeveria e Uttar Pradeshit dhe organizata dhe institucione ndërkombëtare jo-qeveritare kanë pasur shqetësime të rënda për ndotjen dhe presionin në infrastrukturën e qytetit, kryesisht kanalizimet, higjena publike dhe elementet e kanalizimeve kulluese. Problemi i kanalizimeve të ujërave të zeza është përkeqësuar nga roli i Gangut në larjen dhe në trafikun e lumit, që është shumë i vështirë për tu kontrolluar.<ref name="316Mohanty317">Bidyut Mohanty: [https://books.google.com/books?id=88_4KESo8d0C&pg=PA316 Urbanisation in Developing Countries: Basic Services and Community Participation]; 1993, fq. 316-7</ref> Për shkak të kanalizimeve, njerëzit që përdorin ujë vendor të patrajtuar kanë rrezik të lartë të infektohen nga një gamë sëmundjesh të stomakut.<ref name="HamnerTripathi2006">Hamner, Tripathi, Mishra etj.: The role of water use patterns and sewage pollution in incidence of water-borne/enteric diseases along the Ganges river in Varanasi, India; International Journal of Environmental Health Research, volumi 16, nr. 2, 2006, fq. 113-32</ref> Disa pjesë të Varanasit janë ndotur me kimikate industriale duke përfshirë metale të rënda toksike. Studimet e ujërave të zeza nga impiantet e trajtimit të kanalizimeve të Varanasit identifikojnë se ndotja e ujit me metale dhe ripërdorimi i këtij uji për vaditje si një mënyrë që metalet toksike që përthithen nga bimët që njerëzit kultivojnë për ushqim.<ref name="SharmaAgrawal2008">R. K. Sharma, M. Agrawal & F. M. Marshall: Heavy Metal (Cu, Zn, Cd and Pb) Contamination of Vegetables in Urban India: A Case Study in Varanasi; Environmental Pollution, volumi 154, nr. 2, 2008, issn 0269-7491, doi 10.1016/j.envpol.2007.10.010; fq. 254-63</ref><ref name="SharmaAgrawal2006">R. K. Sharma, M. Agrawal & F. Marshall: Heavy Metal Contamination in Vegetables Grown in Wastewater Irrigated Areas of Varanasi; Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology; volumi 77, nr. 2, 2006, issn 0007-4861, doi 10.1007/s00128-006-1065-0; fq. 312-8</ref> Një shembull i studiuar është ''palaku'', një gjethe bimore popullore që përthith metale të rënda kur është në tokë dhe që njerëzit pastaj e hanë.<ref name="Kumar SharmaAgrawal2007">R. K. Sharma, M. Agrawal & F. Marshall: Heavy Metal Contamination of Soil and Vegetables in Suburban Areas of Varanasi; Ecotoxicology and Environmental Safety, volumi 66, nr. 2, 2007, issn 0147-6513, doi 10.1016/j.ecoenv.2005.11.007; fq. 258-66</ref> Një pjesë e llumit ndotës përmban minerale që janë plehërues, që mund ta bëjnë ujin e ndotur tërheqës për tu përdorur.<ref name="SinghMohan2004">K. P. Singh, D. Mohan, S. Sinha & R. Dalwani: Impact Assessment of Treated/Untreated Wastewater Toxicants Discharged by Sewage Treatment Plants on Health, Agricultural, and Environmental Auality in The Wastewater Disposal Area; Chemosphere, volumi 55, nr. 2, 2004, fq. 227-55, issn 0045-6535, doi 10.1016/j.chemosphere.2003.10.050</ref> Pesticidet e përdorura në bujqësinë vendore janë mjaft të pranishme për tu përhapur nëpërmjet ujit, nëpërmjet trajtimit të sistemit të kanalizimeve, pastaj kthehen te fermerët si ujëra të zeza.<ref name="SinghMohan2004"/> ====Furnizimi me ujë==== [[File:Water pump, Varanasi (15563170660).jpg|thumb|left|Pompë uji me piston]] Sistemi i furnizimit me ujë dhe sistemi i kanalizimeve të Varanasit mirëmbahet nga Jal Nigami, një degë e Varanasi Nagar Nigamit. Furnizimi me energji elektrike kryhet nga Uttar Pradesh Power Corporation Limited. Qyteti prodhon rreth 350.000.000 litra<ref name="schemevaranasi">{{Cite news|first=Gopal|last=Bhargava|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20001025/mailbag.htm|title=Scheme for Varanasi|date=25 tetor 2000|work=The Tribune|location=[[India|Indi]]|language=en}}</ref> ujëra të zeza në ditë dhe 425 tonë mbetje të ngurta në ditë.<ref name="cpcbsolidwaste">{{cite web|url=http://www.cpcb.nic.in/pcpdiv_plan4.htm|title=Waste Generation and Composition|accessdate=18 gusht 2006|work=Management of municipal solid wastes|publisher=Planning Division, Central Pollution Control Board|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060717141102/http://www.cpcb.nic.in/pcpdiv_plan4.htm|archivedate=17 korrik 2006}}</ref> Mbetjet e ngurta grumbullohen në një landfill.<ref name="cpcbsolidwaste2">{{cite web|url=http://www.cpcb.nic.in/pcpdiv_plan4.htm|title=Status of landfill sites in 59 cities|accessdate=18 gusht 2006|work=Management of municipal solid wastes|publisher=Planning Division, Central Pollution Control Board|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060717141102/http://www.cpcb.nic.in/pcpdiv_plan4.htm|archivedate=17 korrik 2006}}</ref> Sistemi i furnizimit me ujë për Varanasin është më shumë se 100 vjeçar, pasi u fut në vitin 1892. Ai u projektua për një popullsi prej 2 mijësh me një impiant trajtimi prej 33 milionë litrash në ditë të ndërtuar në Bhelupur. Në vitet e parë, uji trajtohej nëpërmjet filtrave të ngadaltë prej rëre, por në fazën e mëvonshme ata i zëvendësuan filtra të shpejtë gravitacionalë. Me rritjen e popullsisë dhe kërkesës për ujë të qytetit, kapacitetet e njësive të ndryshme u rritën nga koha në kohë bashkë me riorganizimin dhe zgjerimin e sistemit të shpërndarjes për të bërë shpërndarjen e njëtrajtshme të furnizimit dhe për të plotësuar nevojat e zonave të ndryshme. Pas futjes së sistemit të furnizimit me ujë, riorganizimi kryesor i sistemit u bë në vitin 1954 me furnizimin me ujë për banor në raportin 200 litra për person në ditë dhe skema u zbatua për 460 mijë banorë. Për qëllime administrimi, i gjithë qyteti është ndarë në 7 zona, që janë si vijon: Sikraul-i, mullinjtë e pambukut, Rajghat-i, Parku Benia, Neechibagh-u, Bhelupur-i, London Mission. Varanasi është ndarë në dy zona të veçanta: cis-Varuna dhe trans-Varuna. E para përfshinë qytetin e vjetër dhe zonat e Lankas drejt jug-perëndimit dhe zonat e Lahartaras. Zona e Trans-Varunas konsiston në Sikraulin dhe zonat nën zhvillim të zonave të Shivpurit, kolegjit UP, Pandeypurit dhe Paharait. Me qëllimin e furnizmit me ujë, qyteti është ndarë në 16 zona të furnizmit me ujë, nga të cilat 5 zona qëndrojnë në Zonën e Trans-Varunas dhe pjesa e mbetur e 11 zonave në Zonën e Cis-Varunas.<ref name="Development Plan2041">City Development Plan for Varanasi; 2041, Final City Development Plan, mars 2015</ref> Kërkesa për 276 milionë litra në ditë ujë për qytetin plotësohet nga rrjedha sipërfaqësore e lumit Gang dhe burimet nëntokësore. Aktualisht, 205 milionë litra në ditë e ujit nëntokësor është duke u përcjellë nëpërmjet 226 puseve me tuba dhe 125 milionë litra në ditë nëpërmjet ujit sipërfaqësor. Një tërësi prej 330 milionë litrash në ditë uji është i lidhur me tubacione, që është 275 litra për person në ditë. Në Varanasi ka një rezervë uji të depozituar prej 80 milionë litrash në ditë. Uji depozitohet në 23 depozita mbitokësore dhe ujëmbledhës nëntokësorë. Ujëmbledhësit janë të përhapur përgjatë qytetit. Depozitimi i tanishëm, i disponueshëm është 79.8 milionë litra në ditë, që është vetëm 58% e nevojës së përditshme prej 276 milionë litrash në ditë në dy mbushje. Kapaciteti i tanishëm depozitues është i pamjaftueshëm për të plotësuar nevojat e tanishme apo të ardhshme të qytetit. Sipas Jal Kalit rrjeti i shpërndarjes së furnizimit me ujë është 1,500 km i gjatë.<ref>{{cite web|title=Water Supply|website=Jal Kal Varanasi|url=http://www.jalkalvaranasi.org/webpages.php?tag=Water_Supply|lang=en|accessdate=18 dhjetor 2016|archive-date=17 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117193221/http://www.jalkalvaranasi.org/webpages.php?tag=Water_Supply|url-status=dead}}</ref> Diametri i tubave varion nga 90 mm deri në 600 mm në pjesë të ndryshme të qytetit dhe sistemi konsiston në tuba CI dhe PVC. Me rritjen e kufijve të qytetit, sistemi i shpërndarjes është mundësuar në zona të reja nën progrme të ndryshme zhvillimi. Jal Kal furnizon me ujë përgjatë vitit me orar që varion midis 9 dhe 10 orën në ditë. Megjithatë, ka mjaft zona që janë akoma të pa mbuluara nga sistemi i furnizimit me ujë. Për shkak të procesit të filtrimit natyror, uji tokësor nuk kërkon shumë trajtim. Vetëm sa dizinfektohet dhe furnizohet. Megjithatë, uji sipërfaqësor nga lumi Gang trajtohet me koagulim, sedimentim, filtrim dhe dizinfektim dhe pastaj shpërndahet. Të 330 milionë litrat në ditë të ujit trajtohet përpara shpërndarjes. Numri i përgjithshëm i lidhjeve në Varanasi është 120,784. Kjo përfaqëson mbulimin me lidhje të 69% të territorit. Numri i lidhjeve me sahate në Varanasi është 66% e numrit të përgjithshëm të lidhjeve. Megjithatë, të gjitha këto lidhje janë jo funksionale, kështu fatura mesatare e apartamenteve meret bazë për të gjitha lidhjet. Megjithëse Korporata Bashkiake e Varanasit adoptoi një strukturë tarifimi të bazuar te volumetria, ajo nuk është zbatuar ende.<ref name="Development Plan2041"/> [[File:Jalasen Sewage Pumping Station (Varanasi) (5).jpg|thumb|345px|Stacioni i pompimit të ujërave të zeza në ghatin Jalasen]] ====Sistemi i kanalizimeve të ujërave të zeza==== Sistemi i tanishëm i kanalizimeve të ujërave të zeza u projektuar ekskluzivisht për të përballuar vetëm kanalizimet e shtëpive, por për shkak të modelit tradicional të kanalizimeve të hapura të vendosura në zonën qendrore të qytetit uji i shiut hyn gjithashtu në trungun e kanalizimeve drejtpërdrejt ose nëpërmjet pusetave dhe degëve të kanalizimeve. Kjo çon në trysni të stërmadhe mbi rrjetin e kanalizimeve, veçanërisht gjatë mosuneve. Për shkak të sistemit të kombinuar, impiantet e trajtimit të ujërave të zeza bëhen iefektive gjatë stinës së shirave duke çuar më shumë ndotje në lumin Gang dhe Varuna. Përveç kësaj zonat që nuk mbulohen nga rrjeti i kanalizimeve, i shkarkojnë ujërat e zeza drejtpërdrejt në lumin Gang, Varuna ose Assi Nalla, duke e shtuar ndotjen në këta lumenj. Tërësia e ujërave të zeza të prodhuara në qytet është 225 milionë litra në ditë nga të cilat vetë 97 milionë litra në ditë trajtohen në impiantet e trajtimit të ujërave të zeza ndërsa 130 milionë litra në ditë të mbetura shkarkohen drejtpërdrejtë në lumin Gang dhe Varuna nëpërmjet kanalizimeve të hapura.<ref name="Development Plan2041"/> Rrjeti i kanalizimeve të ujërave të zeza është i ndarë në dy zona: Cis-Varuna dhe Trans-Varuna. Aktualisht, sistemi ekzistues është pjesërisht mbi tokë dhe nëntokë. Vetëm 40% e qytetit është e mbuluar me rrjetin e kanalizimeve të ujërave të zeza, që nënkupton se pjesa e mbetur nuk është e lidhur as me depozita septike, gropa apo latrina shërbimi ose nuk kanë akses në tualete. Shumica e këtij rrjeti është e përqendruar te qyteti i vjetër, duke përfshirë kryesisht zonën e ghateve. 18% e numrit të përgjithshëm të banesave nuk kanë akses në tualete të pavarura, të përbashkëta ose komunitare. Zona Trans-Varuna është tërësisht pa kanalizime të ujërave të zeza. Gjatësia e përgjithshme e degëve të kanalizimeve të ujërave të zeza është 810 km, nga të cilat rretj 20 km i zë linja kryesore e trungut të kanalizimeve të ujërave të zeza. Numri i përgjithshëm i lidhjeve me rrjetin e kanalizimeve të ujërave të zeza është 55 000.<ref>{{cite web|title=Sewerage System|website=Jal Kal Varanasi|lang=en|accessdate=18 dhjetor 2016|url=http://www.jalkalvaranasi.org/webpages.php?tag=Sewerage_System|archive-date=17 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117193204/http://www.jalkalvaranasi.org/webpages.php?tag=Sewerage_System|url-status=dead}}</ref> Megjithatë po ndërmeren projekte për ta mbuluar zonën Trans-Varuna me rrjet nëntokësor kanalizimesh të ujërave të zeza. Duke parë që linjat aktuale të kanalizimit të ujërave të zeza në qytet janë më shumë sesa 100 vjeçare, ato janë të prirura ndaj bllokimeve dhe rrjedhjeve. Për shkak të pranisë së baltës dhe mbeturinave në linjat e kanaleve të zeza, kapaciteti i tyre pakësohet ndjeshëm duke çuar në bllokime dhe vërshimin e ujërave të zeza nëpër rrugë. Burimet e ujit natyrorë dhe lumi Gang në qytet janë në gjendje kritike për shkak të sasisë së ujërave të zeza të patrajtuara dhe hyjnë në lumenj në mënyrë të përditshme. Në Varanasi ka tre impiante të trajtimit të ujërave të zeza të vendosur në Bhagwanpur, Dinapur dhe Diesel Locomotive Works. Impiantet e Bhagëanpurit dhe Dinapurit menaxhohen nga Njësia e Ndotjes së Gangut, ndërsa impianti i Diesel Locomotive Works menaxhohet nga hekurudhat. Kapaciteti i përgjithshëm i trajtimit është 102 milionë litra në ditë. Mbetjet e trajtuara nga impiantet e Dinapurit dhe Bhagwanpurit përdoret për vaditje si fertilizues.<ref name="Development Plan2041"/> ====Kanalizimi i ujit të shiut==== Varanasi ka një sistem të dobët të kanalizimit dhe dranazhimit të ujit të shiut. Uji i shiut kanalizohet nëpërmjet një sistemi shumë të vjetër dhe të paplotë nëntokësor. Rrjeti i kanalizimeve nëntokësore është vetëm 117 km i gjatë. Shumica e kanalizimeve kanë qenë lidhur me degët e kanalizimeve të ujërave të zeza, që çon në përzierjen e ujërave të zeza me ujin e shiut. Kjo e rrit ngarkesën mbi pompat e kanalizimeve të zeza dhe impiantet e trajtimit të ujërave të zeza, veçanërisht gjatë musoneve. Përveç kësaj kanalet e ujërave të shiut zbrazen drejtpërdrejtë në lumenjtë Gang dhe Varuna.<ref name="Development Plan2041"/> Për të zgjidhur problemin e përmbytjeve gjatë stinës së musoneve janë vendosura pompa për të tërhequr ujin nga rrugët mbi një bazë periodike në stacionet e pompimit në Deo Pokhari, Jakha, Moti Jheel, Parch Perwa, Sigra, Manduadih, Sivdaspur.<ref name="Development Plan2041"/> ==Demografia== [[File:Headed to Ganges for the Aarti (49644570518).jpg|thumb|left|Rrugë e mbushur në Varanasi]] Varanasi është pjesë e zonës së gjuhës hindi, pasi shumica e popullsisë, afërsisht 80%, flet gjuhën hindi. Gjuha e dytë e më e folur është ajo urdu, është flitet nga 19% e popullsisë. Sipas të dhënave të përkohshme nga censusi i vitit 2011, aglomerati urban i Varanasit kishte një popullsi prej 1.435.113 banorësh, me 761,060 meshkuj dhe 674,053 femra.<ref name="uastats">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|language=en|accessdate=7 korrik 2012}}</ref> Popullsia e aglomeratit urban të Varanasit në vitin 2001 ishte 1.371.749 banorë me një raport prej 879 femrash për 1.000 meshkuj.<ref name="censusmillioncities">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|title=Urban Agglomerations/Cities having population of more than one million in 2001|language=en|accessdate=18 gusht 2006|date=25 korrik 2001|work=Census of India 2001 (Provisional)|publisher=Office of the Registrar General, India}}</ref> Megjithatë, zona nën Varanasi Nagar Nigam ka një popullsi prej 1.100.748 banorësh<ref name="uptownscensus1">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|title=Population, Population in the age group 0–6 and literates by sex – Urban Agglomeration/Town: 2001|language=en|accessdate=17 gusht 2006|format=PDF|work=Census of India 2001 (Provisional)|publisher=Office of the Registrar General, India|pages=53-4}}</ref> me një raport prej 883 femrash për 1.000 meshkuj.<ref name="uptownscensus1"/> Përqindja e alfabetizmit (ata që dinë të shkruajnë e të lexojnë) në aglomeratin urban është 77%, ndërsa ai në zonën e korporotës bashkiake është 78%.<ref name="uptownscensus1"/> Afërsisht 138.000 banorë në zonën bashkiake jetojnë në baraka.<ref name="censusmillionslums">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|title=Slum Population in Million Plus Cities (Municipal Corporations): Part A|accessdate=18 gusht 2006|date=22 janar 2002|work=Census of India 2001 (Provisional)|publisher=Office of the Registrar General, India|language=en}}</ref> Varanasi, në vitin 1991 fitoi statusin e qytetit me një milion banorë si Aglomerat Urban duke u bërë metropol. Popullsia e qytetit përbëhet nga 63% hindu, 32% myslimanë dhe grupe të tjera më të vogla fetare. Përveç kësaj, çdo ditë rreth 43,000 udhëtarë e vizitojnë qytetin, që gjatë kohës së festave rritet deri në 65,000. Qyteti kryesor shtrihet përgjatë një sipërfaqe prej 84.55 km², ndërsa Aglomeratit Urban i Varanasit shtrihej në një sipërfaqe kompakte prej vetëm 115.27 km²; dmth 12 450 banorë për km².<ref name="97singh-pal115">Rana P.B. Singh & Neelam Pal: "Varanasi: Master Plans and Perspectives of Heritagescapes"; kapitulli 7 i "Holistic Development: A Regional Perspective"; redaktorë K.N. Singh & N.K. Rana, 2012, , fq. 97-115</ref> Qyteti ka treguar rritje të jashtëzakonshme të popullsisë gjatë katër dhjetëvjeçarëve të fundit, por gjatë periudhës 2001-2011 regjistroi një nivel të ulët rritjeje prej 17.01%, që pritet të ulet më tej duke arritur në 14.60% në periudhën 2011-21, por mund të rritet deri në 16.57% në vitet 2021-31.<ref>Singh, Rana P.B. Varanasi, the Heritage City of India: Growth of urban fabrics, visions and strategies for future development; 2010, Asian Profile, Asia’s International Journal (ARS, Burnaby, Kanada), nr. 38 (3), qershor, fq. 265</ref> Zhvillimet pas luftës, prurjet e popullsisë rurale për punësim dhe migrimi ishin përgjegjës për një rritje shumë të shpejtë gjatë viteve 1941-51, megjithë situatën që ndryshoi në mënyrë drastike përgjatë kohës, që tregon se si gjatë nivelit të rritjes së viteve 1951-61 u zvogëlua lehtësisht. Kjo prirje vijoi deri në vitet 1971-81; megjithatë, përsëri gjatë v. 1981-91 niveli i rritjes u bë lehtësisht më i lartë, kryesisht për shkak të prirjes së migrimit rural në zonat urbane në kërkim të mundësive më të mira të jetesës dhe punësimit në qytet. Pritet që në dhjetëvjeçarin e ardhshëm niveli i rritjes të rritet kryesisht për shkak të zgjerimit hapsinor dhe shpëndarjes urbane. Përshpejtimi i rritjes së popullsisë së fundmi mund ti atribuohet zgjerimit të diferencës së zhvillimit midis zonave rurale dhe urbane në vend. Për më tepër, meqë nuk ka ndryshime të dukshme në politikën e zhvillimit rural, bumi urban do të vijoi në dhjetëvjeçarët e ardhshëm.<ref name="97singh-pal115"/> {{Demografia | 1991 = 929.270 | 2001 = 1.103.951 | 2011 = 1.201.815 | 2021 = 1.340.216 | 2031 = 1.405.197 | pershkrimi =Popullsia e zonës së qytetit sipas projektimeve | burimi = {{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|language=en|accessdate=7 korrik 2012}} }} {{Demografia | 1991 = 101.593 | 2001 = 107.798 | 2011 = 233.298 | 2021 = 369.721 | 2031 = 616.975 | pershkrimi =Shtesa dhe projeksioni i popullsisë së zonës urbane | burimi = {{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|language=en|accessdate=7 korrik 2012}} }} {{Demografia | 1991 = 1.030.863 | 2001 = 1.211.749 | 2011 = 1.435.113 | 2021 = 1.709.937 | 2031 = 2.022.172 | pershkrimi =Popullsia e Aglomeratit Urban të Varanasit | burimi = {{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|language=en|accessdate=7 korrik 2012}} }} {{Demografia | 1991 = 29.43% | 2001 = 17.55% | 2011 = 18.43% | 2021 = 19.15% | 2031 = 18.26% | pershkrimi =Përqindja e rritjes 10-vjeçare të pop. së Agl. Urb. të Varanasit | burimi = {{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|language=en|accessdate=7 korrik 2012}} }} Popullsia e kastës së paprekshme në Uttar Pradesh u rrit nga 35 milionë në vitin 2001 në 41 milionë në vitin 2011 me një nivel rritjeje prej 18%. Në qytetin e Varanasit, përqindja e popullsisë së kastës të paprekshme u rrit në në një nivel prej 5. Popullsia e tribuve të njohura në shtetin e Uttar Pradeshit, nga ana tjetër u rrit në mënyrë domethënëse nga 107 mijë në 11.34 mijë. Kjo për shkak të zhvendosjes së 10 kastave nga lista e kastave të paprekshme në listën e tribuve të njohura në Uttar Pradesh. Për shkak të të njëjtës arsye, përqindja e rritjes duket se është më e lartë për distriktin dhe qytetin e Varanasit. {| class="wikitable" |+ Caption: Popullsia e kastës së paprekshme dhe tribuve të planifikuara<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Provisional Population Totals, Census of India 2011|language=en|accessdate=7 korrik 2012}}</ref> |- !rowspan="2"| Territori !! colspan="2"| 2001 !! colspan="2" | 2011!! colspan="2" | Përqindja (%) |- | Kasta e paprekshme|| Tributë e planifikuara| Kasta e papr.|| Trib. e planifikuara| Kasta e papr.|| Trib. e planifikuara |- | Uttar Pradeshi|| 35.148.377|| 107.963|| 41.357.608|| 1.134.273|| 2.07|| 0.06 |- | Distrikti i Varanasit|| 435.545|| 769|| 486.958|| 28.617|| 13.53|| 0.79 |- | Aglomerati Urb. i Varanasit|| || || 112.247|| 8.507|| 7.88|| 0.60 |- | Qyteti i Varanasit|| 78.426|| 483|| 82.190|| 6.595|| 6.86|| 0.55 |} [[File:Banarasi sari pallu by ashish4.JPG|thumb|228px|Sari Banarasi]] ==Ekonomia== Sipas Planit të Zhvillimit të Qytetit të Varanasit në 2006, afërsisht 29% e popullsisë së Varanasit ëshë e punësuar.<ref name="28JNNURM31">[http://gangapedia.iitk.ac.in/sites/default/files/CDP_Varanasi.pdf City Development Plan for Varanasi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223090737/http://gangapedia.iitk.ac.in/sites/default/files/CDP_Varanasi.pdf |date=23 shkurt 2014}}; 2006, fq. 28-31</ref> Afërsisht 40% janë të punësuar në manifakturë, 26% punojnë në tregti, 19% punojnë në shërbime, 8% punojnë në transport dhe komunikim, 4% punojnë në bujqësi, 2% punojnë në ndërtim dhe 2% janë punëtorë sezonalë (që punojnë më pak se gjysmën e vitit).<ref name="28JNNURM31"/> Mes punëtorëve të mainfakturës, 51% punojnë në tjerrje dhe endje, 15% punojnë në metal, 6% punojnë në shtypje dhe publikime, 5% punojnë në makineri elektrike dhe pjesa tjetër punon në një larmi të gjerë sektorësh industrialë.<ref name="28JNNURM31"/> Industria e manifakturë në Varanasi nuk është e zhvilluar mirë dhe është e mbizotëruar nga industritë e shkallës së vogël dhe prodhimi familjar.<ref name="28JNNURM31"/> {| class="wikitable" |+ Caption: Përbërja e fuqisë punëtore të Aglomeratit Urban të Varanasit<ref name="uastats"/> |- ! Viti !! Pop. e përgjithshme !! Fuqia punëtore, % !! Punëtorët parësorë, % !! Punët. dytësorë, % !! Punë. tretësorë, % |- | 1991|| 1.030.863|| 26.75|| 3.80|| 42.20|| 50.00 |- | 2001|| 1.231.220|| 28.70|| 2.00|| 30.65|| 67.35 |- | 2011|| 1.435.113|| 28.90|| 1.80|| 30.70|| 67.50 |- | 2021|| 1.644.557|| 29.00|| 1.65|| 30.72|| 67.63 |- | 2031|| 1.917.150|| 29.00|| 1.50|| 30.74|| 67.76 |} [[File:India - Varanasi tourist baubles - 0496.jpg|thumb|left|280px|Turistë duke kërkuar xhevahire në Varanasi]] Endja e mëndafshit është industria mbizotëruese në Varanasi.<ref name="28JNNURM31"/> [[Myslimanët]] janë bashkësi ndikuese në këtë industri me afërsisht gjysmë milioni prej tyre që punojnë si endës, ngjyerës, qepës sarish dhe shitës të tyre.<ref name="Warikoo192">K. Warikoo: [https://books.google.com/books?id=0zRZBwAAQBAJ&pg=PA192 Religion and Security in South and Central Asia]; 2010, fq. 192</ref> Endja bëhet në mënyrë tipike brenda familjeve dhe shumica e endësve janë myslimanë "Momin Ansari".<ref name="Wood113">Jolie M. F. Wood: [https://books.google.com/books?id=9Fq4eUi_3oMC&pg=PA113 Contentious Politics and Civil Society in Varanasi]; Re-framing Democracy and Agency at India: Interrogating Political Society; 2011, fq. 113</ref> Varanasi është i njohur në të gjithë Indinë për prodhimin e mëndafshit shumë të rafinuar dhe sarit e Banarasit, punimet e brokadave me fije [[ari]] dhe [[argjendi]], që shpesh përdoren për martesa dhe raste të veçanta. Prodhimi i mëndafshit shpesh përdor punën minorene, megjithëse ndoshta jo në një raport më të lartë se gjetkë në Indi.<ref name="Human Rights Watch82">{{cite book|publisher=Human Rights Watch|year=1996|url=https://books.google.al/books?id=NfX3sRoJ3rYC&pg=PA82|title=The Small Hands of Slavery: Bonded Child Labor in India|page=82|lang=en|isbn=9781564321725}}</ref> Industria e endjes së mëndafshit së fundi ka qenë kërcënuar nga rritja e tezgjahëve me energji dhe dizajnet e prodhuar me kompjuter dhe nga konkurrenca nga mëndafshet e importuara kineze.<ref name="28JNNURM31"/> Në sektorin e manifakturës metalike, një nga punësuesit kryesor është Diesel Locomotive Works.<ref name="28JNNURM31"/> Bharat Heavy Electricals Limited, një fabrikë pajisjesh energjitike të mëdha, vepron gjithashtu një impiant për mirëmbajtjen e pajisjeve të rënda.<ref>{{cite web|url=http://www.bhelherp.com/about.jsp|title=About Bharat|publisher=Bharat Heavy Electricals Limited|language=en|accessdate=3 nëntor 2012|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115302/https://www.bhelherp.com/about.jsp|url-status=dead}}</ref> Mallra të tjerë të rëndësishëm të prodhuar dhe tregtuar në Varanasi përfshijnë tapetet Mirzapur, qilimat dhe dhurrit e punuara me dorë, pajisje tunxhi, bakri, druri dhe lodra balte, punime artizanale, argjendari dhe instrumente muzikore. Prodhime të rëndësishme bujqësore përfshijnë gjethe beteli (për të bërë paanë), mango langra dhe khoa (qumësht i ngurtësuar).<ref name="28JNNURM31"/><ref name="Mitra117,169">Swati Mitra: [https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA117 Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 117, 169</ref> [[File:GTY based WDG-4 locos with Freight Tanker at Malkajgiri 01.JPG|thumb|DLW fabrikoi lokomotiva transportuese ngarkesash përgjatë gjithë Indisë]] Turizmi është sektori i dytë më i rëndësishëm i Varanasit.<ref name="56JNNURM57">[http://gangapedia.iitk.ac.in/sites/default/files/CDP_Varanasi.pdf City Development Plan for Varanasi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223090737/http://gangapedia.iitk.ac.in/sites/default/files/CDP_Varanasi.pdf |date=23 shkurt 2014 }}; 2006, fq. 56-7</ref> Mbi 3 milion turistë indianë dhe 200,000 turistë të huaj e vizitojnë çdo vit, më zakonisht për arsye fetare.<ref name="56JNNURM57"/><ref name="Times of India">{{cite news|title=Foreign tourists' arrival breach 2L mark|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-02/varanasi/28363436_1_foreign-tourists-tourism-officials-arrival|language=en|accessdate=22 tetor 2012|work=The Times of India|archive-date=16 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116121558/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-02/varanasi/28363436_1_foreign-tourists-tourism-officials-arrival|url-status=dead}}</ref> Shumica e turistëve indianë janë nga [[Bihari]], [[Bengali Perëndimor]], [[Madia Pradeshi]] dhe Uttar Pradeshi, ndërsa shumica e turistëve të huaj janë nga [[Sri Lanka]] dhe [[Japonia]]. Periudha kulmore e turizmit është ajo midis tetorit dhe marsit.<ref name="56JNNURM57"/> Në tërësi, në qytet ndodhen rreth 12,000 shtretër të disponueshëm, nga të cilët rreth gjysma janë në hotele të shtrenjtë dhe një e treta te [[Dharamshala|dharamsalat]] (bujtina fetare). Në përgjithësi, infrastruktura turistike e Varanasit nuk është shumë e zhvilluar.<ref name="56JNNURM57"/> Në Varanasi qendrat tregtare dhe multiplekset e famshme janë JHV Mall në zonën e kazermave të Varanasit, IP Mall në Sigra, IP Vijaya Mall në Bhelupur dhe PDR në Luxa. Qyteti ka mjaft banka, duke përfshirë Allahabad Bank, Andhra Bank, Bank of Baroda, Canara Bank, Central Bank of India, Corporation Bank, Indian Overseas Bank dhe State Bank of India.<ref>{{cite web|url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/bank_post_telegraph.htm|title=Bank, Post & Telegraph|publisher=Uttar Pradesh Tourism|accessdate=30 tetor 2012|language=en|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115113/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/bank_post_telegraph.htm|url-status=dead}}</ref> ==Kultura== Varanasi njihet në botë si “qyteti i shenjtë” i [[India|Indisë]] dhe si “qyteti më i lashtë i banuar në mënyrë të vazhdueshme në botë”, një fakt i zbuluar dhe provuar nëpërmjet gërmimeve, dokumenteve historike analizave kimike. Zonat e vjetra të qytetit bashkë me grupet e ndërtesave të trashëgimisë si dhe shumë vende të trashëgimisë të shpërndara përmes zonave të qytetit të ri janë propozuar për tu përfshirë në [[Lista e Vendeve të Trashëgimisë Botërore në Indi|Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s]]. Në grup është përfshirë gjithashtu panorama unik e formuar nga lumi Gang, [[ghatet në Varanasi|ghatet breg-lumore]] (shkallë guri që të zbresin nga qyteti në ujin e lumit) dhe jeta e ndërlidhur kulturore, fetare dhe shoqërore. Gjallëria, shumanshmëria, larmishmëria dhe bashkimi janë lehtësisht të dallueshme në praktikat fetare, performancat kulturore, funksionet shoqërore dhe rregullimet ekonomike – së bashku përbëjnë një mozaik kulturor të ‘panoramës së trashëgimisë’, festat dhe performoncat e vjetra të të cilit luajnë një rol të rëndësishëm.<ref>Rana P.B. Singh, 2009 Identity of 'India' & 'Indianness', and Geography in India: Sensitive Appraisal from the past and move to 21st Century; in, Singh, Ravi S. (ed.) Indian Geography: Perspectives, Concerns and Issues; fq. 17-18</ref> [[File:Man with Mural - Along Ghats - Varanasi - Uttar Pradesh - India (12499218704).jpg|thumb|left|358px|Piktura murale në Varanasi]] Qyteti i Varanasit është unik në arkitekturë, artistikisht dhe në shprehjet fetare të kulturës tradicionale indiane dhe është një shembull i gjallë i kësaj kulture edhe sot. Trashëgimia kulturore e qytetit është unike dhe një dëshmi e jashtëzakonshme e traditave të gjalla, që shihen në besimet fetare, ritualet dhe shumësinë e festave, format tradicionale të adhurimit dhe besimit që praktikohen akoma, asketizmi, praktikat shpirtërore, arsimi, muzika, kërcimi, punimet artizanale dhe format e artit që vijojnë të përçohen midis brezave. Qendra e qytetit të vjetër dhe vende të tjera të rëndësishme kulturore dhe fetare, tani të përfshira në qytetin modern, janë seriozisht të kërcënuara nga presioni i modernizimit dhe zhvillimit. Zemra fetare, filozofike dhe kulturore e [[India|Indisë]], Varanasi, Banarasi, siç quhet në mënyrë popullor, ose Kashi siç quhej qendra e lashtë e qytetit kontekstin fetar, është destinacioni më i rëndësishëm i pelegrinazhit i hinduve. Zona e [[Sarnathi]]t, që është brenda zonës më të gjerë të qytetit, është tepër i rëndësishëm për [[Budizmi]]n në të gjithë botën. Kultura si shihet dhe jetohet këtu është një aset i rëndësishëm kulturor për indianët dhe qytetarët e botës, duke kontribuar në diturinë kulturore, filozofike dhe intelektuale të kulturës indiane si dhe kulturës botërore. Varanasi ja detyron ekzistencën e tij lumit Gang, ose Gangā-ji (siç quhet në Indi lumi Gang) i konsideruar si lumi më i shenjtë i hinduve veçanërisht i shenjtë në Varanasi, kur rrjedha e tij drejt gjirit të Bengalit kthehet befasisht nga veriu. Simbolikisht, rrjedhja nga jugu në veri e lumit i përfaqëson kthimin e ciklit nga vdekja (jugu konsiderohet mbretëria e vdekjes, Yama) në jetë (veri konsiderohet mbretëria e jetës, Shivës, d.m.th. Kailashi). Ky ndryshim drejtimi i jashtëzakonshëm i rrjedhës së lumit çoi në zhvillimin e qytetit të lashtë, Kashit, në brigjet perëndimore të lumit, i drejtuar nga lindja e diellit dhe duke i bërë kështu [[Ghatet në Varanasi]] të shenjta për të gjitha degëzimet hindu. Rrugicat e bukura të ngushta mbrapa ghateve breg-lumore në qytetin e vjetër janë të pa kalueshme për makinat. Këtu këta ghate breg-lumore janë një nga panoramat e fundit kulturore dhe të trashëgimisë të mbetura në botën ku njeriu mund të hyj vetëm me këmbë. Lidhja e lashtë e lumit Gang me besimin, panorama tradicionale dhe kulturore e qytetit dhe ndikimi i saj i pamat në zhvillimin ekonomik dhe shoqëror të jetës së qytetit dhe shprehjet materiale dhe jo-materiale janë unike në botë. Lumi Gang është i pasur me argjilë që është një përthithës natyror i substancave ndotëse organike. Për shekuj, Gangu dhe ky qytet i lashtë kanë tërhequr filozofë, shkrimtarë, poetë, dijetarë dhe muzikantë dhe dalëngadalë u bë qendra më e rëndësishme e pelegrinazhit, dialektikës filozofike, çështjeve fetare dhe shprehjet e ndërvarura artistike dhe arkitekturore. Qyteti sot ka 5 universitete, qindra institute aktive kulturore dhe fetare, shkolla tradicionale dhe muzikës, kërcimit dhe formave të artit që janë përhapur në të botë, prodhimet artizanale dhe të punuara me dorë në tekstile, dru dhe metal. Qyteti ka luajtur gjithmonë një rol të veçantë, të paktën që nga shekulli i V p.e.s.. Në promovimin e arsimimit – debatet dhe dialektikat, si fetare ashtu dhe shpirtërore – mjeksinë tradicionale (ayurveda), [[joga]]n, astrologjinë. Për më tepër, modeli i transportit të siteve të shenjta është unik në kuptimin që të gjitha qendrat e rëndësishme të shenjta janë kopjuar këtu përpara shekullit të XII. Varanasi mund të konsiderohet një simbol i gjalë dhe shprehje e gjallë e kulturës dhe traditës indiane në të gjitha besimet fetare, në traditat e tij shumë-etnike artistike, në trashëgiminë arkitekturore, në shprehjet e tij jetësore, në marrdhënien e tij të veçantë me jetën dhe vdekjen, në shkollat e tij tradicionale ku mësohen akoma sanskritishtja dhe tekstet e shenjta si dhe në popullsinë e tij shumë-kulturorëshe dhe shumë-gjuhëshe. Varanasi është qendra administrative e distriktit dhe divizionit me të njëjtin emër dhe komisionaratit, që përfshin 6 distrikte, duke qenë një qytet i gjallë me qedra shitjeje me shumicë dhe pakicë për veprimtari të ndryshme tregtare. Varanasi, i konsideruar si mikrokozmosi i [[Vende Pelegrinazhi Hindu në Indi|pelegrinazhit]], i vizituar nga mijëra pelegrinë hindu, budistë dhe xhainistë si dhe vizitorë të huaj çdo ditë, është jashtë-zakonisht i pasur në ndërtesa arkitekturore, artistike dhe historike (tempuj, pallate, [[matha]], xhami, [[ashrami|ashrame]] etj.). Përkrahë të qenit një pjesë e pashlyeshme e trashëgimisë së qytetit, këto ndërtesa, bashke me jetën vendore fetare dhe kulturore, përbëjnë një burim të jashtëzakonshëm për turizmin (si fetar ashtu dhe kulturor, si indian ashtu dhe të huaj) që është një nga veprimtaritë kryesore ekonomike të qytetit. Kjo trashëgimi arkitekturore dhe kulturore është akoma e ruajtur por ekzistenca e saj është e kërcënuar seriozisht nga presioni i madh nga popullsia në rritje, modernizimin, zhvillimi ekonomik dhe turizmi. [[File:Goswami Tulsidas Awadhi Hindi Poet.jpg|upright|thumb|Shenjti Goswami Tulsidas, poeti dhe propaganduesi i muzikës Bhakthi në Varanasi]] ===Letërsia=== Shkrimtarët e shquar indianë që kanë qëndruar në qytet ishin Kabiri, Ravidasi dhe Tulsidasi, që këtu shkroi një pjesë të madhe të ''Ram Charit Manasit'' të tij. Kulluka Bhatti në Varanasi shkroi shkroi përshkrimin e mirënjohur të ''Manusmṛtit'' në shekullin e XV,<ref>{{cite journal|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_297.gif|title=The Indian Empire|journal=The Imperial Gazetteer of India|language=en|year=1909|volume=2|page=262|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=2 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402161325/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_297.gif|url-status=dead}}</ref> Më vonë shkrimtarë të qytetit përfshinin Acharya Shuklan, Baldev Upadhyayan, Bharatendu Harishchandran, Devaki Nandan Khatrin, Hazari Prasad Dwivedin, Jaishankar Prasadin, Kshetresa Chandra Chattopadhyayan, Sudama Pandey-n (Dhoomil), Vagish Shastrin dhe Vidya Niwas Mishran.<ref>{{cite magazine|magazine=Sruti|url=https://books.google.al/books?id=ViwqAQAAIAAJ|title=Music in India|issue=172-183|publisher=P.N. Sundaresan|orig-year=1999|language=en|location=Madras|date=22 mars 2010|issn=0970-7816}}</ref> Në Varanasi publikohen ose publikoheshin mjaft gazeta dhe revista si ''Varanasi Chandroday'' pasuesja e saj ''Kashivartaprakashika'', që u bë një e përjavshme, e publikuar për herë të parë më 1 qershor 1851.<ref name="Medhasananda653">Medhasananda: [https://books.google.com/books?id=K4MMAQAAMAAJ&pg=PA653 Varanasi at The Crossroads: A Panoramic View of Early Modern Varanasi and the Story of Its Transition]; 2002, fq. 653</ref> Gazeta kryesore është ''Aj'', një gazetë nacionaliste në gjuhën hindi e publikuar për herë të parë në vitin 1920. Gazeta ishte përkrahëse e Kongresit Kombëtar Indian dhe është një nga gazetat kryesore në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]] në Indinë Veriore.<ref name="Kasbekar126">Asha Kasbekar: [https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA126 Pop Culture India!: Media, Arts, And Lifestyle]; 2006, fq. 126</ref> ===Arti=== Varanasi është një qendër e rëndësishme e arteve dhe dizajneve. Ai është një prodhues i mëndafsheve dhe brokadave me punime me fije ari dhe argjendi, endjes së tapeteve, lodrave prej druri, byzylykëve të bërë prej qelqi, punimeve prej fildishi, parfumeve, enëve artistike prej tunxhi dhe bakri dhe të një larmie punimesh artizanale.<ref name="topic">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topiç623248/Varanasi|title=Varanasi|date=1 nëntor 2012|language=en|work=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="bhu">{{cite web|url=http://www.bhu.ac.in/varanasi.htm|title=Benares, the Eternal City|accessdate=2 nëntor 2012|publisher=Banaras Hindu University|language=en|archive-date=20 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620142336/http://www.bhu.ac.in/varanasi.htm|url-status=dead}}</ref> Varreza e kazermës së Sundimit Britanik tani është vendi i Varanasi's Arts and Crafts.<ref name="Tiwari9">Reena Tiwari: [https://books.google.com/books?id=P7W1I4j75E8C&pg=PA9 Space-Body-Ritual: Performativity in the City]; 2010, fq. 9</ref> Artistë të shquar (muzikantë dhe kërcimtarë) dhe histoianë që janë të lidhur me qytetin përfshijnë Anand Krishnan, Bismillah Khanin, muzikantët Omkarnath Thakur, Ravi Shankar, Girija Devi, Gopal Shankar Misra, Gopi Krishna, Kishan Maharaj, Lalmani Misra, N. Rajam, Rai Krishnadasa, Siddheshwari Devi, Samta Prasad, Sitara Devi dhe Pandit Vikash Maharaj.<ref>{{cite web|last=Uttar Pradesh|first=Govt.|url=http://varanasi.nic.in/|title=DEO Portal Varanasi|language=en|publisher=District Varanasi}}</ref> ===Muzika=== [[File:Indian culture music.jpg|thumb|left|Muzikantë duke luajtur në varkë]] Tradita muzikore e Varanasit mund të datohet që nga tekstet puranike. Sipas legjendave të lashta, evoluimi i formave të kërcimit dhe muzikës i atribuohet Shivës, perëndisë padrone të Varanasit. Gjatë periudhës mesjetare, lëvizja Bhakti e sektit Vaishnava, u bë popullore dhe Varanasi u bë një qendër e lulëzuar për muzikantë si Surdas, Kabir, Raidas, Mira dhe Tulsidas. Gjatë sundimit monarkik të Govind Chandras në shekullin e XVI, Stili i Këndimit Dhrupad ishte nën patronazhin mbretëror dhe çoi në forma të tjera të lidhura të muzikës si Dhamar, Hori dhe Chaturang. Aktualisht maestroja dhrupad Pandit Ritwik Sanyal nga Varanasi është duke punuar për ripërtëritjen e këtij stili muzikor.<ref name="Music">{{cite web|url=http://www.varanasicity.com/varanasi-music.html|title=Varanasi Music|language=en|accessdate=27 maj 2013|publisher=Varanasi City.com}}</ref> Në kohët e fundit, Girija Devi, këngëtarja e famshme klasike vendase e thumris-it, u vlerësua gjerësisht për interpretimet e saj.<ref name="Broughton-Ellingham91">S. Broughton & & M. Ellingham: [https://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC&pg=PA91 World Music: Latin and North America, Caribbean, India, Asia and Pacific]; 2000, fq. 91</ref> Varanasi është i lidhur edhe me shumë instrumentalistë të shquar si Ustad Bismillah Khan, Vikash Maharaj<ref name="Music"/> dhe Pandit Ravi Shankar, rënësi i famshëm i sitarit dhe muzikologu që i është dhënë çmimi më i lartë civil i vendit, Bharat Ratna.<ref name="Bruyn-Bain-Allardice470">P. de Bruyn, K. Bain & D. Allardice: [https://books.google.com/books?id=qG-9cwHOcCIC&pg=PA470 Frommer's India]; 2010, fq. 470</ref> Varanasi i është bashkuar listës globale të UNESCO-s "Qytetet e Muzikës" nën Rrjetin e Qyteteve Kreative.<ref>{{cite web|title=Creative cities, Varanasi|url=https://www.unesco.org/en/creative-cities/varanasi|work=Creative Cities Network|publisher=UNESCO|year=2015|language=en}}</ref> [[File:Uday Pratap Autonomus College, UP College.jpg|thumb|358px|Kolegji Uday Pratap, krijuar në 1909]] ==Arsimi== Prania e 7 universiteteve të vlerësuar, 150 shkollave [[Muslimanët|muslimane]], rreth 100 Sanskrit pathashalave (shkolla tradicionale) dhe 50 kolegjeve e bëjnë atë një ‘Qytet të Kulturës dhe Arsimit’. Historikisht, Varanasi ka qenë një qendër e arsimit të Indisë, që tërheq studentë dhe studiues nga i gjithë vendi.<ref name="Sharma191">Virendra N. Sharma: [https://books.google.com/books?id=QRA2mgZnXXMC&pg=PA191 Sawai Jai Singh And His Astronomy]; 1995, fq. 191</ref><ref name="Gupta41">Amita Gupta: [https://books.google.com/books?id=qi2EAXesijkC&pg=PA41 Early Childhood Education, Postcolonial Theory, and Teaching Practices in India]; 2006, fq. 41</ref> Varanasi ka një nivel të përgjithshëm alfabetizmi prej 80% (alfabetizmi mashkullor 85%, ndërsa ai femëror 75%).<ref name="uastats"/> Ai përmban shumë kolegje dhe universitete. Më i shquari është Banaras Hindu University (BHU), që është një nga universitetet më të mëdhenj rezidencial në Azi me mbi 20,000 studentë.<ref>{{cite web|author=Kumar Yadav, Mithilesh|url=http://www.hindustantimes.com/HTEducation/Chunk-HT-UI-HTEducationSectionPage-OtherStories/From-ancient-to-modern/SP-Article1-709224.aspx|title=From ancient to modern|work=Hindustan Times|date=14 qershor 2011|language=en|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115138/https://www.hindustantimes.com/archive-news/|url-status=dead}}</ref> Indian Institute of Technology, BHU është përcaktuar si një institut me rëndësi kombëtare dhe është një nga 16 Institutet indiane të teknologjisë. Kolegje dhe universitete të tjera në Varanasi përfshijnë Imania Arabic College, Institute of Integrated Management and Technology (IIMT), Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith, Nav Sadhana Kala Kendra, Sampurnanand Sanskrit University, Sri Agrasen Kanya P.G. College dhe Udai Pratap Autonomous College. Në rrethinat e qytetit janë vendosur kolegje të ndryshme inxhinierike. [[File:Varanasi, India (47366061171).jpg|thumb|left|339px|Universiteti Sanskrit Sampurnananda]] Shkollat në Varanasi variojnë shumë në cilësi, me shkollat private që i tejkalojnë ato qeveritare. Në disa shkolla qeveritare mungojnë pajisjet bazë, si dërrasat e zeza, tavolinat dhe karriket për të gjithë nxënësit. Shkollat private variojnë në cilësi, me më të shtrenjtat që japin mësim në anglisht dhe që kanë kompjutera në klasa. Nxënësit që ndjekin shkolla private më të shtrenjta, zakonisht janë nga familje të klasave të larta, ndërsa ato me çmim të lirë tërheqin fëmijë nga familje me të ardhura më të ulëta me aspirata më të mëdha arsimore. Shkollat qeveritare zakonisht janë të rezervuara për fëmijët e klasave të ulëta me aspirata të ulëta arsimore.<ref name="Hiroshi Sasaki">Hiroshi Sasaki: [http://ir.lib.hiroshima-u.ac.jp/metadb/up/ZZT00001/JJpnAssocSouthAsianStud_16_17.pdf School Choice and Divided Primary Education: Case Study of Varanasi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515042822/http://ir.lib.hiroshima-u.ac.jp/metadb/up/ZZT00001/JJpnAssocSouthAsianStud_16_17.pdf|date=15 maj 2013}}; ''Journal of the Japanese Association for South Asian Studies'', nr. 16 (tetor 2004): fq. 17–39.</ref> Shkolla e Konventit të Shën Jozefit në Shivpur, Varanasi, u krijua nga Motrat e Zonjës Sonë të Providencës së Francës si një institucion i pakicës katolike me aprovimin e Qeverisë së Uttar Pradeshit. Është një organizatë autonome nën dioqezën e Peshkopit të Varanasit. Ai mundëson arsimimin jo vetëm për fëmijët katolikë, por edhe për të tjerët në pajtim me rregullat e tij.<ref>{{Cite web|url=http://www.sjcsvns.org/index_files/AboutUs.htm|title=About US|accessdate=3 gusht 2015|language=en|publisher=St. Joseph's Convent School organization}}</ref> Një tjetër institucion i rëndësishëm është Shkolla Qendrore Hindu në Kamachha. Kjo u krijua nga Annie Besant në korrik të vitit 1898 me objektivin e dhënies së mësimit shekullar. Është i hapur për studentë nga të gjitha kulturat.<ref>{{cite book|author=Rajendra Prasad|title=Dr. Rajedra Prasad, Correspondence and Select Documents: 1934-1938|volume=17, Presidency Period January 1954 to December 1955|url=https://books.google.al/books?id=uBSEJznCfJkC&pg=PA1|editor=Valmiki Choudhary|publisher=Allied Publishers|year=1984|pages=1-|isbn=9788170230021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.varanasi.org.in/central-hindu-school|title=CHS Varanasi|language=en|accessdate=3 gusht 2015|publisher=varanasi.org.in|archive-date=11 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711191225/http://www.varanasi.org.in/central-hindu-school|url-status=dead}}</ref> ===Universiteti Sanskrit Sampurnananda=== Një nga strukturat më të hershme dhe më piktoreske të Arkitekturës Neo-Gotike në stilin vertikal, ndërtesa e Universitetit Sanskrit Sampurnananda në Varanasi, daton nga vitet 1848-52. Universiteti Sanskrit (më herët kolegj) u themelua në vitin 1795, por më vonë u zhvendos në ndërtesën e tanishme. Ky është institucioni i vetëm në botë bazuar në gjuhën sanskrite dhe traditën e lashtë indiane. Ai ka gjithashtu një koleksion të pasur dorështrimesh të lashta, të mbajtura në Bibliotekën Saraswati Vidya. Tashmë ndërtesa dhe koleksioni në bibliotekë janë duke u përballur me problemin e shkatërrimit dhe humbjes.<ref>Rana P.B. Singh (red.): Heritagescapes and Cultural Landscapes; 2011, kapitulli 10, fq. 209-50.</ref> ===Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith=== Kashi Vidyapith u krijua në vitin 1920 nga Babu Shiv Prasad Gupta për të mundësuar arsimim alternativ ndaj atij britanik. Shpejt u bë një qendër e arsimimit kombëtar në gjuhën hindi. Acharya Narendradev, Babu Sampurnanand, Babu Sriprakash dhe shumë personalitete të tjera të kohës kanë qenë lidhur me këtë institut. ===Banaras Hindu University=== [[File:Dept of Electrical Engineering IIT-BHU.jpg|thumb|345px|Departamenti i Inxhinierisë Elektrike, BHU]] Banaras Hindu University (BHU) është universiteti më i madh rezidencial në Indi, i vedosur në Varanasi. Atë e themeloi udhëheqësi i shquar atdhetar indian, Pandit Madan Mohan Malaviya në vitin 1916. Në themelimin e tij luajti një rol të rëndësishëm edhe Annie Besant. Banaras Hindu University luajti një rol të rëndësishëm në lëvizjen e pavarsisë indiane. Me kalimin e kohës ai ka zhvilluar një nga qendrat më të mëdha të mësimit në India. Ai ka kontribuar shumë në përparimin e Indisë nëpërmjet një numri të madh studiuesish, artistësh dhe shkencëtarësh. Banaras Hindu University ka një kampus të madh që shtrihet në 526.5 ha (1300 akre). Ai ka rrugë që kryqëzohen në kënd të drejtë të mbajtura mirë, gjelbërim të gjerë, një tempull, një pistë uljeje avionësh dhe ndërtesa me arkitekturë mjeshtërore. Në hyrje të tij ndodhet një statujë madhështore e themeluesit të tij, dhe në qendër të tij gjendet [[Tempulli i Ri Vishwanath]], i ndërtuar në vitin 1966. BHU-ja përfshin 3 institute, 14 fakultete, 124 departmente, 4 qendra ndërdisiplinore dhe 3 shkolla përbërëse, duke u shtrirë në një larmi të gjerë lëndësh që përfshijnë të gjitha degët e shkencave humane, shoqërore, natyrore, teknologjike, mjeksore dhe arteve. Banaras Hindu University ka rreth 15000 studentë, rreth 2000 pedagogë dhe afërsisht 5000 punonjës jo-mësimdhënës. ===Central University of Tibetan Studies=== '''Central University for Tibetan Studies''' (CUTS; në gjuhën tibetiane: ཝ་ཎ་མཐོ་སློབ, në transliterimin wyalie: wa Na mtho slob), fillimisht i quajtur '''Central Institute of Higher Tibetan Studies''' (CIHTS), është një institut universitar i themeluar në Sarnath, në vitin 1967, si një organizim autonom nën Ministrinë e Kulturës së Indisë.<ref name="UGC">{{cite web|title=Deemed Universities|url=http://www.ugc.ac.in/inside/deemed%20universities/highertibetanstudies.html|work=Deemed Universities|publisher=UGC|language=en|accessdate=13 mars 2012}}</ref> Universiteti i vetëm i këtij lloji në botë, që mëson në gjuhën tibetiane. U vlerësua nga Dalai Lama në vitin 1971. I vendosur në Sarnath, universiteti zotëron një koleksion të gjerë tekstesh budiste, dorëshkrimesh tibetiane etj. CUTS u themelua nga Jawahar Lal Nehru me këshillim me Tenzin Gyatso, Dalai Lama, me synimin e arsimimit të të rinjve tibetian në mërgim dhe studentët në kufirin himalajan si dhe me synimin e ripërkthimit në sanskritisht, hindi dhe gjuhët e tjera indiane të teksteve të humbura Indo-Budiste sanskritisht që tani ekzistojnë vetëm në gjuhën tibetiane.<ref name="MoC-cuts">{{cite book|title=Indian Culture: Tradition & Continuity|url=https://books.google.al/books?id=9vptAAAAMAAJ&q=&redir_esc=y|publisher=Department of Culture, Ministry of Tourism and Culture, Government of India|language=en|year=2008|orig-year=2002|isbn=9788187614081|page=13}}</ref> Fillimisht funksiononte si një degë e veçantë e Sampurnanand Sanskrit University. Në fillim të viteve 1970 Qeveria e Indisë e rishikoi përparimin e institutit dhe vendosi ti jepte statusin e një institucioni autonom në varësi të departmentit të kulturës në ministrinë e Arsimit të Indisë në 1977 me financimin e plotë nga qeveria indiane. Instituti përparoi në mënyrë të qëndrueshme kështu që qeveria e shpalli një universitet më 5 prill 1988. Instituti drejtohet nga prof. Lobsang Norbu Shastri.<ref name="VC's Message">{{cite web|language=en|url=http://www.cuts.ac.in/GuestSection/vc_desk.html|title=VC's Message|publisher=CUTS|date=2016|accessdate=14 shkurt 2016|archive-date=14 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314043142/http://www.cuts.ac.in/GuestSection/vc_desk.html|url-status=dead}}</ref> Me qëllimin për të shkëlqyer në fushat e Tibetologjisë dhe Budologjisë, universiteti tërheq mjaft studentë nga shumë familje himalajane, që vijnë nga Kinnauri, Lahauli, Spiti, Ladakh-u dhe Monpas-i nga shteti i Arunaçalit. Studentët nga Nepali konsistojnë në studentë nga Sherpas, Lamas dhe shumë më tepër nga rajonet kufitare të Mustang-ut dhe Dolpos. Përveç këtyre, ai frekuentohet edhe nga studentë nga [[Butani]] dhe [[Mongolia]]. Universiteti ofron kurse edhe në mjeksinë tibetiane (Sowa Rigpa), Astrologji dhe artet e bukura. Më 14 janar 2009 instituti u shpall zyrtarisht një universitet dhe inaugurimi u bë nga Dalai Lama. Tani emri i tij është Central University of Tibetan Studies. ==Sporti== Basketbolli, kriketi dhe hokei janë sportet më popullore në Varanasi.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/11/09/stories/2005110912892000.htm|title=Varanasi team scores big win|work=The Hindu|date=9 nëntor 2005|language=en|accessdate=30 tetor 2012|location=Chennai, India|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115153/https://www.thehindu.com/2005/11/09/stories/2005110912892000.htm|url-status=dead}}</ref> Stadiumi kryesor në qytet është Stadiumi Sigra, i njohur edhe si Stadiumi Dr. Sampurnanda, ku luhen ndeshjet e kategorisë së parë të kriketit.<ref>{{cite web|url=http://stats.thecricketer.com/Grounds/1268.html|title=Dr Sampurnanda Stadium, Varanasi|publisher=The Cricketer|language=en|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115105/http://stats.thecricketer.com/Grounds/1268.html|url-status=dead}}</ref> Ndeshjet vendore të kriketit luhen edhe në terrenin e Banaras Hindu University, në kompleksin sportiv Dr. Bheeem Rao.<ref name="Ray3">Satyajit Ray: [https://books.google.com/books?id=RKjNXSvBrz8C&pg=PA3 Adventures of Feluda: Mystery of the El]; 2003, fq. 3</ref> Fakulteti i Edukimit Fizik të Banaras Hindu University ofron kurse diplomimi në menaxhimin e sporteve, fizioterapinë sportive, psikologjinë sportive dhe gazetarinë sportive.<ref>{{cite web|url=http://bhu.ac.in/physicaledu/index.html|title=Department of Physical Education|publisher=Banaras Hindu University|language=en|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=7 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607180710/http://www.bhu.ac.in/physicaledu/index.html|url-status=dead}}</ref> Gjimnastika është gjithashtu popullore në Varanasi dhe shumë vajza indiane praktikohen në mjedis të hapur te [[ghatet]] në mëngjes, që bujt akhada, ku "ushtrimet e mëngjesit, një zhytje në Gang dhe një vizit te tempulli i Hanumanit" përbën një ritual të përditshëm.<ref name="Tiwari47">Reena Tiwari: [https://books.google.com/books?id=P7W1I4j75E8C&pg=PA9 Space-Body-Ritual: Performativity in the City]; 2010, fq. 47</ref> Megjithë ankesat rreth cilësisë së ujit, dy klube noti ofrojnë mësime noti në Gang.<ref>{{cite web|last=Naskar|first=Sudhiti|title=The river where swimming lessons can be a health hazard|publisher=BBC News|language=en|accessdate=4 korrik 2014|date=4 korrik 2014|url=http://www.bbc.com/news/magazine-28112403}}</ref> Shoqata e Sportit të Shahut në Distriktin e Varanasit me qendër në Varanasi, është e lidhur me Shoqatën e Sportit të Shahut të Uttar Pradeshit.<ref>{{cite web|language=en|url=http://vdcsa.webs.com/|title=Varanasi District Chess Sports Association|publisher=Varanasi District Chess Sports Association|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=3 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403141958/http://vdcsa.webs.com/|url-status=dead}}</ref> ==Transporti== [[File:Varanasi Trikes.jpg|thumb|left|Pedalues rikshou në një rrugë të ngarkuar në Varanasi]] Vanarasi është i lidhur mirë me rrugë tokësore, hekurudhore dhe ajrore. Ai është i vendosur përgjatë bregut lindor të lumit Gang, në mes të Luginë së Gangut. Ai është i lidhur mirë me rrugë hekurudhore nga [[Nju Delhi]] (764&nbsp;km), [[Kalkuta]] (677&nbsp;km) dhe [[Mumbai|Bombeji]] (1476&nbsp;km); ai është gjithashtu i lidhur me rrugë dhe fluturime ajrore me pjesë të ndryshme të [[India|Indisë]]. Brenda qytetit transporti mundësohet nga taksitë, rikshout, rikshout pedalues dhe tri rrotëshit, por me disa kufizime në zonën e vjetër të qytetit.<ref name="reach">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/default.htm|title=DEO Varanasi|work=Tourist Information How to Reach page|language=en|publisher=Varanasi District Administration by National Informatics center}}</ref> [[File:The facade of Varansi Airport, Varanasi.jpg|thumb|Aeroporti Lal Bahadur Shastri]] Varanasi shërbehet nga Aeroporti Ndërkombëtar Lal Bahadur Shastri, që është afërsisht 26&nbsp;km nga qendra e qytetit në Babatpur.<ref name="Mitra195">Swati Mitra: [https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA195 Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 195</ref> Aeroporti inauguroi një terminal të ri në vitin 2010 dhe iu dha statusi i aeroportit ndërkombëtar më 4 tetor 2012.<ref name="fe"/><ref>{{cite web|language=en|url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=777269|title=Cabinet Grants International Status to Five Airports|publisher=Outlook India|date=4 tetor 2012|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=9 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509140104/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=777269|url-status=dead}}</ref> Air India, Buddha Air, Jet Airways, Jet Konnect, IndiGo dhe SpiceJet kryejnë fluturime nga Varanasi në [[Delhi]], [[Gaja]], [[Kathmandu]], [[Khaxhuraho]], Sharjah, [[Laknau]], [[Mumbai|Bombeji]], [[Hyderabad]]i, [[Bangalore]], dhe [[Kalkuta]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightstats.com/go/FlightStatus/flightStatusByAirport.do?airportCode=VNS&airportQueryType=0|title=Varanasi Airport|publisher=Flight Stats|language=en|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=3 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603161542/http://www.flightstats.com/go/FlightStatus/flightStatusByAirport.do?airportCode=VNS&airportQueryType=0|url-status=dead}}</ref> Mbi 330,000 pasagjerë e përdorin aeroportin çdo vit.<ref name="fe">{{cite web|language=en|url=http://www.financialexpress.com/news/varanasi-airport-to-get-remotecontrol-opening/653541/1|title=Varanasi airport to get remote-control opening|work=The Financial Express|date=30 korrik 2010|accessdate=30 tetor 2012}}</ref> [[File:Varanasi Railway Station.JPG|thumb|left|Nyja hekurudhore e Varanasit]] Nyja e Varanasit, zakonisht e njohur si Stacioni Hekurudhor i Kazermës së Varanasi, është stacioni më i madh hekurudhor në qytet. Te ai kalojnë më shumë se 360,000 pasagjerë dhe 240 trena çdo ditë.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-11/varanasi/29531482_1_summer-special-trains-railway-station-passenger-trains|title=With mercury soaring, Kashi is still 'hot' destination|work=The Times of India|date=11 maj 2011|language=en|accessdate=30 tetor 2012|archive-date=10 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510113525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-11/varanasi/29531482_1_summer-special-trains-railway-station-passenger-trains|url-status=dead}}</ref> Disa nga trenat më të rëndësishëm ekspres që operojnë në stacionin hekurudhor të nyjes së Varanasit janë: Udhna Varanasi Express që udhëton midis nyjës Udhna (Surat) dhe Varanasit, në një distancë prej 1398&nbsp;km;<ref>{{Cite web|language=en|url=http://indiarailinfo.com/train/udhna-varanasi-weekly-express-19057-udn-to-bsb/20050/215/334|title=19057/Udhna(Surat) – Varanasi Bholenagari Express|accessdate=3 gusht 2015|publisher=Indian Railways}}</ref> Kashi Vishwanath Express, që udhëton midis Varanasit dhe Stacionit Hekurudhor të New Delhi;<ref>{{Cite web|language=en|url=http://runningstatus.in/status/14258-today|title=Kashi V Express (14258) Running Train Status|accessdate=3 gusht 2015|publisher=Indian Railways}}</ref> Kanpur Varanasi InterCity Express, i quajtur edhe Varuna Express, që udhëton në një distancë prej 355&nbsp;km dhe lidhet me [[Laknau]]n (kryeqyteti i Uttar Pradeshit) dhe Kanpurin;<ref>{{Cite web|language=en|url=http://indiarailinfo.com/train/varuna-express-24228-cnb-to-bsb/8062|title=24228/Varuna Express|accessdate=3 gusht 2015|publisher=Indian Railways}}</ref> dhe Sabarmati Express, udhëton midis Varanasit dhe Ahmedabadit. Varanasi gjendet pranë Autostradës Kombëtare 2, që lidh Kalkutën, Kanpurin, [[Agra]]n dhe Delhin. Autostrada Kombëtare 29 lidh Varanasin me Gorakpurin nëpërmjet Ghazipurit në veri-lindje. Autostrada Kombëtare 56 e lidh Varanasin me Laknaun nëpërmjet Jaunpurit dhe Sultanpurit, në veri-perëndim. Autostrada Kombëtare 7, autostrada më e madhe kombëtare në Indi, është rruga më e rëndësishme që e lidh Varanasine Indinë jugore, duke kaluar përmes qyteteve të Hyderabadit, Bangalores, Salemit, [[Madurai]]t, Tirunelvelit dhe Kanyakumarit. Auto rikshout dhe rikshout pedalues janë format e disponueshme më gjerësisht e transportit publik në qytetin e vjetër. Në rajonet e jashtme të qytetit, janë të disponueshëm zakonisht autobuzat dhe taksitë.<ref name="Bruyn-Bain-Allardice467">P. de Bruyn, K. Bain & D. Allardice: [https://books.google.com/books?id=qG-9cwHOcCIC&pg=PA470 Frommer's India]; 2010, fq. 467</ref> ==Feja në Varanasi== {{Shiko gjithashtu|feja në Varanasi}} '''Varanasi''' është më i shenjti nga shtatë qytetet e shenjta (''[[Sapta Puri]]'') të [[Hinduizmi]]t dhe [[Xhainizmi]]t, dhe luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e [[Budizmi]]t. Qyteti është një mozaik i grupeve të ndryshme fetare dhe traditave të tyre. Vetëm brenda qytetit, ndodhen mbi 3300 faltore dhe tempuj hindu, rreth 1388 faltore apo [[Xhamia|xhami]] myslimane, 12 kisha, 4 faltore xhainiste, 11 vende budiste ndër të cilët 9 tempuj budistë, 45 vende sikiste ndër të cilat 3 tempuj sikistë ([[gurdvara]]) dhe mjaft shënuese të tjera të një shumësie hyjnish folklorike. Këtu [[Hinduizmi]], [[Budizmi]], [[Xhainizmi]], [[Sikizmi]], [[Krishtërimi]] dhe [[Islami]] kanë traditat e tyre të veçanta dhe nga ana tjetër ata së bashku krijojnë jetën harmonike dhe kulturën e qytetit të quajtur ‘Banarasian’. Në censusin e vitit 2011 distrikti i Varanasit kishte 84 % hindu dhe 14.88 % myslimanë; ndërsa besimet e tjera bashkë me ateistët përbënin rreth 1.12 %, ku bënin pjesë 7696 të krishterë, 3309 sikistë, 1146 budistë, 1898 xhainistë; 298 persona të besimeve të tjera dhe 7826 ateistë. Ndërsa qyteti i Varanasit përbëhej nga 70 % hindu dhe 28.8 % myslimanë, ndërsa besimet e tjera bashkë me ateistët ishin 1.2 % të përbërë nga 4034 të krishterë, 2610 sikistë, 461 budistë, 1417 xhainistë, 233 persona të besimeve të tjera dhe 3995 ateistë.<ref name="censusi-fetar">{{cito web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW09C-01%20MDDS.XLS|title=C-1 Population By Religious Community, Uttar Pradesh|work=censusindia.gov.in|language=en|accessdate=2 shkurt 2017}}</ref> Në censusin e vitit 2001, hindutë përbënin rreth 81 %, myslimanët rreth 18 %, ndërsa personat e besimeve të tjera ose pa besim përbënin 0.4% të popullsisë së Distriktit të Varanasit.<ref name="censusreligion">{{cite web|language=en|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx|title=Census of India – Socio-cultural aspects|publisher=Censusindia.gov.in|accessdate=3 nëntor 2012}}</ref> Qyteti është i famshëm për itineraret e tij të shumta të pelegrinazhit, festat dhe ritualet. Shumica e festave zhvillohen në bregun e Gangut, që është i mbushur me shtëpi qëndrimi fetare, tempuj, manastire dhe struktura të tjera, që përfaqësojnë si trashëgiminë materiale ashtu dhe atë jo-materiale.<ref>Rana P.B. Singh, Banaras: Making of India’s Heritage City; 2009.</ref> Në gjeografinë e shenjtë të Indisë, Varanasi është njohur si "mikrokozmosi i Indisë".<ref name="Jacobsen136">Knut A. Jacobsen: [https://books.google.com/books?id=Kn6_3oBFAqIC&pg=PA136 Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space]; 2013, fq. 136</ref> Përveç 3,300 vendeve fetare hindu, Varanasi ka 12 kisha, tre [[tempulli xhainist|tempuj xhainistë]], nëntë faltore budiste, tre [[Gurdvara]] (faltore të [[Sikizmi]]t) dhe 1,388 vende të shenjta myslimane.<ref name="Singh32">Rana P.B. Singh, Banaras: Making of India’s Heritage City; 2009, fq. 32</ref> [[File:Kedar Ghat Benares, August 2005.jpg|thumb|Njerëz duke kryer ceremoni hindu në Ghatin Kedar të Varanasit]] ===Hinduizmi=== {{Shiko gjithashtu|Tempujt hindu në Varanasi}} Varanasi, popullor për pelegrinët hindu me emrin Kashi,<ref>[https://web.archive.org/web/20101225054817/http://up-tourism.com/destination/varanasi/intro.htm Uttar Pradesh Tourism – Varanasi, Department of Tourism – Government of UP.], kontrolluar më 20 gusht 2015</ref> është një nga qytetet dhe qendrat më të shenjta të pelegrinazhit për hindut e të gjitha rrymave.<ref name="Vera179">Zak Vera: [https://books.google.com/books?id=8HhVcspIBU4C&pg=PA179 Invisible River: Sir Richard's Last Mission]; 2010, fq. 179</ref> Është më i shenjti i shtatë qyteteve më të shenjtë në hindu ([[Sapta Puri]]) dhe konsiderohet si dhënësi i shpëtimit (''[[moksha]]s'').<ref name="Shackley121">Myra Shackley: [https://books.google.com/books?id=F18-QxgyHIEC&pg=PA121 Managing Sacred Sites: Service Provision and Visitor Experience]; 2001, fq. 121</ref><ref name="Kramrisch3">Stella Kramrisch: [https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C&pg=PA3 The Hindu Temple]; 1946, fq. 3</ref> Hindut besojnë se vdekja në Varanasi sjell moksha (çlirimi shpëtimtar).<ref name="6-9Bansal34-5">Sunita Pant Bansal: Hindu Pilgrimage. Teertha; 2008, fq. 6–9, 34–35</ref> Është një nga qytet më të vjetra të banuara në mënyrë të vazhdueshme në botë. Varanasi është gjithashtu i njohur si qyteti i parapëlqyer i perëndisë hindu [[Shiva]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9074835/Varanasi|title=Varanasi|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc|language=en|accessdate=2 shkurt 2017}}</ref> Në besimin hindu, ai është qyteti më i shenjtë; katër dhamët (banesat e zotave) në katër drejtimet kardinale të vendit janë të gjithë të përfaqësuar në qytet nëpërmjet hyjnive përkatëse në Ghatin Maha, Ghatin Rama, Ghatin Shankudhara dhe Ghatin Mir. Po ashtu, pjesë e trashëgimisë fetare dhe kulturore e qytetit janë edhe vende të tjera të shenjta hindu, si Kedarnathi në Ghatin Kedar, [[Mathura]] në Bakaruia Kund ose Ghatin Nakhi, Prayaga (Allahadbadi) në Ghatin Dashahvamedha, Kamakhya (Assami) në Kamachha, Kurukshetra në Kurkukshetra Kund pranë Ghatit Asi dhe Liqeni Manasarovar te Mansarovari pranë Shyameshvaras.<ref name="Singh32"/> Në Varanasi jetojnë mbi 50,000 brahminë (priftërinj hindu), duke ofruar shërbime fetare për masat.<ref name="Shackley121"/> Hindutë besojnë se larja në Gang heq mëkatet dhe se vdekja në Varanasi siguron çlirimin e shpiritit të një personi nga cikli i rimishërimit. Kështu, shumë hindu vijnë këtu për të vdekur.<ref name="Wilder-Smith Shaw Schwartz273">{{cite book|title=Travel Medicine: Tales Behind the Science|author=Annelies Wilder-Smith|editor1=Annelies Wilder-Smith|editor2=Marc Shaw|editor3=Dr. Eli Schwartz|url=https://books.google.al/books?id=itegkZspCgUC&pg=PA273&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=Routledge|year=2007|page=273|language=en|isbn=9780080453590}}</ref> Në vitin 2001, hindut përbënin afërsisht 84% të popullsisë së distriktit të Varanasit.<ref name="censusreligion"/> Si vendi i [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Kashi Vishvanatha]], ''Jyotirlinga'', qyteti është veçanërisht i shenjtë për ndjekësit e Shaivizmit. Kashi është gjithashtu një [[Shakti Pitha]], ku qëndron tempulli i hyjneshës [[Tempulli Vishalakshi|Vishalakshi]], që besohet se është vendi ku ranë vathët ose krahu i majtë i hyjneshës Sati.<ref name="leaflet2">{{cite press release|title=Varanasi – Explore India Millennium Year|publisher=Ministry of Tourism, Government of India|date=mars 2007|language=en|accessdate=5 mars 2007}}</ref> Hindut e sektit Shakti bëjnë pelegrinazh në qytet për shkak se e konsiderojnë vetë Gangun (simbolizuar nga hyjnesha Ganga) si mishërim të hyjneshës Shakti.<ref>{{cito web|language=en|url=http://www.ghumakkar.com/2012/02/11/ganga-and-ghats-in-varanasi-place-of-purification-of-sins-and-salvation/|title=Ganga and Ghats in Varanasi: Place of Purification of Sins and Salvation|author=Vishal Rathod|work=Ghumakkar.com|accessdate=23 maj 2013|archive-date=22 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922191913/http://www.ghumakkar.com/2012/02/11/ganga-and-ghats-in-varanasi-place-of-purification-of-sins-and-salvation/|url-status=dead}}</ref> Adi Shankara këtu shkroi komentarët e tij mbi [[Hinduizmi]]n<ref>{{cito web|language=en|url=http://www.greenmesg.org/saints_devotees/adi_shankaracharya.php|title=Adi Shankaracharya (788 CE – 820 CE)|publisher=Green Message|accessdate=23 maj 2013|archive-date=6 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006104427/http://greenmesg.org/saints_devotees/adi_shankaracharya.php|url-status=dead}}</ref> dhe përpjekjet e tij çuan në ripërtëritjen e madhe hindu pasi në atë kohë praktikohej gjerësisht [[Budizmi]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DPP7O3nb3g0C&pg=PA202|title=Students' Britannica India, Volumes 1-5|editor=Dale Hoiberg|year=2000|pages=202|language=en|publisher=Popular Prakashan|isbn=9780852297605}}</ref> [[File:Manikarnika ghat at sunrise July 2007.JPG|thumb|left|345px|Tempull i Shivës i fundosur në bregun e Gangut]] Varanasi është i famshëm për bujtjen e tempujve të shumtë. Mjaft tempuj në Varanasi kanë rëndësi të madhe fetare dhe historike në Hinduizëm. Këta tempuj janë ngritur në kohë të ndryshme përgjatë historisë së Varanasi. Duke qenë destinacioni më i vlerësuar i pelegrinazhit hindu, Varanasi thuhet se është një muzeum tempujsh. I quajtur gjithashtu edhe qyteti i tempujve, Varanasi vlerësohet se bujt rreth 23,000 tempuj,<ref name="48Bansal49">Sunita Pant Bansal: Hindu Pilgrimage. Teertha; 2008, fq. 48–9</ref> ku më popullorët janë [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] i Shivës; Tempulli Sankat Mochan Hanuman; dhe [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Tempulli i Durgës]], i njohur për majmunët që qëndrojnë në pemët e mëdha në afërsi.<ref name="Varun">{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9074835/Varanasi|title=Varanasi|work=Encyclopædia Britannica|language=en|accessdate=11 gusht 2009}}</ref><ref name="temple">{{cite web|language=en|url=http://varanasi.nic.in/temple/various_temples.html|title=Important temples of Varanasi|accessdate=2 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre|archive-date=5 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105032502/http://varanasi.nic.in/temple/various_temples.html|url-status=dead}}</ref><ref name="131Cunningham-Sastri140">Cunningham & Sastri; 2002; Ancient Geography of India; fq. 131–140</ref> Për të vizituar këta tempuj në Varanasi vijnë njerëz nga e gjithë [[India]] ashtu si dhe nga vende të tjera, duke i bërë këta tempuj ndër më të vizituarit në [[India|Indi]]. Shumë tempuj të rëndësishëm janë të vendosur nëpër [[Ghatet në Varanasi|ghate]], duke e shtuar vlerën fetare të lumit të shenjtë Gang. Shumica e tempujve nëpër ghate janë të vjetër dhe datojnë nga periudha mesjetare. Sipas legjendave Jyotirlinga e parë e Shivës, kolona e zjarrtë e dritës, këtu e çau tokën përmes dhe ndriçoi në qiell. Kështu Varanasi u quajt Kashi, "Qyteti i Dritës". Tempuj të tjerë të rëndësishëm në Varanasi janë [[Tempulli i Ri Vishwanath]], [[Tempulli Kala Bhairava]], Tempulli Mritunjaya, [[Tempulli i Annapurna Devit]] dhe [[Tempulli Vishalakshi]]. Ndërsa Tempulli i Annapurna Devit, në afërsi të Tempullit Kashi Vishvanatha, i është kushtuar Annapurnas, hyjneshës së ushqimit,<ref name="temple"/> Tempulli Sankatha pranë Ghatit Scindia i është kushtuar Sankathës, hyjneshës së shërimit. Tempulli Sankatha ka një skulpturë të madhe të një luani dhe një grup prej nëntë tempujsh të vegjël kushtuar nëntë planeteve (navagrahat).<ref name="temple"/> Tempuj të tjerë që vlen të përmenden janë: Tempulli Bharat Mata, kushtuar personifikimit kombëtar të Indisë, i përuruar nga [[Mahatma Gandi]] në vitin 1936, [[Tempulli i Ri Vishwanath]], i vendosur në kampusin e Banares Hindu University dhe Tempulli i Tulsi Manas.<ref name="temple"/> ====Manastiret hindu==== {{Shiko gjithashtu|Ashrami|Matha}} Për shekuj Varanasi ka qenë shtëpia e filozofisë, misticizmit, spiritizmit dhe fesë indiane. Për këtë arsye Varanasi mjaft ka manastire ([[ashrami|ashramë]] dhe [[matha]]) të ndryshme, ku besime apo sekte të ndryshme kanë manastiret e tyre. Shumë nga këta manastire kanë mbijetuar prej shekujsh dhe janë qendra spiritualizmi dhe veprimtarish fetare. Në këtë kontekst një rol të rëndësishëm ka luajtur guru Shishya Parampara i Kashit. Këta manastire janë organizata jo-politike dhe pothuajse të gjithë bazohen në bamirësinë e anëtarëve. Njerëzit vijnë dhe qëndrojnë në këta manistire për të rizbuluar vetë-veten dhe për të njohur të vërtetat e përjetshme. Këta manastire mundësojnë një dritare për të eksploruar qytetin e shenjtë nëpërmjet personaliteteve intelektuale, traditave gojore dhe bashkëjetesës së përbashkët. Disa ashramë janë pa pagesë, me shërbime minimale, ndërkohë disa të tjerë janë ashramë profesionalë që ofrojnë mësime dhe shërbime të lidhura me besimin, jogën, terapitë etj. Këta ashramë kanë skema anëtarësimi që janë të disponueshme sipas zgjedhjes së vizitorëve. Ndërsa manastiret falas janë kryesisht për të moshuarit, njerëzit e braktisur, njerëzit që kanë hequr dorë nga të gjitha llojet e jetës materiale në kërkim të spiritualitetit, karmas, dharmas etj.; ashramët me pagesa të veçanta janë për profesionistët, vizitorët ndërkombëtarë, familjet e klasës së mesme dhe të mesme të lartë etj. Të dy llojet e ashramëve ja vlen të vizitohen, për të mësuar tipin e jetës kulturore të Varanasit.<ref>{{cito web|url=http://www.varanasisearch.com/muthsandashrams.htm|title=Muths & Ashrams Varanasi|work=varanasisearch.com|language=en|accessdate=29 janar 2017|archive-date=25 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025062650/http://varanasisearch.com/muthsandashrams.htm|url-status=dead}}</ref> Qyteti ka një listë të gjatë manastiresh (ashramë dhe [[matha]]), që renditen si më poshtë: Ashrami i Paramhanëve; Bharat Sewa Ashram Sangh; Jangambari Matha; Sadhu Bela Ashram; Mumukshu Bhavan; Dandi Swami Matha; Radha Swami Bagh; Ramkrishna Mission Sevashram; Ashrami Mata Anansmai; Ashrami Satua Baba; Karpatri Ji Matha; Sanatan Gaudiya Matha; Kabir Matha; Tailang Swami Matha; Ashrami i Ghatit Gadwa; Kinaram Muth; Ashrami Sarveshwari Samuh; Nirajani Akhanra; Annapurna Prantiya Sevashram; Dharma Sangha; Gopal Muth; Bhinagaraj Dandi Sevashram; Shankaracharya Matha; Lahangpura Kutiya; Jagatganj Kutiya; Newada Kutiya. =====Kabir Matha===== Kabir Matha është një manastir dhe qendër pelegrinazhi në Varanasi e lidhur me shenjtin hindu Kabir, që ishte dhe poet dhe filozof i shquar mistik. [[Matha]] është pak a shumë një manastir hindu por Kabir Matha nuk është thjeshtë një manastir, është më shumë si një qendër pelegrinazhi, një tempull dhe samadhisthal. Çdo vit Kabir Matha vizitohet nga një numër i madh besimtarësh që vijnë për të festuar Kabir Jayantin, ditëlindjen e Shën Kabirit.<ref name="holyvoyages-kabir">{{cito web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/kabir-math-kabirchaura-lehartara-varanasi-india-kabir-birth-place.aspx|title=Kabir Muth in Varanasi|publisher=holyvoyages.com|language=en|accessdate=27 janar 2017|archive-date=30 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330154911/http://holyvoyages.com/varanasi/kabir-math-kabirchaura-lehartara-varanasi-india-kabir-birth-place.aspx|url-status=dead}}</ref> Kabir Matha është një manastir i vendosur në Kabirchaura C 23/5, në rrugën Kabir, në Lahartara të Varanasit, në rrugën Shenjt Kabir. Kabir Matha gjendet rreth 3&nbsp;km larg stacionit hekurudhor të kazermave të Varanasit. '''Kabirchaura''' është një zonë në Varanasi, që njihet si vendi ku u rrit Kabiri, poet dhe shenjt i rëndësishëm mistik hindu. Fjala 'chaura' është një shtrembërim i fjalës 'chauraha', që do të thotë kryqëzim me katër drejtime (''chau'' do të thotë "katër", ndërsa ''raha'' "rrugë"). Kabir Matha e Kabirchauras në Varanasi është qendra e sektit Kabirpanthi dhe vendi qendror i gjithë shenjtëve dhe ndjekësve të Kabirit. Kabir Matha është një manasir i madh i shtrirë mbi një sipërfaqe të stërmadhe, që u zhvillua si Prakatya Dhami e Kabirit. Shumë afër Kabir Mathës mund të dallohet një [[dharamshala]], e vendosur në vendin ku qëndronte shtëpia e shenjtit të madh. Në këtë [[dharamshala]], gjenden samadhët ose varret e prindërve të tij. Gjatë një gërmimi në këtë vend u zbuluan disa statuja misterioze. Statuja e parë është ajo e Vishnut shoqëruar nga Lakshmi Devi. Statuja e dytë është hamendësuar se i përket Gurusë së 9-të sikist, Guru Tegh Bahadur. Kësaj statuje i mungon koka dhe është e prangosur, që të kujton mënyrën se si Guru Tegh Bahadur-i u vra nga perandori fanatik mogul Aurangzeb. Aty ndodhen edhe statuja që ilustrojnë ngjarje të ndryshme dhe mënyrën e jetesës së Kabirit.<ref name="indiantravels-kabir">{{cito web|url=http://www.indiantravels.com/Uttar-Pradesh/Varanasi/Places/Kabir-mutt|title=Kabir mutt|website=indiantravels.com|language=en|accessdate=27 janar 2017|archive-date=3 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203233558/http://www.indiantravels.com/Uttar-Pradesh/Varanasi/Places/Kabir-mutt|url-status=dead}}</ref> Kabir Matha është bazikisht një kompleks në oborrin e të cilit gjenden plotë ndërtesa të vogla. Ajo ka më shumë rëndësi historike dhe shpirtërore sesa arkitekturore. Në të gjendet Lehartara Tal-i, Kasollja dhe Chabutara e Kabirit, Mandiri Samadhi, Tempulli Bijak, Niru Tila, Niru-Nima Samadhi, Acharya Pitha Mulagadi, Acharya Samadhi, Pusi i Kashi Nareshit, muzeu dhe statuja të shumta. Kasollja e Kabirit është vendi ku ai zakonisht predikonte. Menjëherë pasi u bë dishepull i Swami Ramanandës, një grup i madh njerëzish filloi të grumbullohej për të dëgjuar predikimin e tij, prandaj iu desh një tjetër kasolle. Kasollja e tanishme konsiderohet e njëjta që u përdor nga Shën Kabiri për tu predikuar njerëzve. Chabutara e Kabirit u ndërtua që të përballonte turmën e stërmadhe që dëgjonte predikimet. Chabutara në hindi do të thotë vend i ngritur ose një platformë për të ndenjur. Chabutara e Shën Kabirit është plaftforma që ai qëndronte për tiu drejtuar njerëzve. Megjithatë, me kalimin e kohës për këtë u ndërtua një [[mandapa]] e madhe, që u quajt Upadesha Sthal. Në gjuhën hindi 'upadesha' do të thotë predikim, ndërsa 'sthal' vend.<ref name="holyvoyages-kabir"/> Prej kësaj mandape më pas u zhvillua Tempulli Beejak, që është i vendosur në zemër të Kabirchauras. Në muret e Tempullit Bijak janë shkruar disa nga dyvargëshit e Bijak-ut, vepprës filozofike themelore të Kabirit, që konsiderohet si teksti i shenjtë fetar i sektit Kabirpanth. Tempulli është ndërtuar mbi një platformë të lartë 46.37 m² në përmasat 15.54 X 12.5 m. Ajo është pjesa kryesore e Kabirchauras. Kabiri ulej mbi këtë platformë ku tani qëndron froni i kryepredikuesit bashkë me Acharya Peeth (qendra e studimit të predikuesve). Ndërsa hyhet në tempull, në krahun e majtë është dhoma e meditimit të krye-predikuesit dhe anash saj, jashtë dhomës ndodhet froni.<ref name="kabirchaura"/> Në qendër të tempullit ndodhet Smriti Kaksh-i i Kabirit, ku ruhen objektet e tij personale, ndër të cilat janë Heqlat e Kabirit, Ena Kashtha Patra, Tridenti Ghorakhpanthi, një varëse druri me 1000 rruaza, avlëmendi i tij dhe një pikturë që e paraqet atë në pleqëri. Në pjesën e sipërme të Smriti Kaksh-it ndodhet kupola e Tempullit Beejak, e cila është një shembull i bashkimit të [[arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës së tempullit hindu]] dhe xhamisë. Mandiri Samadhi në kompleks u ndërtua nga mbreti i Varanasit Veerdev Singh në vitin 1501, në vendin ku Kabiri zakonisht meditonte dhe adhuronte Zotin. Pasi ndjekësit e Kabirit gjetën lule në vend të trupit të vdekur të shenjtit, ata ia shpërndanë këto lule njëri-tjetrit, ndërsa disa nga to i varrosën në Mandirin e tanishëm Samadhi, të sjellë nga Magahari, ku shenjti besohet se dha frymën e fundit. Guri këndor në Mandirin Samadhi shkruan si vijon: “Ky tempull është ndërtuar nga Maharaxha Veerdev Singh në vitin 1578 të kalendarit Vikram Samvat sipas urdhërave dhe udhëzimeve të Acharya Shri Suratigopal Sahab, kostoja e të cilit ishte 3,887 rupi, 6 anna dhe 3 paisa”.<ref name="kabirchaura"/> Më vonë në vitin 1933 Mandirit Samadhi iu dha një formë madhështore dhe elegante nga acharya i 21-të i mathës, Acharya Ram Vilas Sahab. Ai është ndërtuar me gurë ‘baluva’në një sipaërfaqe katrore prej 148.65 m² në raportin 12.2 X 12.2 metra. Chauki (pjesa e tempullit pak jashtë hyrjes kryesore dhe që shtrihet përgjatë periferisë së tempullit) është bërë me mermer të zi dhe të bardhë dhe ghanta-ghari i tempullit është bërë me gurë të skalitur mjeshtërisht. Çatia e tempullit konsiderohet si një kryevepër arkitekturore. Kupola dhe kullat e tempullit janë gjithashtu dëshmi të punimit të rrallë arkitekturor. Oborri i Mandirit Samadhi tani përdoret për të zhvilluar ceremoni të veçanta.<ref name="kabirchaura">{{cite web|language=en|url=http://www.kabirchaura.com|title=Official website of Kabir Chaura Varanasi|website=kabirchaura.com|accessdate=28 janar 2017}}</ref> Niru Tila është vendi ku jetonte Kabiri dhe prindërit e tij. Ky është vend ku Kabiri u soll nga prindërit dhe do të jetonte deri në fund të jetës. Ajo është më e lartë se platforma e tempullit dhe ruan mbetjet e prindërve të Kabirit, Niru dhe Nima. Faltorja është e zbukuruar me gurë të bukur mermeri. Niru Tila bart gjithashtu edhe një bujtinë për vizitorët, ndërsa pjesa e mbetur e Niru Tilas është shndërruar në një lëndinë me lule dhe pemë. Sadguru Kabir Pustakalaya, biblioteka e Shën Kabirit është pjesa thelbësore e Kabir Mathës. Ajo ka mbi 700 dorëshkrime dhe krijime poetike të Shën Kabirit. Biblioteka ka libra të ndryshëm të publikuar mbi Kabirin, dorëshkrime të lashta të Beejak-ut ashtu si dhe shkrime të vjetra fetare. Kabir Matha zotëron shtëpinë e vetë botuese, të njohur si Kabirvani Prakashan Kendra, që publikon vepra të ndryshme mbi Kabirin dhe mësimet e tij. Disa nga përmbledhjet e botuara prej saj janë Bijak-u, Satya Kabir Ki Sakhi, Kabir Granthavali, Guru Granth Sahib-i dhe Shabdavali. Mahabijak-u është përmbledhja e të gjitha veprave mbi Kabirin, mësimet dhe biografinë e tij. =====Jangambari Matha===== Zona e Jangambari Mathas ndodhet në koordinatat {{coord|25|18.406|N|83|00.373|E|display=inline}} (Jangambari Matha) dhe {{coord|25|18.427|N|83|00.369|E|display=inline}} (Tempulli Kashyapeshvara/ Angirasheshvara). Zona e mathas gjendet në Jangambarit dhe Agastakunda, pranë Godaulias duke u shtrirë në tre prona të veçanta me sipërfaqe të përgjithshme prej 0.02 hektarësh. Kjo [[matha]] (manastir hindu) ndodhet 300 m në jug të kryqëzimit Godaulia përgjatë rrugës Godaulia-Assi. Sipas traditës besohet se Adi (i pari) Shankaracharya krijoi pithan e 5-të në Varanasi rreth vitit 827. Katër pithat e tjera janë [[Shringeri]] në jug, Govardhana në Puri në lindje, Jyotira në Badrinath në veri dhe Sharda në [[Dwaraka]] në perëndim. Jangambari Matha është qendra e Lingayatizmit ose Virashaivizmit, ndjekësit e të cilit janë kryesisht të përqendruar në [[Karnataka]] dhe në pjesë të [[Maharashtra]]s, në Indinë Qendrore dhe Jugore. Më vonë në shekullin e XII shenjti i madh Basava e rigjallëroi dhe bëri popullor këtë sekt. Gjatë periudhës së shekujve të XVI dhe të XVII kësaj matha iu bënë dhurime dhe u mor në mbrojtje nga perandorët mogulë. Aty ruhen edhe fermanët (“urdhëresat”) e perandorëve mogulë që mbështetën mirëmbajtjen dhe begatinë e mathës dhe gjithmonë të kërkuar për të mbështetur perandorinë; disa nga fermanet e njohur janë ai i [[Akbari]]t (1575), Jahangirit (1618), Shahjahanit (1630) dhe Aurangazebit (1675). Matha ka një ndërtesë të stërmadhe me mjaft oborre të mëdhenj dhe të vegjël, apartamente dhe korridore. Brenda mathës ndodhen shumë tempuj dhe samadhi (varre) të shenjtëve të lidhur me mathën si dhe rreth 60 mijë Shiva linga të vendosura brenda. Idhulli i Chandramaulishvaras është hyjnia mbrojtëse e mathës. Froni mbi të cilin kryemësuesi i parë u ul përdoret vetëm një herë gjatë kohës së kurorëzimit të kryemësuesit pasues. Nën kontrollin e Jangambari Mathas ndodhen shumë manastire dhe tempuj. Ndodhen shumë shtëpi qëndrimi për pelegrinët ([[dharamshala]]), kryesisht ata nga India Jugore. Manastiri është një shembull unik i vazhdimsisë dhe mirëmbajtjes së një tradite gjatë dymbëdhjet shekujve të fundit. Në afërsi të Jangambari Mathas dhe e zotëruar nga ajo, është tempulli me linga të dyfishtë i Kashyapeshvaras dhe Angirasheshvaras (Rruga Jangambari). Të dy këta të ditur janë përmendur në literaturën vedike. Kashyapa i Prajapatit, ishte djali i Marichit, që kishte lindur nga goja e Brahmas dhe nga i cili filloi krijimi. Angira lindi nga goja e Brahmas dhe ishte i pari që hartoi vargje lutjesh në nder të Indrës. =====Ashrami Satua Baba në Varanasi===== Satua Baba është një nga shenjtët më të shquar të Varanasit. Ashram Satua Baba është shumë i famshëm si qendër mësimi. Ai është vendi ku të rinjtë mësojnë sanskritisht, gjuha klasike indiane. Ashrami Satua Baba bazohet në një sitem të vjetër mësimi manastiror në Indi. Të rinjtë futen në të për të marrë njohuri të plota të Vedave dhe shkrimeve të lashta sanskrite. Ky [[ashrami|ashram]] është gjithashtu shembulli më i vjetër i gjallë i Guru Shishya Paramparas.<ref>{{cito web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/about-satua-baba-ashram-varanasi-india.aspx|title=Satua Baba Ashram in Varanasi|work=holyvoyages.com|language=en|accessdate=29 janar 2017|archive-date=28 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328032822/http://holyvoyages.com/varanasi/about-satua-baba-ashram-varanasi-india.aspx|url-status=dead}}</ref> Ashrami Satua Baba gjendet 10 hapa afër Ghatit Manikarnika. Besohet se ishte vendi ku Shiva iu shfaq si një i moshuar përpara Satua Babas. Ashrami Satua Baba u themelua në shekullin e XVIII dhe ka një shivalingë të njohur në Varanasi. Thuhet se shenjti vaishnavit Aghacharya Guru Anantshri Vibhushit Bhagwan Vishnu Swamiji qëndroi këtu 2652 vjet më parë. Gjithashtu, Ashrami Satua Baba është vendi ku u indoktrinua një nga filozofët më të shquar të Indisë, Jagatguru Shankaracharya nga guruja i tij Govindacharyaji Maharaj. Besohet se kur mbërriti këtu Shiva e mori provimin në vend të tij i paraqitur si Chandala, një besimtar i kastës së të paprekshmëve në Periudhën e Vonë Vedike. =====Shtëpitë e vejushave në Varanasi===== Në Varanasi ka më shumë se 38,000 të veja në ashramë dhe shtëpi të ndryshme vejushash. Ky është numri më i madh në Indi pas Vrindavanit. Shumë lëvizje shoqëroro-fetare e kanë përqëndruar veprimtarinë e tyre në mbështetjen e shtëpive të vejushave ku predikohet, lutet, trajnohen të vejat për të qenë pa-varura dhe veprimtari të tjera kulturore si festimet, festivalet, bhajanët etj.<ref name="holyvoyages-widow"/> India është një vend mjaft patriarkal, që i ka mbajtur gratë të nënshtruara, ku një nga shfaqje e tillë është dhe përjashtimi nga shoqëria i vejushave. Në Indi mendohet se të qenit e ve është një mallkim që sjell vuajtje për familjen. Falë përpjekjeve të lord William Bentinck që shfuqizoi Sati Prathan (zakoni i djegjes së grave, shpesh vajza të reja me djegien e kufomës së bashkëshortit. Shumë mizori kundër të vejave janë ndaluar me përpjekjet e qeverisë megjithatë akoma gratë konsiderohen një barrë për burrat. Megjithëse Rigveda dhe Manusmriti bashkë me shumë shkrime të tjera fetare mbrojnë statusin e barabartë për burrat dhe gratë, ka shembuj të dhunimit të të drejtave të grave. Disa nga këta shembuj janë mohimi i arsimimit dhe humbja e punësimit pas martesës që i bënë femrat të varen financiarisht te burrat. Kështu, vdekja e bashkëshortit shkakton humbjen tërësore të të ardhurave dhe gratë shpesh konsiderohen barra. Gratë që mbeten të veja vendosen në Shtëpi Vejushash të menaxhuara nga OJQ dhe qeveria. Ndonjëherë këto gra të mbetura ‘jetime’ pas vdekjes së bashkëshortit mbeten rrugëve duke lypur deri sa vdesin. Shtëpitë e të vejave ose ashramët e vejushave janë përpjekje për ti strehuar këto gra pa njeri dhe të përjashtuara. Në ashramët e vejushave këto të veja gjejnë strehim, veshje, ushqim dhe ndonjëherë punësim me përpjekjet e bamirësve.<ref name="holyvoyages-widow">{{cito web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/list-of-widow-ashram-varanasi-up-india.aspx|title=Widow Ashram in Varanasi|work=holyvoyages.com|language=en|accessdate=29 janar 2017|archive-date=2 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102224857/http://holyvoyages.com/varanasi/list-of-widow-ashram-varanasi-up-india.aspx|url-status=dead}}</ref> Në Indi zakonisht besohet se një e ve është e tillë për shkak të disa pandershmërive të të shkuarës. Por kjo nuk ndodh me meshkujt, pasi besohet si është ters nëse dikush shikon fytyrën e një të veje herët në mëngjes ose përcaktimin për një detyrë të re. Të vetë margjinalizohen, u pengohet hyrja në tempuj dhe mbeten në shtëpi. Në shtëpitë e të vejave mund të fitohet mundësia për të ndërvepruar drejtpërdrejt me të vejat dhe percemptimi i tyre i stigmatizimit shoqëror. Njerëzit i vizitojnë ashramët e vejushave për të ndarë një çast të errët të jetëve të tyre të pafata. Kërkimi i studiuesve, veçanërisht të huaj, vijnë për ta kuptuar fenomenin shoqëror dhe rolin e vejushave në vdekjen e burrave, marrdhëniet e familjeve të tyre, bestytnitë në lidhje me të vejat në Shoqërinë Indiane, kushtet e tyre në shtëpitë e vejushave, përpjekjet e qeverisë për ta ndryshuar gjendjen etj. Duke qenë se Varanasi është një qytet i shenjtë në të janë ndërtuar shumë shtëpi vejushash nga bamirësit, OJQ-të dhe qeveria për të strehuar deri në vdekje, vejushat e pashpresa dhe të moshura. Arsyeja e një numri të tillë ashramësh vejushash është se edhe në Varanasi vejushat braktisen për të vdekur pasi besohet se ai që vdes në Varanasi arrin shpëtimin. Në Indisë Veriore shoqëria është më pak e ndjeshme pasi në veri gratë nuk lejohet të veshin ngjyrë tjetër përveç të bardhës, ndërsa në Indinë Jugore ato lejohen të veshin rroba të bardha dhe të kuqe, kryesisht sari. Përgjithësisht të vejat që janë lënë nga familjet mbahen në ashramët e vejushave. Kushtet e të vejave në këta ashramë nuk janë gjithmonë të mira, pasi ndonjëherë këto gra mbeten pa asnjë qindarkë për të përmbushur ndonjë nga dëshirat e tyre më të vogla pasi qeveria e ndërpret ndihmën për ashramët për muaj.<ref name="holyvoyages-widow"/> Disa ashramë të rëndësishëm vejushash në Varanasi janë Ashrami Mata Anandmayi; Shtëpia e Vejushave Birla në Chowk; Asha Bhawan; Ashrami Nepalez i Vejushave i menaxhuar nga qeveria e Nepalit dhe Ashrami i Vejushave Durga Kunda. [[File:Varanasi 50a - spectators prepared for Nag Nathaiya performance (23959209488).jpg|thumb|358px|Banorë duke ndjekur një festë në Varanasi]] ====Festat hindu në Varanasi==== ''Mahashivaratri'' në shkurt është një festë hindu në Varanasi gjatë të cilës zbukurohet çdo tempull i Shivës. Gjatë kësaj feste kryehet procesioni i martesës së Shivës duke filluar nga Tempulli Mahamrityunjaya, Daranagar deri te [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] nëpërmjet Chowkut.<ref name="Varun"/> ''Dhrupad Mela'' është një festival muzikor pesë-ditor kushtuar stilit dhrupad të zhvilluar në Ghatin Tulsi në shkurt–mars.<ref name="festival1">{{cite web|last=Uttar Pradesh Tourism|title=Fair and Festivals of Varanasi|url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/fair_festival.htm|publisher=Uttar Pradesh Tourism|language=en|accessdate=22 tetor 2012|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115117/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/fair_festival.htm|url-status=dead}}</ref> Në të marrin pjesë artistë të shquar dhe është mjaft popullor mes turistëve të huaj. ''Hanuman Jayantin'' (mars–prill), ditëlindja e Hanumanit celebrohet nga Tempulli Sankat Mochan Hanuman. Gjatë kësaj feste organizohet një ritual i veçant puxha dhe aarti si dhe një procesion publik.<ref name="sm">{{cite news|language=en|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-04-08/varanasi/28040380_1_music-concert-birju-maharaj-mishra-brothers|title=Sankat Mochan Sangeet Samaroh from April 13|date=8 prill 2009|work=The Times of India|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=4 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104051021/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-04-08/varanasi/28040380_1_music-concert-birju-maharaj-mishra-brothers|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-04-14/varanasi/28001802_1_music-festival-first-night-pandit-jasraj|title=Jasraj, Birju Maharaj enthral on first night|date=14 prill 2009|work=The Times of India|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=4 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104051028/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-04-14/varanasi/28001802_1_music-festival-first-night-pandit-jasraj|url-status=dead}}</ref> Duke filluar nga viti 1923, tempulli organizohn një festival pesë ditor të myzikës dhe kërcimit klasik të titulluar ''Sankat Mochan Sangeet Samaroh'' në këtë periudhë, ku ftohen për të marrë pjesë artistët më të shquar nga e gjithë India.<ref name="Varun"/><ref>{{cite news|language=en|url=http://www.hindu.com/fr/2006/04/07/stories/2006040701270300.htm|title=Glimpses of eternity|work=The Hindu|location=Chennai, Indi|date=7 prill 2006|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=30 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430131308/http://www.hindu.com/fr/2006/04/07/stories/2006040701270300.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|language=en|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-04/varanasi/28132549_1_music-concert-music-festival-musicians|title=Sankat Mochan music concert begins|date=4 prill 2010|work=The Times of India|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=4 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104051034/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-04/varanasi/28132549_1_music-concert-music-festival-musicians|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-12/varanasi/31330678_1_padma-awardees-music-festival-flute|title=Sankat Mochan Sangeet Samaroh begins|language=en|accessdate=2 nëntor 2012|work=The Times of India|date=12 prill 2012|archive-date=10 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510125240/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-12/varanasi/31330678_1_padma-awardees-music-festival-flute|url-status=dead}}</ref> [[File:Krishna Standing on Kadamba tree at Nag Nathaiya festival..jpg|thumb|left|358px|Festa Nag Nathaiya Lila në Varanasi]] ''Ramalila'' e [[Fortesa e Ramnagarit|Ramnagarit]] është një vënie në skenë dramatike e legjendës së Ramas, siç tregohet te ''Ramacharitamanasa''. Drama e sponsorizuar nga Kashi Nareshi, performohet në Ramnagar çdo mbrëmje për 31 ditë. Në ditën e fundit festa arrin një kreshendo pasi Rama eleminon demonin mbret Ravana. Kashi Nareshi Udit Narayan Singh e nisi këtë traditë rreth vitit 1830.<ref>Swati Mitra: [https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 216</ref><ref name="festival"/> ''Nag Nathaiya Lila'' zhvillohet në ditën e katërt hënore të dyjavështit të muajit hindu të Kartikas (tetor–nëntor), që përkujton fitoren e Krishnas mbi gjarprin Kaliya. Në një inskenim hyjnia Krishna hidhet në Gang për Nag Nathan në Ghatin Tulasi. Shumë njerëz mblidhen për ta parë këtë event. Me këtë rast, në brigjet e Gangut mbillet një degë e madhe e pemës Kadamba (''Neolamarckia cadamba'') në mënyrë që një djal që luan rolin e Krishnës mund të hidhet në lum mbi figurën e Kaliyas. Ai qëndron mbi figurë në një pozë kërcimi duke i rënë fyellit. Njerëzit e shikojnë shfaqjen duke qendruar mbi brigjet e lumit ose në varka.<ref name="69Pintchman70">Tracy Pintchman: [https://books.google.com/books?id=W-9Hq-DOXnEC Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares]; 2005, fq. 69-70</ref> ''Bharat Milap'' celebron takimin e Ramas dhe vëllait të tij më të vogël Bharata pas kthimit të të parit nga mërgimi 14 vjeçar në [[Ajodhja]].<ref name="Varun"/> Festohet gjatë tetor-nëntorit, një ditë pas festës së Vijayadashamit ose Dussehras. Kashi Nareshi e ndjek këtë festë në veshjen e tij mbretërore. Festa tërheq një numër të madh besimtarësh.<ref name="festival">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/culture/fair.html|title=Fairs and festivals|language=en|accessdate=2 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre}}</ref> ''Ganga Mahotsav'' is është një festival muzikor pesë ditor i organizuar nga Departamenti i Turizmit të Uttar Pradeshit, i zhvilluar në nëntor–dhjetor duke kulminuar një ditë përpara Kartika Poornimas (Dev Deepawali). Gjatë Kartika Poornimas, të quajtur edhe Dev Deepawali (festa e Gangut), Gangu adhurohet duke iu ofruar aarti nga mijëra pelegrinë që lëshojnë drita të pluskojnë në lum nga ghatet.<ref name="Varun"/><ref name="festival1"/> Ganga Mahotsav është një festë turistike që celebron trashëgiminë e pasur kulturore të Varanasit. Përveç programeve kulturore dhe garën vendore me varka, zhvillohen e dhe ndeshje luftarake të arteve luftarake vendore. Dita përmbyllëse koincidon me festën tradicionale të Dev Deepavalit (festa e dritave të zotave), kur më shumë se një milion fenerë (Diya) ndriçohen në ghatet e Gangut. ''Nakkatayya'': Duke treguar një histori nga Ramayana në të cilën Surpanakha - motra e Ravanës – vjen për të joshur Ramën dhe pastaj Lakshmanën. Por Lakshmana i pret hundën dhe ajo kthehet duke qarë. Ky veprim vihet në skenë gjatë mesit të tetorit në zonën e Chetgung-ut. Me këtë rast shfaqen procesione dhe imazhe të shumtë. ''Pancha Koshi Parikrama'': Ka një rëndësi të veçantë në Parikraman e lashtë të Indisë, duke filluar dhe përfunduar te Ghati Manikarnika. Çdo Parikrama kalon përmes pesë vendeve: Kardmeshwara, Bhimchandi, Rameshwara, Shivpuri dhe Kapil Dhara. [[File:Smaller mosque of Aurangzeb, with the north minaret covered with scaffolding (Varanasi) by James Prinsep.jpg|thumb|268px|Ndërtimi i ''Xhamisë së Aurangzebit'' pranë Gangut në Varanasi]] ===Islami=== Megjithëse ngulimi i myslimanëve filloi në shekullin e XI, pas pushtimit të Mohamad Ghaznavit (1021–1030) dhe konvertimit të një pjese të hinduve, formimi i një grupi kulturor të qëndrueshëm filloi në shekullin e XVIII.<ref>K.G.V., Schwerin, ‘Saint Worship in Indian Islam: the legend of the Martyr Salar Masud Ghazi’, te "Amtiaz Imtiaz (red.), 'Ritual and Religion among Muslims in India'"; 1981, p.146.</ref> Nipi i Mohamad Ghaznavit, Salar Masud ishte vetëm 19 vjeç kur iu bashkua një prej ekspeditave ushtarake dhe vdekja e tij në luftë përkujtohet në formën e festës Ghazi Miyan Ka Mela. Ghazi Miyan Ka Mela zhvillohet nga shumica e të varfërve të klasave të ulëta të myslimanëve dhe një pjesë e hinduve.<ref name="127Rana-conference159">Rana P.B. Singh, referimi: ''Muslim Shrines and Multi-Religious visitations in Hindus' city of Banaras, India: Co-existential Scenario''; 2013, konferenca 'Compostela International Studies in Pilgrimage History and Culture'; Antón M. Pazos (red.), volumi 4, publikuar në librin: 'Pilgrims and Pilgrimages as Peacemakers in Christianity, Judaism and Islam'; fq. 127-59</ref> Në censusin e vitit 2011 distrikti i Varanasit kishte 14.88 % myslimanë, ndërsa qyteti i Varanasit 28.8 %.<ref name="censusi-fetar"/> Ata kanë ruajtur një rol domethënës në shoqërinë, kulturën dhe ekonominë tradicionale të qytetit. Rëndësia e myslimanëve në Varanasi vihet në dukje veçanërisht nga prania e 1388 faltoret dhe siteve të tyre të shenjta, krahasuar me 3300 faltoret dhe site të shenjta hindu. Në Varanasi banojnë afërsisht 250,000 myslimanë. Rreth 90 për qind e myslimanëve në qytetin e Varanasit i përkasin sektit sunit, të ndarë në dy grupe: të shkollës së vjetër, si Hanafi, Shafai, Malaki dhe Hambali dhe të shkollës së re, si Barelvi dhe Deobandi. 10 për qindëshi i mbetur përbëhet nga shiitë, të ndarë në tre grupe 1. Athnas ose A-Sarit, Davudi Bohras dhe Imam Ismailit, 2. Ahmadia (Qadiani) dhe 3. Ahle-Hadith. Të gjithë këta grupe formojnë një bashkësi hapësinore të përqëndruar kryesisht në pjesën veri-lindore të qytetit. Përgjatë kohës, nën ndikimin e hinduizmit, edhe mes myslimanëve u zhvillua një rend shoqëror hierarkik me katër nivele: 1) Ashraf (i lartë), si Saiyyad, Sheikh, Mogul dhe Pathan; 2) Atahar (i mesëm), si Rajput, Tyagi dhe Jat; 3) Ajlaf (i ulët), ku përfshihen kasta profesionale si Ansari (endëstit), Darzi (rrobaqepësit), Kassai (kasapët), Mirasi dhe Arajal; dhe 4) më e ulta si Halalkhor, Lal Bagi dhe Mehtar.<ref>Rana P.B. Singh & Pravin S. Rana, Banaras Region: Spiritual and Cultural Guide, 2002.</ref> Rreth 90 për qind e myslimanëve i përkasin bashkësisë së endësve, të njohur si Ansari/Julaha të angazhuar në në bërjen e sarëve indianë. [[File:Dargah-e-Fatman in 2013 2014-05-30 22-45.jpg|thumb|left|347px|Dargah-e-Fatman, 2013]] Duke qenë i njohur si vendi më i shquar, i shenjt hindu, Varanasi nuk ka qenë lidhur me [[Islami]]n, pavarësisht se në periudhën e perandorit [[Akbar]] quhej Muhamadabad. Megjithatë, në qytet gjenden disa xhami të ndërtuara nën perandorin e 6-të mogul, Aurangzeb dhe një xhami nga sundimi i hershëm mysliman. Gjithashtu në qytet kanë mbetur disa mauzoleume, megjithëse ata janë më së shumti të lënë pas dore. Vendet e shenjta myslimane në qytet përbëhen nga shtatë kategori që përfshijnë 415 xhami, 299 vende kulti të quajtur mazarë, 197 kryqëzime ku kalon procesioni tazija (të njohur si ''imamçokë''), 88 vende varrimi të quajtur ''talaja'', 11 vende të veçanta për lutje të quajtur idgahë, tre site për varrosjen e tazijave dhe 375 site të tjera fetare.<ref name="Singh54">Rana Singh: [https://books.google.com/books?id=JwMaBwAAQBAJ&pg=PA54 Banaras: Making of India’s Heritage City]; 2009, fq. 54</ref> Vendet e shenjta myslimane në Varanasi mund të ndahen në shtatë tipe: 1) 415 xhami. 2) 299 mazarë (varre dëshmorësh) 3) 197 imamçaukë (vende kalimi për taziat) 4) 88 takija (vende varrimi) 5) 11 idgahë (vende për lutje të veçanta) 6) 3 imambara (vende varrimi për taziat); dhe 375 vende të tjera myslimane. Në Varanasi ndodhen 15 xhami me vlerë domethënëse historike. Veçanërisht për tu përmendur janë Xhamia Abdul Razzaq, Xhamia Alamgir, Xhamia Bibi Razia, Xhamia Chaukhambha, Xhamia Dhai Nim Kangore, Xhamia Fatman, Xhamia Ganje Shahada, [[Xhamia Gyanvapi]] dhe [[Hazreti|Hazret]] Sayyed Salar Masud Dargah. Shumë nga këto xhami u ndërtuar nga elementet e faltoreve hindu që u shkatërruan me porosi të pushtuesve ose sunduesve myslimanë. Dy xhamitë më të mirënjohura janë [[Xhamia Gyanvapi]] dhe [[Xhamia Alamgir në Varanasi|Xhamia Alamgiri]].<ref name="Time Out259">[https://books.google.al/books?id=CUZpPim5nnQC&pg=PA259 Time Out India: Perfect Places to Stay, Eat and Explore]; 2010; fq. 259</ref> Xhami më pak të njohura në Varanasi janë Jamia Masjid, e vendosur në Maulvibagh në Sigra, një destinacion i rëndësishëm i myslimanëve të Varanasit; Badi Masjid në Kashibagh; Masjid Hafiz Zahoor në rrugën Durgakund; Masjid Fatman në Ramakanth Nagar; Masjid Al Quraishi në Mauilbibagh, Jaddumandi; Habibshah Masjid në Shivpur dhe Masjid në Jaitpura.<ref name="varanasionline-mosques"/><ref name="holyvoyages-mosques">{{cito web|language=en|url=http://holyvoyages.com/varanasi/famous-islamic-mosques-varanasi-up-india.aspx|title=Mosques in Varanasi|work=holyvoyages.com|accessdate=31 janar 2017|archive-date=16 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616084811/http://holyvoyages.com/varanasi/famous-islamic-mosques-varanasi-up-india.aspx|url-status=dead}}</ref> [[File:Varanasi 2010 ghats2.JPG|thumb|396px|Xhamia Alamgir pranë Ghatit Pançhaganga]] Numri tërësor i vendeve të shenjta arrin në 1,388 nga të cilët gjysma ndodhen në xhami dhe mazarë bashkë. Ka dy tipe xhamish – njëra historike dhe tjetra e përgjithshme. Mes 15 xhamive historike, më të famshmet janë Dhai Nim Kangoore, Ganje Shahada, Chaukhambha, Bibi Razia, Gyanavapi, Alamgiri Dharahra, Fatman dhe Abdul Razzaq.<ref name="127Rana-conference159"/> Pothuajse të gjitha xhamitë historike janë ndërtuar duke përdorur mbetjet e tempujve hindu të shkatërruar nga pushtuesit ose sunduesit myslimanë. Ahmad Niyaltgin-i e pushtoi qytetin në vitin 1033 dhe shkatërroi tempullin e Vishnut, ndërsa në vitin 1071 me rrënojat e tij ndërtoi Xhaminë Dhai Nim Kangoore, xhamia më e vjetër dhe e shquar e qytetit. Shpërndarja e mazarëve dhe xhamive sipas kohës së ndërtimit të tyre tregon qartësisht se gjatë periudhës midis shekujve të XIV dhe të XVIII u ndërtuan rreth dyzet përqind e këtyre strukturave, ndërsa gjatë periudhës nga shekulli i XVIII deri në shekullin e XX u ndërtuar rreth 30 përqind e këty strukturave. Varanasi është i famshëm edhe për integrimin kulturor nëpërmjet hapësirave të veçanta të shenjta (mazarët, xhamitë) dhe pjesëmarrjen në procesionin e festave të ndryshme. Hindutë marrin pjesë në panaire dhe festa të tilla myslimane duke krijuar harmoni në nivel vendor/mëhalle. Në qytet shpesh ka një ndikim të ndërvarur shoqëror midis hinduve dhe myslimanëve, ku shumë hindu kanë pranuar disa nga zakonet e myslimanëve në jetën e përditshme ashtu si dhe myslimanët nga hindutë.<ref name="127Rana-conference159"/> Shpërndarja kronologjike e mazarëve dhe xhamive është si vijon: Përpara vitit 1009 u ndërtua një mazar dhe një xhami. Në vitet 1009-1203 u ndërtuan 46 mazarë dhe 22 xhami. Në vitet 1203-1397 u ndërtuan 59 mazarë dhe 65 xhami. Në vitet 1397-1591 u ndërtua 23 mazarë dhe 102 xhami. Në vitet 1591-1786 u ndërtuan 30 mazarë dhe 132 xhami. Në vitet 1786-1979 u ndërtuan 134 mazarë dhe 84 xhami. Dhe në periudhën pas vitit 1979 u ndërtuan 6 mazarë dhe 9 xhami.<ref name="127Rana-conference159"/> Në Varanasi ndodhen 20 vende të shenjta myslimane, që përfaqësojnë varre shenjtësh, të shpërndarë në të gjitha këndet e qytetit. Çdo faltore ka evoluar brenda një mjedisi të veçant fizik dhe me kalimin e kohës. Mazarët janë vende bashkuese si për myslimanët ashtu dhe për hindutë, ku një gjenerohet një ndjenjë përfshirjeje, pasi si myslimanët ashtu dhe hindutë vizitojnë të njëjtat varre shenjtësh. Kjo traditë mund të gjurmohet që nga koha e perandorit mogul [[Akbar]] (1556-1605), që ishte i njohur për vizitimin e faltoreve dhe varreve të shenjtëve hindu dhe konsiderohej si futësi i një rryme sinkretizmi midis besimeve të ndryshme, të quajtur Din-e-ilahi. Ndërveprimi midis dy traditave, atyre hindu (veçanërisht tradita bhakti dhe nirguna) dhe myslimane (veçanërisht atyre sufi) ka inkurajuar harmoninë kulturore.<ref>Culture and Power in Banaras, ed. S.B. Freitag (Berkeley: University of California Press, 1989), p. 9.</ref> Struktura hapsinore e varreve përbëhet nga tre pjesë: rrugica rrethore; ana e jashtme; dhe ana e brendshme. Varret janë të rrethuar nga hapësira të lira, të përdorura për festimin e përvjetorëve. Rezidencat e mutawalit (kujdestari dhe shërbestari) të varreve, duke përfshirë ndonjëherë komitetet e menaxhimit janë të bashkangjitur me mazarin, kryesisht në anën perëndimore. Struktura fizike e këtyre mazarëve zakonisht përbëhet nga një varr në një rrethim që mund të ketë ose jo mbulim me çati, bashkangjitur me terrenin e hapur nëse mazari gjendet në rrethinat e qytetit, megjithatë duke mos pasur asnjë metër hapsire shtesë rrethuese në mes të lagjeve të dendura dhe pazareve.<ref>Nita Kumar, The Artisan of Banaras: Popular Culture and Identity, 1880-1986 (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1988), p. 76.</ref> Mazaret e Maqdum Shah-ut dhe Chandan Shahid-it janë shembuj të siteve me hapësira të lira. ====Festat myslimane në Varanasi==== Varanasi ka gjithashtu një larmi festash myslimane. Disa nga këto festa janë shumë të famshme. Çdo vit, festat kryesore myslimane që festohen në qytet, janë ld-ul-fitr' (Ramazani), Bakridi, Shab-e-Barati, Bara Wafati, që përkujton ditëlindjen e profetit Muhamet, dhe Muharremi, që përkujton vdekjen e Imam Hasanit dhe Hysenit në muajin e parë të kalendarit islamik. Festa të tjera përfshijnë Alvidan dhe Chehlumin. Një tjetër festë e ndjekur nga myslimanët është dhe Ghazi-miyan-ka-byaha ("martesa e Ghazi Miyanit").<ref name="India-1965-98">[https://books.google.com/books?id=Dg9uAAAAMAAJ Uttar Pradesh district gazetteers]; 1965, 98</ref><ref name="Sukul262">Kuber Nath Sukul: [http://books.groogle.com/books?id=Y2LUAAAAMAAJ Varanasi Down The Ages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226115034/http://books.groogle.com/BOOKS?ID=Y2LUAAAAMAAJ |date=26 dhjetor 2018 }}; 1974, fq. 262</ref> ''Muharremi'' – Muharremi është muaji i parë i kalendarit mysliman dhe bazikisht është një festë vajtimi për myslimanët e bashkësisë shiite në veçanti. Festohet në përkujtim të tregjedisë së Qerbelasë, në të cilën Imam Hyseni, djali i dytë i vajzës së profetit Muhamet, u vra brutalisht në vitin 61 të hixhrës. Dhjetë ditët e muharremit i kushtohen vajtimit dhe përkujtimit të martirizimit të Imam Hysenit, që vdiq në ditën e dhjetë të muharremit, ndërsa luftonte ushtrinë e Yazidit, kur e gjithë familja e Imam Aliut (babai i tij) praktikisht u zhduk. Kjo festë vërehet në pjesë të ndryshme të Indisë në mënyra të ndryshme, por veçanërisht në Varanasi mund të vërehen disa veçori mahnitëse në përjetimin simbolik të tragjedisë së trishtë, që në Varanasi ndiqet me pasion të madh. Gjatë saj, një imazh i mauzoleut të Imam Hysenit në Qerbela, që përfaqëson varrin e tij të bërë me veshje plotë ngjyra dhe letra, drurë, metale dhe pajisje të tjera mbahen në procesion dhe në fund varrosen. Ky imazh unik quhet taziya. Një numër i madh taziyash dhe alamësh plotë ngjyra (emblema dhe flamuj të Imam Hysenit) merren nga imambara të ndryshme në procesion përgjatë qytetit. Në ditën e nëntë të Muharremit, taziyat vendosen në Imamchaukë; ku numri i tyre arrin deri afërsisht 450. Gjatë ditës së dhjetë këto taziya mbahen në procesion për në vendet e varrimit (karbala) të Fatman-it, Lat Bhairavës dhe Shivalas. Taziyat bëhen prej druri, bambuje, letre, bakri dhe ndonjëherë prej argjendi dhe ari. Tre taziyat e famshme të Varanasit janë Nagine ki Taziya (e bërë me diamante), Tambe ki Taziya (e bërë me bakër dhe tunxh) dhe Range ki Taziya (e bërë me aliazhe metalike).<ref name="44myslimane-Sultana47">Parveen Sultana: Fairs and Festivals of Varanasi; 2003, fq. 44-7</ref> Tradita e Taziadarit në ditën e 10-të të Muharremit thuhet se u fut në vitin 352 hixhrës nga Khalifa Mazuddaula i Baghdadit. Në Indi, kjo traditë u fut nga Timur Langu që shkoi aty në periudhën e Mahmud Tughlaq-ut në shek. e XIV. Nga dita e parë deri në ditën e dymbëdhjetë të Muharremit, një numër i madh njerëzish mblidhen në imambarat ku zhvillohet mexhlisi, si zanani (femëror) ashtu dhe mardani (mashkullor). Në çdo ndalesë publiku reciton marsiyah (vargje vajtimi) në nder të martirëve duke rrahur kraharorin, veshur me të zeza. Gjithashtu krijohen skena të betejës së Qerbelasë. Gjatë ditës së 6-të të Muharremit, në orën 6:00 mbasdite nga Imambara e Kachchi Sarait nis procesioni mbresëlënës i Duldulit (kali i bardhë i Imam Hyseinit) që përfundon në ditën tjetër në orën 6:00 të mëngjesit. Dulduli zbukurohet me një veshje të kuqe, një shpatë të argjendtë, bashkë me shalën e tij, i dekoruar me mjaft kurora. Gjatë ecjes para publiku atij i ofrohet qumësht, ëmbëlsira dhe gjëra të tjera. Në natën e shtatë të Muharremit, nis procesioni i Mehndit nga shtëpia e Lal Khanit në Chauhatta. Në mënyrë bazë është një tufë prej 70 - 80 qirinjësh të ndriçuar në një mbajtës të gjatë cilindrik, në kujtim të Imam Qazimit, imamit të shtatë. Gjatë ditës së tetë të Muharremit, nga Dalmandi niset procesioni i Turbatit bashkë me Duldulin. Nëpër imambara organizohen haziri që janë dreka falas për besimtarët. Në ditën e nëntë, nis procesioni i quajtur Gasht-e-Alam dhe përfundon në mëngjesin e ditës së dhjetë të Muharremit në Fatman. Gjatë ditës së tetë dhe të nëntë të Muharremit, imambarat dekorohen dhe ndriçohen me drita të shndërritshme. Në mesnatën e ditës së nëntë të Muharremit, niset procesioni i Dulhas nga Shivala dhe publiku bashke me shëtitjet e Dulhas me djegjen e qymyrit, në ditën e njëmbëdhjetë të Muharremit organizohet Vapasi Qafila (rikthimi i karvanit). Gjatë ditës së dymbëdhjetë të Muharremit zhvillohet ceremonia Tixha. Gjatë ditës së katërmbëdhjetë (Chaleesvani), organizohet përsëri procesioni i Duldulit bashkë me taziat, që lëvizin në drejtim të Qerbelasë nga imambara. Procesioni i Duldulit zhvillohet prapë gjatë ditës së 15-të (Pachaasa) të Muharremit, nga Bada Imambara (imambara e madhe) në Lat Bhairava. Rituali i fundit është festimi i ditës së 16-të (Saatha) të muharremit dhe me këtë në shtëpitë myslimane përfundon periudha e vajtimit.<ref name="44myslimane-Sultana47"/> ''Chehellum'' – Myslimanët shiitë festojnë Chehellumin si rituali i fundit i muharremit, gjatë ditës së 14-të të Roz-e-Ashooras. Ata i varrosin taziat e tyre me vajtime të zakonshme gjatë ditës së Chehellumit. ''Ramazani'' – nga dita e parë e muajit mysliman të [[Ramazani]]t, mbajtja e Ramazanit kryhet nga myslimanët në Varanasi ashtu si dhe në pjesë të ndryshme të Indisë. Gjatë Ramazanit, myslimanët e Varanasit agjërojnë gjatë gjithë ditës si të gjithë myslimanët. Gjatë Ramazanit organizohen iftarë që e rrisin ndjenjën e vëllazërisë te myslimanët e Varanasit.<ref name="44myslimane-Sultana47"/> ''Id-Ul-Fitr'' – Kjo është festa më e madhe e myslimanëve. Gjatë saj njerëzit veshin rrobat më të mira dhe shkojnë në xhami në numër të madh, veçanërisht për Id Namazin. Gjatë kësaj dite myslimanët e përqafojnë njëri-tjetrin në një shpirt vëllazëror edhe me hindutë. Gratë e zbukurojnë veten e tyre me stolitë dhe veshjet më të mira dhe vendosin brum mersine në duartë dhe këmbët e tyre. Siwaiyyan-i, një ëmbëlsirë e gatuar nga vendasit është pjata më e veçantë e kësaj feste duke iu ofruar dhe dërguar miqve dhe të afërmve.<ref name="44myslimane-Sultana47"/> ''Id-Uz-Zuha'' ose ''Bakridi'' – Id-uz-Zuha festohet me gëzim të madh nga myslimanët gjatë ditës së dhjetë të muajit mysliman të zil-hijjas. Kjo festë zhvillohet kur ceremonitë e haxhit në Mekë janë përmbyllur. Kjo festë përkujton vuajtjen e profetit Ibrahim, që u vu në provë nga Zoti duke e urdhëruar të flijonte djalin e tij të dashur, Ismail. Gjatë kësaj feste në Varanasi organizohet një treg i madh dhish, delesh dhe kafshësh të tjera për kurban. Gjatë mëngjesit të festës, myslimanët kryejnë lutjet dhe pasi kthehen nëpër shtëpira kryjnë flijimin e një cjapi ose dashi. Dy të tretat e kafshës së flijuar shpërndahet për të varfërit, fqinjët dhe të afërmit që nuk mund ta përballojnë, në mënyrë që të festojnë me të tjerët. Gjatë kësaj feste myslimanët ftojnë miqtë dhe të afërmit për drekë.<ref name="44myslimane-Sultana47"/> ''Shab-E-Barat'' – Kjo festë zhvillohet në natën e 14-të të muajit të shaibanit. Profeti Muhamet e ka caktuar këtë ditë për agjërim dhe lutje për shkak se në këtë natë, Zoti besohet se regjistron të gjitha veprimet e mira dhe të këqija të njerëzve dhe cakton fatin e tyre sipas këtyre veprave. Gjatë gjithë natës myslimanët luten, recitojnë Kuranin dhe ofrojnë fatiyah për të afërmit e tyre të vdekur dhe gjatë ditës së 14-të dhe të 15-të agjërojnë. Ëmbëlsat e gatuara gjatë kësaj feste përfshijnë hallvën dhe rotin. ''Barah Wafat'' – Kjo festë besohet se është krijuar në Mosul të Irakut nga kalifi i Umar Bin Mohammad. Ajo përkujton ditëlindjen e profetit Muhamet ashtu si dhe ditën e vdekjes së tij. Rrugët dhe ndërtesat e zonës së myslimanëve gjatë kësaj feste ndriçohen dhe dekorohen në mënyrë të bukur.<ref name="44myslimane-Sultana47"/> ===Krishtërimi=== [[File:Saint Mary's Cathedral in Varanasi-1.jpg|thumb|left|378px|Katedralja e Shën Mërisë, Varanasi]] Në censusin e vitit 2011 distrikti i Varanasit kishte 7696 të krishterë, ndërsa qyteti i Varanasit kishte 4034 të krishterë.<ref name="censusi-fetar"/> Në Periudhën Britanike Varanasi përvetësoi edhe [[Krishtërimi]]n, që ishte i huaj për traditat e rrënjosura thellë hinduiste. Në shekullin e XVIII, nën administrimin e Warren Hastings, qyteti sundohej nga East India Company. Gjatë kësaj kohe, kompania promovoi qëllimisht mësimin e gjuhës sanskrite dhe teologjisë hindu nëpërmjet themelimit të Shkollës Sanskrite në vitin 1791 duke krijuar një klimë të përshtatshme, për të propaganduar dogmat e krishtera në qytet. Me ngulimin e popullsisë britanike në periudhën koloniale, përgjatë shekullit të XVIII dhe të XIX në Varanasi u ndërtuan shumë kisha që nuk kanë rrënjë të thella historike.<ref name="holyvoyages-churches"/> Në vitin 1830, u themelua seminari i parë anglez, i quajtur Seminari Anglo-Indian dhe erdhën misionarë të krishterë për të predikuar. Ata patën ndikim në klasën e ulët të shoqërisë hindu, veçanërisht te të paprekshmit.<ref name="35Singh36">Rana P.B. Singh: Banaras: [https://books.google.com/books?id=JwMaBwAAQBAJ&pg=PA35 Making of India’s Heritage City]; 2009, fq. 35-6</ref> Megjithatë, me përfundimin e sundimit britanik, krishtërimi nuk u përhap më tej në Varanasi, që numëron 22 kisha.<ref name="35Singh36"/> Koha më e mirë për ti vizituar insititucionet e krishtera në Varanasi është gjatë Krishtlindjeve, të Premteve të Mira dhe të dielave.<ref name="varansionline-churches">{{cito web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/churches-in-varanasi|title=Churches in Varanasi|publisher=varanasionline.in|language=en|accessdate=2 shkurt 2017|archive-date=15 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215233139/http://www.varanasionline.in/city-guide/churches-in-varanasi|url-status=dead}}</ref> Të krishterët protestantë të Varanasit janë të organizuar nën autoritetin e Dioqezës së [[Laknau]]t, me qendër në Allahabad, pjesë e Kishës Anglikane dhe Protestante të Indisë Veriore,<ref>{{Cite web|url=http://www.cnisynod.org/tehdisc.aspx#|title=The Dioceses|language=en|publisher=cnisynod.org|url-status=dead|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=19 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619064902/http://www.cnisynod.org/tehdisc.aspx}}</ref> Ndërsa ata katolikë janë të organizuar nga Dioqeza Katolike Romane e Varanasit (latinisht Varanasiensis) që është pjesë e Provincës Kishtare të Agras me seli Katedralen e Shën Mërisë.<ref>{{cite web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/vara0.htm|title=Diocese of Varanasi|language=en|publisher=gcatholic.org}}</ref> Këto kisha kanë një histori të përbashkët koloniale, që mbahen nëpërmjet shtimit të të konvertuarve. Megjithatë, kohët e fundit janë krijuar edhe disa kisha të reja me emra në hindi dhe tërësisht indiane në organizmin fetar, përveç parimeve bazë të krishtërimit.<ref name="holyvoyages-churches">{{cito web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/about-christian-churches-varanasi-up-india.aspx|title=Churches of Varanasi|language=en|publisher=holyvoyages.com|accessdate=2 shkurt 2017|archive-date=28 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328091138/http://holyvoyages.com/varanasi/about-christian-churches-varanasi-up-india.aspx|url-status=dead}}</ref> ;Kisha e Shën Thomait në Godowlia Kisha e Shën Thomait në Godowlia, është një kishë e vjetër protestante e vendosur në zemër të Varanasit. Ajo ndodhet në kryqëzimin Girijaghar, lagjja Godowlia në Varanasi, shumë afër Stacionit Hekurudhor të Kantonit. Ajo është nën autoritetin e Dioqezës së Laknaut të Kishave Anglikane dhe Protestante të Indisë Veriore.<ref name="holyvoyages-churches"/> Kisha ka një lartësi prej 18.3 metrash. Ajo është ringjyrosur së fundmi me ngjyrë të verdhë të hapur dhe të bardhë, tipike të kishave protestante, pasi po e humbiste teksturën e saj.<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/This-church-of-unknown-years-stands-tall-in-Godowlia/articleshow/11223317.cms|title=This church of unknown years stands tall in Godowlia|language=en|accessdate=3 gusht 2015|date=23 dhjetor 2011|work=The Times of India}}</ref> Rreth historisë së kësaj kishe në një zonë të dominuar nga hindut dihet pak, megjithëse struktura prej tullash e tanishme e kishës sugjeron se ajo është ndërtuar para vitit 1700. Në muret e saj nuk ka mbishkrime që të shënojnë kohën e ndërtimit, megjithatë besohet se Shën Thomai i njohur si Didimus, një nga 12 apostujt e Jezu Krishtit, e vizitoi qytetin midis viteve 52 - 72 të e.s.. Shën Thomai ishte apostulli i vetëm i Jezusit që shkoi jashtë Perandorisë Romake për të predikuar ungjijtë dhe për të përhapur krishtërimin. Ai besohet se e kapërceu Detin Arabik dhe lundroi për në Indi në vitin 52 të e.s. në Kerala ku përhapi besimin e krishterë mes hebrejve të atyshëm. Në itinerarin e tij, përveç shumë qyteteve të tjera të vjetra kryesisht në Indinë Jugore, ishte dhe Varanasi dhe besohet se ai predikoi në këtë vend kur zona e tanishme e ngjeshur e qytetit nuk kishte gjë tjetër veç pak tempujve dhe Lumit Gang. Ky vend i veçantë u bë vend adhurimi duke çuar në formimin e Kishës së Shën Thomait. Megjithëse nuk ka të dhëna për ta përkrahur këtë tezë, dihet se gjatë periudhës së Perandorisë Romake marrdhëniet me Indinë lulëzuan nëpërmjet shkëmbimeve të mallrave, besimeve, filozofisë dhe kulturave.<ref name="holyvoyages-churches"/> ; '''Dioqeza Katolike Romane e Varanasit''' Varanasi ka 18,390 katolikë të organizuar në '''Dioqezën Katolike Romane të Varanasit''' ({{lang-la|Dioecesis Varanasiensis}}; {{lang-hi| वाराणसी के सूबा}}), që është dioqezë sufragane e provincës kishtare të Arkidioqezës Katolike Romane të Agras në shtetin indian të Uttar Pradeshit në Indinë Veriore. Selia e saj ipeshkvnore është Katedralja e Shën Mërisë në Varanasi.<ref name="holyvoyages-churches"/> Në veprimtarinë e saj ajo përdor gjuhën hindi dhe ka 44 famulli, 160 priftërinj (108 dioqezanë, 52 fetarë), 599 laikë (145 vëllezër, 454 motra) dhe 20 seminaristë. Më 11 korrik 1946 u themelua si '''Prefektura Apostolike e Gorakhpurit''', e ndarë nga Dioqeza e Allahabadit, drejtpërdrejt e varur nga Selia e Shenjtë. Prefekti i saj apostolik ishte At Joseph Emil Malenfant, murg kapuc/in (6 qershor 1947 –17 shtator 1958). Më 17 shtator 1958 u riemërtua si Prefektura Apostolike '''Benares-Gorakhpur''' me prefekt apostolik po Joseph Emil Malenfant-in (17 shtator 1958 – 1970). Më 5 qershor 1970 do të promovohej si '''Dioqeza e Banarasit''' (Benares), duke e humbur varësinë e drejtpërdrejtë nga Selia e Shenjtë për tu varur nga Arkidioqeza Metropolitane Katolike Romane e Agras. Peshkopi i Banarasit ishte Patrick Paul D’Souza (5 qershor 1970 –14 maj 1971). Më 14 maj 1971 u riemërtua si Dioqeza e Varanasit, pasi vetë qyteti e kishte ndryshuar emrin me peshkop po Patrick Paul D’Souza (14 maj 1971 –24 shkurt 2007), zv/president i Konferencës së Peshkopëve Katolikë të Indisë (1996 – 1998), Raphy Manjaly (24 shkurt 2007 – 17 tetor 2013), më vonë peshkop i Dioqezës Katolike Romane të Allahabadit (17 tetor 2013 – ..., në të njëjtën provincë indiane). Eugene Joseph (30 maj 2015 – ...).<ref name="holyvoyages-churches"/> ;Kisha e Shën Mërisë në kazerma Kisha e Shën Mërisë është e vendosur pranë JHV Mall në kazerma. Zona është një destinacion i krishter prej 200 vjeçar. Kisha u krijua nga reverendi George Weatly në vitin 1810. Kjo kisha ka një histori të rëndësishme, për shkak të së cilës quhet edhe ‘Kisha e Anglisë’ ose ‘Kisha Englishia’. Këtë kishë, në vitin 1960 e vizitoi mbretëresha [[Elizabeta II]]. Aktualisht kisha nuk përdoret më për lutje.<ref name="varansionline-churches"/> Kisha ka një kullë të ulët, një majëz dhe një portik të projektuar. Në vend të dritareve, kisha ka dyer me frëngji ajrimi anash dhe kapanxha të mbuluara ventilimi poshtë kornizës. Dritarëzja drejtkëndore qëndron sipër portës së kishës, duke e mbrojtur atë nga ndriçimi i diellit nga një tendë e thjeshtë druri – një pajisje e thjeshtë me një ndikim të rëndësishëm arkitekturor. Në ajrinë e qetë të kishës qëndrojnë shumë përmendore dhe oborri i kishës. Kisha vizitohet rregullisht nga anglo-indianët dhe indianët e konvertuar në krishtërim si dhe vizitorët e tjerë.<ref name="holyvoyages-churches"/> Indian National Trust for Art, Culture and Heritage (INTACH) ka ndërrmarrë masa për ta rikonstruktuar dhe ruajtur atë. ;Kisha e Shën Mërisë së Varanasit Kisha e Shën Marisë në dallon mjaft nga kishat e tjera në Varanasi. Parregullsitë arkitekturore mund të dallohen lehtësisht. Kisha ka një strukturë të lartë me hyrje të projektuar dhe kulla të ulëta. Struktura si tendë e shenjtërores i mahnitë vizitorët. Kisha ndodhet pranë IG Police Office, Stacioni Hekurudhor i Kantonit në Varanasi. Kisha mund të arrihet me makinë, taksi ose rikshou nga pjesë të ndryshme të qytetit. ;Kisha e Shën Françeskut të Asizit në Nagwa Kisha e Shën Françeskut të Asizit e vendosur në zonën Nagwa, në Stacionin Policor të Nagwas në Varanasi, B 30/76 Nagwa. Kisha ndjek ritin roman. Kisha të tjera të mirënjohura në Varanasi janë: Kisha e Shën Francis Xavier në Azamgarh, Atlas Pokhra; Kisha e Fatimës së Zonjës Sonë në Mawaiya, Sarnath; Kisha e Shën Thoma Apostullit në Benipur, Jan Seva Ashram, Christnagar P.O.; Kisha e Krishtit Mbret në Mughalsarai, Chandauli District, Varanasi; Kisha e Shën Patrikut në Jaunpur, Siddiqpur; Kisha e Shën Jozefit Punëtor në Lohata, Dhannipur; Kisha e Gjon Pagëzorit në Chandauli, Katsila, Jagdisarai Post dhe Kisha e Jesusit Foshnje.<ref name="varansionline-churches"/> [[File:Jain Ghat, Varanasi, UP, India.jpg|thumb|357px|Ghati Xhainist]] ===Xhainizmi=== Në censusin e vitit 2011 distrikti i Varanasit kishte 1898 xhainistë, ndërsa qyteti i Varanasit 1417.<ref name="censusi-fetar"/> [[Xhainizmi]] është një fe shumë e vjetër, bashkëkohese me [[Budizmi]]n dhe [[Hinduizmi]]n. Ajo është feja e 6-të më e ndjekur në Indi. Kultura indiane është ndikuar thellësisht nga Xhainizmi në ide, gjuhë, letërsi dhe arkitekturë. Xhina ose xhain do të thotë fitimtar. Mahavira, tirthankara i 24-rt, i konsideruar si themeluesi i [[Xhainizmi]]t, ka histori të ngjashme me atë të Budës. Ai ishte një princ i kastës Kshatriya i lindur në shekullin e VI në Kundagram (Muzaffarpur, Bihar) që në moshën 30 vjeçare vendosi të kërkonte të vërtetën duke braktisur familjen. Pas 13 vjetësh ai arriti ndriçimin dhe që nga ajo kohë u quajt Xhain bashkë me ndjekësit e tij. Përpara Mahaviras kishin qenë 23 tirthankara (profetë të hyjnizuar) të Xhainizmit, por Mahavira vlerësohet se e ripërtëriti besimin duke zhdukur ligësinë që i ishte ngjitur besimit me kalimin e kohës. Megjithatë xhainizmi nuk u përhap aq gjerësisht sa [[Budizmi]].<ref name="holyvoyages-jain"/> Më vonë, me shfaqjen e diferencave midis ndjekësve të Xhainizmit, ai u nda në dy degë: Digambara dhe Svetambara. Digambara beson në mos dhunën e skajshme deri në jetesën e zhveshur për të shmangur vrasjen edhe të qenieve më të vogla. Prandaj ky sekt përkrah nudizmin e rreptë, në fakt në sanskritisht 'digambara' do të thotë 'lakuriq'. Digambara e kundërshton hyrjen e grave në bashkësinë fetare, pasi i konsideron ato si pengesa të shpëtimit. Një nga ndjekësit e mëdhenj të këtij sekti ishte Chandargupta Maurya. Ndërsa Svetambara beson se mos-dhuna e skajshme nuk është e mundur praktikisht. Sekti Svetambara pranon veshjen me të bardha dhe ndjek mësimet e Xhainit ashtu si dhe të gjitha shkrimet e Xhainizmit. Svetambarasit janë më liberal për gratë duke i pranuar ato në grup.<ref name="holyvoyages-jain"/> Disa monumente të shquara xhainiste janë Mali Abu në Raxhastan, [[Shravanabelagola]] në Karnataka, [[Shpellat Udayagiri dhe Khandagiri]] në Odisha, ndërsa Gomateshvara është statuja më e lartë xhainiste në Indi. Pas sundimit të të huajve si Kanishka u krijua një larmi e madhe në stilin e skulpturës, për tu krijuar dy forma të rëndësishme të saj: Stili Mathura dhe Stili Grek.<ref name="holyvoyages-jain"/> Besimi xhainist ka një lidhje para-historike me Varanasin, që përmendet në shumë shkrime të lashta xhainiste. Ato i referohen Varanasit (Kashi) si një Tirtha Xhaine (vend i shenjtë), pasi aty kanë lindur 4 nga 24 tirthankara (profetë të hyjnizuar) të rëndësishëm, Suparshvanatha (i 7-ti), Chandraprabha (i 8-ti), Shreyansnatha (i 11-ti) dhe Parshvanatha (i 23-ti).<ref name="varanasitour-shreyanshnath">{{cite web|url=http://varanasi-tourism.net/sarnath-tourism/shreyanshnath-temple-varanasi.html|title=Shreyanshanth Temple|publisher=varanasi-tourism.net|language=en|accessdate=4 shkurt 2017|archive-date=29 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229153933/http://varanasi-tourism.net/sarnath-tourism/shreyanshnath-temple-varanasi.html|url-status=dead}}</ref> Parshvanatha, tirthankara i 23-të, lindi në shekullin e VIII p.e.s. pranë Bhelupurit në Varanasi, tani i identifikueshëm me Tempullin Xhainist Parshvanatha; ai parashtroi parimin e triadës së Mahavratave (zotime të mëdha) –ahimsa ("mos-dhuna"), asteya ("mos-vjedhja") dhe aparigraha ("mos-zotërimi"), që Mahavira u shtoi edhe një tjetër. Parshvanatha ishte një princ i Varanasit që e braktisi fronin dhe zhvilloi një jetë eremite. Ai vdiq në Sammet Shikar në Parshvanatha të Xharkandit. Sipas të dhënave historike vetëm këta dy tirthankarë, Parshvanatha dhe Mahavira, provohet qartësisht se kanë ekzistuar. Gjatë gërmimeve arkeologjike në këtë sit, u zbuluan shumë statuja e imazhe xhainiste që datojnë nga shekujt e IX-XI p.e.s., ndërsa pak prej tyre i përkisnin shekullit të V. Pas Parshvanathas, këtu në shekullin e VI p.e.s. erdhi Mahavira. Thuhet se është vendi i lindjes së Suparshvanatha, megjithëse vendi i saktë i lindjes së tij nuk dihet. Besohet se Tempulli i tanishëm Xhainist në [[Sarnathi|Sarnath]], pranë Stupës Dhamekh, përkujton vendlindjen e Shryyamshanathas, tirthankara i 11-të, që lindi në fshatin e Simhapurit. Në Simhapur, ndodhen dy tempuj xhainistë, një i sektit Svetamabara, ndërsa tjetri i sektit Digambara.<ref name="33Singh35">Rana P.B. Singh: Banaras: [https://books.google.com/books?id=JwMaBwAAQBAJ&pg=PA33 Making of India’s Heritage City]; 2009, fq. 33-35</ref> Varanasi ka tempuj të shumtë xhainistë, ku dy më të rëndësishmit janë Tempulli Shri Parshvanath Digambara dhe Svetambara në Bhelupur dhe Tempulli Xhainist Digambara në Sarnath.<ref name="holyvoyages-jain">{{cite web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/about-famous-jain-temples-varanasi-up-india.aspx|title=Jain Temples in Varanasi|language=en|publisher=holyvoyages.com|accessdate=3 shkurt 2017|archive-date=28 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328161135/http://holyvoyages.com/varanasi/about-famous-jain-temples-varanasi-up-india.aspx|url-status=dead}}</ref> *'''Tempulli Xhainist Parshvanath Digambara dhe Svetambara''' [[File:Jain_Mandir.JPG|thumb|left|358px|Tempulli xhainist Parshvanath]] '''Tempulli Xhainist Parshvanath Digambara dhe Svetambara''' është një tempull i dyfishtë në Bhelpur, kushtuar Parshvanathës, tirthankaras së 23-të xhainist, të lindur aty. Tempujt e vegjël i përkasin njëri sektit Digmabara ndërsa tjetri atij Svetambara, që me gjithë diferencat ideologjike kanë krijuar një histori bashkëjetese. Diferenca e vetme është se Tempulli Digambara ka një idhull të zi 75&nbsp;cm të lartë, ndërsa Tempulli Svetambara një idhull të bardhë 60&nbsp;cm të lartë. Tirtha Kshetra Xhainiste Shri Parshvanath në Bhelupur gjendet afërsisht 5&nbsp;km nga qendra e qytetit, rreth 3&nbsp;km nga Banaras Hindu University dhe 4&nbsp;km nga Kazermat e Varanasit. Tirtha në të cilën ndodhen këta tempuj përmendet në tekste të shekullit të XIV.<ref name="33Singh35"/><ref name="holyvoyages-parshvanath">{{cite web|language=en|url=http://holyvoyages.com/varanasi/about-shri-parshvanath-digambara-shwetambara-jain-temples-varanasi-india.aspx|title=Shri Parshvanath Digambara & Shwetambara Jain Temples of Varansi|publisher=holyvoyages.com|accessdate=3 shkurt 2017|archive-date=25 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025031646/http://holyvoyages.com/varanasi/about-shri-parshvanath-digambara-shwetambara-jain-temples-varanasi-india.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="Jain">{{Cite web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/jain-temples-in-varanasi|title=Jain temples in Varanasi|language=en|publisher=Varanasi City Online|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=14 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214223822/http://www.varanasionline.in/city-guide/jain-temples-in-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jainpushp.org/temples-india/up.htm|language=en|title=Jain Temples - Uttar Pradesh|work=Bhelupura - the birthplace of 23rd Tirthankar|publisher=ainpushp.org}}</ref> Kompleksi i tempullit është jashtëzakonisht i qetë. Tempulli është ngjyrosur në të verdhë të zbehtë dhe paraqet një mjeshtri të madhe skulpturore. Ai ka skulpturën e idhullit të Parshvanathës dhe shumë paraqitje të tij në formën e gjarprit, që është simboli i tij. Muret e kompleksit tempullor me shumë histori legjendare qëndrojnë të larta në ndërtesat Varanasit.<ref name="holyvoyages-parshvanath"/> *'''Tempulli Xhainist Digambara në Sarnath''' Tempulli Xhainist Digambara është një tempull kushtuar tirthankarës së 11-të xhainiste, Shreyansnatha në jug-perëndim të Stupës Dhamekh në Sarnath. Tempulli është rreth 11&nbsp;km nga qyteti i Varanasit, pranë Archeological Survey of India Museum dhe Tempullit të Durgës. [[Tempulli xhainist]] në Sarnath u ndërtua në vitin 1824 dhe thuhet se gjendet në vendin ku ka lindur Shreyanshnatha, tirthankara i 11-të. Ai është një shembull i shkëlqyer i arkitekturës moderne me elemente të traditës së lashtë. Tempulli ka një strukturë të bukur të skalitur, që paraqet artin, arkitekturën dhe skulpturat e bukura xhainiste, që shfaqin skulptura të lidhura me jetën e Mahaviras dhe shumë legjenda të Literaturës Xhainiste.<ref name="holyvoyages-digambara">{{cite web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/about-digambara-jain-temple-sarnath-varanasi-india.aspx|title=Digambara Jain Temple, Sarnath Varanasi|language=en|publisher=holyvoyages.com|accessdate=3 shkurt 2017|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115131003/https://holyvoyages.com/varanasi/about-digambara-jain-temple-sarnath-varanasi-india.aspx|url-status=dead}}</ref> Tempulli i Shreyanshnathës mban një vend shumë domethënës në arkitekturën fetare xhainiste. Tempulli i tij në Varanasi u ndërtua nga ndjekësit xhainistë të asaj kohe. Struktura e tempullit është tërësisht e ndryshme nga arkitektura e zakonshme e tempujve xhainistë në Indi. Struktura me majë të hollë e varrit të artë i jep atij një pamje të bukur nga jashtë dhe spiritualitet nga brenda.<ref name="varanasitour-shreyanshnath"/> [[File:Digamber Jain Temple, Sarnath.jpg|thumb|369px|[[Tempulli xhainist|tempull xhainist]] Digambar, Singhpuri, Sarnath, Varanasi]] Në vend gjendet akoma një ashtakod stoop (kolonë tetëkëndore) e stërmadhe prej 31.4 m e lartë, e cila besohet se është rreth 2200 vjeçare. Idhulli i këtij tempulli është një statujë në blu e Shreyanshnatha Bhagvanit, 75&nbsp;cm e lartë në pozicionin e zambakut (Padmasana). Territori i tempullit ka mjaft pemë që i japin ndjesinë e ngrohtësisë, qetësisë dhe prehjes. Tempulli i Shreyanshnathas gjendet në afërsi të Parkut Arkeologjik të Sarnathit, pranë Stupës Dhamekh dhe është i rrethuar nga vende të gërmuara arkeologjike. Pranë tij gjendet Parku i famshëm i Drerit në Sarnath.<ref name="varanasitour-shreyanshnath"/> Tempulli i përket sektit Digambara, që nuk i lejon gratë të hyjnë dhe nuk beson në jetën familjare të Mahavira Xhainit. Ata besojnë se veshjet janë zotërime materiale që e rrisin varësinë dhe dëshirën. Sipas besimeve xhainiste, Shreyanshnatha u bë një Siddha – një shpirt i çliruar që shkatërroi të gjitha karmat e tij. Ai lindi si biri i mbretit Vishnu dhe mbretëreshës Vishnu Devi në Simhapuri, pranë [[Sarnathi]]t në Dinastinë Ikshvaku. Babai i tij quhej Vishnu Raj ndërsa nëna quhej Vishnu Devi. Shreyanshnatha ishte një person me mendje shenjtori që nga fillimi, por për shkak të urdhrave të prindërve të tij, ai zhvilloi një jetë familjare dhe drejtoi mbretërinë e babait për disa kohë. Ai u bë vetë baba i një djali dhe pas pak vitesh, ia dorëzoi atij mbretërinë dhe u bë një muni ose asketik fetar. Ai u bë menjerë i ditur dhe arriti ndriçimin shpirtëror. Ai e braktisi trupin e tij dhe arriti nirvanën në Malin Samed.<ref name="varanasitour-shreyanshnath"/> ;Tempulli Xhainist në Bhadaini Tempulli Xhainist u ndërtua në vendin e lindjes së Suparshvanathas, tirthankarës së 7-të, i vendosur në bregun e Gangut në Ghatin Bochchraj (pranë Ghatit Xhainist) në Varanasi. Tempulli u ndërtuar në vitin 1885 në pjesën e sipërme të Ghatit Xhain. Në këtë vend Parshvnatha jo vetëm lindi por arriti edhe ndriçimin. Ai është gjithashtu vendi i katër Kalyanakëve të Suparshvanthas. Në afërsi të tempullit gjenden dy [[dharamshala]].<ref name="easternup-bhadaini">{{cito web|url=http://www.easternuptourism.com/varanasi-jain-digamber-temple-bhadaini.php|title=Jain Digamber Temple, Bhadaini|language=en|accessdate=5 shkurt 2017|archive-date=21 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121111751/http://easternuptourism.com/varanasi-jain-digamber-temple-bhadaini.php|url-status=dead}}</ref> *'''Ahichchhatra Parshvanatha Atishaya Kshetra''' Ahichchhatra Parshvanath Atishaya Kshetra Digambara është një qendër e vetëdijes fetare xhainiste, pranë Qendrës Shëndetësore Parësore në Ramnagar, Varanasi. Ky vend i shenjtë Kshetra është i vendosur në fshatin Ramnagar i rrethuar nga një mjedis i bukur dhe i qetë. Rreth 2800 vjet më parë Parshvanatha Bhagvan këtu arriti ‘keval gyan’ nëpërmjet ‘tapashcharan-it’ të thellë. Është vendi i shenjtë i vetëm ku ‘Samvar Deva’, kundërshtari i Parshvanathës u përpoq të krijonte pengesa për meditimin e tij dhe kur ‘Dharnendra’ pa se ‘Samvar Deva’ po shpërqëndronte Parshvanatha Bhagvanin, për të treguar përkushtimin e tij ndaj tij, gjarpëri Dharnendra e ngriti atë mbi 'kapuçin' e tij dhe Padmavati e shtriu kapuçin e saj sipër Parshvanathës dhe kështu pengesa e Samvar Devës dështoi. Pikërisht në atë moment Parshvanatha u ndriçua nga ‘Keval Gyan-i’ dhe ‘Gyan Kalyanka’ u festua me përkushtim nga zota dhe njerëz të ndryshëm. Më vonë në Samavsharanin e parë të Parshvanatha Bhagvanit u zhvillua këtu nga Kuber-i me urdhër të Indra Devës dhe ‘divya dhvanit’ të tij.<ref name="templeadvisor-parshvanath">{{cito web|url=http://www.templeadvisor.com/temples-in-india/jain-temples/ahichchhatra-parshvanath-atishaya-kshetra|title=Ahichchhatra Parshvanath Atishaya Kshetra|publisher=templeadvisor.com|language=en|accessdate=5 shkurt 2017|archive-date=1 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401135509/http://www.templeadvisor.com/temples-in-india/jain-temples/ahichchhatra-parshvanath-atishaya-kshetra|url-status=dead}}</ref> Në lashtësi ky vend ishte i famshëm si ‘Sankhyavati’ por më vonë, pas mbrojtjes së Parshvanath Bhagvanin nga kokat e gjarprinjve Dharnendra dhe Padmavati, ky vend u bë i njohur si ‘Ahichchhatra’. Kjo është Panchal Janapada e 52 Janapadave të krijuara nga Adinatha Bhagvani. Gjatë periudhës pasuese Panchal Janapada u nda në Panchal Verior dhe Jugor. ‘Kampila’ mbeti kryeqyteti i Panchalit Jugor ndërsa Ahichchhatra mbeti kryeqyteti i Panchalit Verior. Gjatë Periudhës së ‘Mahabaratës’ Panchali Verior drejtohej nga mbreti ‘Drona’ ndërsa Panchali Jugor nga ‘Drupada’. Sipas një prej mbishkrimeve të zbuluara nga shpella e Pabhosa Kshetras pranë Kaushambit ky vend quhej edhe ‘Adhichakra’.<ref name="templeadvisor-parshvanath"/> Nga Shekulli i II deri në të VI-in vendi mbeti i njohur si Ahichchhatra. Në mënyrë për të përkujtuar Samavsharan e Parshvanatha Bhagavanit u ndërtua një tempull madhështor. Sipas petrografeve, ky tempull mbeti që nga Periudha Gupta. Gjatë asaj periudhe aty u ndërtuan shumë idhuj xhainistë dhe stupa. Shumë prej këtyre idhujve dhe mbetjet e stupave si dhe gjetje të tjera artistike u zbuluan pas gërmimeve në një fortesë të vjetër. Këta idhuj i përkasin traditës Digambara të Xhainizmit. Gjatë gërmimeve u zbulua nj numër i madh i monedhash që i përkisnin mbretërve ‘Mitravanshi’, shumë prej të cilëve ishin ndjekës të xhainizmit.<ref name="templeadvisor-parshvanath"/> ====Festat xhainiste në Varanasi==== Dy sektet xhainiste, Digambara dhe Svetambara në Varanasi kanë secili festat e tij. Digambara ka dy nënsekte – Terapantha (që nuk ofrojnë ushqim, lume dhe as kryejnë Jalabhishek) dhe Bisapantha (që kryejnë veprimet që nuk i kryejnë të parët), por të dy sektet i festojnë bashkë festat. Sekti Svetambara ka tre nën-sekte – Terapantha, Sthanakavasi dhe Murtipujaka, që janë adhurues të idhujve, ndërsa dy të parët nuk adhurojnë idhuj. Ka disa festa që i festojnë të gjithë sektet, ndërsa disa të tjera i festojnë veçmas në data të ndryshme.<ref name="27xhain-Lal30">Sudarshan Lal: Fairs and Festivals of Varanasi; 2003, 27-30</ref> ''Festat Paryushana'' ose ''Dashalakshana dhe Tatkalavarti'': Kjo është festa më e rëndësishme xhainiste. Besimtarët rrinë larg nga detyrat tokësore dhe ndjekin Atmachintan-in (vetë-kontemplacioni), Dana (lëmoshë), Tapa (meditim), Swadhyaya (studim të shkrimeve) dhe Puja (adhurim). Paryushana nënkupton djegien e shtrëngimeve të veprave dhe detyrave. Dashalakshana ka një rol të rëndësishëm në traditën Digambara për shkak se gjatë këtij rasti ata ndjekin Uttama Kshaman (shpirtbutësinë më të mirë), Mardavan (simpatinë), Arjavan (sinqeritetin), Satyan (të vërtetën), Shauchan (pastrimin), Sanyamin (përkorjen), Tyagan (sakrificën), Akinchanyan (sasinë e vogël) dhe Brahmacharya (celibacinë). Kjo festë zhvillohet për dhjetë ditë, nga Bhadrapada Shukla Panchami deri te Bhadrapada Shukla Chaturdashi (nga dita e 5-të deri në ditën e 14-të të dyjavshit të hënës së re në gusht-shtator). Gjatë këtyre ditëve mbahet kreshmë. Kjo festë ndodh në dy raste të tjera brenda një viti, por festohet vetëm në muajin e Bhadrapadas.<ref name="27xhain-Lal30"/> ''Kshamavani'': Kjo festë zhvillohet gjatë Ashwina Krishna Pratipadas (dita e parë e dyjavëshit të hënës së vjetër në gusht-shtator). Festohet me mjaft pompozitet. Në darkë, pas adhurimit të gjithë xhainistët i kërkojnë falje njëri-tjetrit dhe heqin dorë nga të gjitha zemërimet, ndërsa i vendosin kokat e tyre në këmbët e të tjerëve. Në këtë rast nuk ka dallim midis të vjetërve dhe të rinjve. Gjithashtu organizohet edhe një banket. ''Ashtanhika'': Kjo është festa e dytë më e rëndësishme e xhainistëve. Kjo festë zhvillohet për tetë ditë tre herë në vit. Kjo festohet veçanërisht në Ashadha (qershor-korrik) nga dita e 8-të deri në ditën e 15-të të dyjavëshit të hënës së re. Gjatë kësaj feste kryhet adhurim, recitim dhe agjërim. Gjatë festës organizohet një Yajna (pastrim) në tetë ditë dhe një Havana (flijim zjarri) gjatë ditës së nëntë. Pas tij realizohet një banket në grup.<ref name="27xhain-Lal30"/> ''Shrutapanchami'' ose ''Gyan Panchami'': Kjo është dita e adhurimit të Sarasvatit. Dituria e kaluar gojarisht u shkrua gjatë kësaj dite në vitin 75 të e.s.. Gjatë kësaj dite adhurohet libri që përmban Sarasvatin. ''Akshaya Tritiya'': Kjo është festa e nderimit të pendesës dhe lëmoshës. Kur tirthankara i parë Rishabhadeva po endej për ushqim pas pendesës së tij, askush nuk ishte i aftë ta kuptonte se çfarë duhet ti jepej atij pasi ai ishte i heshtur. Mbreti Shreyansa Kumar e kuptoi këtë fakt pas gjashtë muajsh dhe i ofroi atij vetë ushqim. Kështu kjo festë përkujton si pendesën ashtu dhe lëmoshën. ''Rakshabandhani'': Pas kësaj feste ka një histori. Dikur oborrtari i mbretit Naresh Padmaray rrethoi 500 asketikë xhainistë dhe u vuri atyre flakën. Vëllai i mbretit, Vishnu Kumar atëherë mori formën e Vamanas dhe kërkoi tre këmbë vend dhe e mati të gjithë tokën në dy hapa dhe hapi i tretë ishte në shpinën e mbretit dhurues Bali dhe i shpëtoi asketikët xhainistë.<ref name="27xhain-Lal30"/> ''Dipavali'': Tirthankara Mahaveera arriti ndriçimin shpëtimtar gjatë kësaj dite. Në mëngjes herët kryehet adhurimi në tempuj. Në darkë tempujt dhe shtëpitë dekorohen me fenerë. Përkrahë këtyre festave xhainistët festojnë edhe ditëlindjet e 24 tirthankarave. [[File:Gautama Buddha first sermon in Sarnath.jpg|273px|thumb|Gautama Buda duke bërë predikimin e parë në parkun e drerit në Sarnath; ulur në pozicionin e zambakut me dorën e djathtë te Dharmaçakra. Prince of Wales Museum]] ===Budizmi=== {{Shiko gjithashtu|Vende Pelegrinazhi Budist në Indi}} Në censusin e vitit 2011 distrikti i Varanasit kishte 1146 budistë, ndërsa qyteti i Varanasit 461.<ref name="censusi-fetar"/> [[Sarnathi]], një rrethinë e Varanasit, është vend pelegrinazhi budist, pasi është vendi i Parkut të Drerit ku [[Buda|Gautama Buda]] thuhet se bëri predikimin e tij të parë rreth parimeve bazë të [[Budizmi]]t.<ref name="Mellor-Podany73">R. Mellor & A. H. Podany: [https://books.google.com/books?id=l8MqX3QAmIkC&pg=PA73 The World in Ancient Times: Primary Sources and Reference Volume]; 2005, fq. 73</ref> '''[[Sarnathi]]''' është një qytet i vendosur 13&nbsp;km në veri-lindje të Varanasit pranë vendbashkimit të lumenjve Gang dhe Gomati në koordinatat {{coord|25.3811|N|83.0214|E|display=inline}}. Për budistët, [[Sarnathi]] (ose Isipatana) është një nga [[Vende Pelegrinazhi Budist në Indi|katër vendet e pelegrinazhit]] të përcaktuara nga Gautama Buda, ku tre të tjerat janë [[Kushinagari]], [[Bodh Gaya]] dhe [[Lumbini]]. Ai ka qenë zhvilluar si një vend pelegrinazhi, si për budistët nga [[India]] ashtu dhe ata jashtë saj. Një numër vendesh në të cilët [[Budizmi]] është i rëndësishëm (ose mbizotërues), midis tyre [[Tailanda]], [[Japonia]], [[Tibeti]], [[Sri Lanka]] dhe [[Mianmar]]i, kanë ngritur tempuj dhe manastire në Sarnath në stilin që është tipik pë vendin përkatës. Kështu, pelegrinët dhe vizitorët kanë mundësinë të përjetojnë një panoramë të [[Arkitektura Budiste|Arkitekturës Budiste]] të kulturave të ndryshme. ====Festat budiste në Varanasi==== Pas [[Islami]]t dhe [[Krishtërimi]]t, numri më i madh i ndjekësve i përket [[Budizmi]]t. [[Buda]], që nga lindja e tij në [[Lumbini]] të [[Nepali]]t, deri në shpëtimin e tij në [[Kushinagari|Kushinagar]], kaloi në shumë qytete të [[Uttar Pradeshi]]t lindor dhe Biharit perëndimor. Megjithatë në udhëtimet e tij Varanasi ka luajtur një rol tepër të veçant mes këtyre qyteteve. Ai e arriti ndriçimin në [[Gaja]] në [[Bihar]]i, por predikimin e tij të parë, Dhamma Chakka Pavattana (rrotullimi i diskut të besimit) e dha në Sarnath, pranë Varanasit.<ref name="32Budist-Kranti-Suman37">K. Kranti & M. Suman: Fairs and Festivals of Varanasi; 2003, fq. 32-7</ref> Duke parë se Varanasi ka një vend të veçant në vendet e shenjta budiste dhe besimtarët budistë nga e gjithë bota kryejnë pelegrinazh përgjatë gjithë vitit në Sarnath, festat budiste të Varanasit janë të rëndësishme. [[File:Sarnath tibetan temple 1.jpg|thumb|left|369px|Tempulli i bashkësisë tibetiane në Sarnath]] Një nga festat më domethënëse të Budizmit është Vaishakha Purnima {dita e hënës së plotë të Vaishakhas (prill-maj)}, që nderohet si dita e lindjes, ndriçimit dhe shpëtimit të Shakyamunit nga të gjithë besimtarët. Budistët zhvillojnë Prabhat Pherin (ecjen qarkore të mëngjesit) në këtë ditë. Statuja e Budës në Moolgandha Kuti Vihara adhurohet në mënyrë rituale duke e qarkuar në cirkumambulacion, u jepet ushqim majmunëve, kryhen recitime dhe në darkë bëhet ndezja e qirinjve. Përveç ndjekësve indianë, gjatë kësaj feste në Varanasi marrin pjesë edhe besimtarë nga [[Sri Lanka]], [[Tailanda]], [[Mianmar]]i, [[Malajzia]], [[Japonia]], [[Kina]], [[Taivani]], [[Korea e Jugut|Korea]], [[Kamboxhia]], [[Nepali]] etj. Mahabodhi Society organizon një grumbullim plotë ngjyra që përfshin edhe dinjitarë të lartë. Vibhuti Narayan Singh-u, mbreti i Kashit, është gjithashtu një i ftuar i rregullt i këtij kongregacioni. Qeveria e Uttar Pradeshit vendosi të organizoi çdo vit një festë budiste tre ditore (Bauddha Mahotsava) në këtë vend që nga viti 1997, me synimin e fokusimit mbi jetën e Budës nëpërmjet prezantimeve kulturore si drama etj. Në vitet e fundit, kjo festë është zhvendosur në ditën e Kartika Purnimas, dita e hënës së plotë të Kartikas (shtator-tetor).<ref name="32Budist-Kranti-Suman37"/> Gjatë dekadave të fundit, Central Institute of Higher Tibetan Studies në Sarnath ka organizuar një festë intelektuale dyvjeçare. Gjatë ditës së Vaishakha Poornimas, Në kohën e daljes së hënës së plotë, murgjit, fillestarët, studiuesit dhe mësuesit e Budologjisë mblidhen në parkun e Bibliotekës Santarakshita. Një imazh i Të Bekuarit vendoset mbi një piedestal me drita dekorative duke përkujtuar atë të Prabhamandalës (aureola e dritës). Ceremonia fillon me këndimin e lutjeve nga murgjit në gjuhën bhot. Pastaj studiuesit e ftuar ndezin qirinj përballë imazhit si dhe kryhet Buddharpana (dorëzimi te Buddha) i volumit të publikimit Dhee. Librat e rrallë të Indisë dhe vendeve të tjera janë tema kryesore. Bashkohen pjesët që mungojnë, korrigjohen gabimet bazuar në veprat e studimit në të gjitha gjuhët e botës në të cilat ata traktate janë shkruar. Kështu besohet se realizohet dhe kuptohet Buda. Kjo festë nuk bëhet me pompozitet, por vetëm me punë intelektuale. Kjo festë intelektuale përsëritet gjatë ditës së Kartika Poornima, dita në të cilën përfundon Varshavasa (qëndrimi katër muajor në një vend gjatë stinës së shirave të Budës). [[File:A Buddhist temple at Sarnath.jpg|thumb|347px|Mulagandhakuti Vihara, Tempulli i budistëve sri-lankas në Sarnath]] Tradita budiste i bashkon murgjit në manastire gjatë periudhës së shirave dhe ata mund të largohen vetëm pas kësaj dite. Gjatë kësaj dite, festa zhvillohet me gëzim të madh nga laikët në Mulagandha Kuti Vihara dhe [[vihara]]t e afërta. Reliktet e Budës nxiren në procesion në vend dhe ndjekësit nga vende të ndryshme lejohet ta shikojnë reliket në tempull. Kjo ngjarje zhvillohet një herë në vit. Pas lutjeve dhe adhurimit të mëngjesit, murgjëve u ofrohet ushqim dhe rroba që nuk lejohet ti ndryshojnë përveç këtij rasti. Kjo ceremoni është e njohur si Kathina (pjesë orizi). Rrobat bëhen prej leshi të ashpër, të ngjyrosura sipas ngjyrës së sektit. Në zonat Theravada, veçanërisht në [[Sri Lanka]], sipas traditës rrobat ngjyhen, enden dhe thuren në të njëjtën ditë. Pjesa tjetër e ditës kalohet në meditim dhe adhurim dhe në darkë ndizen fenerë dhe qirinj në tempuj dhe në stupa.<ref name="32Budist-Kranti-Suman37"/> ''Buda Purnima në Sarnath'': Kjo festë celebron lindjen e Siddharta Gautamas, Budës, me ndjenja të forta tradicionale fetare. Një panair i madh zhvillohet në Sarnath dhe reliket e Budës nxiren për ti parë publiku në një procesion. Një tjetër festë e rëndësishme është Ashadha Purnima (dita e hënës së plotë të Ashadhas, qershor-korrik). Kjo ditë është e lidhur drejtpërdrejtë me dy ngjarje të rëndësishme të jetës së Budës. Heqja dorë e madhe kur ai la pallatin në kërkim të të vërtetës; dhe dita kur ai ktheu rrotën e dharmas në Sarnath duke predikuar ‘Katër të Vërtetat Fisnike’ për Kaundilyan dhe katër prej tyre që ishin ndjekësit e tij në [[Bodh Gaja]] para ndriçimit. Rasti shënohet me thjeshtësi. Adhurimi i zakonshëm dhe ndriçimi i fenerëve dhe qirinjve në Dhammeka Stupa, ku besohet se predikimi është zhvilluar. Dita fillon me lutje te Mulgandha Kuti Vihara me Dhammanusasana Pavattana Sutta-n dhe përfundon natën me Vasnan (Varshan = Shiu). Varshavasa është një tërheqje tre mujore dhe përfundon gjatë Ashwina Purnimas (hëna e plotë e Ashwinas, gusht-shtator), por shtysa kryesore nuk është të festohet ajo, por për të shkuar për Kartika Purniman (dita e hënës së plotë të Kartikas, shtator-tetor). Kjo për shkak të faktit se gjatë kësaj dite, tempulli u shenjtërua me vendosjen e relikeve të Budës në bazën poshtë imazhit të tij pas një ceremonie tre ditore gjatë 11-13 nëntor. Që nga kjo kohë, çdo vit, kutia hipet mbi elefantë dhe çohet në procesion.<ref name="32Budist-Kranti-Suman37"/> ===Sikizmi=== Në censusin e vitit 2011 distrikti i Varanasit kishte 3309 sikistë, ndërsa qyteti i Varanasit 2610 të tillë.<ref name="censusi-fetar"/> Guru Nanak-u erdhi dy herë në Varanasi, në vitin 1502 si i ri gjatë një pelegrinazhi dhe në vitin 1506, për ndërveprimin fetar me të urtit e Varanasit, kur predikoi dogmën e [[Sikizmi]]t gjatë festës së Mahashivaratrit. Guruja i 9-të Tegh Bahadur (1664–1675) erdhi në Varanasi në vitin 1666 dhe vendi ku ai qëndroi quhet Asu Bhairava Sangar (Nichibagh), ku qëndroi edhe Guruja i 10-të dhe i fundit sikist, Guru Gobind Singh. Gobind Singh-u kishte dërguar pesë dishepuj të tij në Varanasi për të mësuar sanskritisht. Kjo shkollë ekziston edhe sot me emrin Guru Nanak Sanskrit Vidyalaya në Bisheshvarganj. Vende të tjera të rëndësishme fetare të Sikizmit janë tre vendet e shenjta të njohura si Sangatet dhe një manastir në Ramnagar, që thuhet se zotëron kopjen origjinale të Guru Granth Sahibit. Pranë Augharnath-ka-Takias ndodhet gjithashtu një [[gurdvara]] madhështore. Shumica e sikistëve këtu janë emigrantë nga Punxhabi Perëndimor në [[Pakistani|Pakistan]] që u vendosën pas ndarjes së Indisë në vitin 1947.<ref name="35Singh36"/> Dalitët përbëjnë 13% të popullsisë së Varanasit.<ref>{{cite news|title=city's demographics consists of 14% Muslims, 25% OBCs, 13% Dalits, and 46% upper castes|language=en|url=http://www.india.com/election-2014/this-is-how-narendra-modi-will-win-varanasi-27780/}}</ref> Shumica e dalitëve janë ndjekës të Guru Ravidassit. [[Shri Guru Ravidass Janam Asthani]] është një vend i rëndësishëm pelegrinazhi për ravidasit nga e gjithë [[India]]. Me popullaritetin në rritje të këtij tempulli si dhe numrit në rritje të pelegrinëve, Qeveria e Uttar Pradeshit ka menduar të ngrejë përmendore të përshtatshme për Guru Ravidass Ji-në në Varanasi.<ref>{{cite web|title=Ultimate Place of Pilgrimage, Shri Guru Ravidass Janam Asthan Mandir, Varanasi|url=http://sachkhandballan.net/main.php?page=Ultimate_Place_of_Pilgrimage_Shri_Guru_Ravidass_Janam_Asthan_Mandir_Varanasi|publisher=Sachkhandballan.net|language=en|accessdate=29 korrik 2015|archive-date=20 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320040951/http://sachkhandballan.net/main.php?page=Ultimate_Place_of_Pilgrimage_Shri_Guru_Ravidass_Janam_Asthan_Mandir_Varanasi|url-status=dead}}</ref> ;Gurdvara Gurubagh Gurdvara Gurubagh i është kushtuar Guru Nanak Devit, që e vizitoi Varanasi në shekullin e XVI, gjatë festës së Shivaratrit. Ai mendohet se kishte një ndërveprim të madh me shumë studiues brahminë dhe sadhusë. [[Gurdvara]] ka një sallë të gjerë drejtkëndore me një shenjtërore që ofron ndenjëse për vizitorët. Ndërtesa e tanishme u përurua më 23 nëntor 1969, me rastin e përvjetorit të 500-të të lindjes së Guru Nanak-ut. Gjatë festave të guruve sikë orgnaizohen sabad-kirtanë.<ref>{{cito web|url=http://www.easternuptourism.com/varanasi-gurudwara-gurubagh.php|title=Varanasi Gurudwara Gurubagh|publisher=easternuptourism.com|language=en|accessdate=5 shkurt 2017|archive-date=21 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121111816/http://easternuptourism.com/varanasi-gurudwara-gurubagh.php|url-status=dead}}</ref> Gurdvara Gurubagh është e vendosur në kryqëzimin Gurubagh, në rrugën Guru Nanak. Ajo është rreth 4&nbsp;km nga Stacioni Hekurudhor i Kazermave të Varanasit. ;Gurdvara Tapasthal Gurdvara Tapasthal e njohur edhe si Gurdvara Badi Sangat Sri Guru Teg Bahadur është gurdvara më e vjetër dhe më e rëndësishme në Varanasi. Ajo është ndërtuar për të përkujtuar qëndrimin e Guru Teg Bahadur-it. Guru Govind Singh-u gjithashtu e vizitoi këtë vend në vitin 1670, gjatë rrugës së tij nga [[Patna]] për në Punxhab. Ndërtesa e saj e parë u ndërtua nga maharaxha Narinder Singh i Patialas në vitin 1854 dhe u rikonstruktua duke u shndërruar në një ndërtesë tre katëshe në vitin 1950. Shenjtërorja ndodhet në fund të sallës së gjerë në katin e parë. Brenda sallës së mbledhjes, ndodhen dy faltore të shtesë – një dhomë e vogël e quajtur ‘Tap Asthan’ dhe një pus i ngusht i quajtur ‘Baoli Charan Ganga’. Këtu mbahen 17 Hukumnama (letra të Gurusë), një palë këpucë dhe dy Chola që i përkasin Guru Teg Bahadur-it, një palë këpucë që i përkasin Guru Govind Sahib-it. Besohet se Guru Nanak Sahib-i gjithashtu e ka vizituar këtë vend.<ref>{{cito web|url=http://www.easternuptourism.com/varanasi-gurudwara-tapasthal.php|title=Varanasi Gurudwara Tapasthal|publisher=easternuptourism.com|language=en|accessdate=5 shkurt 2017|archive-date=21 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121172432/http://easternuptourism.com/varanasi-gurudwara-tapasthal.php|url-status=dead}}</ref> Gurdvara Tapasthal gjendet rreth 3&nbsp;km nga Stacioni Hekurudhor i Kazermave të Varanasit, e vendosur në zonën Nichibagh pranë Aas Bhairon-it. Një ditë e veçantë e [[gurdvara|gurdvarës]] është Prakash Utsavi. ====Shri Guru Ravidass Janam Asthani==== [[File:RavidasiVaranasi.JPG|thumb|309px|left|Përmendore e Ravidasit në Ghatin Sant Ravidas]] '''Tempulli [[Shri Guru Ravidass Janam Asthani]]''' (श्री गुरु रविदास जनम स्थान dhe ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ) në Seer Goverdhanpur të Varanasit, është vendi vendi kryesor i pelegrinazhit për ndjekësit e besimit Ravidasi.<ref name="outlookindia.com 2015">{{cite web|title=Mayawati fails to pay visit to Ravidas' birth place|website=outlookindia.com|date=21 shkurt 2008|url=http://www.outlookindia.com/news/article/mayawati-fails-to-pay-visit-to-ravidas-birth-place/547086|language=en|accessdate=20 tetor 2015}}</ref><ref name="The Times of India 2015">{{cite web|title=Huge congregation expected for Ravidas Jayanti celebrations|website=The Times of India|date=2 shkurt 2015|language=en|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Huge-congregation-expected-for-Ravidas-Jayanti-celebrations/articleshow/46094766.cms|accessdate=20 tetor 2015}}</ref> Tempulli është qendra kryesore e pelegrinazhit për ndjekësit e besimit Ravidasi nga bashkësi si Ad-Dharmët,<ref>{{Cite web|url=http://adidharammission.com/|title=Ultimate Place of Pilgrimage|language=en|url-status=dead|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=6 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306100101/http://adidharammission.com/}}</ref> Sikët Ramdasia,<ref name="Sports 2016">{{cite news|title=According to party leaders, more than one lakh dalit Sikhs (also called Ramdasia Sikhs) from Punjab reach Ravidas Temple in Seer Govardhan area of Varanasi every year|newspaper=The Indian Express|date=13 shkurt 2016|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-arvind-kejriwal-varanasi/|language=en|accessdate=27 shkurt 2016}}</ref><ref name="Zee News 2016">{{cite web|title=In view of Punjab Assembly polls, Ravidas Jayanti is significant as lakhs of Sikh followers (Ramdasia Sikhs) from across the country are likely to come to the city on this occasion|website=Zee News|date=13 shkurt 2016|url=http://zeenews.india.com/news/india/varanasi-to-witness-pm-modi-kejriwal-faceoff-again-this-month-on-ravidas-jayanti_1855308.html|language=en|accessdate=27 shkurt 2016}}</ref> Chamarët, Jatavët,<ref>{{cite news|title=while Sant Ravidas was a revered guru of Jatav (Chamar) caste|language=en|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20160211/2791711.html|website=news.webindia123.com|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=27 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027161036/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20160211/2791711.html|url-status=dead}}</ref> dhe Sikët Mochi. [[File:Sant Samaj at 635th Birth Anniversary of Guru Ravidass ji at Varanasi.JPG|thumb|357px|Festimet e ditëlindjes së 635-të të Guru Ravidassit]] Tempulli Janam Asthan i Guru Ji-së në Seer Goverdhanpur të Varanasit tani ka fituar statusin e Begampuras (prehjes) për ndjekësit e Guru Ji-së duke u bërë vendi kryesor i pelegrinazhit për ta. Çdo vit, gjatë ditëlindjes së Guru Ravidass-it, tempulli mbledh miliona besimtarë nga India dhe më gjerë. ''[[Shri Guru Ravidass Janam Asthani]]'' është afërsisht 13 minuta me makinë nga Ghati i Sant Ravidas-it.<ref name="Ravidas Ghat to Shri Guru Ravidass Janam Asthan Mandir 2015">{{cite web|title=Ravidas Ghat to Shri Guru Ravidass Janam Asthan Mandir|website=Ravidas Ghat to Shri Guru Ravidass Janam Asthan Mandir|date=5 tetor 2015|url=https://www.google.co.in/maps/dir/Ravidas+Ghat,+Dumraon+Colony,+Varanasi,+Uttar+Pradesh/Shri+Guru+Ravidass+Janam+Asthan+Mandir,+Seer+Goverdhanpur,+Varanasi,+Uttar+Pradesh+221005/@25.2611345,82.9862396,5755m/am=t/data=!3m1!1e3!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x398e319356fa1cbf:0xbd341065b0cead04!2m2!1d83.0091181!2d25.2836247!1m5!1m1!1s0x398e31792cffa1d1:0x44c331ffd6cc6b8b!2m2!1d82.998758!2d25.256477?hl=en|language=en|accessdate=20 tetor 2015}}</ref> ;Historia: [[File:GuruRavida.jpg|thumb|left|273px|Gjurmët e gdhendura të Sri Guru Ravidass-it]] Guri i themeleve të këtij tempulli u vendos nga Sant Hari Dass-i, bashkë me një numër të madh ndjekësisht të Dera Ballan-it, veçanërisht të përfaqësuar nga Sant Sarwan Dass-i, të hënën e 14 qershorit 1965 gjatë ditës së Ashad Sankrantit. Besimtarët përcaktuan vendlindjen e Guru Ravidass-it dhe ndërtuan aty tempullin. Besohet se Guru Ravidass-i në këtë vend jetoi dhe kryente ritet e adhurimit fetar. Ndërtimi i tempullit u përfundua në vitin 1994 sipas stilit të [[Arkitektura Sikiste|Arkitekturës Sikiste]]. Saheb Kanshi Ram, kryetari i Partisë Bahujan Samaj, kreu vendosjen ceremoniale të kubesë së artë në majë të tempullit.<ref>{{cite news|title=the foundation stone of Guru Ravidass Gate at Varanasi was laid by BSP founder Kanshi Ram on May 25, 1997|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Deciphering-dera-politics/articleshow/10849962.cms|newspaper=Times of India|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Shri Guru Ravidass Janam Asthan Mandir Seer Govardhanpur, Varanasi (U.P.)|url=http://www.gururavidassguruji.com/place-of-pilgrimage|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=15 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315012830/http://www.gururavidassguruji.com/place-of-pilgrimage|url-status=dead}}</ref> Më 16 korrik 1998, K. R. Narayanan-i, presidenti i atëhershëm i [[India|Indisë]], kreu ceremoninë e hapjes së portës së stërmadhe monumentale të hyrjes për në tempull. Porta e Shri Guru Ravidass-it në Lanka Chauraha pranë Banaras Hindu University përmes Rrugës ''Kanshi Ram'' të çon te Shri Guru Ravidass Janam Asthani.<ref name="The Times of India 2011">{{cite news|title=Dera Sachkhand Ballan|newspaper=The Times of India|date=24 nëntor 2011|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Deciphering-dera-politics/articleshow/10849962.cms|language=en|accessdate=20 tetor 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Varanasi pours out heart|language=en|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Varanasi-pours-out-heart-for-Nepal-quake-victims/articleshow/47094022.cms|newspaper=The Times of India}}</ref> ==Arkitektura dhe urbanistika== I konsideruar si një nga qendrat më të shquara të pelegrinazhit në Indi, Varanasi gjendet në brigjet e Gangut, ku një tërheqje të rëndësishme arkitekturore përbëjnë [[ghatet]] e tij. Ghatet përbëhen nga shumë shkallë që çojnë drejtë tempujve, dyqaneve dhe shtëpive të vendosura ngjeshur në rrugica të ngushta. [[Arkitektura]] e qytetit mbetet e paplotë pa arkitekturën e vjetër islamike që luan një rol të rëndësishëm në pasurinë e tij arkitekturore. Gjatë sundimit mysliman, perandorët mogulë ndërtuan shumë xhami në Varanasi. Arkitektura e Varanasit pasqyron një larmi stilesh ndërtimi, modelimi dhe detajesht të shkrirë nga stilet indiane dhe më tej. Në qytetin shpirtëror të Varanasit shihen ndërtesa të lashta në rrëjona, kolona të forta, ballkone tradicionale, mure me tulla të kuqe, rrugica të ngushta të mbingarkuara, ndërtesa moderne të papërshtashme, tempuj të mbuluar me blozë dhe zona të mbuluara nga hiri. Rrjedha e lumit Gang është e shoqëruar me ndërtime në formën e shkallëve të ghateve. Shumica e ghateve kanë qenë ndërtuar gjatë sundimit të Perandorisë Maratha. Secili nga 84 ghatet ka historinë, mitet, eposet dhe stilin e tij të arkitekturës. Ballkonet me kolona kanë xhali të punuara në mënyrë të rafinuar, nike të vogla dritaresh ose dyqanesh, të skalitura në mënyrë të përpiktë në gurë të ndërtesave me kacavjerrëse nëpër veranda. Kjo lloj arkitekture ndihmon në ndërveprimin mes njerëzve.<ref>{{cito web|language=en|url=http://www.dsource.in/resource/architecture-varanasi/architecture-kashi|title=Architecture of Varanasi|author1=Nina Sabnani|author2=Sumant Rao|author3=Ruchi Shahand|author4=Piyush Verma|accessdate=22 dhjetor 2016}}</ref> Sensi i mbylljes, errësirës dhe ngarkesës në rrugicat e ngushta të qytetit të vjetër kontraston me hapësirën dhe gjerësinë e ghateve. Pamjet panoramike të tetëdhjetë e katër ghateve siç shihen nga lumi dhe bregu kontrastojnë me pamjet e fokusuara në bregun perëndimor. Peizazhi urban paraqet pamjen e majëzave të tempujve, ritmin e shkallëve, hapjet dhe platformat buzë lumore duke e bërë të dukshëm rendin e nënkuptuar vizual.<ref name="Ghats Workshop">Ghats of Varanasi on the Ganga in India - The Cultural Landscape Reclaimed - Varanasi Site Workshop, 2014. Department of Landscape Architecture University of Illinois at Urbana Champaign, USA and Bhanubhen Nanavati College of Architecture for Women (BNCA), Pune, India</ref> Panorama urbane ka vlera domethënëse arkitekturore me majëzat e tempujve, pallatet si fortesa me bastione, ballkone të dala, platforma dhe dhomëza menjëherë mbi ujë. Shtresëzimi i strukturave i shton thellësi dhe mbushje seriale të formave mundësojnë ndërthurjen bashkuese në larminë arkitekturore të ghateve. Për të identifikuar format e përsëritura, muret, shkallët, bimësinë, platformat dhe majëzat në secilin nga 84 ghatet u paraqitën sistematikisht në një format grafik. Shpeshtësia me të cilën secili element përsëritet në ghate është paraqitur në hartë. Megjithëse elementet nuk gjenden në intervale të rregullta, përsëritjet e tyre të rastësishme krijojnë një ritëm të sinkopuar. Arkitektura e ghateve i përgjigjet ndryshimit të nivelit të ujërave të Gangut. Katet e poshtëm të pallateve janë opak dhe të ndërtuar në mënyrë solide me kulla tetëkëndore ose rrethore për ti rezistuar trysnisë vërshimit të ujërave. Këto janë të renditura me platforma katrore, drejtkëndore, tetëkëndore dhe rrethore të ndërtuara mbi themele të forta që ndajnë shkallët në gjire dhe i mbrojnë ato nga erozioni. Platformat janë herë pas here gërmuara në dhomëza që bujtin faltore. Strukturat të tjera më të vogla janë ndërtuar gjithashtu buzë lumit—këto janë hapsira private për larje dhe meditim. Katet e sipërm të ndërtesave janë të mbushura me dritare, ballkone dhe galeri për soditjen e panoramës breg-lumore. Shkallët krijojnë një ritëm interesant veçanërisht pasi zbresin nga rrugët dhe ndërtesat e vendosura në nivele më të larta. Bregu lumor bëhet më i gjelbër drejtë veriut me pankinat të pa ndërtuara dhe më të mbuluara me pemë.<ref name="Ghats Workshop"/> Rrugët ndjekin topografinë—ato perpendikulare me bregun e lumit lidhin rrugët paralele me ghatet dhe kanalet e kullimit të ujit të shiut në Gang. Rrjeti rrugor tregon një model të degëzuar me rrugëkalimet kryesore të gjera dhe të drejta, ndërsa rrugicat këmbësore të qytetit të vjetër janë të ngushta dhe gjarpëruese. Ato janë të ngjeshura me njerëz, kafshë dhe mjete, si dhe të errëta dhe të pandriçuara.<ref name="Ghats Workshop"/> Nga shekulli i XII ky rajon pësoi shumë ndryshime në ngjyrimet e tij kulturore me kulturën islamike të Delhit dhe pastaj nga Perandoria Mogule që dëshmohet nga ndërtimi i mjaft xhamive në këtë zonë. Në shekullin e XVIII sunduesit feudalë hindu e rimorën këtë rajon dhe kështu ky vendi u rigjallërua duke u rikthyer përsëri në vendin e shenjtë të hinduve. Një pjesë e madhe e arkitekturës hindu në Varanasi ka qenë shkatërruar veçanërisht në kohën e perandorit mogul Aurangzeb. Ai ndërtoi dy xhami në bregun e Gangut që ekzistojnë akoma. Xhamitë në stilin mogul thuhet se kanë qenë ndërtuar në sitet e tempujve të mëparshëm. Pikturat në stuko në këto xhami duken të mahnitshme. Monumente të tjera arkitekturore në këtë vend përfshijnë punime të rafinuara polikromatike në stuko dhe gurë. Arkitektura aktuale e Varanasit është krijuar pas shekullit të XVII. Fortesa e Ramnagarit paraqet një krijim arkitekturor në stilin e Raxhputit në Varanasi. Ajo ka qenë ndërtuar në shekullin e XVII. Ajo duket paralele e mrekullueshme me brigjet e lumit duke qëndruar në linjë me tempuj dhe pallate të ndryshëm të vjetër përkrahë oborreve që e bëjnë atë një vend të veçant të rrethuar nga struktura të tilla të vjetra. Harqet e stilit mogul të pallatit që është përballë oborrit janë unikë veçanërisht për shkak të kllapave me konsuj që përzihen aty. Ndërtimi i saj është projektuar në stilin perandorit mogul Akbar. Një portë hyrëse gjendet në krahun përgjatë lumit kështu që shumë vizitorë mund të hyjnë duke mbërritur me varkë në të. Tullat e mëdha u përdorën për të ndërtuar muret e jashtme të kësaj strukture. Përdorimi i skalitjeve të rafinuara prej fildishi e bëjnë interierin e saj arkitekturor të pasur. Në shekullin e XVIII u ndërtuan tempujt e rëndësishëm Kashi Vishvanatha dhe Mandiri i Durgës. Arkitektura në stilin Nagara e këtyre tempujve përbën një përzierje të kulturës Indiano-veriore. Në mënyrë të njëjtë arkitektura e mahnitshme e Tempullit Sankat Mochan është një përzierje e stileve të vjetra dhe moderne. [[Tempulli i Ri Vishwanath]] u ndërtua në vitin 1956 si kopje e Tempullit të vjetër Kashi Vishvanatha duke pasur të njëjtin stil arkitekturor. Një numër tempujsh janë ndërtuar në stilin panchyatana me faltoren qendrore të rrethuar nga katër faltore më të vogla në katër këndet e një katrori. Kulla [[shikhara]] kryeson çdo faltore—ku ajo mbi faltoren qendrore mbizotëron mbi të gjitha të tjerat. Kulla shikhara lakohet drejt amalakas dhe majëzës kalasha dhe ka gjysëm-shikhara në relief të mbivendosura mbi të duke krijuar një efekt tufëzimi. Shembujt përfshijnë Tempullin Shiva-Durga në Ghatin Manikarnika të ndërtuar në vitin 1850 dhe Tempullin Lakshminarayan pranë Ghatit Assi të ndërtuar në vitin 1902. Çatitë me kube ose në formë piramidale mbi mandapan përballë shenjtërores me kullën shikhara janë gjithashtu të zakonshme si në Tempullin Vishvanatha të ndërtuar në vitin 1777 dhe Tempullin Tarakeshvara në Ghatin Manikarnika ndërtuar në vitin 1792. Stile të tjera rajonale janë të paraqitur si në Tempullin Samrajeshvara në Ghatin Lalita me panele të lakuara druri dhe çati të pjerrta të veshura me bakër ndërtuar në stilin nepalez në vitin 1843.<ref name="Ghats Workshop"/> Prania e ‘shtëpive të vdekjes’, shtëpive të bamirësisë dhe shtëpive të qëndrimit të pelegrinëve ([[dharamshala]]) janë disa nga karakteristikat unike të qytetit. Bregu i lumit, konsideruar i shenjtë, ka tarraca dhe shkallë që janë ndërtuar për të lehtësuar lëvizjen dhe kryerjen e ritualeve fetare. Të gjitha shkallët që të çojnë në ujin e lumit quhen ghate. Këto ghate shtrihen për disa kilometra. Pjesët e sipërme të ghateve janë po ashtu edhe terrene kremimi. Lumi i Gangut dhe Bregu lumor i Qytetit të Vjetër të zonës së Trashëgimisë së Varanasit shtrihet në koordinatat {{coord|25|17.350|N|83|00.340|E|display=inline}} deri në ato {{coord|25|19.678|N|83|02.374|E|display=inline}}, dhe mbulon një sipërfaqe prej 374 ha (e shtrirë në një gjerësi midis 0.5&nbsp;km deri në 1.8&nbsp;km dhe 6.4&nbsp;km gjatësi. Zona është e përcaktuar nga mjaft pika dhe linja reference. Në lindje kufiri shënohet nga ujërat e vërshimeve të përvitshme që përhapen përgjatë zonës së gjelbër; në këtë pjesë nuk ka ngulime banorësh, përveç zonës së fortesës së Ramanagarit, në jug. Kufiri perëndimor është i përcaktuar nga rruga e vjetër që kalon nga Ghati Assi, Godaulia, Chauk-u, Maidagin-i, Machhodari dhe Ghati Raja. Nga burimi i tij në [[Himalajet|Himalaje]] deri te grykëderdhja e tij në Gjirin e Bengalit, duke rrjedhur në një vijë rreth 2,525&nbsp;km, vetëm në Varanasi rrjedha formon një formë gjysëm hëne nga jugu në veri, duke krijuar një gjarpërim. Bregu i lumit 6.4&nbsp;km i gjatë i Gangut në Varanasi paraqet një vizion të veçant të një radhë arkitekturore monumentale të ndërtesave të larta dhe vendesh të shenjta. Ghatet me shkallë guri filluan të ndërtoheshin që nga shekulli i XIV deri në vitin 1995, kur u ndërtuan disa ghate të fundit prej guri. Përreth 84 ghateve ndodhen të përqendruara 96 pika të shenjta ujore (jala tirtha). Shumica e ghateve janë pika aktive për festa dhe rituale që nga e shkuara. Ghati i 84-ërt, Ghati Adi Keshava, nuk është llogaritur në zonën e trashëgimisë me synimin për të shmangur mungesën e vijimësisë të banimit midis dy ghateve të fundit.<ref name="Rana2004-Contestation">Rana P. B. Singh. 2004. The Ganga Riverfront in Varanasi, a Heritage Zone in Contestation. Context: Built, Living and Natural, vol. 1 (1), shtator, fq. 25-30</ref> Gjatë periudhës midis fundit të shek. XVIII dhe shek. XX, përgjatë bregut u ndërtuan shumë [[matha]], ashramë (manastire), shkolla sanskrite, tempuj dhe shtëpi qëndrimi pelegrinësh ([[dharamshala]]) nga shtete të pjesëve të ndryshme të Indisë si Peshvat e Punes ([[Guxharat]]), Holkari i Indores dhe Scindhiat e Gwaliorit (Madia Pradesh), Bhonshalat e Nagpurit (Maharashtra), shtetet Sursand, Bhabhua dhe Darbhanga të Biharit, Rani Bhavani e Bengalit, mbretërit e Nepalit etj.<ref name="Rana2004-Contestation"/> Varanasi është një pikëtakim i rrallë i gjeografisë, mitologjisë formës urbane dhe institucioneve kulturore. Lumi këtu krijon një formë gjysmë-hëne, duke rikonfirmuar kështu mitin sipas të cilit Shiva, perëndia padrone e qytetit, mban një gjysmë-hënë në kokën e tij. Këtu, lumi Gang e ndryshon drejtimin e tij të zakonshëm nga jug-lindja për ta kthyer rrjedhën e tij drejt veriut në drejtim të zanafillës së tij nga Himalajet, malet e shenjtë për hindut. Forma e veçantë e Gangut si gjysmë-hënë, është rezultat i procesit fluvial nëpërmjet të cilit sedimentet u depozituan në bregun perëndimor midis Ghatit Raja në veri dhe Ghatit Samne në jug. Ky formacion unik gjeologjik ka mundësuar zhvillimin planimetrik të qytetit në formë gjysmë-rrethi si gjysmë-hënë, të përshkruar simbolikisht si gjysmë-hëna në ballin e hyjnisë [[Shiva]]. Ngritja mesatare e këtyre ledheve është rreth 76.20m, kreshta e të cilit është 15.24m mbi nivelin e Gangut.<ref name="Rana2004-Contestation"/> Peizazhi në bregun perëndimor ka tre kodra që simbolizojnë tridentin e Shivës, ndërsa bregu tjetër i lumit, në dallim, është i sheshtë.<ref name="Senagala-Circuits">Mahesh Senagala: Circuits, Death And Sacred Fiction: The City Of Banaras</ref> Linja e përafërt që shënon skajin mund të përcaktohet me ndihmën e rrugës së lashtë që lidh Ghatet Asi-Godaulia-Chauk-Maidagin-Matyodari-Raj. Kjo rrugë është konsideruar se përcakton kufirin perëndimor të Zonës së Trashëgimisë së Qytetit të Vjetër Breg-lumor. Brezi ranor i dheut në anën tjetër, është subjekt i përmbytjeve të përvitshme, është një vend shumimi natyror për breshkat. Gjatë verës dhe vjeshtës brezi ranor i dherishtes përdoret për kultivimin e perimeve. Ky brez është i rrethuar nga shkurret dhe pemë mangosh. Ndërsa bregu perëndimor i [[Gangu]]t ka qenë banuar prej mijëra vjetësh dhe është zhvilluar në një qytet kompleks dhe të mbipopulluar, bregu lindor i lumit ka mbetur i paprekur dhe është lënë i pa ndërtuar. Arsyeja nuk ka të bëjë me rregullat urbane, por me faktin se për banorët, bregu tjetër i qytetit gjysmë rrethor gjendet simbolikisht në "botën tjetër" ku njerëzit shkojnë pas vdekjes. Ata metaforikisht e kapërcejnë lumin ekzistencial të jetës për të mbërritur në qytetin e përjetshëm të Varanasit tjetër. Në Varanasi një paradigmë urbane madhështore dhe unike pajton dilemat ekzistenciale nëpërmjet përputhjes së arkitekturës, urbanizmit dhe narrativës kulturore.<ref name="Senagala-Circuits"/> Qyteti nuk përcaktohet as nga muret e ndonjë kështjelle as nga kufij, por nga itineraret e cirkumambulacionit të shenjtë. Në vend të një harte, këta itinerare përreth qytetit dhe tempujve të tij të panumërt formojnë një [[mandala]] në mendjet e pelegrinëve të përkushtuar, pasi i ndjekin cirkuitet duke kënduar dhe recituar mitet e vendeve që ata kalojnë. Në këtë mënyrë, pelegrinët meditojnë qytetin dhe vendosin një korrespondencë midis qytetit të mendjes dhe qytetit të botës materiale.<ref name="Senagala-Circuits"/> {| class="wikitable" |+ Caption: Përdorimi i tokës sipas master planit të vitit 2011 |- ! Kategoritë e përdorimit të tokës sipas master planit !! Zona e planifikuar në ha !! % e përdorimit të zonës së planifikuar |- | Rezidenciale|| 7.127|| 65.00 |- |Komerciale|| 1.430|| 13.00 |- | Industriale|| 12|| 0.11 |- | Arsimore|| 615|| 5.60 |- | Shëndetësore|| 35|| 0.32 |- | Qeveritare dhe gjysmë qeveritare|| 212|| 1.95 |- | Trafiku dhe transporti|| 555|| 5.10 |- | Hekurudhat|| 437|| 4.00 |- | Zona ushtarake|| 274|| 2.50 |- | Parqe/stadiume|| 42|| 0.39 |- | Tempuj/vende historike|| 63|| 0.58 |- | Nënstacione elektrike|| 33|| 0.30 |- | Varreza|| 8|| 0.07 |- | Impiante të trajtimit të ujërave të zeza|| 20|| 0.18 |- | Ujëmbledhës|| 71|| 0.64 |- | Përdorimi i përgjithshëm i tokës deri në v. 2010|| 10.916 | |} Në master planin e vitit 2011, rreth 0.95% e sipërfaqes (82.50 ha) nga 8,645 ha ishte përcaktuar si zonë historike, monumentale dhe arkeologjike, që në master planin e vitit 2031 është pakësuar në vetëm 0.38% (92.40 ha) nga sipërfaqja e përgjithshme e propozuar prej 24,646 ha.<ref>{{cite journal|author=Rana P.B. Singh|date=shkurt 2015|title=Banaras: Visioning Cultural Heritage & Planning|journal=SANDHI, A Journal of Interfacing Science-Heritage and Technology-Tradition of India|language=en|volume=1|issue=1|pages=100-22|ISBN=978-93-80813-32-5}}</ref> Në master planin 1991-2011, për herë të parë në historinë e master planeve të Varanasit, u propozuan disa strategji të trashëgimisë urbane dhe zonimit të trashëgimsë; për ruajtur dhe konservuar lavdinë e lashtë të Varanasi dhe për të identifikuar shërbimet, infrastrukturën dhe komplekset monumentale të nevojshme. Pak mbi 2% e zonës tërësore është propozuar si zonë turistike dhe e trashëgimisë. Theksi është vënë më shumë te përdorimi qeveritar dhe gjysëm-qeveritar. Sipas planit të zonimit, në Varanasi mund të identifikohen pesë zona të trashëgimisë:<ref>Rana P.B. Singh: Heritagescapes and Cultural Landscapes; 2011, kapitulli 10, fq. 209-50</ref> ;Ghatet breg-lumore Trashëgimia buzë-lumore mbulon pjesën e qytetit që shtrihet brenda 200 m nga bregu i lumit. 84 ghate buzë-lumore mbulojnë një gjatësi prej 6.8&nbsp;km përgjatë bregut në formë gjysmë-hëne të Lumit Gang, Ganga-ji, nga pikë-bashkimi i përroit Asi në jug deri te pikë takimi i lumit Varana në veri. Këtu bregu lumor mbizotërohet nga pallatet e lartë të ndërtuar nga mbretërit dhe zotërit e pjesëve të ndryshme të Indisë midis shekullit të XVIII dhe të XX ashtu si dhe zona përgjatë ghateve është e mbizotëruar nga faltore dhe tempuj të ndryshëm. Një nga ndërtesat më mbresëlënëse është Pallati Darbhanga, tashmë i quajtur ‘Pallati Brij Rama’ (i zotëruar nga Clarcks' Hotel Group), që është në proces shndërrimi në një hotel të trashëgimisë që do të rezultoi në humbjen e trashëgimisë dhe promovimin e ndotjes mjedisore. [[Ghatet në Varanasi]] përfaqësojnë ansamblet më të shkëlqyer të arkitekturës monumentale të lidhur me veprimtaritë e përditshme të besimtarëve, duke simbolizuar kështu trashëgiminë e traditës së Indisë. [[Ghatet]] janë nyja lidhëse e ritualeve madhore dhe festave (‘burimet e trashëgimisë kulturore jo materiale’) në qytetin e shenjtë, nga ku fillojnë dhe përfundojnë të gjitha ritualet fetare hindu. Prania e 84 ghateve formon një zinxhir simbolik të vendeve të shenjta. Në terma kozmologjikë numri 84 i referohet 84 lakëve (njëqind mijë) të specieve organike që përshkruhen në [[mitologjia hindu|mitologjinë hindu]], ku çdo ghat përfaqëson 100,000 specie organike (yoni). Kështu duke bërë banja të shenjta në Gang në të gjitha ghatet shpirti vetiak pastrohet nga të 8,400,000 speciet. Ky numër i referohet gjithashtu udhëtimit kozmik, dmth. 12 zodiakëve ose ndarjes së kohës në 7 çakra (sfera). Midis pesë prej 84 ghateve përshkruhen si më të dobi-prurëse dhe të shenjta, të quajtura Panchatirtha, ku përshfihet Ghati Asi, Dashashvamedha, Manikarnika, Panchaganga dhe Adi Keshava. Këto pesë ghate simbolizojnë trupin mikrokozmik të [[Vishnu]]t, përkatësisht kokën, kraharorin, kërthizën, kofshët dhe këmbët.<ref name="Rana2004-Contestation"/> Te ghatet arrihet momentumi dhe energjia e qytetit, në këtë mënyrë skaji i qytetit kthehet në një masë të përthyer, të trashë, të rrëmujshme dhe inkoherente muresh, façatash, kullash, pallatesh dhe platformash.<ref name="Senagala-Circuits"/> Në mënyrë që të përthithi rritjen e popullsisë në qendrën e qytetit të vjetër, po ndërtohen godina të reja si duke shkatërruar strukturat e vjetra ashtu duke ndërtuar mbi to. Meqë shumica e vendeve të trashëgimisë janë në këto zona të banuara dendur me rrugica të ngushta, dy urdhra të qeverisë së [[Uttar Pradeshi]]t urdhërojnë që: “në të gjitha qytetet e vendosura përgjatë lumit Gang, nuk mund të kryhen veprimtari zhvilluese 200 metra nga bregu i lumit”. Ai ndalon në mënyrë specifike ndërtimet e reja në ghatet breg-lumore përveç nëse këto ndërtesa janë tempuj, [[matha]] dhe [[ashrami|ashramë]] (manastire) dhe vetëm nëse këto e kanë aprovuar planet ndërtimore ose janë vetëm duke u rikonstruktuar. Urdhërat vazhdojnë duke thënë se të gjitha ndërtimet e tjera të vjetra që janë brenda 200 metrave nga ghatet mund vetëm të rikonstruktohen. Në përgjithësi këta urdhra synojnë të mbrojnë integritetin, shenjtërinë dhe lavdinë e lashtë të qyteteve përgjatë Gangut. Bregu i lumit në formë gjysmë-hëne është një tempull panoramik në formë amfiteatri, ku [[ghatet]] përbëjnë platformat, uji altarin dhe dielli perëndinë. ;Zona Durgakund-Sankatmochan Kjo zonë përmban rreth njëzet tempuj, faltore dhe pellgjet ujore të Durgakundas dhe Kurukshetra kundas, që janë dy ujëmbledhës të shenjtë historikë që datojnë nga fundi i shekullit të XVIII.<ref>Rana P.B. Singh: Water symbolism and sacred landscape in Hinduism: A Study of Benares (Varanasi); Bd. 48 (3), shtator 1994, fq. 210-27</ref> Çdo të martë, më shpesh në muajin e Shravanas (korrik-gusht) dhe Ashvinas (shtator-tetor), veçanërisht nëntë netët (Navaratri) në dyjavshin ditor, adhuruesit kryejnë rituale në Mandirin e Durgës. Ky u ndërtua sipas modelit standard të [[tempulli hindu|tempujve hindu]], por pa një paraqitje të hollësishme të skalitjeve dhe skulpturave. Në drejtim të lindjes pranë Gangut është Lolarka Kunda, pellgu i shenjtë më i vjetër në Varanasi, që përmendet edhe te [[Mahabharata]] (shek. II p.e.s.) dhe që tërheq akoma një masë të madhe pelegrinësh, veçanërisht gjatë ditës së tij të festimit të përvitshëm gjatë ditës së gjashtë të dyjavshit ditor të Bhadrapadas (gusht-shator). Në këtë zonë gjenden gjithashtu tempujt e Tulasi Manas dhe Sankatmochan Hanumanit. ;Zona Kamachcha-Bhelupura Kjo zonë regjistron disa nga manastiret e vjetra, faltoret e lashta dhe një vend të trashëgimisë së lashtë të lidhur me tirthankarën xhainist Parshvanath, bashkë me shumë monumente dhe ndërtesa të Periudhës Britanike (shek. XVIII-XIX). Tempujt dhe faltoret e e shquara historikisht në këtë zonë janë: Kamachha Devi, Krodhan Bhairava, Angareshi Chandi, Vatuka Bhairava dhe Vaidyanath Shiva. Tempulli Dvarakadhisha (Krishna) dhe pellgu i shenjtë i Shankhudharas janë vende të tjera të trashëgimisë. ;Zona e Kabir Mathas (Lahartara) Ky vend është vendlindja e Kabirit, një poet-shenjt i madh i shekullit të XVI. Në këtë zonë ndodhen mjaft manastire të lidhur me jetën e Kabirit. Kompleksi i Tempullit të Kabirit është duke u bërë një qendër e madhe e trashëgimisë, lehtësimit dhe mësimit. Nën programin e zhvillimit të kompleksit monumental nga Qeveria e Uttar Pradeshit, është pregatitur një plan zhvillimor dhe tashmë kanë filluar disa punimi. ;Sarnathi Ky vend i trashëgimisë arkeologjike ishte i famshëm për shenjtërinë, bukurinë dhe panoramën natyrore të tij, cilësi që tërhoqën Budën për të kryer predikimin e tij të parë aty në vitin 528 p.e.s. [[Sarnathi]] mbetet një vend popullor në rajon për pasurinë e tij të lashtë arkitekturore. Prania e Stupës së lashtë Dhamekh që e ka rikonstruktuar perandori Ashoka përkrahë kolonës së famshme të Ashokës që tregon katër luanë në krye janë disa nga veprat më të rëndësishme arkitekturore në Sarnath. Në vijim të pushtimeve myslimane dhe rënies së mbretërve Gahadavala, siti u la në rrënoja dhe u zbulua vetëm në vitin 1793. Në këtë zonë gjenden monumente si [[Stupa Chaukhandi]], Tempulli Tibetian, Tempulli Tailandez, Muzeu Arkeologjik; Zona Arkeologjike dhe e gërmimeve: Dharmarajika Stupa, Faltorja Kryesore, Kolona luanore e Ashokës, Mulagandha Kuti Vihara, [[Stupa Dhamek]], Dharmacakra Jina Vihara; Manastiri Burmez, Vajra Vidya Samsthan, [[Tempulli xhainist]], Tempulli Mahabodhi, Parku i Drerit, Tempulli Korean, Tempulli Kinez, Tempulli Saranga Nath, Tempulli Japonez, Vihara e Budizmit Tibetian, Singhapuri Tirtha dhe Instituti Tibetian. ;Mjedise të tjera të trashëgimisë Ka shumë vende zona dhe monumente të tjera në Varanasi që kërkojnë urgjentisht restaurime dhe konservime si dhe përfshirjen në programet e turizmit të qëndrueshëm. Këto përfshijnë Observatorin Hindu në Ghatin Man Mandir, Tempullin e Amethy-t në Ghatin Manikarnika, Tempullin Sumer Devi në Ramanagar dhe ujëmbledhësin e afërt si dhe shumë të tjerë. Varanasi është i famshëm për seritë dhe nivelet e itinerareve të shenjta të pelegrinazhit, midis të cilëve më popullori është Panchakroshi. Ky itinerar pelegrinazhi përfaqëson territorin mandalor kozmo-hapsinor (kshetra) të Kashit, që është një atribut unik i Varanasit. Itinerari i përgjithshëm shtrihet në 88.5&nbsp;km (25 krosha, dmth. 5 krosha x 5 pjesë) dhe është i ndarë në pesë pjesë për të ndaluar dhe fjetur natën. Në këto pesë pika ndodhen 44 [[dharamshala]] (shtëpi qëndrimi për pelegrinët). Në çdo muaj shtesë, malamasa (që bëhet çdo 3 vjet), këtë pelegrinazh e kryejnë mbi 45,000 besimtarë.<ref>Rana P.B. Singh: Towards the Pilgrimage Archetype. The Panchakroshi Yatra of Banaras; 2002</ref> Nën projektin e fundit të nisur për zhvillimin e trashëgimisë, një pjesë e master planit, punimet e pjesshme si përmirësimi i rrugëve, pastrimi i ujëmbledhësve dhe riparimi i disa prej rrugëve janë duke u përfunduar. Bazuar në turizmin e pelegrinazhit këtij itinerari kozmik duhet ti jepet një rëndësi e veçantë, në mënyrë që të promovoi qëndrueshmërinë e trashëgimisë së turizmit. ===Kashi Mandala: gjeografia dhe gjeometria e shenjtë e Varanasit=== Në shumicën e kulturave të vjetra, feja ishte një pjesë thelbësore e natyrës simbolike të planifikimit të qytetit dhe i strukturave individuale brenda qyteteve, në të cilat është pranuar analogjia e trupit njerëzor si një përfaqësim i universit. Struktura arketipike e Varanasit mund të konsiderohet si një mezokozmos që ndërmjetëson midis makrokozmosit të universit dhe mikrokozmosit të njësive individuale.<ref>R.P.B. Singh: "Cosmic layout of Hindus’ Sacred City, Varanasi (Benares)"; 1993, 9 (2), fq. 240</ref> Ky është nocioni bazë i kozmogramës të qytetit. Qyteti është i modeluar në një [[mandala]] ose kozmogramë, d.m.th.. një rreth i shenjtë që përfaqëson të gjithë universin me fuqitë e tij si një plan hyjnor i qytetit. Zota të ndryshëm zotërojnë mandala ku kufijtë janë nën autoritetin e hyjnive të frikshme mbrojtëse, dhe një nga zotat është qendra e saj, siç është [[Shiva]] në rastin e Varanasit. Kashi është një nga këto mandala që konsistojnë në të gjithë zotat. [[Mandala]] besohet se është Panchakroshi (pesë kroshat) e barabartë me rreth 11 milje, në perimetrin e saj. Përgjatë këtij itinerari, ka shumë hyjni gardiane të vendosura në largësi të përcaktuara. Idea e mandalës përputhet me nocionin hindu të rendit kozmik.<ref>John M. Malville: Sun worship in contemporary India; 1985, Man in India (Ranchi), 63 (3), fq. 172</ref> Në botën orientale idea e qytetit të lashtë është zhvilluar në fushën psiko-kulturore dhe proceset ekonomike në përmasat e hapësirës dhe kohës që çojnë në formimin e organizim të rregulluar territorial. Kozmograma është një dizajn magjiko-hapsinor, që kombinon kozmosin makro-, mezo- dhe mikro- në një rend dhe nivel bashkimi. Kjo mënyrë shërben për të shpjeguar dhe përjetuar marrëdhënien tërësore midis Njeriut dhe Kozmosit, dhe ku pika qendrore përfaqëson frymën-jetësore të tokës. Numri 108, një kozmogramë numerike në vetvete, ka një kuptim kozmogonik të lidhur me 27 yjësitë dhe ritmin e jetës njerëzore ose 8 drejtimet kardinale. Ajo në këtë mënyrë përcakton kardinalitetin, qendrorizmin dhe qarkullimin rrethor.<ref>R.P.B. Singh: "Cosmic layout of Hindus’ Sacred City, Varanasi (Benares)"; 1993, 9 (2), fq. 245</ref> Struktura bazë e kozmogramit përbëhet nga tre pjesë: një rreth (drita), një katror (uji) dhe një trekëndësh (era). Në kontekstin numerik, katrori përcakton 9 pika (planetet), rrethi 4 pika (drejtimet) dhe trekëndëshi 3 akset (botët mitike). Bashkëveprimi i tyre (9 x 4 x 3) jep 108; ky plan strukturor në tërësi simbolizon një kozmogram.<ref>{{cite journal|author=Rana P.B. Singh|title=Sacred Geometry of India’s Holy City, Varanasi: Kashi as Cosmogram|year=1994|journal=National Geographical Journal of India|location=Varanasi|language=en|ISSN=0027-9374|volume=40|page=190}}</ref> Përdorimi i simbolizmit të trupit njerëzor tregon një tjetër nivel të kuptimit të mikrokozmosit. Ky është përshkruar gjerësisht te Vastu Vidya, një traktat mbi arkitekturën. Nëpërmjet parimit të ekzistencës që detyrohet të marr dhe të mbaj një formë të caktuar është vendosur një rend, forma bazike të cilit ka qenë Vastu-Purusha Mandala – një plan strukturoro-fenomenal, që mund të shpjegohet nga riti i flijimit vedik. Forma spirale simbolizon lëvizjen, lëvizjen ciklike të kohës. Prej nga ka rrjedhur ecja rituale përqark një vendi të shenjtë. Një altar i rrumbullakët simbolizon botën tokësore dhe një katror në të simbolizon atë qiellore.<ref name="volwahsen44">Andreas Volwahsen: Living Architecture: Indien. 1969, fq. 44</ref> Plani i themeleve të vetë tempullit është një mandala, që përfaqëson një imazh të ligjeve që drejtojnë kozmosin.<ref name="volwahsen44"/> Ecja rituale ose cirkumambuacioni simbolizon udhëtimin kozmik dhe njohjen e tij. Sipas [[Vastu shastra]]ve (manuale mbi arkitekturën), kozmograma bazë (Vastu-Purusha Mandala) për një plan sipërfaqeje mund të kryhet në 32 mënyra; më e thjeshta përbëhet nga një katror, që mund të ndahet në 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100 dhe kështu deri në 1,024 katrorë.<ref>{{cite journal|author=Rana P.B. Singh|title=Sacred Geometry of India’s Holy City, Varanasi: Kashi as Cosmogram|year=1994|journal=National Geographical Journal of India|location=Varanasi|language=en|ISSN=0027-9374|volume=40|page=198}}</ref> Përmasat e zgjedhura për këto plane nuk janë të parëndësishme. Numri më i zakonshëm i zgjedhur për planet është 81, Ekashiti Pada (9 x 9 rrjeta katrorësh, pada). Brihat Samhita tregon se 81 katrorët ishin të përshtatshme për themelimin e qyteteve, pallateve dhe shtëpive, ndërsa projektet me 64 katrorë ishin të përshtatshëm për tempujt. Brenda këtij sistemi gjeografik pjesët e universit janë simbolizuar nga një rreth, që lidh një numër faltoresh dhe vendesh të shenjta. Ky sistem i paraqitjes hapësinore dhe udhëtimeve të pelegrinazhit mund të quhet mandala e pelegrinazhit.<ref>Rana P.B. Singh (red.): Varanasi: Cosmic Order, Sacred City and Hindu Traditions; 1993, fq. 37</ref> Në botën orientale kozmogrami (skema e shenjtë) dhe mitet e ndërlidhur janë çështje bazike në evolucionin e qendrave të shenjta. Si shumë qytete të vjetra dhe të shenjta në botën orientale, ideologjia metafizike e bazuar mbi parimet kozmologjike është forca mbizotëruese që i ka dhënë formë panoramës kulturore të Varanasit. Sipas Manasaras, një tekst i shekullit të X mbi arkitekturën hindu, projekti i qytetit bazohet te “Kryqi Kozmik”, pikat kardinale të të cilit janë këndet e universit. Kështu i gjithë qyteti është një qytet qiellor, një kozmogramë.<ref>R.P.B. Singh: Interplay of Sacred Time and Sacred Space in Hindu Belief System; 1988, Werner Kreisel (red.), fq. 444-5</ref> Forma e zhvilluar e kryqit kozmik nuk është e dukshme në Varanasi, megjithatë, modeli i tij i parregullt ekziston dhe pelegrinët e ndjekin akoma itinerarin. Kashi, që do të thotë ‘ku drita kozmike përqendrohet në rreth’, është një shembull i mirënjohur i kozmogramës së shenjtë. Panorama simbolike dhe rituale e Varanasit është një shembull përfaqësues i vetë-organizimit në një sistem pelegrinazhi. Itinerare pelegrinazhi me ndërlikim dhe larmi të madhe rrethojnë qendrën e tij, axis mundi, dhe përfshijnë një bërthamë të cikleve natyrore dhe simbolike. Në Varanasi, ''axis mundi'' është Jnanavapi Kupa (‘Pusi i Diturisë’), ku hyjnia padrone, Shiva gërmoi tokën me tridentin e tij dhe ofroi ujë për një formë tjetër të tij, Avimukteshwarën.<ref>Rana P.B. Singh: Time and Hindu ritual in Varanasi: a study of sacrality and cycles; 1994, Bd 8: fq. 219-20</ref> Epiteti i Shivës, Ishvara (ish + vara) vetë, identifikohet me qendrën e kozmosit (ish) nga ku ai kontrollon ritmin e tij (vara). Me kalimin e kohës, nga shkatërrimi i tempujve nga sunduesit myslimanë (veçanërisht midis shekujve të XII dhe të XVII), faltorja e Avimukteshwarës e humbi identitetin e saj dhe fuqia e saj mistike u zhvendos te [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Vishveshwara/Vishvanatha]]. Historikisht, praktikat hindu të ritualeve, festave, udhëtimeve të shenjta, hyjnive dhe lidhjeve të tyre simetrike bëri të formohej një sistem hapësinor i shenjtë që është akoma i perceptuar nga pelegrinët dhe besimtarët. Modeli i qyteteve tradicionale dhe mbretërore në Indi, ndjek kryesisht një arketip kozmik, duke pasqyruar fuqinë kozmo-magjike. Në këtë mënyrë “qytetet tokësore, tempujt ose institucionet fetare kanë kopjet e tyre në sferën transhendentale, shpesh të identifikuar me qiejt”.<ref>Th. H. Gastner: Myth and Story; 1954, Numen, 1, fq. 191</ref> Sipas Matsya Puranas, një tekst i shekullit të IX, plani i qytetit ka nevojë të zhvillohet në formën e tij me përcaktimit e hapsirës për hyjnitë e ndryshme. Brahma (Krijuesit) thuhet se qëndron në nëntë katrorët në qendër, duke formuar një katërkëndësh të hapur.<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=KUIYFxbng1YC Matsya Purana]; ISBN 81-288-0678-5, 253.21</ref> Vendosja e hyjnive bëhet sipas statusit dhe rëndësisë së tyre në praktikat e ritualeve hindu. Tetë drejtimet kardinale kontrollohen nga hyjnitë gardiane që i ruajnë. Ky plan paraqet bashkimin simbolik të trupit, hapësirës dhe kozmosit. Qyteti i [[Madurai]]t në Indinë Jugore përbën një shembull të tillë. Sipas Malville “në çdo qytet hindu, paraqitja më e kuptueshme e bashkimit të makrokozmosit dhe mikrokozmosit është tempulli”.<ref>{{cite journal|author=John M. Malville|title=Astronomy at Vijayanagara: Sacred Geography confronts the cosmos|year=1994|journal=National Geographical Journal of India|language=en|issue=40|pages=171-88}}</ref> Në fakt, “si në kozmologji ashtu dhe kozmogoni, tempulli mundëson një hartë të universit siç ai ekziston sot dhe një përfaqësim të proceseve krijuese kozmogonike që e kanë drejtuar dhe vijojnë ta drejtojnë prodhimin e tij”.<ref>John M. Malville: "Cosmogonic Motifs in Indian Temples"; in, "Sacred Architecture and Traditions of India, China, Judaism and Islam"; red. Emily Lyle, 1992, fq. 25</ref> Varanasi, i njohur si mikrokozmosi i Indisë dhe qyteti më i shenjtë i besimit hindu, ka ruajtur modelin e tij kozmik, që u zhvillua në të shkuarën historike. Ai është një lloj simboli, që kondenson të gjithë Indinë në një rreth të madh të shenjtë, një mandala gjeografike, një hartë kozmike. Varanasi përfaqëson një përzierje komplekse të struktrës kozmike dhe shenjtërisë vendore që është zhvilluar pa mbështetjen e mbretërimit të shenjtë. Mandala e pelegrinazhit përfaqëson kalimin nga makrokozmosi (qielli) në mezokozmos (toka) dhe më tej në mikrokozmos (tempulli ose trupi) që është formuar nga rrjeti i itinerareve të pelegrinazhit. Lidhja e brendshme midis këtyre tre niveleve arketipike ndonjëherë është i shprehur në idenë e një aksi qendror rreth të cilit rrotullohet kozmosi. Kjo qendër shërben si një lidhje komunikimi midis qiellit dhe tokës; është ''axis mundi''. Në Varanasi cirkuitet e ndryshme të pelegrinazhit, si sekuencë, të çojnë nga hapësira e jashtme në të brendshmen, duke paralelizuar makro-, mezo- dhe mikrokozmosin si dhe fuqinë trashendentale. Qyteti konsiderohet si tirtha e përjetshme, ku të gjitha vendet e shquara të gjeografisë së shenjtë indiane janë përfaqësuar nga kopje vendore. Pranina e tirthave të tjera të nënkontinentit indian në territorin e tij e shumëfishon mbarësinë e Varanasit. Char Dhami, katër këndet e Indisë, [[Jyotirlingat]], dymbëdhjetë lingat e dritës të shpërndara përgjatë Indisë dhe Saptapuri, shtatë qytetet e shenjta, të gjitha janë të paraqitura në Varanasi. Zhvendosja hapësinorë e siteve në gjeografinë e shenjtë indiane për në Varanasi krijon një mjedis kulturor kompleks dhe simbolik, ku e gjitha përfaqësohet në pjesët e saj përbërëse. Udhëtimet e pelegrinazhit në këto destinacione, shumë prej të cilave fillojnë te ghatet, kryhet përmes një qorrsokaku rrugësh të ngushta.<ref name="Ghats Workshop"/> Për më tepër, sipas traditës puranike, Kashi qëndron mbi tridentin e Shivës, duke i mbijetuar shpërbërjes së përbotshme pasi ekziston jashtë kohës dhe hapësirës.<ref>Vera Lazzaretti: Constructing the eternal city of light through history and society: evolution of the image of Kashi in the 18th - 20th centuries "picture maps"; fq. 35</ref> ====Zhvillimi historik i mandalës së Varanasit==== Nga fillimi i mijëvjeçarit të parë p.e.s., populli i njohur si Arjan, që kapërceu Kalimet e Mëdha në veri-perëndim të Indisë filloi të mbizotëroi basenet lumore në atë rajon. Këndvështrimi i tyre mbi botën u zhvillua në një trup të gjerë shkrimesh të shenjta të quajtura Veda. Ky popull lëvizi në drejtim të lindjes dhe mbërritën në Varanasi rreth shekullit të IX p.e.s. Kjo shtresë e modelimit të qytetit u ndoq nga arjanët që erdhën dhe u vendosën në Varanasi.<ref name="300Tiwari304">Cross Currents: Trans-Cultural Architecture Education and Urbanism. ACSA 2000 International Conference – Hong Kong, Kina. Reena Tiwari: City's Spatial Structure: A Concretization of Myth and Ritual. fq. 300-4</ref> Sipas literaturës vedike, qyteti duhet të bazohej mbi mandalan, që është një sistem i katrorëve. Ai është një cikël ose një njësi e hapësirës dhe kohës të krijuar për një qëllim të caktuar. Ka një lidhje të thellë midis trupit dhe kozmosit në mendimin vedik dhe qyteti i bazuar te mandala bëhej një përfaqësim i kozmosit. Këtu çdo pjesë është përcaktuar me pozicionimin e disa perëndive. Kështu [[Brahma]], krijuesi, ka hapësirën në drejtimin jugor.<ref name="300Tiwari304"/> Gërmimet në rrafshinën Rajghat – terren në veri të zonës së ndërtuar, sugjeron se ishte një ngulim thelbësor nga shekulli i VIII p.e.s. Ai ndjek në mënyrë të përpiktë tekstet vedike në pozicionimin e terreneve të kremimit (pozicionimi i zotit të vdekjes), që në atë kohë ndodhej në Ghatin Sankatha, që gjendet në jug të Rajghatit. Në shekullin e XII, Ghati Manikarnika filloi të përdorej si terren kremimi, megjithëse ai gjendet në qendër të qytetit. Ky devijim nga tekstet fetare në planifikim mund të kuptohet nga ndryshimi i koncepteve në hinduizëm midis shekullit të IX p.e.s. dhe shekullit të XII.<ref name="300Tiwari304"/> Feja e arjanëve deri në këtë kohë konsistonte vetëm në ritualet flijuese bazuar mbi shkrimet vedike. Fuqia në këto shkrime mund të jetë përdorur nëpërmjet praktikave rituale të llojeve të ndryshme, jo vetëm për përfitime njerëzore, por në fund të fundit për të arritur përjetësinë. Rituali në mënyrë bazike ishte një performancë rezonuese. Kur shprehej në mënyrë rituale nga ata që ishin të caktuar për ta bërë këtë dhe me synimet e përshtatshme, ata rezononin fuqi.<ref name="Lipner1991">J. Lipner: Hindus - Their Religious Beliefs and Practices; 1991</ref> Gjatë kësaj kohe teksti dhe zëri, ose zëri i tekstit ishte i gjithëpushtetshëm. Por pasi arianët dhe populli vendas u përzien, paraqitjet kultore u bënë një karakteristikë e hinduizmit.<ref name="300Tiwari304"/> Puranat, që janë një pjesë e literaturës fetare hindu përmendin një formë besimi që nuk ishte pjesë e traditës së kultit flijues brahmanik dhe që ishte bërë gjithmonë e më popullore pas viteve të erës sonë. Ajo konsistonte në pelegrinazhet dhe vizitat në sitet dhe lumenjtë e shenjtë, të tempujve, adhurimi i idhujve, etj. Në këtë fazë disiplina e vizualizimit filloi të marri një rëndësi të veçantë mbi zërin e teksteve në hinduizëm dhe kjo zhvendosje është e paraqitur në Varanasi. Gjithashtu, nga kjo kohë Shiva si zot i universit tashmë ishte stabilizuar dhe Varanasi u bë i njohur si qyteti i Shivës. Me këtë ndryshim kishte nevojë të shenjtëroheshin pika të caktuara dhe këtë e mundësoi miti.<ref name="300Tiwari304"/> Miti, që çoi në zhvendosjen e terreneve të kremimit në Manikarnika, në qendër të qytetit, tregon këtë histori: "Shiva dhe Parvati ishin duke u endur dhe u takuan me [[Vishnu]]n, që për 50.000 vjet po kryente vetë-mohime në mënyrë që të krijonte universin. [[Shiva]] dhe [[Parvati]] e panë [[Vishnu]]n duke u djegur me zjarrin e asketizmit të tij. Shiva kaloi në gjendje transi dhe me dridhjen e fortë të kënaqësisë së tij vathi i tij ra në ujëmbledhësin e afërt, që Vishnu e kishte gërmuar me diskun e tij. Ky ujëmbledhës kështu u bë i njohur si Manikarnika (stolia e veshit) kund (ujëmbledhësi). I ngritur nga vështirësitë e agjërimeve të tij, Vishnut ju tha të kërkonte një të mirë. Ai kërkoi që meqë rrethi i veshit të Shivës kishte qenë zbukuruar me mukta (perlë), ky vend i shenjtë duhet të mundësonte muktin (çlirimin)”.<ref>D. L. Eck: Banaras - City of Light; New York, Alfred A. Knopf, 1982</ref> Manikarnika, kështu, është vendi ku ndodh zanafilla e universit. Siç përmendet më herët, gjatë kësaj kohe vizualizimi në adhurim ishte zhvilluar dhe kështu miti u paraqit në formën e Manikarnika kundas bashkë me pavijonin për ruajtjen e gjurmëve të Vishnut. Pasi ky sit u bë pika më e shenjtë, u pa e nevojshme që të bëhej vendi i kremimit pasi thuhej se të vdesësh pranë gjurmëve çon në çlirimin e personit. Këtu u ndërtua gjithashtu një tempull i Shivës pasi ai konsiderohet si ai që pëshpërit taraka mantrat (fjalë të recituara në shtratin e vdekjes) në veshët e të vdekurve që ndodhen mbi turrën e zjarrit, që çliron shpirtin.<ref name="300Tiwari304"/> Kështu tekstet vedike që përcaktuan planifikimin e terreneve të kremimit në drejtim të jugut të qytetit u tejkaluan nga ndryshimi i kontekstit –ndryshimi i koncepteve të hinduizmit dhe konceptet e vdekjes ku kremimi nuk konsiderohej më i pa pastër. Nga ana tjetër kremimi konsiderohej si një një flijim dhe kishte duhej të ishte pranë vendit më të shenjtë. Në Varanasi, për shkak të mitit të lidhur me të, Manikarnika u bë vendi i shenjtë dhe kështu terreni i kremimit. Kështu miti u bë një nga faktorët kyç në bërjen e Manikarnikas të rëndësishme.<ref name="300Tiwari304"/> Aspekti më domethënës i dinamizmit devocional në Hinduizëm është cirkumambulacioni, që është ecja në një drejtim orar përreth një personi, imazhi, ose objekti të shenjtë madje edhe përreth vetë tempullit. Cirkumambulacioni është një rit përbën një pjesëmarrje fizike në lëvizje dhe lutje. Qendra funksionon si një fokus dhe ka një rrezatim energjie jashtë, nga qendra në drejtim të periferisë. Ky nocion është i dukshëm në terma të qytetit, format e ndërtuara dhe trupin.<ref name="300Tiwari304"/> Idea e qendrës dhe periferisë është gjithashtu e dukshme kur shikojnë tempullin e Shivës dhe Manikarnika Kundin e vendosur aty. Në rastin e tempullit, qendra arrin lartë në formën e shikharës, ndërsa në rastin e ujëmbledhësit është një bosht vertikal hapësirë që shkon poshtë. Këtu përfaqësohet lidhja midis qiellit, tokës dhe nëntokës. Është këtu, në qendër, që adhuruesit mund të përjetojnë transformimin pas vijnë në kontakt të drejtpërdrejtë me rendin kozmik.<ref name="300Tiwari304"/> Ky nocion përsëritet edhe në rastin e ritualit. Gjatë kremimit trupi vendoset në turrë dhe personi kryen cirkumambulacionin ritual duke ecur shtatë herë rreth tij. Kjo bëhet për të energjizuar qendrën nga ku 'prana' ose shpirti ngrihet ngadalë dhe shkëputet.<ref name="300Tiwari304"/> Bazuar te miti, Manikarnika evoluoi si një vend për krijimin. Në [[Hinduizmi]]n e hershëm brahminik, gjatë kohës kur vendi i banimit ishte akoma te Rajghati, rituali i flijimit ishte tepër i rëndësishëm. Në ritualin e flijimit altari duhet të ndërtohej në formën e duhur, i drejtuar nga drejtimi i duhur dhe duhet të kishte numrin e duhur të tullave. Pastaj rituali fillonte i shoqëruar me recitime vedike. Hapësira ku rituali flijues kryhej u bë i shenjtë për një periudhë të përkohshme dhe ndonjëherë konsiderohej si kërthiza ose pika e qendrës së botës. Koha gjatë të cilës kryhej u bë koha e shenjtë që hapte dyert e pavdekësisë. Yajna (rituali) ishte krahasuar me një mitër me padronin si një embrion. Flijimi lindte padronin dhe në këtë mënyrë ishte kryeura për te transhendentja.<ref name="300Tiwari304"/> Ka mjaft ngjashmëri midis ritualit të flijimit dhe ritualit të vdekjes. Siti për kremimin përgatitet saktësisht në të njëjtën mënyrë si në flijimin e zjarrit, parashikimi i përdorimit të drurëve ritualisht të pastër, purifikimi i sitit, shenjtërimi i tij me ujë të shenjtë dhe vendosja e Agnit (zoti i zjarrit) me përdorimin e mantrave të përshtatshme. Duke e djegur trupin e tij në flijim, i vdekuri kthehet në gjendjen embrionale dhe kështu pastaj do të rilind. Kështu kremimi nuk është thjeshtë një akt shkatërrimi por në të njëjtën kohë një akt krijimi.<ref name="Lipner1991"/> Në literaturën vedike, Varanasi nuk ka marrë shumë vëmendje, megjithatë, në literaturën dhe traktatet puranike lavdia e tij është pohuar me forcë. Përshkrimi më i hershëm i kufijve të Kashikshetras është përcjell te Varanasi Mahatmya e Skanda Puranas së shekullit të VI. Kjo zonë e shenjtë, Muktikshetra (zona e çlirimit) e njohur si Avimukta (e pa braktisura kurr nga Shiva) shtrihet në veri deri te lumi Varuna dhe në jug deri te përroi Asi dhe Tempulli Madhyameshwara (zoti i qendrës) ndodhet në qendër të tij. Ndërkohë Kashi Khanda përmend se Avimukta Kshetra shtrihet deri në një krosha në çdo drejtim nga Tempulli Madhyameshwara. Skajet e itinerarit të pelegrinazhit gjenden te Durgakunda, Bhimchandi, Rameshwara dhe Kapildhara. Ekziston një cikël i gjatë mitik i përshkruar te Kashi Khanda e Skanda Puranas që tregon rreth banimit të të gjithë zotave në Kashi. Kohë më parë, bota ishte e përfshirë nga një thatësirë që zgjati për gjashtëdhjetë vjet dhe shkaktoi prishjen e rendit shoqëror. Brahma u shqetësua për rrethanat dhe me vizionin e tij hyjnor, ai gjeti një mbret të ditur të quajtur Ripunjaya, njeriu i vetëm i aftë të rikthente rendin. Brahma i kërkoi atij të merrte mbretërimin e tokës. Ripunjaya ra dakord me një kusht, që të gjithë zotat do të tërhiqeshin nga toka dhe do të shkonin në qiell, që u pranua nga Brahma. Ripunjaya ndryshoi në Divodasa, “shërbyesi i zotave” dhe mori mbretërimin. Nga ana tjetër, Shiva kishte bërë bekimin e malit Mandara që ishte banesa e tij. Kështu, filloi mbretërimi i Divodasit dhe lulëzoi dharma, kishte begati, paqe dhe vëllazëri kudo. Me gjithë këtë, zotat, të larguar nga toka, komplotuan për ta rrëzuar Divodasan. Agni, Vayu dhe Indra tërhoqën fuqitë e tyre d.m.th.. zjarrin, ajrin dhe shiun nga toka, por mbreti i krijoi të gjitha vetë me nxehtësinë e tij asketike, “Tapobalan” e tij. [[Shiva]] dhe [[Parvati]], të dy ishin duke vuajtur larg nga Kashi. Shiva kërkoi një mënyrë për të krijuar një të çarë në dharman e Divodasas dhe dërgoi 64 yoginit e tij duke i shkaktuar atij rrëzimin nga pushteti. Shiva dërgoi edhe Adityan (diellin), Brahman dhe ganat por suksesi i parë i atribuohet zotit të ganave, Ganeshës, që e realizoi qëllimin e tij por dështoi të braktiste qytetin e shenjtë si paraardhësit e tij, që edhe Shankara nuk mund ta lërë. Kur Vishnu arriti në Kashi, ai zbarkoi në fillim te Ghati Adikeshava. Ai krijoi pasoja të tilla që Divodasa u bind plotësisht linte mbretërimin e tij dhe të tërhiqej. Periudha e largimit të zotave nga toka ishte koha kur u shfaq legjenda e Kashit në formën e tij më të hershme. Pas veprimit të fundit të Mahadevas, Divodasa iku për në parajsë fizikisht sipas bekimit të dhënë nga atij nga Brahma. Shiva i pa formë u kthye në Kashi përsëri, me vëmendjen e të gjitha perëndive të dërguara nga ai, që ishin tepër të hipnotizuara për të ikur nga qyteti. Kur Shiva u kthye në Kashi për rimarr rolin e tij qendror aty, Rrethi i Shenjtë i të gjithë zotave ishte tashmë në vend. Gjatë shekujve XII-XVII të sundimit mysliman, shumica e tempujve të Varanasit u shkatërruan. Në këtë mënyrë plani bazë strukturor e humbi identitetin e tij. Më vonë, kur situata u qetësua, tempujt u rindërtuan në vende të ndryshme.<ref>{{cite journal|author=Rana P.B. Singh|title=Sacred Geometry of India’s Holy City, Varanasi: Kashi as Cosmogram|year=1994|journal=National Geographical Journal of India|location=Varanasi|language=en|ISSN=0027-9374|volume=40|page=199}}</ref> Në këtë mënyrë struktura dhe rrjeti i gjeometrive të shenjta u bë kompleks, ku ndërlidhjet e pavarura dhe ndërvarura dhe orientimet në mënyrë të vazhdueshme takohen dhe kthehen në rrjetin kozmik. Ruajtja dhe vazhdimësia e traditave fetare ndihmon të shpjegohet rrjeti i komplikuar i Varanasit si kozmogramë, rreshtimin gjeometrik dhe mjediset e gjalla të ritualeve.<ref>Rana P.B. Singh: "Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India"; 2009, kapitulli 5, fq. 151</ref> Literatura mahatmya (glorifikuese) përshkruan format e tij të ndryshme, territoret dhe numrat e shenjtë të bashkangjitur të tij. Mes simboleve të tillë, përshkrimi i formave të larmishme të Kashit/Varanasit në kohën mitike është unik në paraqitjen hapsinore.<ref>Rana P.B. Singh: The Image of Varanasi: Sacrality and perceptual world; 1988, National Geographical Journal of India, nr. 34 (1): fq. 3-5</ref> Nagara Khanda e Skanda Puranas<ref>Kashi Rahasya; 1957, Gurumandala Granthamalaya, nr. XIV, vol. III, fq. 119</ref> përshkruan formën territoriale të qytetit të shenjtë në katër epoka mitike (yuga në kozmologjinë hindu). Sipas saj, forma e Varanasit ishte si një trident (trishula) në Epokën Krita/ Satya (epokë me 1.728.000 vjet), një disk (çakra) në Epokën Treta (1.296.000 vjet), karro (ratha) në Epokën Dvapara (864,000 vjet) dhe një guackë kërmilli deti (shankha) në Epokën Kali (432,000 vjet). Këto katër forma tregojnë qartësisht demarkacionin territorial të Varanasit,<ref>Rana P.B. Singh: "Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India"; 2009, kapitulli 5, fq. 155</ref> nëpërmjet siteve të faltoreve të ndryshme.<ref>Rana P.B. Singh: Banaras, Making of India’s Heritage City; 2009, fq. 108</ref> Tre majat e tridentit janë paraqitur nga tre Shiva linga të veçanta, Omkareshwara në veri, Vishveshvara në qendër dhe Kedareshwara në jug. Këto tre linga i referohen zonave përreth tyre që ishin vendosur në kohët e lashta dhe gjithashtu janë hyjnitë padrone të segmenteve të tyre përkatëse (khandat). Metaforikisht, është thënë se Varanasi qëndron mbi tridentin e Shivës. Forma e diskut u zhvillua në Epokën Treta dhe përputhet me Chaurashikroshi Yatran si një rreth me Madhyameshwaran qendër dhe Dehli Vinayakan (d.m.th.., porta e rrethit kozmik, pasi Dehli do të thotë “portë”, e kontrolluar nga Ganesha (“zoti kokë-elefant”, djali i Shivës) si gardian në formën e Vinayakas, ofron lehtësim nga të gjitha pengesat dhe jep dituri.) si pika qendrore. Ajo mbulon një perimetër cirkumambulator prej 296&nbsp;km dhe simbolizon cirkumambulacionin e kozmosit. Megjithatë, ky udhëtim tani realizohet rrallë. Në katër pikat kardinale, gjenden katër faltore të Bhairavas. Bhairava perceptohet si forma e tmerrshme e Shivës, që kontrollon kalan (koha dhe vdekja). Ai është i njohur edhe si Kala Bhairava.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; kapitulli 5, 2009, fq. 156</ref> Forma e karros (në Epokën Dvapara) mund të shpjegohet me vendndodhjen e shtatë formave të Shiva lingave të përmendura në tekst: Gokarneshwara, Shulatankeshwara, Manikarnikeshwara dhe Bharabhuteshwara si katër rrotat e karros mbi të cilën qëndron Vishveshwara dhe Madhyameshwara me Omkareshwaran përfaqësojnë kuajt tërheqës, me lumin Gang si rrugë. Drejtimi i lëvizjes drejt veriut metaforikisht tregon kërkimin për banesën e Shivës në veri (d.m.th.. [[Mali Kailash]]) dhe gjithashtu kërkimin për pikën qëndrore në rrugën kozmike. Forma e tanishme (Epoka Kali ose Kaliyuga) është e krahasueshme me një guackë kërmill-deti. Duke përfshirë gjashtë lingat e mësipërme (si në Epokën Dvapara), Vighnaraja Vinayaka në veri-perëndim, Shaileshwara në veri përgjatë lumit Varana, Kedareshwara në jug-lindje dhe Lolarka në jug, e bëjnë formën e tij si një guackë kërmill-deti. Përshkrimi i katër formave të mësipërme simbolike të Varanasit është i krahasueshëm me strategjinë territoriale që përcakton gradët e ndryshme të aksesit për njerëzit, gjërat dhe marrëdhëniet me shkallët e hapësirës, kohës dhe besimit. Në të katërta format, lumi Gang është baza. Sipas një tjetër përshkrimi, dy kanalet ujore, që përkufizojnë shtrirjen territoriale të qytetit në veri dhe në jug, mund të krahasohen me arteriet e trupit mitik të Shivës. Në gjuhën e jogës, rrjedhat e Asit dhe Varanas, përkatësisht simbolizojnë idan dhe pingalan dhe arteria e tretë Matsyodari, ose Brahmanala që ndërlidh Gangun është konsideruar si sushumna.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 5.25-26; 33.167</ref> Vendet e ndryshme të shenjta thuhet se përputhen me pjesët e trupit të Shivës, siç thuhet se ai ka thënë: ‘Kashi është trupi im’.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 55.44</ref> Sipas një tjetër përshkrimi te Kashi Khanda, Varanasi është trupi i Shivës, pjesët e ndryshme të të cilit janë të përfaqësuara nga 18 linga të veçanta.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 33.167-172</ref> Numri 18 simbolizon 18 degët e diturisë, duke përfshirë katër vedat, gjashtë pjesët e ndarjeve vedike (Vedangat) dhe pjesa tjetër e degëve. Në këtë mënyrë, vetë qyteti është simboli i diturisë tërësore. Vizitimi dhe kryerja e ritualeve në këtë vend mundëson diturinë tërësore. Megjithatë, edhe duke vizituar vetëm lingën e Puraneshwaras (Krittivasheshwara), mund të arrihet një përfitim i njëjtë,<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 33.132</ref> pasi kjo lingë simbolizon të 18 lingat në një nivel tjetër dhe kështu kjo lingë përfaqëson diturinë e plotë.<ref>Rana P.B. Singh: Banaras, Making of India’s Heritage City; 2009, fq. 166</ref> Paraqitja e Varanasit si një formë antropomorfike e Shivës ka qenë shtrirë për të paraqitur formën zoomorfike, si ‘Demi Nandi’, mjeti transportues i Shivës, i mitologjizuar si një strukturë kozmogonike e Varanasit; Nandi kujdeset për ritmin e kohës dhe funksionin që drejton ‘samsaran’ për llogari të padronit të tij, Shiva.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 5, fq. 157</ref> Duke ndjekur traditën gojore, qyteti simbolizon edhe trupin e Vishnut. Panchatirthat (pesë ghatet më të shenjta mes numri të përgjithshëm të 84 ghateve përgjatë Gangut) simbolizojnë trupin mikro-kozmik të Vishnut. Asi është koka, Dashashwamedha është kraharori, Manikarnika është kërthiza, Panchaganga përfaqëson kofshët ndërsa Adi Keshava këmbët.<ref>{{cite journal|author=Rana P.B. Singh|title=Sacred Geometry of India’s Holy City, Varanasi: Kashi as Cosmogram|year=1994|journal=National Geographical Journal of India|language=en|location=Varanasi|ISSN=0027-9374|volume=40|pages=189-216}}</ref> Kjo përkujton vendosjen e këmbës hyjnore të [[Vishnu]]t në Varanasi; në këtë mënyrë zona përgjatë lumit Gang është trupi i Vishnut. Te Kashi Khanda thuhet se “Duke u larë në pesë tirtha, një person nuk merr kurr përsëri një trup me pesë elemente. Në vend të kësaj ai bëhet Shiva pesë-fytyrësh në Kashi”.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 84.114</ref> Këta mite i referohen ndërvarësisë së ngushtë midis traditave vaishnavite dhe shaivite; sipas mitit, Shiva dhe Vishnu janë një identitet integral në Varanasi.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 5, fq. 151-85.</ref> Varanasi është krahasuar me një grua<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 7.66</ref> dy sytë e bukur të së cilës janë Lolarka (në jug) dhe Adi Keshava (në veri), dy krahët formohen nga lumi Varana (në veri) dhe përroi Asi (në jug). Në këtë mënyrë territori midis dy lumenjve dhe dy vendeve hyjnore bashkohet në një energji hyjnore të paraqitur në formën e një gruaje. Pastaj, në një nivel tjetër, ndodhen dy faltore të ‘Qytetit si hyjneshë’. Faltorja e vogël e Kashi Devit në Ghatin Lalita është lartësuar si dhënësja e lehtësimit nga të gjitha mëkatet dhe cikli i rimishërimit.<ref>Kashi Rahasya; Gurumandala Granthamalaya, No. XIV, vol. III, 1957, 17.29</ref> Në mënyrë të ngjashme është treguar edhe Varanasi Devi, faltorja e të cilës qëndron në Tempullin Trilochana,<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 33.127</ref> megjithëse, ndonjëherë vetë qyteti është përmendur si hyjneshë nënë.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 30.71</ref> Bregu perëndimor i Gangut vizualizohet si shtylla kurrizore e purushas zanafillor. Gangu konceptohet si fuqia kundalini që ngrihet nëpërmjet çakrave të zambakut në shtyllën e tij kurrizore dhe lumenjtë Assi dhe Varana janë kanalet nadi që përzihen me shaktin e lëngshëm të Gangut. Më e larta nga gjashtë çakrat ku ndodh ndriçimi, simbolizon Varanasin.<ref name="Ghats Workshop"/> ====Itineraret e pelegrinazhit==== Qyteti është zonuar në rrathë gjithmonë e më të vegjël, ku secila zonë ka cirkumambulacionin e saj të pelegrinazhit. P.sh..: Itinerari i madh Panchakroshi rrethon të gjithë Kashin dhe të jetosh brenda kufijve të kësaj zone konsiderohet si mbarësi. Në Varanasi ekzistojnë 56 cirkuite ose itinerare pelegrinazhi, nga të cilët pesë janë më popullorët dhe që kanë rëndësi në bërjen e rrjetit të kozmogramës kozmologjike. Sinteza përfundimtare e mjedisit të qytetit përfaqëson ndërveprimin e makro-, mezo- dhe mikro- kozmosit në nivele të ndryshme, ku, në nivelin mikro, tempulli përfaqëson kozmosin, megjithatë, për shkak të shkatërrimit të madh të tempujve gjatë sundimit dhe pushtimeve myslimane, struktura bazike ka humbur. Përgjatë kohës këto struktura janë rindërtuar dhe janë krijuar mite për të rigjallëruar lavdinë e lashtë dhe fuqinë mistike. Prandaj struktura dhe rrjeti i gjeometrive të shenjta është bërë kaq kompleks dhe nuk është i lehtë për tu kuptuar.<ref>{{cite journal|author=Rana P.B. Singh|title=Sacred Geometry of India’s Holy City, Varanasi: Kashi as Cosmogram|year=1994|journal=National Geographical Journal of India|location=Varanasi|language=en|ISSN=0027-9374|volume=40|page=189}}</ref> Itineraret formojnë një formë të parregullt rrethore duke ndjekur një sekuencë që fillon dhe përfundon te Manikarnika, pasi Manikarnika simbolizon krijimin dhe përfundimin e proceseve. Në fillim të pelegrinazhit, Manikarnika përbën një pjesë të periferisë, por në fund ajo bëhet qendra, fokusi i itinerarit cirkumambulator.<ref name="300Tiwari304"/> Udhëtimet e shenjta të brendshme takohen te Jananavapi, i konsideruar si axis mundi. Tempulli i Madhyameshvaras shërben si qendra për mbulimin e rrethit që së pari është përmendur te Padma Purana (Sristi Khanda), një tekst i shekullit të VII. Me praninë e dy ''axis mundis-ve'' i gjithë sistemi është bërë i ndërlikuar. Në brigjet e lumit të shenjtë Gang, ndodhet vendqëndrimi i Shivës që është i njohur si Avimukteshwara, ai që nuk e braktis kurrë qytetin. Kjo është qendra ku të gjitha udhëtimet fillojnë dhe përfundojnë. Shenjtëria e peizazhit qëndron në paraqitjen e gjithësisë nëpërmjet përfaqësimit të kozmosit. Itineraret cirkumambulatorë ndiqen në yatrat e pelegrinazhit që fillojnë dhe përfundojnë me një banjë në Ghatin Manikarnika.<ref name="Ghats Workshop"/> Kashi mandala e artikuluar te Panchakroshi Yatra, është më e madhja, duke shkuar përtej kufijve të qytetit, ndërsa Antargriha yatra është cirkumambuacion vetëm përreth Kompleksit Tempullor Vishvanatha. Ndërsa Kashi dhe Varanasi Yatrat janë rrethore, itinerari Avimukta është një spirale me qendër në Tempullin Vishvanatha. Tempulli Panchakroshi, i ndërtuar në vitet 1870 është versioni tre-përmasor i Panchakroshi Yatras. Duke kryer ecjen cirkumambulatore përreth tempullit, besimtari shikon faltore dhe hyjni të shumta në niket e murit të jashtëm duke përfshirë 104 të vizituara gjatë yatras. Varanasi përmban pesë territore të shenjtë, që simbolizojnë gjithësinë: Pesa është numri i Shivës, që është një nga anëtarët e trinisë së panteonit hindu, kontrolluesi i kohës dhe shkatërruesi i universit si dhe hyjnia padrone e Varanasit. Pesë itineraret e shenjta përcaktojnë territorin e tyre dhe pasqyrojnë mite të ndryshme; megjithatë udhëtimi i pelegrinazhit fillon dhe përfundon gjithmonë në Tempullin Vishveshvara – kolona në qendër të botës, ose {{lang|la|axis mundi}}. Pesë territoret janë gjithashtu të lidhura me simbolet e trupit hyjnor, fuqisë transhendentale dhe chakrave (shtresave). Këta janë analoge me pesë elementet e mëdha të organizmit sipas [[mitologjia hindu|mitologjisë hindu]].<ref>Rana P.B. Singh: Panchakroshi Yatra, Varanasi: Sacred Journey, Ecology of Place & Faithscape; 1991, fq. 9</ref> Pesë cirkuitet e shenjta përfaqësojnë pesë elementet bazë të kozmogonisë hindu, përkatësisht eteri, toka, ajri, uji dhe zjarri. Në trupin njerëzor këta elementë simbolizojnë përkatësisht kokën, këmbët, fytyrën, gjakun dhe zemrën. Kjo analogji e territoreve të shenjta tregon më tej ndërlidhjen midis qenieve njerëzore dhe kozmosit, të zhvilluar në një gjendje të fortë lidhjet me të shenjtën, ku “secili shikon shpirtin e vetë”.<ref>R.P.B. Singh: Cosmic layout of Hindus’ Sacred City, Varanasi (Benares); 1993, vol. 9 (2), fq. 240-2</ref> Jnanavapi, i konceptuar si {{lang|la|axis mundi}} i kozmosit në sferën mezo-kozmike, është jashtë hapësirës së botës dhe kohës së zakonshme, edhe pse është një vend i dukshëm në tokë. Renditja e faltoreve të Vinayakas (56) tregon gjithashtu një tjetër pamje të modelit kozmik të qytetit. Cirkuitet e ndryshme të pelegrinazhit nuk formojnë kurr forma identike gjeometrike në Varanasi. Megjithatë, gjeomancët dhe hartografët hindu i kozmikëzojnë parregullsitë në një plan gjeometrik të formës qarkore, dhe ndonjëherë në kombinim me format e tjera duke formuar një kozmogramë. {| class="wikitable" |+ Pelegrinazhi, vendet dhe faltoret e shenjta si dhe integriteti kozmogonik<ref>Rana P.B. Singh: 1993. Cosmic Layout of Hindus’ Sacred City, Varanasi. Architecture & Comportement (Architecture & Behaviour), ISSN: 0379-8585, vol. 9 (2): fq. 247</ref> |- ! Itinerari i pelegrinazhit!! Makro-kozmosi: planetet!! Mezo-kozmosi: drejtimet!! Mikro-kozmosi: 3 botët mitike/2 pjesët e ditës!! Faltoret gjatë itinerarit = 1x 2 x 3 |- | Chaurashikroshi|| 9|| 8|| 2|| 144 |- | Panchakroshi|| 9|| 4|| 3|| 108 |- | Nagar pradakshina|| 9|| 4|| 2|| 72 |- | Avimukta|| 9|| 4|| 2|| 72 |- | Antargriha|| 9|| 4|| 2|| 72 |- | Tërësia e faltoreve|| 9|| 13|| 4|| 468 |} {| class="wikitable" |+ Pesë nivelet e territoreve të shenjta në Varanasi<ref>Rana P.B. Singh: 1993. Cosmic Layout of Hindus’ Sacred City, Varanasi. Architecture & Comportement (Architecture & Behaviour), ISSN: 0379-8585, vol. 9 (2): fq. 239-49</ref> |- ! scope="col" | Makro-kozmosi !! scope="col" | Mezo-kozmosi: itinerari i shenjtë !! scope="col" | Mikro-kozmosi: pjesët e trupit !! scope="col" | Fuqia trashendentale !! scope="col" | Çakra (sfera) !! scope="col" | Nr i faltoreve gjatë itinerarit |- | Qielli|| Chaurashikroshi|| Koka|| Vetëdija|| Ushqimi|| 144 |- | Toka|| Panchakroshi|| Këmbët|| Veprimi|| Mendja|| 108 |- | Ajri|| Nagar Pradakshina|| Fytyra|| Njohja|| Fryma|| 72 |- | Uji|| Avimukta|| Gjaku|| Dituria|| Intelekti|| 72 |- | Zjarri|| Antargriha|| Zemra|| Bekimi|| Bekimi|| 72 |} Tetë pikat ndërlidhëse në itinerarin e jashtëm kontrollohen nga tetë format e Bhairavës (forma e tmerrshme e Shivës që kujdeset për “Kohën” dhe “Vdekjen” në drejtimet kardinale), nga të cilat tre janë përgjatë Gangut në anën e djathtë. Pesë të mbeturat janë në anën e majtë të itinerarit të shenjtë dhe i referohen pesë vendeve të qëndrimit gjatë cirkuitit Panchakroshi. Numri i vendeve dhe faltoreve të shenjta përgjatë pesë itinerareve të pelegrinazhit simbolizojnë tërësinë kozmogonike. Numri i përgjithshëm i të gjitha faltoreve arrin deri në 468 që në vetvete formën një paralele e shumëfishit të 9 planeteve x 13 muajve (duke përfshirë një muaj shtesë) x 4 drejtimet, ose pjesët mitike të ditës. Është gjithashtu një shumëfish i 12 zodiakëve x 13 muajve x 3 botëve mitike. Është gjithashtu një rezultat i 12 zodiakëve x 13 muajve x 3 botëve mitike. Numri 108 është simbol i hapësirës integruese (9 planetet) dhe kohës (12 muajt). Numri 144 (12 x 12) i referohet kozmogonisë ku makro-kozmosi (12 zodiakët) takohen me mikrokozmosin (12 muajt), kështu nga udhëtimi tokësor mund të përjetohet ndodhia tokësore. Në ritualet hindu, ky numër ka domethënie të veçantë; ai i referohet produktit të 9 planeteve x 4 drejtimeve x 4 pjesëve të ditës (yama). Ky numër mundë konceptohet edhe si produkt i 9 planeteve x 2 shtresave: qielli dhe toka (imazhi dhe pasqyrimi) x 8 drejtimet. Numri 72 përfaqëson produktin e 12 zodiakëve, ose 12 muajve dhe 2 itinerareve hemisferikë (ayana) të diellit (veriori dhe jugori) dhe 3 botët mitike, dmth. qielli, toka dhe atmosfera në mes (12 x 2 x 3). Qendra, axis mundi ― Vishveshvara, ndërlidh tre botët dhe atributet e manifestimit të mandalës kozmike. Ky është simbol i coincidentia oppositorum, të shprehur nga zero ― një ‘pikë’ dhe gjithashtu një entitet i pakufizuar, pika produktive e potencialitetit. Për më tepër, filozofikisht “kjo pikë qendrore tregon ndërmjetësimin e paradoksit të potencialit maksimal të përmbajtur mbrenda një minimumi të pa reduktueshëm...”<ref>Richard Lannoy: The Speaking Tree: A study of Indian Culture and Society; 1971, fq. 344</ref> Konkluzione të tjera e konsiderojnë këtë mandala kozmike si produkt të 1) 12 zodiakëve dhe 6 stinëve, 2) 24 homologjive dhe 3 botëve mitike dhe 3) 9 planetet dhe 8 drejtimet etj. Një tjetër numër i zakonshëm që i referohet formave të Shivës në një cirkuit të veçantë, ose numrit të përgjithshëm të faltoreve të Vinayakës është 56. Ai i referohet konceptit të gardianit hyjnor. Perëndia gardiane (Shiva, ose Ganesha/Vinayaka) në nyjat e tetë drejtimeve kardinale në të shtatë shtresat e atmosferës (8 x 7) i mbron qeniet njerëzore nga pengesat. Numri i përgjithshëm i faltoreve të Shivës në Varanasi, sipas Kashi Khandas është 324, d.m.th.. 108 në secilën prej 3 botëve mitike. Ata që jetojnë në Kashi duhet të ndjekin të paktën një nga itineraret Antarvedi Parikrama (cirkumambulacioni i ultësirës midis dy lumenjve; Gangu dhe Yamuna në këtë rast), Dainik Parikrama (cirkumambulacioni i përditshëm) ose Panchkroshi Parikrama (cirkumambulacioni Panchkroshi). Si trupi njerëzor, territori i shenjtë i Varanasit është Brahmani që ndriçon botën dhe banon brenda kështjellës së pesë chakrave (sferave), brendësia e botës. Në këtë mënyrë udhëtimi i pelegrinazhit e transformon udhëtimin makrokozmik në një mikrokozmos. ;1. Chaurashikrosha Chaurashikrosha është territori i shenjtë i 84-kroshave (ku një krosha është e barabartë me 3.52&nbsp;km.), itinerari më i jashtëm i pelegrinazhit që ka formë tërësisht rrethore. Ky itinerar pelegrinazhi tashmë ndiqet rrallë. Chaurashikroshi Yatra simbolizon aureolën e dritës kozmike, është i përcaktuar bazuar te faltorja Madhyameshwara si qendër dhe Dehli Vinayakas si pikë radiale, në një largësi prej 5 kroshash (baras me 17.6&nbsp;km) dhe një diametër prej 296&nbsp;km. Perimetri i tij identifikohet me territorin kozmik të quajtur Kashi Mandala. Simbolikisht ai përfaqëson kufirin e jashtëm të universit brenda të cilit qëndrojnë katër territoret e tjera të shenjta. Kështu, ecja rituale përreth këtij itinerari territorial simbolizon udhëtimin e shenjtë në kozmos.<ref>Rana P.B. Singh: The Pilgrimage Mandala of Varanasi/Kashi: A study in Sacred Geography; 1987, National Geographical Journal of India, nr. 33 (4), fq. 503</ref> Itinerari i jashtëm i njohur si itinerari Chaurashikroshi Yatra është i ndarë në tetë drejtime (ashta-dik) dhe i mbrojtur nga hyjnitë drejtimore. Secili nga këta drejtime është i rregulluar dhe kontrolluar nga hyjneshat e ciklit vjetor (12 zodiakët/muajt), të quajtura Shakti (hyjneshat e fuqisë) dhe kështu numri i tyre arrin në 96 (8 x 12). Në një hartë konjitive pelegrinazhi të përgatitur nga Kailashnath Sukul në vitin 1876 vendndodhja e faltoreve dhe idhujve përgjatë itinerarit të shenjtë është paraqitur si një mandala. Miti tregon se 96 shaktit kishin ndihmuar hyjneshën Durga në vrasjen e ushtrisë së demonëve. Në fund të luftës, Durga përmendi emrat e tyre.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 72.3-13</ref> Akti i këtyre shaktive në çdo drejtim mbikëqyret nga Kshetra Devi (hyjneshë territoriale), një formë e Hyjneshës së Madhe [[Durga]] dhe e ndihmuar më tej nga një formë e Bhairavës (partneri i saj mashkullor), një hyjni drejtimore (dikpala) dhe tre vetala (‘hyjni ndihmëse’). Në këtë mënyrë shenjtëria e kohës (12 muajt) dhe hapsirës fizike (8 drejtimet) në fund bashkohen në një gjendje kozmike të kontrolluar dhe mirëmbajtur nga shaktit. Në qendër qëndron Saubhagya Gauri që mbikqyr artikulimin dhe organizimin.<ref>Kashi Khanda; Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, 1961, 72.91</ref> Simbolizmi numerik i lidhur me numrin e hyjnive gjatë këtij itinerari mund të interpretohet gjithashtu në një kornizë kozmogonike. Ndodhen 96 shakti (8 drejtimet x 12 muajt), 8 kshetra devi, 8 bhairava, 8 dikpala dhe 24 vetala; kështu numri i përgjithshëm arrin në 144. Numri 144 (12 x 12) lidhet me kozmogoninë ku makrokozmosi (12 zodiakët) çon te mikrokozmosi (12 muajt). Numri 144 interpretohet si prodhim i 9 planeteve hindu (makrokozmosi) i shumëzuar me 8 drejtimet (mezo-kozmosi) dhe 2 pjesët e ditës (dita dhe nata, mikrokozmosi). Referime e parë e kardinalitetit dhe gjeometrisë së shenjtë ka qenë bërë bazuar te Madhyameshwara si qendër dhe Dehli Vinayaka si pika qendrore;<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=QI4wPwAACAAJ Padma Purana]; 2008, 65.14-20</ref> në fakt, kjo ishte identike me Chaurashikroshi Yatran. Me kalimin e kohës burimet tekstore përshkruajnë Jnanavapin si pikën qendrore dhe strumbullarin për të gjithë pelegrinazhet dhe ritualet; kjo çoi në pranimin e Panchakroshit si zëvendësues të itinerarit të jashtëm, që harxhon më pakë kohë dhe metaforikisht paraqet arketipin e kozmik. Drejtimet kardinale dhe ndërkardinale janë referuar si pika që përshkruajnë itineraret, megjithatë ata rrotullohen në gradë të ndryshme. Kjo mund të shpjegohet lehtësisht me krahasimin e 56 faltoreve të Vinayakës, që gjenden në itinerarin spiral (7 rrotullime) dhe ndjekin pikat kardinale të dyfishta (8 drejtimet). Vendndodhja e saktë ka qenë matur me ndihmën e marrësve GPS me ndihmën e J. McKim Malville.<ref>J. McKim Malville & Rana P.B. Singh: Pilgrimage mandalas of the Gangetic plains; “Pilgrimage: Text and Context”, 1998</ref> Sipas Malville kjo është një përpjekje në organizim në shkallë të madhe dhe pasi rreshtimet e jashtme nuk konvergojnë drejt Jnanavapit dhe të dy qendrat gjenden në kontekste të ndryshme, i gjithë sistemi bëhet kompleks. ;2. Panchakroshi (territori i shenjtë i 25-kroshave) Itinerari që përcakton këtë territor shtrihet në një distancë prej 88.5&nbsp;km (25 krosha). Ky itinerar kryhet në këmbë dhe është i ndarë në pesë pjesë të identifikuara me pesë pikat ku pelegrinët qëndrojnë përgjatë natës në bujtina ([[dharamshala]]) (që në tërësi janë 44). Ky itinerar tani ka zëvendësuar të mëparshmin dhe është më popullori.<ref>R.P.B. Singh: Panchakroshi Yatra, Varanasi: Sacred journey, ecology of place, and faithscape; N.G.J.I., 1991, nr. 37 (1-2), fq. 49-98</ref> Miti i lidhur me këtë itinerar i përket shekullit të XII dhe gjendet në një formë më të zhvilluar në mitet e mëvonshme (rreth shek. të XVI). Një shumësi mitesh që kanë të bëjnë me këtë udhëtim të shenjtë gjenden në literaturën mitologjike.<ref>Rana P.B. Singh: Panchakroshi Yatra, Varanasi: Sacred Journey, Ecology of Place & Faithscape; 1991</ref> Në një farë mënyre, Itinerari Panchakrosha Yatra simbolizon itinerarin kozmik, mandalan. Përgjatë itinerarit mandala të Panchkroshit, ndodhen 108 vende të shenjta dhe faltore nga të cilat 36 janë të lidhura me Gangun. Numri 108 është një numër i shenjtë për hindutë dhe mund të interpretohet në mënyra të ndryshme. Në mënyrë simbolike shënon tërësinë e kohës ciklike, d.m.th.. 12 zodiakët dhe 9 planetet (12 x 9 = 108) dhe gjithashtu 27 nakshatrat (yjësitë), secili me 4 charana (faza) (27 x 4 = 108) në Kozmologjinë Hindu. Paralele të tjera kozmogonike janë produkti i 36-ës, që simbolizon 36 krore (dmth. 360 milionë) qenie hyjnore ose 36 varietetet e perëndive hindu dhe 3 botët mitike, që të dyja bëjnë 108.<ref>Singh, Rana P.B. 1991. Panchakroshi Yatra, Varanasi: Sacred Journey, Ecology of Place & Faithscape; fq. 13</ref> Një ditë dhe një natë e Brahmas është llogaritur gjithashtu se përputhet me 108 vjet.<ref>Mircea Eliade: The Sacred and the Profane; 1991, fq. 60-1</ref> Teologjikisht, 108-ta mund të interpretohet në këtë mënyrë: ‘8-ta’ në të është e lidhur me 8 drejtimet kardinale (referimi i hapësirës që tregon sferën e kozmosit), ‘0-ja’ përfaqëson zbrazëtinë në të cilën në fund kozmosi rikthehet, ndërsa ‘1-shi’ përfaqëson njëjtësinë e pafundme kozmike duke paraqitur kështu ‘njësimin me kozmosin’, ku qeniet njerëzore dhe superndërgjegjet hyjnore bëhen një.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 5, fq. 152</ref> Ky udhëtim zhvillohet që nga kohët e lashta dhe në kohët mesjetare u bë shumë popullor duke vijuar edhe të jetë i shquar edhe sot. Panchkrosha Yatra për bëhet nga fjala pancha = pesë dhe krosha = njësi mase indiane e largësisë ku 1 krosha = afërsisht me 2.2 milje dhe Yatra = udhëtim. Kështu, Panchakroshi Yatra është një udhëtim prej pesë kroshash, e barabartë me 11 milje ose 17.6 kilometra. Ky itinerar konsiderohet si kufiri i jashtëm i Kashit. Cirkumambulacioni në mandalan e Kashit është si cirkumambulacioni në të gjithë universin. Duke ndjekur këtë udhëtim nënkuptohet njësimi me universin dhe të plotfuqishmin, që nënkupton arritjen e shpëtimit të përjetshëm. Udhëtimi nis nga Ghati Manikarnika duke vijuar në pesë ndalesa të rëndësishme që janë si vijon: 1) Kardameshwara –“zoti i Kardamit”, Kandava (6 milje nga Manikarnika). 2) Bhimachandi – “Chandi i madh” (10 milje nga Kardameshwara). 3) Rameshwara – “zoti i Ramas”, 14 milje nga Bhimachandi. 4) Kapildhara – “rrjedha e Kapilas, 14 milje nga Rameshwara and 5) Manikarnika -- 6 milje nga Kapildhara. Midis 108 faltoreve përgjatë këtij udhëtimi, 56 janë të lidhura me Shivën, 11 me Ganeshën (ose Vinayakën), 10 me ganat, 11 me devit dhe 4 faltore janë të lidhura me Vishnun. Në itinerarin e Panchkroshi Yatras ndodhen gjithashtu faltore të Bhairavës ashtu si dhe disa kunda (pellgje) dhe kupa (puse). Pasi rikthehen te Manikarnika, pelegrinët lahen aty dhe pastaj vizitojnë faltoret e Siddhi Vinayakas, Vishvanathait, Annapurnas, Dhundhirajas, Dandapanit dhe Kala Bhairavas për të përmbyllur Panchkroshi Yatran e tyre. Pesë ndalesat kryesore gjatë pelegrinazhit, nuk janë vetëm pesë entitete të rëndësishme por ato simbolizojnë edhe panchtatvan (pesë elementet bazë, zjarrin, ujin, tokën, ajrin dhe qiellin), pesë karmendriyat (pesë organet e veprimit, sytë, veshët, hunda, gjuha dhe lëkura) dhe pesë jnanendriyat (pesë organet shqisore, shikimi, dëgjimi, nuhatja, shijimi dhe prekja) po ashtu. Megjithatë, të gjitha këto paraqesin afrimin e pelegrinëve me të gjithëpushtetshmin, fuqinë supreme dhe njësimin me supremacinë. Përpara fillimit të udhëtimit, sipas besimit hindu, duhet bërë përgatitja fetare për të kënaqur veten e brendshme. Kjo përfshinë bërjen e Sankalpas (deklarimi i synimit) dhe vizitimi i disa faltoreve specifike etj. Ka gjithashtu një përmendje të sekuencës së përpiktë të faltoreve në pelegrinazh dhe faltoret e sakta dhe numri i tyre i përgjithshëm përgjatë itinerarit Panchkroshiya në çdo tekst të lashtë pasi ata dallojnë në përshkrimin e tyre. Panchkroshi Yatra kryhet përgjithësisht në Chaitra Masa (mars-prill) dhe në Phalguna Masa (shkurt-mars), por dita më e mbarë për këtë udhëtim të shenjtë është e lidhur me Mahashivaratrin, ‘nata e madhe e Shivës’, që festohet gjatë Phalguna Krishna Chaturdashit (dita e 13-të e dyjavëshit të hënës së vjetër të Phalguna Masas). Tempulli Panchkroshiya, në një farë mënyre, përfaqëson kufijtë gjeo-hapësinorë të Kashi Mandalas. Ky tempull, mbi bazën e arkitekturës dhe skalitjeve të tij, mund të quhet si një ‘hartë e ndërtuar’. Tempulli përmban qindra nike në Pradakshina Patha (rrugica e cirkumambulacionit) e tij, që përfaqëson tempujt dhe një seri faltoresh, që ekzistonin në kohën e ndërtimit të tempullit. Data e ndërtimit të tempullit është e panjohur, megjithatë arsyeja për ndërtimin e këtij tempulli duhet të ketë qenë e lidhur me bamirësinë, në kuptimin se të verbërit, të gjymtuarit, të moshuarit dhe të paaftët fizikisht që nuk ishin të aftë ta kryenin pelegrinazhin Panchkroshi Yatra, do të fitojnë punya (përfitimet e shpirtërore nëpërmjet veprimtarive fetare) të saj duke qenë të aftë të shikojnë të gjitha faltoret në të njëjtin vend. ;3. Nagar Pradakshina Kjo, një formë abstrakte e territorit të mësipërm të shenjtë, ka qenë përshkruar gjerësisht në mitologji. Ai përcakton kufijtë e jashtëm të qytetit të Varanasit. Itinerari mbulon një distancë prej 25&nbsp;km dhe kalon në 72 faltore dhe site të shenjta. Simbolizmi kozmologjik i numrit 72 mund të interpretohet në mënyra të ndryshme: një produkt i 12 muajve, 2 itinerareve hemisferikë të diellit (verior dhe jugor) dhe 3 botëve mitike (parajsa, toka dhe atmosfera/qielli); 12 zodiakët dhe 6 stinët; 9 planetet dhe 8 drejtimet etj. Pelegrinët besojnë se udhëtimi i shenjtë në këtë territor mundëson çlirimin nga të gjithë tipet e mëkateve –dhe u mundëson atyre të purifikohen nëpërmjet pamjes së bekimit hyjnor. Normalisht, pelegrinët e realizojnë këtë udhëtim në dy ditë, ndërsa ndalojnë te Pashapani Vinayaka. ;4. Avimukta Itinerari i katërt i shenjtë bazohet te zona “e pa braktisur kurr” nga Shiva. Sipas mitit Shiva nuk e ka lënë kurr këtë territor madje edhe në kohët e shpërbërjes dhe se prandaj ai është quajtur avimukta (që do të thotë pikërisht ‘territori i pa braktisur ndonjëherë’). Mitologjia përmend se kjo zonë e shenjtë ruan fuqinë mistike të Shivës, të iniciuar me tre format e cilësive të tij, e vërteta (sat), e këndshmja (cit) dhe lumturia (ananda). Përgjatë këtij itinerari gjenden 72 faltoret dhe sitet e shenjta. Sipas një miti të Skanda Puranas, Surya (Dielli) e këshilloi Shivën të jetonte në këtë zonë përgjithmonë, prej nga ka rrjedhur emri avimukta. Qendra e këtij territori është faltorja e Avimukteshwaras, nga ku niset itinerari qarkor në një rreze prej rreth 2&nbsp;km. Ky itinerar nuk e kapërcen kurr lumin Gang, por ndjek bregun e majtë të lumit. Tre faltoret e vendosura mbi bregore të ngritura, që përbëjnë pika referimi, nga jugu në veri janë: Tripurantakeshwara, Valmikeshwara dhe Omkareshwara. Këto tre faltore bregore simbolizojnë gjithashtu tre majat e tridentit (trishula) të Shivës. Itinerari procesional nga Maheshwara vijon në një formë komplekse spiraleje, duke u rrotulluar katër herë përpara se më në fund të arrijë te Avimukteshwara. ;5. Antargriha (territori i “shenjtërores së brendshme”) Itinerari i shenjtë i këtij udhëtimi lëviz shtatë herë përreth Tempullit Vishvanatha. Ai përfshin 72 faltore dhe site të shenjta, mes të cilëve 56 janë forma të Shivës. Kjo simbolizon integritetin kozmik, d.m.th. 7 chakrat (zonat e energjisë kurrizore, ose pleksuset) dhe 8 drejtimet kardinale. Spiralja e përdredhur shtatë herë simbolizon kuptimin e realitetit fizik dhe transhendental si dhe përkujton pelegrinazhin që qendra e hyjnisë padrone, Shiva, është kudo, por mbyllja e perimetrit askund. Në terma të filozofisë hermeneutike, kjo mund të shihet si thelbi i “rrathëve që nuk mbyllen asnjëherë”. Kjo strukturë spirale është rezultat i procesit të zhvillimit njomonik, forma arketipike të cilit mund të konsiderohen katrori dhe njomoni.<ref>Robert Lawlor: Sacred Geometry; 1982, fq. 66</ref> Pasi bëhet një zhytje e shenjtë në lumin Gang në Ghatin Manikarnika, pelegrinët së pari kryejnë një vizitë në pikën qendrore, Vishveshvara, pastaj vazhdojnë më tej nga aty deri te shenjtërorja e brendshme, duke ndjekur itinerarin spiral. Në këtë mënyrë ata marrin dobinë më të madhe fetare, që rezulton në paqe dhe çlirim nga rimishërimi. Në kontekstin e alkimisë, këto shtatë chakra spirale (itinerare) “na bëjnë një pjesë jetësore të vorbullës së energjisë mbrapa të gjithë jetës këtu dhe atyre u bëhet në këtë botë çfarëdo kenë nevojë për veten e tyre”.<ref>H. Margold: The Alchemist’s Almanach; 1991, fq. 47</ref> [[File:Ganga Dwar, Gateway of Corridor of Kashi Vishwanath Temple, Varanasi.webp|thumb|Portiku i Tempullit Kashi Vishvanatha]] ===Monumente të shquara=== Monumentet e Varanasit janë ndërtuar nën patronazhin e sunduesve të ndryshëm me stile të larmishme arkitekturore. Pak monumente datojnë përpara pushtimit mysliman të fundit të shekullit të XII, madje pak datojnë edhe para kohës së Akbarit, në shekullin e XVI. Monumentet myslimane kanë filluar me sulmet e hershme të Mahmud Ghaznit në 1033. Master Plani Zhvillimit të Qytetit (1991-2011) ka identifikuar zonat e trashëgimisë së qytetit dhe ka formuluar rregullimet në mënyrë të përshtatshme për mbrojtjen dhe zhvillimin e tyre. Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit së fundmi ka ndërrmarrë hapa për hartimin e një dokumentacioni të kuptueshëm të trashëgimisë së gjerë arkitekturore dhe asaj jo materiale të qytetit nëpërmjet formulimit të kornizës ligjore për ruajtjen e përshtatshme të panoramës së tij kulturore. Përveç 19 siteve arkeologjike të identifikuara nga Archaeological Survey of India (ASI),<ref name="Archaeological Survey of India">{{cite web|title=Alphabetical List of Monuments – Uttar Pradesh|url=http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_uttarpradesh_patna.asp|language=en|publisher=Archaeological Survey of India|accessdate=22 tetor 2012|archive-date=11 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111101312/http://asi.nic.in/|url-status=dead}}</ref> disa nga vendet më famshme të interesit janë Aghor Peethi, [[Xhamia Alamgir në Varanasi|Xhamia Alamgir]], [[Kolonat e Ashokas|Kolona e Ashokas]], Bharat Kala Bhawani (muzeu i artit), Tempulli Bharat Mata, Central University for Tibetan Studies, Tempulli Dhanvantari, Mandiri i Durgës, [[Xhantar Mantari i Varanasit|Xhantar Mantari]], [[Tempulli Kashi Vishvanatha]], Tempulli Sankat Mochan Hanuman, Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith, [[Tempulli i Ri Vishwanath]] në kampusin e Banares Hindu University, [[Fortesa e Ramnagarit]], [[Ghatet në Varanasi|Ghatet breg-lumore]], Tempulli Tulsi Manas.<ref name="Tourist">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/default.htm|title=DEO Varanasi|work=Tourist Information: Places of Interest|language=en|publisher=Varanasi District Administration by National Informatics center}}</ref> '''Stupa Dharmarajika''' është një nga pak stupat para-Ashokase që kanë mbijetuar, megjithëse vetëm themelet i kanë mbetur. Pjesa tjetër e Stupës Dharmarajika u zhvendos në Varanasi për tu përdorur si material ndërtimi në shekullin e XVIII. Në atë kohë, u gjetën gjithashtu edhe reliket e Stupës Dharmarajika. Këto relike u hodhën për pasojë në lumin Gang. Rrënojat e '''Mulagandhakuti Viharas''' shënojnë vendin ku Buda kaloi stinën e tij të parë të shirave, ndërsa Mulagandhakuti Vihara moderne është manastir i ndërtuar në vitet 1930 nga shoqëria sri-lankase Mahabodhi, me piktura murore të bukura.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=267|year=2000|language=en|ISBN=4-333-01893-5}}</ref> Mbrapa saj është Parku i Drerit (ku gjenden akoma drerë). ;Stupa Chaukhandi [[File:Chaukhandi Stupa, Sarnath 1 (cropped).jpg|thumb|left|459px|[[Stupa Chaukhandi]], Sarnath]] '''[[Stupa Chaukhandi]]''' përkujton vendin ku Buda takoi dishepujt e tij të parë, që daton nga shekulli i pestë ose më herët. Ajo është një [[stupa (arkitekturë)|stupë]] e rëndësishme budiste e gjendur në [[Sarnathi|Sarnath]] në koordinatat {{coord|25.374102|N|83.023658|E|display=inline}}, 13 kilometra nga Varanasi.<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1526&HistoryID=ab27|title=History of Architecture - Shrines and temples|publisher=historyworld.net|language=en|accessdate=18 dhjetor 2006|archive-date=6 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606172712/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1526&HistoryID=ab27|url-status=dead}}</ref> Sot stupa është një pirg i lartë i mbuluar me një ndërtesë tullash e kryesuar nga një kullë tetëkëndore. Ajo është një monument i ruajtur dhe mirëmbajtur nga Archaeological Survey of India. Stupa Chaukhandi mendohet se fillimisht ka qenë ndërtuar si një tempull i tarracuar gjatë Periudhës Gupta midis shekullit të IV dhe të VI për të shënuar vendin ku Buda dhe dishepujt e tij të parë u takuan duke udhëtuar nga [[Bodh Gaja]] për në [[Sarnathi|Sarnath]]. Më vonë Govardhani, djali i një raxhai, e modifikoi stupën në formën e saj të tanishme duke ndërtuar kullën tetëkëndore për të përkujtuar vizitën e Humayunit, sunduesit të fuqishëm [[Perandoria Mogule|Mogul]].<ref>{{cite web|url=http://www.varanasicity.com/sarnath/chaukhandi-stupa.html|title=Chaukhandi Stupa|publisher=Varanasicity.com|language=en|accessdate=16 tetor 2006}}</ref><ref name="Singh453">R. P.B. Singh: [https://books.google.com/books?id=JwMaBwAAQBAJ&pg=PA453 Banaras: Making of India’s Heritage City]; 2009, fq. 453</ref> Në vitet e fundit po i bëhet një restaurim. [[File:Lal Khan Tomb 1 (cropped).jpg|thumb|318px|Varri i Lal Khanit]] ;Varri i Lal Khanit: Varri i Lal Khanit gjendet i vendosur në një distancë prej rreth 6&nbsp;km nga stacioni hekurudhor i Varanasit, pranë Urës Rajghat, në koordinatat {{coord|25|19|30|N|83|2|25|E|display=inline}}. Ai është një mauzoleum i klasifikuar nën kategorinë e monumenteve myslimane në Varanasi, i ndërtuar sipas [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës Mogule]]. Varri i Lal Khanit gjendet brenda fortesës së lashtë të Rajghatit (tani e shpërbërë) i ndërtuar në vitin 1773. Lal Khan do të thotë "Khani i Kuq". Ai ndjek qendrën e një oborri të madh drejtkëndor me një kullë në çdo kënd dhe është një strukturë masive me kube e zbukuruar me pllaka me ngjyra. Ndikimi i Periudhës Mogule është shihet qartësisht në arkitekturën e këtij varri. Prania e strukturave si kioska në këndet e çatisë si dhe trajtimi i kolonave dhe mureve është reminishencë e një shkëlqimi të të shkuarës.<ref>{{cito web|url=https://www.asisarnathcircle.org/tomb-lalkhan.php|title=Lal Khan Tomb|publisher=Asi, Sarnath Circle|language=en|date=2 shtator 2013|access-date=26 dhjetor 2016|archive-date=29 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029142822/http://www.asisarnathcircle.org/tomb-lalkhan.php|url-status=dead}}</ref> ====Stupa Dhamek==== '''[[Stupa Dhamek]]''' ({{lang-hi|धामेक स्तूप}}) është një nga pak stupat para-ashokane që ekzistojnë akoma, megjithëse vetëm në rrënoja.<ref name="Gupta11">Shobhna Gupta: [https://books.google.com/books?id=W4r5iLMVGkAC&pg=PA11 Monuments of India]; 2003, fq. 11</ref> Shkruhet edhe ''Dhamekh'' dhe ''Dhamekha'', e rrjedhur nga versioni sanskritisht 'Stupa Dharmarajika', që mund të përkthehet si Stupa e mbretërisë së Dharmas). Ajo është e vendosur në koordinatat {{coord|25.3808|N|83.0245|E|display=inline}} në [[Sarnathi|Sarnath]], 13&nbsp;km larg nga Varanasi.<ref>http://www.iloveindia.com/indian-monuments/dhamekh-stupa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506020540/http://www.iloveindia.com/indian-monuments/dhamekh-stupa.html |date=6 maj 2010 }} Dhamek Stupa</ref> [[File:Monastery around Dhamek stupa, Sarnath.jpg|thumb|left|432px|Manastiri përreth Stupës Dhamek]] [[stupa (arkitekturë)|Stupa]]t e kanë origjinën nga tumat para-budiste, në të cilat asketikët varroseshin në një pozicion të ulur,<ref>{{cite web|url=http://www.buddhanet.net/stupa.htm|language=en|accessdate=7 janar 2013|title=Buddhist Art and Architecture: Symbolism of the Stupa/Chorten|date=14 gusht 2006|archive-date=7 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307213338/http://buddhanet.net/stupa.htm|url-status=dead}}</ref> të quajtura [[chaitya]].<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.history.upenn.edu/coursepages/hist086/material/sanchi.htm|accessdate=7 janar 2013|title=THE BUDDHIST STUPA: ORIGIN AND DEVELOPMENT|date=13 janar 2005|archive-date=3 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403024435/http://www.history.upenn.edu/coursepages/hist086/material/sanchi.htm|url-status=dead}}</ref> Pas Parinirvanas së Budës, mbetjet e tij u kremuan dhe hiri u nda dhe u varros nën tetë tuma me dy tuma të tjera që mbanin urnën dhe thëngjijtë. Pak dihet rreth këtyre stupave të hershme, veçanërisht pasi nuk ka qenë e mundur të identifikoheshin dhjetë monumentet origjinale. Gjithësesi, disa stupa të mëvonshme, si ajo e [[Sarnathi]]t dhe [[Sanchi]]t, duket se janë zbukurime të tumave të mëparshme.<ref name="Possehl">Gregory L. Possehl: [http://books.google.co.uk/books?id=pmAuAsi4ePIC&pg=PA12 The Indus Civilization: A Contemporary Perspective; 2010, fq. 12]</ref> Stupa Dhamek u ndërtua në vitin 500 të e.s.<ref>Sir Banister Fletcher's a History of Architecture; fq. 646</ref> për të zëvendësuar një strukturë të mëparshme të porositur nga mbreti i madh Maurjan, [[Ashoka]] në vitin 249 p.e.s., bashkë me mjaft monumente të tjera, për të përkujtuar veprimtaritë e Budës në këtë vend. Stupat u krijuan si tuma rrethore të rrethuara nga gurë të mëdhenj. Mbreti [[Ashoka]] ndërtoi stupa për të vendosur pjesët e vogla të kalcifikuara të kockave dhe relikteve të tjera të Budës dhe dishepujve të tij.<ref>{{cite web|url=http://www.indian-heritage.org/aindex.html|title=Stupas|publisher=Indian Heritage|accessdate=20 nëntor 2006|language=en|archive-date=8 janar 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070108045253/http://www.indian-heritage.org/aindex.html|url-status=dead}}</ref> Një [[Kolonat e Ashokës|kolonë e Ashokës]] me një edikt të gdhendur në të qëndron pranë sitit. Ky është vendi më i rëndësishëm për tu vizituar në Varanasi. Çdokush që planifikon të vizitoi Varanasin, do të kaloi me siguri edhe aty. [[Stupa Dhamek]] thuhet se shënon vendin (''Rishipattana'' që mund të përkthehet si "ku Rishi mbërriti") ku Buda dha predikimin e tij të parë për pesë dishepujt e tij pasi arriti ndriçimin,<ref>{{cite web|url=http://www.buddhistpilgrimage.info/sarnath.htm|title=Place of the Buddha’s First Sermon|publisher=Indian architecture|accessdate=19 shtator 2006|language=en|archive-date=28 gusht 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060828022730/http://buddhistpilgrimage.info/sarnath.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asia.msu.edu/southasia/india/culture/architecture.html|title=Windows on Asia|accessdate=8 shkurt 2007|language=en|archive-date=1 shtator 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901123953/http://www.asia.msu.edu/southasia/india/culture/architecture.html|url-status=dead}}</ref> "duke treguar Rrugën e Tetëfishtë që të çon te [[Nirvana]]".<ref>Cituar nga: P. de Bruyn, N. Venkatraman & K. Bain: Frommer's India, fq. 340</ref> Në mjaft burime të lashta siti i predikimit të parë është përmendur se ka qenë në një "Mriga-dayaa-vanam″ ose rezervat kafshësh. (Në sanskritisht mriga përdoret në kuptimin e kafshëve të gjahut, ku më i zakonshmi është dreri). Përkrahja e fundit mbretërore në sit daton afërsisht nga shekulli i XII, pas të cilit vendi i Mrigadayavanamit duket se është zhdukur për besimtarët. Stupa u zmadhua gjashtë herë, por pjesa e sipërme është akoma e papërfunduar.<ref>Robert W. Bradnock: Footprint India; 2004, 191</ref> Ndërsa po vizitonte [[Sarnathi]]n në vitin 640, [[Xuan Zang]]u regjistroi se ngulimi kishte mbi 1,500 priftërinj dhe stupa kryesore ishte afërsisht 91.44 metra e lartë.<ref>Robert A. Arnett: India Unveiled; Atman Press, 2006, ISBN 0-9652900-4-2</ref> Në formën e saj të tanishme, stupa është një cilindër solid prej tullash dhe gurësh që arrin një lartësi prej 43.6 metrash dhe që ka një diametër prej 28 metrash. Është struktura më masive në Sarnath.<ref>{{cite web|url=http://www.varanasicity.com/sarnath/dhamek-stupa.html|title=Dhamekh Stupa|publisher=Varanasicity.com|accessdate=16 tetor 2006|language=en}}</ref> Bazamenti duket se ka mbijetuar nga struktura e Ashokës: faqet e gurëve janë skalitur dhe paraqesin motive delikate floreale me origjinë nga [[Perandoria Gupta]]. Muri është i veshur me figura të rafinuara njerëzore dhe shpendësh të skalitura, ashtu si dhe mbishkrime në shkrimin Brāhmī.<ref>{{cite web|url=http://www.culturalindia.net/monuments/dhamekh-stupa.html|title=Dhamekh Stupa|accessdate=19 shtator 2006|language=en|archive-date=21 gusht 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821195404/http://www.culturalindia.net/monuments/dhamekh-stupa.html|url-status=dead}}</ref> Stupa Dhamek u përfshi në romanin misterioz thriller indian të vitit 2014, ''The Emperor's Riddles'' të shkruar nga Satyarth Nayak. [[File:Courtyard at Observatory of Man Singh.jpg|thumb|375px|Pjesa ballore e observatorit Xhantar Mantar]] ====Xhantar Mantari==== '''[[Xhantar Mantari i Varanasit]]''' {{lang-hi|जंतर मंतर}}, i ndërtuar në vitin 1737, është një nga pesë observatorët e ndërtuar nga mbreti i Amberit, Jai Singh-u II në Indi.<ref name="Altitude Jantar">{{cite news|title=Altitude|publisher=daftlogic.com|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.daftlogic.com/}}</ref><ref name="History Jantar">{{cite news|title=History|publisher=Varanasi.org|accessdate=1 gusht 2015|language=en|url=http://www.varanasi.org.in/jantar-mantar-varanasi|archive-date=15 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315084810/http://www.varanasi.org.in/jantar-mantar-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Jantar Mantar">{{cite news|title=Jantar Mantar|language=en|publisher=Varanasi city website|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.varanasicity.com/jantar-mantar.html}}</ref><ref name="About Jantar Mantar">{{cite web|title=About Jantar Mantar|language=en|publisher=holidayiq.com|accessdate=7 shtator 2015|url=http://www.holidayiq.com/Jantar-Mantar-Varanasi-Sightseeing-588-2740.html|archive-date=9 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109172438/http://www.holidayiq.com/Jantar-Mantar-Varanasi-Sightseeing-588-2740.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Jantar Mantar in Varanasi">{{cite news|title=Jantar Mantar in Varanasi|publisher=hoteltravel.com|accessdate=1 gusht 2015|language=en|url=http://www.hoteltravel.com/india/varanasi/jantar-mantar-in-varanasi.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031405/http://www.hoteltravel.com/india/varanasi/jantar-mantar-in-varanasi.htm|archive-date=24 shtator 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Jantar Mantar information">{{cite news|title=Jantar Mantar information|language=en|publisher=visitinvaranasi.com|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.visitinvaranasi.com/jantar-mantar-varanasi.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915155657/http://visitinvaranasi.com/jantar-mantar-varanasi.aspx|archive-date=15 shtator 2015|url-status=dead}}</ref> Observatori Hindu Xhantar Mantar është një monument mjaft popullor në Varanasi, që illustron nivelin e astronomisë si dhe ndërtimit dhe arkitekturë në Indinë e kohës.<ref name="holyvoyages.jantar">{{cito web|url=http://holyvoyages.com/varanasi/about-jantar-mantar-observatory-museum-varanasi-india.aspx|title=Jantar Mantar of Varanasi|website=holyvoyages.com|language=en|accessdate=7 shkurt 2017|archive-date=14 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114035934/http://holyvoyages.com/varanasi/about-jantar-mantar-observatory-museum-varanasi-india.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="Places Of Interest">{{cite news|title=Places Of Interest|publisher=Varanasi.nic|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://varanasi.nic.in/tourist/tourist4.html|archive-date=13 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313154352/http://varanasi.nic.in/tourist/tourist4.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cito web|url=http://www.varanasi.org.in/jantar-mantar-varanasi|title=Jantar Mantar of Varanasi|website=varanasi.org.in|language=en|accessdate=7 shkurt 2017|archive-date=15 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315084810/http://www.varanasi.org.in/jantar-mantar-varanasi|url-status=dead}}</ref> Observatori, i vendosur në koordinatat {{coord|25|18.467|N|83|00.658|E|display=inline}} (Qendra e Observatorit Xhantar Mantar), zotërohet nga Archaeological Survey of India.<ref name="Coordinates Jantar">{{cite news|title=Coordinates|publisher=latlong.net|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.latlong.net/|archive-date=7 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151635/http://www.latlong.net/|url-status=dead}}</ref> Monumenti u ndërtua me synimin për të krijuar kalendare të sakta diellore dhe hënore si dhe për të studiuar objektet kozmike. =====Historia===== [[Xhantar Mantari i Varanasit]] u ndërtua në vitin 1737 nga mbreti i Amberit (Jaipurit), Sawai Jai Singh II (1686-1745), themelues i qytetit të Jaipurit dhe pasardhës i raxha Man Singh-ut. Maharaxha Jai Singh-u II ishte aq i dhënë pas astronomisë, shkencës dhe teknologjisë sa, midis viteve 1727 dhe 1737, ndërtoi jo një por pesë Xhantar Mantarë në qytete të ndryshme.<ref name="About Jantar Mantar"/> Në fillim të shekullit të XVIII, ai i dërgoi studiuesit e tij për të studiuar dizajnin, ndërtimin dhe teknologjinë e observatorëve, në mënyrë që të ndërtonin observatorët më të mirë në rajon. Studiuesit u kthyen me shqyrtimet dhe doracaktët e tyre të astronomisë dhe pas kësaj, Jai Singh-u II ndërtoi observatorë në [[Xhaipuri|Xhaipur]], [[Mathura]], [[Nju Delhi]], [[Uxhaini|Uxhain]] dhe në Varanasi.<ref name="History Jantar"/><ref name="Jantar Mantar"/><ref name="About Jantar Mantar"/><ref name="holyvoyages.jantar"/> Këto monumente tani menaxhohen nga Qeveria Indiane si monumente historike.<ref name="varanasionline.jantar"/> [[File:Samrat Yantram at Observatory of Man Singh.jpg|thumb|left|347px|Samrata Jantra e Xhantar Mantarit]] Sipas librit të Sir Robert Barker-it, Collected Writing of Dharmpal, të shkruar në vitin 1772, observatori ishte ndërtuar rreth 200 vjet më parë nga Raja Mawnsing, djali i Jaysing-ut. Ai pohon se "Kurioziteti kryesor këtu është observatori ...ka një hark mural të tepër të mirë të vendosur mbi një suva chunam-i, aq të hollë dhe të lëmuar, sa duket si mermer; dhe megjithëse është me siguri shumë e vjetër, është akoma e përsosur, por treguesi është i mangët; humbje që mund të rregullohet nga një person që ka një shije për këto studime..."<ref>[http://voiceofdharma.org/books/tbt/ Collected Writing of Dharampal]; volumi I, kapitulli I, fq. 39</ref> Si Barker edhe Pearse pohon specifikisht se ai ka qenë aty për rreth dy shekuj, megjithatë kjo është më shumë një histori përrallore. Plani i observatorit në pallatin Man Mahal u pregatit nga Jagannath-i, një astronom dhe punimet u zbatuan nga një arkitekt nga Jaipuri i quajtur Sardar Mohan nën mbikqyrjen e Sadashivas.<ref name="varanasitourismtravels.jantar"/> Riparimi dhe rikonstruksioni i parë i Xhantar Mantarit u bë në vitet 1850. Një pllakatë mermeri e vendosur në një mur përmend se observatori u restaurua në vitin 1911-12 me urdhër të mbretit Sawai Madho Singh i Jaipurit, nën drejtimin e astronomit shtetëror Govindracandra Bhavan dhe inxhinierit C. E. Estaworth. Për shkak të përpjekjeve të maharaxha Sawai Singh-ut edhe tani instrumentet e vjetra janë të mirë-konservuara dhe mundësojnë një vëzhgim të mirë.<ref name="varanasitourismtravels.jantar"/> Observatori është i mbrojtur nga Akti i Monumenteve të Lashta dhe Sitet dhe Mbetjet Arkeologjike të vitit 1958, dhe i menaxhuar nga Archeological Survey of India. Që nga viti 1987, janë kryer restaurime dhe konservime në faza dhe shkallë të ndryshme. Në vitin 1988 Departamenti i Vaditjes së [[Uttar Pradeshi]]t e rikonstruktoi dhe riparoi Ghatin Man Mandir, ku gjendet observatori. Në vitin 2000 me një grant prej një milion rupish Departamenti i Turizmit të Uttar Pradeshit e rikonstruktoi dhe riparoi këtë ndërtesë historike, por kjo fazë rikonstruktimi është e pamjaftueshme dhe punimet nuk janë të kënaqshme. [[File:Digansa Yantra.JPG|thumb|358px|Digansha Jantra e Xhantar Mantarit]] =====Përshkrimi===== Xhantar Mantari u ndërtua me synimin për të matur kohën vendore, lartësinë e vendit dhe pozicionet e diellit, yjeve dhe planeteve për të përcaktuar eklipset. Lëvizja, shpejtësia dhe sjelljet e yjeve dhe planeteve regjistroheshin nëpërmjet instrumenteve të veçanta.<ref name="History Jantar"/><ref name="Jantar Mantar"/><ref name="About Jantar Mantar"/> Xhantar Mantari është i famshëm edhe si Observatori Man Mandir, si dhe, për shkak të larmisë së instrumenteve, quhet edhe “Janthra Mandir”. Në Indi studimet astrologjike bëhen për të ditur fatin e një personi, përshtatshmërinë dhe suksesin e martesave, lindjen dhe të ardhmen e një fëmije si dhe në kohët e lashta parashikimet astrologjike bëheshin nga priftërinjtë për të njohur nëse vendi do të kishte të korra të mbara ose jo. Në këtë mënyrë [[Xhantar Mantari i Varanasit]] u bë për të parashikuar eklipset dhe lëvizjet e trupave jashtë-tokësorë. Astrologët këtu studionin të gjitha lëvizjet planetare ndërsa inxhinierët vëzhgonin ndërtimin e tij.<ref name="holyvoyages.jantar"/> Krahasuar me Xhantar Mantarët në [[Nju Delhi]] dhe Jaipur, [[Xhantar Mantari i Varanasit]] është më pak i pajisur, por ka orën diellore ekuatoriale që të tjerët nuk e kanë.<ref name="varanasionline.jantar"/> Me ndihmën e orës diellor mund të gjendet ora, pavarësisht se 5-7 minuta diferencë me orën e saktë. Mbreti i zhvilloi instrumentet e observatorit bazuar mbi metoda të sakta ndërtimi, llogaritjeje dhe observimi të vendeve të fiksuara të yjeve dhe planeteve sipas lëvizjeve dhe shmangieve. Instrumentet gjigande prej guri u përdorën për të studiuar lëvizjen e diellit, hënës, yjeve dhe trupave të tjerë qiellorë. Edhe sot llogaritjet e tij janë pothuajse në kohezion me instrumentet moderne teknologjike. Disa nga instrumentet më të rëndësishme të Xhantar Mantarit të Varanasit janë: Disha Jantra, Bhitti Jantra, Digansha Jantra, Samrata Jantra, Laghu Samrata Jantra, Krantivritta Jantra, Prakash Jantra, Narivalaya Dakshin, Çakra Jantra, Dhruva Jantra, Ram Jantra, Uttar Gola etj.<ref name="varanasionline.jantar"/> [[File:Wall of the hall at Observatory of Man Singh.jpg|thumb|left|384px|Muri i hollit të Observatorit]] Në hyrje të tij gjendet Bhitti Jantra (kuadranti muror), që konsiston në një mur 3.353 metra të lartë dhe 2.775 m. të gjerë, në vendin e meridianit; që tani është i rrënuar. Instrumenti më i madh është Samrata Jantra (mbreti i instrumenteve), muri i të cilit është 10.973 m. i gjatë dhe 1.372 m. i gjerë, i vendosur në planin e një meridiani. Njëri skaj është 1.937 m. i lartë, ndërsa tjetri 6.795 m., duke u ngjitur gradualisht drejt pikës së drejtuar nga [[Poli i Veriut]]. Kjo ndihmon në matjen e meridianit dhe lëvizjen e ndonjë planeti ose ylli si dhe diellit, ashtu si dhe itinerari i saktë i një ylli. Një version më i vogël i këtij instrumenti, është Laghu Samrata Jantra. Një tjetër instrument gjigand, i quajtur Digansha Jantra, përdoret për të gjetur gradët e azimutit të planeteve ose yjeve. Xhantar Mantari është i vendosur në çatinë e Pallatit Man Mahal, i njohur në mënyrë popullore si Man Mandir, në Ghatin Man Mandir pranë Ghatit Dashashvamedha dhe Tempullit Kashi Vishvanatha në Godaulia, në bregun perëndimor të Gangut. Ai është i vendosur në një vend të lartë që ujërat e Gangut nuk mund ta arrijnë. Ai gjendet 7&nbsp;km nga Banaras Hindu University dhe 6&nbsp;km nga Stacioni Hekurudhor i Varanasit. Ai është një monument mjaft tërheqës për arkitektët, astronomët dhe inxhinierët.<ref name="varanasionline.jantar">{{cito web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/jantar-mantar-varanasi|title=Jantar Mantar Varanasi|website=varanasionline.in|language=en|accessdate=7 shkurt 2017|archive-date=15 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215023858/http://www.varanasionline.in/city-guide/jantar-mantar-varanasi|url-status=dead}}</ref> Pranë këtij monumenti gjenden shumë majmunë që grumbullohen në ghatet e Varansit si rezultat i urbanizimit dhe shkatërrimit të habitatit të tyre.<ref name="holyvoyages.jantar"/> Tavanet e ngjyrosura në mënyrë elegante dhe dritaret e pallatit, që shërbejnë edhe si ballkone, janë tërheqje shtesë për vizitorët që nga tarraca e tij mund të shijojnë panoramat e gjera të brigjeve lindore dhe perëndimore të Gangut.<ref name="varanasitourismtravels.jantar"/> Duke qenë se makinat nuk lejohen përtej Godaulias, për të arritur në Observatorin Man Mandir duhet të ecësh në këmbë për 5 minuta. Një shembull i stileve komplekse arkitekturore, struktura tërheq shumë astronomë, inxhinierë, arkitektë dhe shkencëtarë bashkë me udhëtarë për kombinimin e tij të përsosur të formave gjeometrike.<ref name="About Jantar Mantar"/> Monumenti është i hapur të gjitha ditët nga ora 10:00 e mëngjesit deri në orën 5:00 mbasdite.<ref name="About Jantar Mantar"/> Indianët dhe qytetarët e organizatave SAARC (South Asian Association for Regional Cooperation) dhe BIMSTEC (Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation) për të hyrë paguajnë 5 rupi secili, ndërsa të tjerët 100 rupi. Hyrja e fëmijve deri në 15 vjeç është falas.<ref name="varanasitourismtravels.jantar">{{cito web|language=en|url=http://www.varanasitourismtravels.com/things-to-do/places-interest/man-mandir-observatory/|title=Man Mandir Observatory|website=varanasitourismtravels.com|accessdate=7 shkurt 2017|archive-date=30 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430075925/http://www.varanasitourismtravels.com/things-to-do/places-interest/man-mandir-observatory/|url-status=dead}}</ref> Instrumentet e observatorit mbi çatinë e pallatit sot janë të kërcënuara nga degradimi, pavarësisht faktit se monumenti është shpallur monument i rëndësisë kombëtare. Shumica e pllakave të bakrit që shënojnë këndet ë perimetrin e instrumenteve gjithashtu janë të rrëzuara dhe shumë prej tyre tashmë i kanë humbur pjesët e tyre. [[File:Ramnagar Fort, Ramnagar, Varanasi, Uttar Pradesh 01 (cropped).jpg|thumb|369px|Hyrja kryesore e Fortesës së Ramnagarit]] ====Fortesa e Ramnagarit==== '''[[Fortesa e Ramnagarit]]''' ({{lang-hi|रामनगर किला}} është një kështjellë në Ramnagar të Varanasit. Ajo është e vendosur në bregun lindor të lumit Gang, përballë Ghatit Tulsi. Struktura prej guri ranor u ndërtua në [[Arkitektura Mogule|Stilin Mogul]] në vitin 1750 nga Kashi Nareshi, Balwant Singh. Aktualisht, fortesa nuk është në gjendje të mirë. Ajo ka qenë selia e Kashi Nareshit (mbretit të Kashit) që nga shekulli i XVIII. Edhe maharaxhai i tanishëm i Varanasit, Anant Narayan Singh e ka rezidencën në këtë fortesë, megjithëse titulli mbretëror është shfuqizuar që nga viti 1971.<ref name="Mitra 2002">Swati Mitra: [https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA124 Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 124–7</ref><ref name="Ram">{{cite web|language=en|url=http://www.lonelyplanet.com/india/uttar-pradesh/varanasi/sights/museum/ramnagar-fort-museum|title=Lonely Planet review for Ramnagar Fort & Museum|accessdate=6 nëntor 2012|publisher=Lonely Planet}}</ref> [[Fortesa e Ramnagarit]] është një shembull tipik i [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës Mogule]] me ballkone të skalitur, oborre të hapur dhe pavjone piktoreske. Ajo është e vendosur pranë Gangut në bregun e tij lindor dhe përkundrejt Ghatit Tulsi, në koordinatat {{coord|25|16|48|N|83|01|48|E|display=inline}}, në një sipërfaqe prej 0.217 hektarësh, e ndërtuar me gurë ranorë ''chunar-i'' në ngjyrë kremi. Tani për tani, fortesa është e pa riparuar. Ajo dhe muzeu i saj janë depozituese të historisë së mbretërve të Benaresit. I përmendur si një muze "eksentrik", ai përmban një koleksion të rrallë. Për shkak të vendndodhjes panoramike në brigjet e Gangut, shpesh është përdorur si një vend i jashtëm për xhirimin e filmave.<ref name="Mitra 2002"/><ref name="Ram"/> =====Historia===== [[File:Ramnagar Fort, Ramnagar, Varanasi, Uttar Pradesh 06.jpg|thumb|left|428px|Pamje e fortesës nga lumi]] Fortesa u ndërtua në vitin 1752 në qytezën e Ramanagarit, që është e njohur për Portën e Fortesës, Muzeun Mbretëror dhe Rama Lilan. Balwant Singh-u, djali i Mansa Ramas, mori njohjen e mbretërisë së Banarasit nga Muhammad Shah-u, mbreti në Delhi në vitin 1738 dhe në vitet 1750-52 bëri një fortesë në Ramanagar duke ripërdorur mbetjet e fortesës së tij të vogël në Ghatin Jarasandha, tashmë i quajtur Ghati Mir. Qendra e Dinastisë u zhvendos nga Gangapuri këtu gjatë kësaj periudhe. Fortesa tani është pallati rezidencial i ishte maharaxhait të Banarasit. Kjo dinasti i përket kastës Bhumihar Brahmin. Mbishkrimet në ledhet e jashtme të fortesës datojnë nga shekulli i XVII.<ref name="moor"/> [[File:Kings Balcony (cropped).jpg|thumb|406px|Ballkone të Fortesës së Ramnagarit]] =====Përshkrimi===== Fortesa është një vend panoramik në bregun lindor, djathtas të Lumit Gang, përballë [[Ghatet në Varanasi|Ghateve të Varanasit]]. Është 14&nbsp;km nga Varanasi dhe 2&nbsp;km nga Benares Hindu University nëpërmjet Gangut.<ref name="Mitra 2002"/><ref name="Ram"/><ref name="Fort">{{Cite web|url=http://easternuptourism.com/Ramnagar-Fort.jsp|title=Ramnagar Fort & Museum|publisher=Official Website of Eastern UP Tourism|language=en|url-status=dead|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=30 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131130011021/http://www.easternuptourism.com/Ramnagar-Fort.jsp}}</ref> Ura ponton, që mundëson hyrjen në fortesë, i ka dërrasat të rrënuara. Gjatë stinës së musoneve, fortesa arrihet vetëm me varkë përgjatë lumit. Ecja me varkë për te fortesa nga [[Ghatet në Varanasi#Ghati Dashashwamedha|Ghati Dashashwamedha]] në Varanasi merr rreth një orë. Një varkë shtetërore e ngjyrosur me emblema të dyfishta në formën e kuajve mund të shihet e ankoruar në platformën lundruese.<ref name="moor">{{Cite web|language=en|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apaccphotocoll/f/019pho0000017s3u00001000.html|title=Fort, Ramnagar [Benares]|accessdate=7 nëntor 2012|publisher=Online Gallery of British Library}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Brenda fortesës gjendet një kopsht i mirë-projektuar duke formuar hyrjen për në pallat.<ref>{{Cite web|language=en|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apaccphotocoll/r/019pho0000017s3u00031000.html|title=Rambag (Ramnagar) [Benares]|accessdate=7 nëntor 2012|publisher=Online Gallery of British Library}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Ndërtesa është ndërtuar me gurë ranorë ''chunar-i'' ngjyrë kremi në stilin tipik të [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës Mogule]].<ref name="Mitra 2002"/> Ajo bujt Tempullin e Veda Vyasas, një muze dhe kompleksin rezidencial të mbretit.<ref name="Fort"/> Në të gjendet edhe një tempull ''Dakshin Mukhi'' i Hanumanit, që është i drejtuar nga jugu.<ref name="NIC">{{Cite web|url=http://varanasi.nic.in/history/ramnagar.html|title=Ramnagar|language=en|accessdate=7 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre}}</ref> Fortesa është ndërtuar mbi terren të lartë, mbi nivelin e vërshimit të ujit të lumit.<ref name="Fodor's 2004">[https://books.google.com/books?id=eM-wM2K5mgYC&pg=PA168 Fodor's India, 5th Edition]; 2004, fq. 168</ref> Fortesa ka shumë ballkone të skalitur, oborret të hapur dhe pavijone.<ref name="Fort"/> Vetëm një pjesë e strukturës është e hapur për publikun, pasi pjesa tjetër është rezidenca e Kashi Nareshit dhe familjes së tij. Kur maharaxhai është në pallatin e tij fortesë flamuri ngrihet mbi të.<ref name="Mitra 2002"/> Brenda fortesës, pallati ka dy kulla të bardha, të pajisura me shkallë. Në fundin e shkallëve, ndodhet një hyrje harkore dhe shumë oborre që të çojnë në kullën e bardhë.<ref name="moor"/> Në anën tjetër të lumit Gang, në qytezën e Ramnagarit, që është pjesë e Aglomeratit Urban të Varanasit, është e njohur për fortesën dhe muzeun e saj. Në pamje të parë sapo hyhet në portën monumentale të fortesës-pallat, Lal Darwaza, që përfshin edhe lagjet e rojeve, armatimet dhe dhomat e depozitimit për instrumentet muzikore. [[File:Ram Nagar Fort 4 - inner courtyard (38569484921).jpg|left|284px|thumb|Hyrje nga oborri i brendshëm i Fortesës Ramnagar]] Rezidenca private e maharaxhait ndodhet në njërën anë të kullës, ndërsa Salla Durbar dhe dhomat e recepsionit në anën tjetër. Një mbishkrim në muret e fortesës pohon: "Shtëpia e fortifikuar e raxhait të Benares-it, me varkën e tij shtetërore".<ref>{{Cite web|language=en|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/addorimss/t/019addor0004728u00000000.html|title=The Raja of Benares's palace at Ramnagar from the river, with the Raja's state boat|accessdate=7 nëntor 2012|publisher=Online Gallery of British Library|archive-date=28 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128113823/https://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/addorimss/t/019addor0004728u00000000.html|url-status=dead}}</ref> Pas një ecjeje të shkurtër në kompleksin e fortesës, duke kaluar nëpër një tunel arrihet në bregun e djathtë të lumit Gang. Duke ngjitur një palë shkallë në të djathtë të mund të shihet Tempulli i Vyasheshvaras, një Shiva linga e vendosur nga asketiku Vyasa, hartuesi i vedave. Në afërsi të saj ndodhet një tjetër tempull që ja vlen të shihet; nga pavijoni panorama e rrjedhës së Gangut është e shkëlqyer. Gjatë muajit të Maghas (janar-shkurt) në çdo të hënë brenda fortesës dhe në depozitën e Ramanagarit zhvillohet një panair, që quhet “Vedavyasa Mela” në nder të Vedavyasas, hartuesit legjendar të vedave (tekste të shenjta) dhe autorit të eposit [[Mahabharata]], të shkruar në shekullin e X p.e.s.. Tempulli i Vedavyasas në Fortesën e Ramanagarit, përgjatë bregut të Gangut, është qendra e këtyre veprimtarive. Në pjesën veriore të kompleksit të fortesës pranë seksionit [[Ramajana]] të muzeut, është Instituti Purana, instituti i vetëm i këtij lloji në vend që merret me botimet dhe interpretimet e puranave (libra mitologjik të hartuar midis shekujve të V dhe të XVI). Që nga viti 1959 instituti ka publikuar një në çdo dy vjet, sipas ecurisë së sponsorizimeve të projektit, botimet kritike të puranave. Në këndin jugor, jashtë pallatit të mbretëreshës, ndodhet një statujë e Hanumanit, shërbyesit majmun të hyjnisë Rama, ulur në një pozicion joga, drejtuar nga jugu. Fytyra e kësaj statuje është e zezë ndërsa trupi i kaftë. Hanumani mbron fortesën nga mallkimi i zotit të vdekjes, Yama, që kontrollon drejtimin jugor. Për shkak të vendosjes në brigjet e Gangut, fortesa dhe pallati janë përdorur shpesh si një mjedis i jashtëm filmimi. Filmi i titulluar ''Banaras'' është një nga filmat popullorë të filmuar aty.<ref name="Mitra 2002"/><ref name="Ram"/> Ka qenë pit stopi i 7-të i The Amazing Race 18. Familja mbretërore kujdeset për pronën e saj sipas këndvështrimit të saj pa ndonjë plan të përcaktuar për mbrojtjen dhe konservimin e saj. All India Kashiraj Trust kujdeset për veprimtaritë dhe programet e ndryshme kulturore, shoqërore dhe akademike. Vidya Mandir Trust e lidhur me familjen mbretërore kujdeset për muzeun; ndërsa Centre of Purana Studies administrohet nga All India Kashiraj Trust. {{Multiple image| total_width = 618| image_style = border:none | image_gap = 1 | image1 = Ram Nagar Fort 7 (38464193096).jpg | image2 = Ramnagar Fort, Ramnagar, Varanasi, Uttar Pradesh 02 (cropped).jpg | footer = Modulime të rafinuara artistike të dy ballkoneve të fortesës së Ramnagarit }} =====Muzeu===== Muzeu është i njohur si Saraswati Bhawan dhe gjendet në atë që ishte Salla Durbar ose Salla e Pritjeve të Publikut në fortesë.<ref name="Fort"/> Është i mirënjohur për koleksionet e tij të rralla dhe të pazakonta të makinave të vjetra amerikane, karrigeve të stolisura prej sedani, punimeve prej fildishi, kostumeve mesjetare, palakinëve me brokada ari dhe argjendi (në formën e zambakut). Ai ka shala elefanti të punuara në argjend, argjendari, kostume të bëra me mëndafsh ''kimkhwa'' (prodhimi më i rafinuar i endësve të Varanasit), një sallë mbresëlënëse armatimesh me shpata, topa të vjetër nga [[Afrika]], [[Burma]] dhe [[Japonia]]. Pushkë të vjetra me fitil, nargjile të zbukuruara, kama, portrete të maharaxhajve, instrumente muzikore të zeza, që janë bërë të bardha për shkak të lënies pas dore të mirëmbajtjes dhe një orë e rrallë astrologjike.<ref name="Ram"/> Kjo orë e vendosur në pjesën jugore të pallatit, në seksionin e 4-rt të muzeut mbretëror, jep një larmi informacionesh horologjike dhe astronomike për të përcaktuar të cilët zakonisht nevojiten një numër instrumentesh shkencore. Ajo tregon jo vetëm kohën e saktë, por edhe detajet astrologjike të diellit, hënës dhe planetëve. Ajo është bërë në vitin 1872 nga astronomi i oborrit mbretëror të Varanasit. Për më tepër në muze mbahen dorëshkrime, veçanërisht shkrime fetare. Gjithashtu pjesë e koleksioneve janë edhe shumë libra të ilustruar në stilin e Miniaturës Mogule.<ref name="Mitra 2002"/><ref name="Ram"/><ref name="Fodor's 2004"/> Gjenden pesëqind e tridhjetë e pesë ilustrime që shprehin etosin islamik, secili prej të cilëve ka një bord dekorativ me dizajne zbukuruese florale.<ref name= "Bäumer 2006">[https://books.google.com/books?id=MZ3WAAAAMAAJ Sāmarasya: studies in Indian art, philosophy, and interreligious dialogue: in honour of Bettina Bäumer]; 2006, fq. 193</ref><ref name="Limited2003">[https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 124–7</ref> Muzeu Mbretëror zë mjaft dhoma dhe salla të fortesës dhe është i ndarë në 5 seksione. Seksioni i parë paraqet llojet e ndryshme të mjeteve, mbajtëseve, palankinë dhe howdahë (samarë ose shala për elefantët ose devetë) të bëra prej argjendi për të mbajtur njerëz në supe ose në shpinën e elefantëve, të përdorura gjatë procesioneve solemne ose në raste të tjera të veçanta si dasmat, festat, gjueti, etj. Seksioni i dytë ruan një numër të madh veshjesh ose instrumente të tjera si çibukë, instrumente muzikore, tapete, shtrate dhe karrige që përdoreshin në jetën e përditshme të maharaxhait dhe familjes së tij. Seksioni i tretë konsiston në një koleksion armësh, ku vizitorët mund të shohin evoluimin e armëve, si shpatat dhe topat e përdorur në Ramanagar dhe gjetkë nga harku deri te armët moderne. Ky seksion përmban edhe disa pjesë të mrekullueshme skulpturash fildishi dhe disa trofe gjuetie të maharaxhait. Seksioni i 4-rt i muzeut paraqet shtratin mbretëror, orenditë, kostumet dhe veshjet të tjera mbretërore si dhe disa nga pajisjet që maharaxhai mori si dhurata nga dinjitarët e huaj ose personat e rëndësishëm që e kishin vizituar fortesën. Seksioni i 5-të në fund jep një pamje të Rama Lilas (forma teatrore e historisë së hyjnisë Rama) në Ramanagar - pikturat, maskat dhe pajisjet e lidhura të përdorura dhe të kopjuara ose disa dorëshkrime të vjetra të Ramacharitamanasas së Tulasit (një shenjt-poet i shekullit të XVI). =====Festat===== [[File:Ram Leela Mela As Performed before at Ram Nugur before the Raja of Benares by James Prinsep 1834 (cropped).jpg|left|318px|thumb|Rama Lila Mela, performuar në Ramnagar para Raxhait të Benaresit, 1834]] Pallati fortesë duket shumë vibrant dhe i zbukuruar plotë ngjyra gjatë festës një mujore Rama Lila, kur vihen në skenë skena të ndryshme nga eposi [[Ramajana]]. Në këtë rast, një paradë ose procesion plotë ngjyra i eposit [[Ramajana]] paraqitet si pjesë e festimeve Dussehra, që zhvillohen në tetor nën patronazhin e maharaxhait. Këto festime përmbyllen në ditën e fundit, Dashami (dita e 10-të e muajit hënor) sipas kalendarit hindu (tetori i Kalendarit Gregorian), me diegjen e shëmbëlltyrës së Ravanas, mbretit demon dhe bashkëpunëtorëve të tij, që simbolizon fitoren e të mirës mbi të keqen. Festa përfshin gjithashtu një proçesion paraqitjes të ndryshme të vjetra mbretërore.<ref name="Fort"/> Maharaxhai vijon traditën e familjes së tij të ndjekjes së festës mujore të teatrit Rama Lila të zhvilluar mbrapa rrugëve të fortesës duke kalëruar një elefant të dekoruar në krye të procesionit.<ref name="Limited2003"/> Më parë teatri vihej në skenë nga regjimentet vendase dhe historia epike e Ramajanës lexohej përgjatë gjithë festës mujore.<ref name="Heitzman2004">[https://books.google.com/books?id=c2p0kqUqfQ4C&pg=PA54 James Heitzman: The City in South Asia]; 2008, fq. 54</ref><ref name="Dance"/> Festa të tjera të zhvilluara në fortesë janë ato të muajit të Magh-ut (janar-shkurt) përballë Tempullit të Veda Vyasas, kur pelegrinët vizitojnë Ramnagarin. Në muajin e Phagunës (shkurt-mars) zhvillohet një festë e quajtur '''Raj Mangal''' me një procesion varkash me njerëz, që kërcejnë dhe këndojnë; ajo fillon nga Ghati Asi dhe vijon përgjatë lumit deri përballë fortesës.<ref name="Dance">{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apaccother/019xzz000007513u00004000.html|title=Ram Leela Mela. As performed before at Ram Nugur before the Raja of Benares|language=en|accessdate=7 nëntor 2012|publisher=Online Gallery of British Library}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> ====Ghatet==== {{wide image|Varanasi panorama.jpg|945px| Panoramë e [[Ghatet në Varanasi|Ghateve në Varanasi]] nga Gangu}} {{kryesore|Ghatet në Varanasi}} [[File:Meditation on a Ghat on the Ganges, Varanasi.jpg|thumb|244px|Meditim herët në një ghat të Varanasit]] '''Ghatet në Varanasi'''<ref>{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/ghat/ghat.htm|title=Ghats of Ganga at Varanasi|publisher=Department of Culture, Varanasi|language=en|accessdate=20 dhjetor 2010}}</ref> janë vende të shkallëzuara në bregun e lumit që mundësojnë afrimin deri te uji i lumit të Gangut. Qyteti i Varanasit ka 87 [[ghatet|ghate]].<ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/pollution-clogs-indias-sacred-ganges-river/story-fnb64oi6-1226940442658# Pollution clogs India’s sacred Ganges river]</ref> Shumica e ghateve janë vende larjeje dhe ghate për ceremoninë Puja të [[Hinduizmi]]t, ndërsa pak prej tyre përdoren ekskluzivisht si vende kremimi (vende ku digjen trupat e të vdekurve.<ref>Rob Bowden: The Ganges; 2003, Heinemann, ISBN 978-0-7398-6070-0</ref> Shumica e ghateve të Varanasit u ndërtuan pas vitit 1700, kur qyteti ishte pjesë e Perandorisë Maratha.<ref>Diana Eck: Banaras: City of Light; ISBN 978-0-691-02023-5</ref> Ndërtuesit e ghateve të tanishme janë marathat, shindet (scindiat), holkarët, bhonslet dhe Peshwet (peshwat). Shumë ghate janë të lidhur me legjendat ose mitet ndërsa shumë prej tyre janë në pronësi private. Varkat që lundrojnë në mëngjes në Gang përgjatë ghateve janë një tërheqje popullore turistike. [[File:Munshi Ghat Varanasi.jpg|thumb|left|458px|Ghatet, bregut të Gangut në Varanasi]] [[Ghatet]] janë një përbërës i pandashëm i konceptit hindu të hyjnores të përfaqësuar nga elementet fizike, metafizike dhe të mbinatyrshme.<ref name= "Ganga">{{cite web|language=en|url=http://varanasi.nic.in/ghat/ghatr.html|title=Ganga & ghats|accessdate=3 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre}}</ref> Varanasi ka të paktën 84 [[ghatet|ghate]], shumica e të cilëve përdoren për banjë nga pelegrinët dhe për kryerjen e ceremonive puxha shpirtërisht domethënëse të [[Hinduizmi]]t, ndërsa pak prej tyre përdoren ekskluzivisht si vende kremimi hindu.<ref name="Ghats">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/ghat/ghat1-20.html|title=Ghats of Benares, 1–20|language=en|accessdate=3 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre}}</ref><ref name="ghats">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/ghat/ghat41-60.html|title=Ghats of Varanasi, 41 to 60|language=en|accessdate=3 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre}}</ref><ref name="ghat">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/ghat/ghat61-84.html|title=Ghats of Benares, 61 to 84|language=en|accessdate=3 nëntor 2012|publisher=National Informatics Centre}}</ref> Shkallët e ghateve të çojnë në ujin e lumit Gang, duke përfshirë dhe Ghatin Dashashwamedha, Ghatin Manikarnika, Ghatin Panchganga dhe Ghatin Harishchandra, kur hindut kremojnë të vdekurit e tyre. Shumë ghate janë të lidhura me [[mitologjia hindu|legjendat hindu]] dhe mjaft prej tyre tani janë në pronësi.<ref name="34Bansal35">Sunita Pant Bansal: [https://books.google.com/?id=F303Zb7EC0kC&pg=PT34 Hindu Pilgrimage]; 2008, fq. 34–5</ref> Shumë prej ghateve u ndërtuan nën patronazhin e Dinastisë Maratha, Shinde (Scindia), Holkar, Bhonsle dhe Peshwa. Një varg në mëngjes që lundron në Gang përgjatë ghateve është një panoramë mjaft e pëlqyer turistike. Shtrirja e gjatë e ghateve në Varanasi e pajisin bregun lumor me një shumësi faltoresh, tempujsh dhe pallatesh të ndërtuar "radhë pas radhe sipër nivelit të ujit".<ref>Kenneth Pletcher: [https://books.google.com/books?id=Mjr0X-8jrLAC&pg=PA159 The Geography of India: Sacred and Historic Places]; 2010, fq. 159-60</ref> Man Singhu i Amberit ndërtoi Ghatin Maan-Sarowar. Maharaxhai i Darbhangas ndërtoi Ghatin Darbhanga. Tulsidasi shkroi Rāmacaritamānasan te Ghati Tulsi. Qendra e Sri Kashi Math Samsthanit, një shkollë shpirtërore e ndjekur nga brahminët Goud Saraswat, folës të gjuhës konkani, gjendet te Ghati Brahma. [[File:Assi Ghat, Varanasi.JPG|thumb|Ghati Assi në Varanasi]] =====Ghati Assi===== Ghati Assi është një ghat i rëndësishëm i Varanasit, që tradicionalisht përbën skajin jugor të qytetit. Ky ghat përmendet në mjaft referenca në literaturën e hershme, veçanërisht te Matsya Purana, Kurma Purana, Padma Purana dhe Kashi Khanda.<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=KUIYFxbng1YC Matsaya Purana]; Diamond Pocket Books, ISBN 81-288-0678-5</ref><ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=QsxfCgAAQBAJ Koorma Purana]; Diamond Pocket Books, ISBN 81-288-2802-9</ref><ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=QI4wPwAACAAJ Padma Purana]; Diamond Pocket Books, 2008, ISBN 81-288-1748-5</ref><ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=5nk6DQAAQBAJ&pg=PT43 Kashi Khanda, Diamond Pocket Books, 2016] ISBN 81-288-2277-2</ref> Në fakt ky ghat u zgjerua nga Assi deri te ghati Bhaidaini më herët. Pas shekullit të XIX Ghati Asi u nda në pesë ghate, Ghati Asi, Ghati Ganga Mahal (I), Ghati Rewan, Ghati Tulasi dhe Ghati Bhadaini. Zona e Ghatit Asi ndodhet në koordinatat {{coord|25|17.334|N|83|00.358|E|display=inline}} (Asi Sangameshvara - 2) në skajin jugor të qytetit dhe deri në 1979 shënohej nga pikëtakimi i kanaleve kulluese të Asit; Pika referuese jugore është Asi Sangameshvara. Zona shtrihet në 1.375 hektarë në përmasat 125 m. X 110 m. ;Përshkrimi dhe historia: Te Gaharwal Danpatra (shekulli i XI-XII) Ghati Lolarka përmendet si Aditya Pitha (vendi i shenjtë i diellit) e famshme. Gjatë shekullit të XVI – XVII Sant Tulasi Das në këtë vend shkroi Ramcharitmanasin. Sipas një besimi hyjnesha Durga pasi vrau demonin Shumbha-Nishumbha e kishte hedhur shpatën e saj. Vendi ku shpata (khadga) ra rezultoi në rrjedhjen e madhe të njohur si lumi Asi (tani thjesht përrua). Vendi i takimit të lumit Gang dhe Asit është i njohur si Ghati Asi ose Assi. Te Kashi Khanda përmendet si Asi "Saimbeda Tirtha" ku meret punaya e të gjitha tirthave (vendeve të shenjta) duke bërë një zhytje këtu.<ref>Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, Sampurnananda Sanskrit Vishvavidyalaya</ref> Të gjithë itineraret e pelegrinazhit që kalojnë nëpërmjet jugut kalojnë edhe në këtë vend. Madje edhe në mitologjitë e lashta (psh.: Matya Purana), kanalet e Asit përmenden si rrjedha stinore dhe shtrat i tharë. Tempulli i Asi Sangameshvaras (“Zoti i pikëtakimit të Asit”) shënonte me një pllakë mermeri vendin e trashëgimisë puranike të sitit. Pllaka shkruan se “Në pelegrinazhin Pancakroshi, ky vend është një nga Pancatirthit”. Ky ghat përmendet në mbishkrimet e Periudhës Gahadavala (Shekulli i XI-XII). Te Giravana-padamanjari i Varadarajas (1600-60) ky ghat është përshkruar gjithashtu me lavde. Nga fillimi i shekullit të XIX rripi i gjatë i ghatit u nda në ghate të veçanta. Në vitin 1902 mbretëresha Dulhin Radha Dulari Kunwar e Sursandit (Bihar) e bleu pjesën jugore të ghatit dhe ndërtoi pallatin e saj të vogël (tashmë Hotel Ganga View) dhe ndërtoi edhe Tempullin e Lakshminarayanas. Deri në shekullin e XIX Ghati Asi ishte në një formë natyrore, një tokë e hapur e rrethuar me gjelbërimin e pemëve. Megjithatë, lavdia e tij tashmë ishte përshkruar në tekstet e lashta nën emrin e “Asi Sangmeh Tirthas”. Në vitin 1988 ghati u bë pucca (me shkallë guri) nga Departamenti i Vaditjes së projektit të Drejtorisë Ganga. Ndjekësit e besimeve hindu, këtu bëjnë banjën e shenjtë, veçanërisht gjatë Chaityas (mars-prill) dhe Maghas (janar-shkurt). Raste të tjera të rëndësishme janë eklipset diellore/hënore, Ganga Dashahra, Probodhoni Ekadashi, Makar Shankranti etj. ;Gjendja e ruajtjes: [[File:Sri Lakshminarayan Temple at Assi Ghat, Varanasi, Uttar Pradesh, India (2012).jpg|thumb|left|358px|Ghati Assi, ghati më jugor në Varanasi]] Në fakt, në emër të zbukurimit dhe ndryshimit zhvillimi dhe transformimi i zonës së ghatit u kthye në një problem të madh. Mbyllja e pikëtakimit të Asit (i zhvendosur 0.5&nbsp;km në jug në vitet 1981-82) dhe ndërtimi i shkallëve puka të ghatit ashtu si dhe ghatet e afërta rezultoi në krijimin e një problemi të madh me depozitimet aluvionale. Sipas një vlerësimi rreth 8200 m² lymi në një gjatësi prej 60 m u depozitohet çdo vit përgjatë ghateve Asi dhe Rivan dhe për ta pastruar duhet një shumë e mirë parash që të shpenzohet çdo vit. Për më tepër, shtrati dhe rrjedha janë duke ndryshuar, që shkakton humbjen e sensit estetik si dhe vlerave shenjtërore të ghatit. Pasojat e qasjes moderne të planifikimit afat-shkurtër këtu janë qartësisht të dukshme. Në korrik të vitit 2013, Gjykata e Larë e Allahabadit pezulloi një projekt ndërtimor gjigand të Qeverisë shtetërore të Uttar Pradeshit për bërjen e strukturave të përhershme në zonën e trashëgimisë (brenda dhe përreth Assi Ghatit) në Varanasi që ishte në kundërshtim të hapur me ligjet dhe do ta shpërfytyronte përgjithmonë panoramën urbane të ghatet breg-lumore të Varanasit.<ref>{{cite web|url=http://www.kautilyasociety.com/blog/wp-content/uploads/2013/09/Allahabad-High-Court-Order_-29July131.pdf|title=Allahabad High Court Order|language=en|date=29 korrik 2013}}</ref> Këto ndërtime të propozuar përfshinin bankina në lum, tualete, strehë, platforma të mëdha larjeje, parqe, kioska, zona parkimi, zona të gjelbra, një shëtitore 9 metra të gjerë dhe 635 metra të gjatë.<ref>{{cite news|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/22233290.cms|title=hi court ne sarkar se varansi ke ghaton ke saundyirkaran ka prastav manga (हाईकोर्ट ने सरकार से वाराणसी के घाटों के सौंदर्यीकरण का प्रस्ताव मांगा नवभारत टाइम्स)|language=hi|trans-title=Gjykata e Lartë kërkon propozime nga qeveria për zbukurimin e Ghateve të Varanasit|work=indiatimes|date=3 shtator 2013|publisher=Times of India Group}}</ref> Sipas gjykatës, në mënyrë që të përputhej me kërkesat e qytetarëve të Varanasit, përpara se projekti i pezulluar të zbatohet, ai duhet të përmbush këto kërkesa: Duhet të bazohet mbi një raport të përshtatshëm shkencor mbi lumin dhe brigjet e tij ashtu si dhe në përdorimin e tyre, të përgatitur nga ekspertët në këshillim me palët e interesuara, që studion faktorët përgjegjës nga një anë për ekzistencën e qëndrueshme të ghateve dhe nga ana tjetër për dobësimin e strukturës së ghateve si dhe gërryerjen e ghateve nga poshtë; Mbi impaktin e ndërhyrjeve zhvillimore në rrjedhën e lumit dhe balancën e tij ekologjike si dhe në ekzistencën e qëndrueshme të ghateve breg-lumore dhe strukturës së tyre. Në mënyrë që projektet të kontribuojnë pozitivisht në vlerën estetike dhe koherencën e strukturës breg-lumore të Gangut, përdorimi dhe pamja ashtu si dhe mirëmbajtja e harmonisë dhe veçorisë së panoramës së tyre arkitekturore, formës dhe materialit që i përbën ato, është e rëndësishme që ndërhyrjet të mos jenë të veçuara pro të jenë pjesë e një plani konservimi dhe menaxhimi më të gjerë që siguron mbështetjen e qëndrueshme dhe minimizon ndikimet negative në to. Në mënyrë që ndërhyrjet të jenë efektive dhe të qëndrueshme, ato duhet të jenë shtrira në kohë, të kenë konfirmimin financimeve të plota, të jenë kronologjikisht logjike dhe të konsultuara me shoqërinë civile, kështu që ato të jenë të bazuara në nevojat e banorëve. Kjo është e rëndësishme për shkak se ka shembuj “praktikash të gabuara” në qytet, p.sh.: ura mbi lumin Gang midis Samne Ghatit dhe Ramnagarit që nisi në 2006 dhe u pezullua për 5 vitet në vijim për shkak të ndryshimit në qeveri dhe që tani rinisi përsëri ose struktura gjysmë e ndërtuar në Dashashwamedh ghatin, që synonte përmirësimin e hapësirës së tregut vendor, por nuk u përfundua kurr pasi ndoqi një qasje nga lart posht dhe nuk u përgatit në këshillim me palët e interesuara. Në mënyrë që të optimizoi përdorimin e fondeve, ndërhyrjet duhet të ndërtojnë dhe përdorin raportet ekzistuese mbi ghatet breg-lumore të Gangut, si për Ghatin Dashashwamedha, Ghatin Assi etj. Nevojitet të krijohet një mekanizëm monitorues në bashkëpunim me shoqërinë civile vendore dhe që raportet tremujore të paraqiten në këtë trupë të Gjykatës së Lartë të Allahabadit dhe që kontraktorët të penalizohen nëse ata shkelin afatet dhe cilësinë e ndërhyrjeve. [[File:Ganga Mahal Ghat Assi, Varanasi.JPG|thumb|248px|Ghati Ganga Mahala]] =====Ghati Ganga Mahala I===== [[File:Ghats in Varanasi 028.jpg|thumb|left|357px|Ghati Ganga Mahala pranë Ghatit Assi në Gang]] Ghati Ganga Mahala (I) është emërtuar sipas një pallati të ish maharaxhait të Banarasit në drejtimin verior të skajit të Ghatit Asi. Në fakt ghati ka një domethënie të vogël kulturore, përveç skalitjeve të bukura që përfaqësojnë madhështinë e arkitekturës së Rajputit dhe asaj vendore të shekullit të XVI. Megjithatë pallati u ndërtua në gjysmën e parë të shekullit të XX. Ghati Ganga Mahala ndodhet në koordinatat {{coord|25|17.396|N|83|00.377|E|display=inline}} (qendra e Ghatit) dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.54 hektarësh. Kjo është pjesa e zgjatur e Ghatit Asi, e karakterizuar nga ndërtesat pallatore të bëra rreth vitit 1830 nën patronazhin e mbretit të Banarasit, Prabhunarayan Singh. Një palë shkallë guri midis Asit dhe pallatit i ndajnë dy ghatet. Stili arkitekturor i këtij pallati është një përzierje e mahnitshme e stilit Raxhputian dhe stilit tradicional vendor. Që prej më shumë se një dekadë ky pallat është përdorur nga institucionet e huaja. Kati i parë është përdorur nga World Literacy Programme of Canada, ndërsa kati i sipërm është përdorur nga Indo-Swedish Study Centre e organizuar nga Universiteti Karlstad. Në këtë ghat zhvillohen rrallë veprimtari kulturore. Pallati Ganga Mahala zotërohet nga Maharani Trust i mbretit të Banarasit; ndërsa pallati Rivan Mahala zotërohet nga Banaras Hindu University. Përveç Maharani Trust, që kujdeset për Ganga Mahalën, Banaras Hindu University, si dhe organizatat publike vendore kryen punime mirëmbajtëse pa ndonjë plan të caktuar veprimi, program apo strategji për ruajtjen e ghateve. Dy institucionet e mirëmbajnë pronën e tyre sipas këndvështrimeve të tyre. Megjithatë, Ganga Mahala mirëmbahet më mirë nga organizatat e huaja. [[File:Tulsi Ghat.jpg|thumb|369px|Ghati Tulasi]] =====Ghati Tulsi===== Ky ghat është emërtuar sipas poetit të madh Tulasi (1547-1622) që shkroi Ramcharitmanasin. Më herët ishte i njohur si Ghati Lolark si dëshmohet te Gaharwa Danpatra dhe Girvanapadamanjari (shekulli i XVII). Më vonë në vitin 1941 Baldeo Das Birala e bëri këtë ghat me shkallë puka. Ky ghat është i lidhur me një numër të rëndësishëm veprimtarish si Banja e Lolarkkundas, banja për tu çliruar nga lebroza, gjatë muajit hënor hindu të Kartikas (tetor-nëntor) këtu kryhet Krishna lila me rite tradicionale, koncerte muzikore, ndeshje luftimi dhe diskutime shpirtërore. Tulasi Ghati gjendet në koordinatat {{coord|25|17.490|N|83|00.385|E|display=inline}} (Ghati Tulasi, pema e Pipalit) dhe {{coord|25|17.510|N|83|00.387|E|display=inline}} (Arka Vinayaka). Ai ndodhet pranë Ghatit Bhadaini (Ghati i vjetër Lolarka). Ghati Tulasi ka një sipërfaqe prej 1.1 hektarësh, ndërsa Arka Vinayak 0.001 hektarë. [[File:Tulasi Ghat, Varanasi.JPG|thumb|left|309px|Ghati Tulasi, Varanasi]] Ghati i vjetër i Lolarkas është ri-emërtuar në kujtim të lidhjes së tij me Tulasin (1547-1623), një poet i madh që shkroi Ramacaritamanasa, një version në gjuhën hindi i eposit të Ramayanës. Tulasi, këtu kaloi periudhën e fundit të jetës së tij. Pasi ngjit shkallët, në të djathtë të statujës së Hanumanit të vendosur nga Tulasi dhe një pjesë varke dhe druri sandali (khandaun) të përdorur nga ai. Kjo faltore e vogël është e bashkangjitur me një shtëpi të zotëruar nga Mahant Veer Bhadra Mishra. Në pjesën e sipërme të ghatit ndodhen katër faltore që përmbajnë imazhet e Shivës dhe Hanumanit. Ky ghat u ndërtua në vitin 1807 nga Amrit Rao, djali i adoptuar i Raghobas, që e padronizoi ndërtesën. Më vonë, u bënë riparime dhe zgjerime nga Mahant Svami Nathi. Në vitin 1941 Baldeo Das Birla bëri shkallët prej guri pukka të këtij ghati. Bashkangjitur me këtë ghat janë një dhomë miqsh, një shkollë sanskrite dhe Cleaning Ganga Laboratory. Në platformën e hapur në Ghatin Tulasi, çdo ditë në muajin hindu të Karttikas (tetor-nëntor) kryhet përgjatë një jave Krishna Lila (një performancë teatrore e jetës së zotit Krishna). Rama Lila, e nisur nga Tulasi, është gjithashtu e vijuar gjatë muajit të Asvinas (shtator-tetor) për një periudhë prej 17 ditësh. Në afërsi gjendet Tulasi Akharas (vendi i luftimit), i nisur nga Tulasi në shekullin e XVI, ku në orët e mëngjesit shumë njerëz, kryesisht baxhoxhinj, praktikojnë stilin indian të luftimit. Arka Vinayaka: Në bregun e lartë të Gangut, duke qëndruar në pemën e pipalit ({{lang|la|ficus religiosa}}), Arka (“mbajtësi i lëndës”) është konsideruar si i pari në grupin prej 56 Vinayakave/Ganeshave që shënojnë shtatë itinerare rrotullimi spiral të pelegrinazhit. Arka Vinayaka është mbrojtësi i skajit jug-lindor të itinerarit të shenjtë. Në të njëjtin kompleks është një imazh i vogël i Bhadra Vinayakas. Duke u kthyer nga perëndimi vijon prapë rrugica. Në kthimin e vogël majtas, Amarnatha Shiva linga (Amareshvara) përfaqëson kopjen e lingës së famshme prej akulli në Kashmirin e [[Himalajet|Himalajeve]]. Ky është rreth 2 metra poshtë sipërfaqes dhe shihet që nga rrugica. Zona e Ghatit Tulasi zotërohet nga Sankat Mochan Foundation, ndërsa Tempulli Arka Vinayaka zotërohet nga një shoqëri që e ka lënë nën kujdesin e komitetit vendor. Sankat Mochan Foundation dhe Ganga Cleaning Campaign (Swatch Ganga Campaign), të dyja të mbikëqyrura dhe drejtuara nga Mahant Veer Bhadra Mishra, janë përfshirë në programe ruajtjeje, por nuk ka ndonjë theksim të veçantë mbi ruajtjen e mirëmbajtjen e trashëgimisë. Shtimi i ndërtesave të reja nuk përshtatet fare me panoramën e trashëgimisë. [[File:Chet Singh Ghat, Varanasi, India - October 2014.jpg|thumb|396px|Ghati Chet Singh në Varanasi]] =====Ghati Chet Singh===== Është një ghat historik i fortifikuar. Pallati i Chet Singh Ghatit u ndërtua në mes të shekullit të XVIII nga Chet Singh-u (1770-1781) si një fortesë e vogël, që qe dëshmitare e betejës së ashpër midis trupave të Warren Hastings dhe Chet Singhut në vitin 1781 që rezultoi në humbjen e Chet Singhut. Kështu kjo fortesë kaloi nën kontrollin e britanikëve. Në fund të shekullit të XIX mbreti Prabhunarayan Singh mori përsëri pronësinë e kësaj fortese. Pjesa veriore e saj iu dhurua grupit të asketikëve Naga, që më vonë ndërtuan manastiret dhe ghatet e tyre, të quajtura Niranjani Ghat dhe Nirvani Ghat. Vendi ka parë një betejë të ashpër midis trupave të Warren Hastings dhe Chet Singh-ut në vitin 1781. Fortesa dhe ghati u morën nga britanikët nga Maharaxha Prabhu Narayan Singh-u në gjysmën e dytë të shekullit të XIX. Fillimisht ky ghat ishte i njohur si Ghati Khirki; Tani ka katër pjesë të njohura si Cheta Singh, Niranjani, Nirvani dhe Shivala. Ghati ka tre tempuj të Shivës që i përkasin shekullit të XVIII. Deri në gjysmën e parë të shekullit të XX ishte mjaft i rëndësishëm kulturalisht. Këtu organizohej festa e famshme e Budhwa Mangalit, që zhvillohej për shtatë ditë. Për shkak të rrjedhës së fortë të Gangut, njerëzit e shmangin larjen këtu. Ky ghat është rigjallëruar nga qeveria e Uttar Pradeshit në vitin 1958. [[File:Varanasi 2010 Chet Singh Ghat.jpg|thumb|left|369px|Ghati Chet Singh, Varanasi]] Ghati i Chet Singhut gjenden në koordinatat {{coord|25|17.621|N|83|00.380|E|display= inline}} (pika e hyrjes në Ghat). Chet Singh Ghati gjendet në zonën Shivala. Ai shtrihet në një sipërfaqe prej 0.47 hektarësh. Ky pallat ka qenë rezidenca kryesore e rezidenca e tij kryesore. Kjo ndërtesë përbëhet nga një pallat me pavjone, i ndërtuar mbi një tarracë që shikon nga Gangu, një grup ndërtesash për gratë (të shkatërruara) dhe një [[Kopshtet Mogule|kopësht mogul]] me [[darbari|darbar]] dhe kullë uji. Pallati ka një marrëdhënie të veçantë me Gangun. Ai hapet drejt ghatit që është një vijim i pallatit dhe arrihet nëpërmjet portikësh monumentalë. Portiku bujt një palë shkallë, që mundësojnë hyrjen për në tarracë. Aty, një pavjon qendror qëndron në drejtim të Gangut, mbi të cilin maharaxhai dilte për të soditur. Niveli i tarracës është i përcaktuar në dy kënde nga dy struktura masive të kurorëzuar me pavjone tetëkëndore me kupola. Në kompleks ndodhen tre tempujt të Shivës, ndërtuar në shekullin e XVIII-XIX. Mungesa e njohurisë për trashëgiminë e vjetër, ka rezultuar në mjaft ndërtime dhe riparime të shëmtuara. Asketikët që jetojnë aty, ose kujdestarët që mbikëqyrin manastirin-tempull janë shumë konservatorë dhe si dëgjojnë kurrë të tjerët. Për më tepër, duke përfituar nga rregullat e buta dhe vakumi ligjor janë bërë shumë shtesa në zonë, që kërcënojnë estetikën dhe trashëgiminë e lashtë. Përveç se njëherë ose dy herë në një vit për disa celebrime, kur pallati u pastrua dhe iu bënë disa riparime, nuk janë ndërmarr masa të veçanta për të ruajtur dhe mbrojtur trashëgiminë e pallatit dhe kompleksit të tij. Ky pallat dhe zona përreth tij zotërohen nga Trusti Kashiraj i maharaxhait. [[File:Harishchandra Ghat 2, Varanasi.JPG|thumb|309px|Ghati Harishchandra]] =====Ghati Harishchandra===== Ky është një nga dy ghatet e kremimit dhe disa kohë është përmendur si Adi Manikarnika ("terreni origjinal i kremimit"),<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=8U0NYx_K_CAC Kāshi Kedara Mahatmya]; 1990, vargjet 2.225-6</ref> pasi këtu gjendet akoma Adi Manikarnika Tirtha. Ky është gjithashtu vendi i vjetër i shenjtë buzë ujit i quajtur Harampapa Tirtha. Ghati Harishchandra bashkë me Ghatin e Karnatakas shtrihet në një sipërfaqe prej 0.29 hektarësh. [[File:Harishchandra Ghat, Varanasi.JPG|thumb|307px|left|Ghati Harishchandra në Varanasi]] Ghati Harishcandra është emërtuar sipas një mbreti të madh mitik të quajtur Harish Chandra. Sipas rrëfenjave të lashta, ai punoi terrenin e kremimit për ruajtjen e të vërtetës dhe bamirësi, por në fund zotat e shpërblyen atë, duke i rikthyer fronin dhe djalin e vdekur.<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=KUIYFxbng1YC Matsaya Purana]; fq. 8</ref> Ky është një nga dy ghatet e kremimit. Ky ghat nuk është përshkruar në mitologjitë e lashta dhe për herë të parë përmendet nga Prinsep-i (1822) dhe Sherring-u (1868), ku të dy e përmendin me emrin Ghati Shmashana. Është hamendësuar se kur qyteti u zgjerua drejt jugut, ghati i kremimit është kopjuar, që është e dukshme nga imazhet e Satit të shekullit të XV-XVI të shpërndara pranë këtij ghati. Mund të pranohet lehtësisht se gjatë shekullit të XV-XVI kishte tashmë një terren aktiv kremimi, ashtu siç përshkruhet te Kedara Amtaragriha Yatra. Në mes të shekullit të XVIII në pikturat e ruajtura në Muzeun Savai Mansingh-II (Xhaipur, [[Raxhastani|Raxhastan]]) ky ghat përmendet si Ghati Shamashana. Te tempujt në krye ndodhen statujat e Harischandrsvaras, Rohitesvaras, Adi Manikarnikesvaras dhe Vrddha Kedaras. Rreth vitit 1740 Narayana Dikshita, një guru fetar i Dinastisë Peshva e restauroi këtë ghat dhe e bëri pjesërisht me shkallë puka. Në pjesën e sipërme te faltoret ndodhen imazhet e Harishcandreshvaras, Rohiteshvaras, Adi Manikarnikeshvaras dhe Vriddha Kedaras. Në breg, në një kullë të hapur është një linga e Shmasaneshvaras. Në vitet 1986-87 këtu u hap një krematorium elektrik, gjithsesi përkrahë kremimeve me dru dhe qymyr, që vazhdojnë; në fakt krematoriumi elektrik funksionon rrallë për shkak të mungesës së furnizimit me energji. [[File:Lal Ghat in Varanasi.jpg|thumb|358px|Ghati Lali në Varanasi]] =====Ghati Lali===== Rreth vitit 1778 ky ghat u ndërtua me shkallë puka nga mbreti i Banarasit. Në pjesën e sipërme të tij ndodhet Tempulli i Lambodara Cintamanit dhe Jyestha Vinaykave, Kiratesvara, Jayanta Shiva linga dhe Maha Lakshmi. Zona është e mbizotëruar nga kasta e larësve të rrobave. Ghati Lali ndodhet në koordinatat {{coord|25|17.951|N|83|00.467|E|display=inline}} (Jyeshtha Vinayaka, Ghati Lali) dhe bashkë me Ghatin Vijayanagaram shtrihen në një sipërfaqe prej 0.156 hektarësh. Ghati Lali (ose ndonjëherë i quajtur Lalli), sipas legjendave popullore e mori emrin sipas shenjtit të famshëm mistik të fundit të shekullit të XVIII, Lali Baba, i Champaranit (në Bihar) që kishte krijuar manastirin e tij aty, të njohur si Gudaradas Akhara. Kjo mund të përkrahet nga regjistrimi në hartën e vjetër të Banarasit të përpiluar nga Prinsep në vitin 1822. Në fund të viteve 1770 raxhai i Banarasit e riparoi pjesërisht dhe bëri një pjesë të tij me puka. Megjithatë rreth vitit 1890 mbreti i Vijayanagaras (India Jugore) bashkë me ndërtimin e një ghati të ri në afërsi e bëri këtë ghat me puka. Në vitin 1988 Departamenti i Vaditjes së Qeverisë së Uttar Pradeshit e ka rindërtuar dhe bërë plotësisht me puka këtë ghat. Në pjesën e sipërme ndodhen faltoret e Lamodara dhe Chintamani Vinayakas. Në breg, në një nike të stërmadhe guri (madhi) ndodhen imazhet e Jyestha Vinayakas, Kirateshvaras, Jayanta Lingas dhe Maha Lakshmit. Shkallët prej guri që lidhin ghatin përbëhen nga mjaft nike që përmbanjë imazhe hyjnore. [[File:Lal Ghat, Varanasi.JPG|thumb|left|309px|Ghati Lali]] Pjesa e sipërme e Ghatit Lali u ble nga një manastir i Haridvaras në vitin 1990 dhe është ndërtuar një ndërtesë plotësisht e re, duke e emërtuar në nder të themeluesit të tij Ghati Dandi Svami Bhumananda. Më 22 janar 2007 Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit e njoftuan Sri Vibhusit Swamin për një shkatërrim të rendeve të shtesave të paligjshme të Bhuma Niketanit. Me gjithë procesin gjyqësor të prishjes së rendeve për këtë ndërtim të paligjshëm më 22 janar 2007, ndërtimi i paligjshëm vijoi të ekzistonte për 6 vjet, duke dhunuar urdhrin e qeverisë për ndalimin e ndërtimit, por gjithashtu duke uzurpuar ghatet që janë pronë publike. Kur u hetua nga Gjykata e [[Allahabad]]it, pse nuk u zbatua urdhri i shkatërrimit, autoriteti Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit pohoi "se Bhuma Niketani nuk ishte zgjeruar, por vetëm ishte mbuluar me xham të ri". Gjykatësit e Gjykatës së Lartë të Allahabadit e etiketuan këtë raport si "asgjë, veçse një akt për të mbrojtur ndërtimet e paligjshme.<ref>{{Citation|title=Court order No. - Case:- PUBLIC INTEREST LITIGATION (PIL) No. - 31229 of 2005|url=http://www.kautilyasociety.com/blog/wp-content/uploads/2013/06/PIL_Allahabad-High-Court-Order_14March20131.pdf|publisher=Allahabad High Court|language=en|date=14 mars 2013}}</ref> Përveç kujdesimit të Trustit Svami Karapatri dhe Trustit Svami Bhumananda, nuk ka plane, programe apo strategji të veçanta veprimi për mbrojtjen dhe ruajtjen e ghateve. Trustet e mirëmbajnë pronën e tyre sipas këndvështrimeve të tyre, pa ndonjë plan të përcaktuar. [[File:Varanasi 2010 Kedar Ghat.jpg|thumb|396px|Ghati Kedara me tempullin Kedareshvara dhe Ashramin Kalpatri në krye]] =====Ghati Kedara===== Ky ghat është lartësuar hollësisht te Kashti Khanda si dhe te Kashi Kedara Mahatmya.<ref>Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, 77.8-10, fq. 47-54</ref><ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=8U0NYx_K_CAC Kāshi Kedara Mahatmya]; Diamond Pocket Books, 1990, ISBN 81-288-0726-9</ref> Ky ghat konsiderohet si vendi i shenjtë i Haramapapa Tirthas. Ghati Kedara gjendet në koordinatat {{coord|25|17.985|N|83|00.425|E|display=inline}} (Tempulli Kedareshvara). Sipërfaqja e zonës kryesore të shenjtë është 0.50 hektarë. Në krye të tij gjendet tempulli i Kedaresvaras, hyjnisë mbrojtëse të segmentit të shenjtë jugor. Faltoret e bashkangjitura me Ghatin Kedar dhe vendin e shenjtë janë: Tarakesvara, Gauri Kunda dhe Vitanka Narasimha. Në fundin e shekullit të XVI Kumarasvami, një ndjekës i përkushtuar i Dattatreyas bëri një manastir bashkangjitur me Tempullin Kedaresvara. Sipas një mbishkrimi Gahadavala ( rreth vitit 1100) pranë këtij ghati gjendet Ghati Svapnesvara, por që tani nuk ekziston më. Në fillim të ghatit gjendet Gauri Kunda, një pellg i vogël uji që përmban një imazh të mrekullueshëm të Gaurit (Parvati) në murin lindor. Duke u ngjitur në shkallët e rrëpirëta, në platformë është një faltore e Tarakeshvara lingas. Kedara është një tempull lumor, që qëndron në krye të një ghati mbresëlënës mbi nivelin e ujit mbi kodrën e gjatë që mbështetet nga një majëza e tretë e tridentit simbolik të Shivës. Tempulli është një ndërtesë e madhe, që ngrihet nga brigjet e lumit te i cili një ghat i rafinuar guri zbret në shtratin e lumit Gang. Ai qëndron në mes të oborrit të gjerë, në katër këndet e të cilit janë katër tempuj të kurorëzuar me kupola. Veranda që shtrihet përreth anës së brendshme të rrethimit përmban mjaft faltore të vogla dhe koleksione të shumta idhujsh. Pelegrinët kryejnë një banjë të shenjtë në Gang dhe mbajnë enë tunxhi të ujit të shenjtë ndërsa ngjiten në shkallët e gjera dhe të rrëpirëta për ta ofruar atë në adhurimin e Kedareshvaras. [[File:Le Kedar Ghat (Varanasi) (8472444740).jpg|thumb|left|268px|Tempulli Kedareshvara në krye të Ghatit Kedara]] Duke hyrë në Tempullin Kedara nga të dy rrugët, ku njëra shkon në një oborr të brendshëm të errët. Përreth murit të jashtëm është një shumësi faltorëzesh të vogla, shumica e të cilave kanë Shiva linga të veçanta. Në qendër të oborrit është tempulli i brendshëm, brenda të cilit janë akoma më shumë faltore dytësore: ato të bashkëshortes së Shivës dhe shërbyesve të saj. Në fund arrihet te dera e [[garbhagriha|shenjtërores së brendshme]], të ruajtur nga demi i Shivës, Nandi. Linga e Kedaras e vendosur brenda kësaj dhome të errët nuk është një lingë e zakonshme, por një gungë e dalë nga shkëmbi me një linjë të bardhë përmes saj. Sipas traditës, kjo u vendos nga dora njerëzore, por është një lingë e pazakontë “e vetë-shfaqur”. Ashtu siç Kashi është mikrokozmosi i gjithë gjeografisë së shenjtë të Indisë, edhe Kedara është një mikrokozmos i Kashit. Mitologjia e Kedaras përmendet në sitin “origjinal” të Ghatit Manikarnika. Gauri Kunda në shkallët e ghatit quhet “Adi Manikarnika”, Manikarnika e parë dhe kështu është lartësuar si më e madhja e banjave tirtha të Kashit. Kedareshvara është një nga 12 Jyotirat (“shfaqjet e dritës”) lingat e Shivës dhe paraqitet në Varanasi si një mikrokozmos. Besohet se Shiva thotë se: “Njihet si ‘fusha’ (Kedara) ku rriten të korrat e çlirimit. Kështu që vendi u bë i famshëm si Kedara, si në Kashi ashtu dhe në male”.<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=8U0NYx_K_CAC Kāshi Kedara Mahatmya]; 1990, 29.28</ref> Kedara Nathi është hyjnia mbrojtës i segmentit të shenjtë jugor të qytetit të quajtur Kedara Khanda. Kedara mbetet më së pari një tempull për besimtarët rezident në këtë zonë dhe për pelegrinët nga Bengali ose Jugu që qëndrojnë në strehimoret e pelegrinëve ([[dharamshala]]) të zonës. Ghati u bë me puka në vitin 1958 nga Qeveria e Uttar Pradeshit. Kedara është përmendur shumë herët në mitologjinë puranike ndërsa Visheshvara është përmendur mjaft më vonë, duke konfirmuar kështu se Kedara është më e vjetër se Visheshvara. Për më tepër, besohet se Kedara i mbijetoi shkatërrimit të madh të Aurangzebit në fundin e shekullit të XVII, që nënkupton më tej se tempulli i tanishëm i Kedaras është në fakt më i vjetër se tempulli i tanishëm i Vishvanathas. [[File:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|thumb|387px|Ghati Ahilyabai]] =====Ghati Ahilyabai===== Ghati Ahilyabai gjendet në koordinatat {{coord|25|18.334|N|83|00.627|E|display=inline}} (pjesa e mbrapme qendrore në anën e argjinaturës) dhe bashke me bllokun e pallatit shtrihet në një sipërfaqe prej 0.23 hektarësh. Në vendin e sitit të vjetër të Ghatit Kevelyagiri, rreth vitit 1778 mbretëresha Ahilyabai Holkar e Indores e bëri këtë ghat me shkallë puka. Për herë të parë emri i një personi iu çua ghatit. Ajo ishte gjithashtu përgjegjëse për rindërtimin e Tempullit Visvesvara në vitin 1777, siç është edhe sot. Emri i vjetër i ghatit ishte Ghati Kevalagiri, por në vitet 1778-1785 ghati u zgjerua dhe u rindërtuar tërësisht nga mbretëresha Maharani Ahilyabai Holkar e [[Madia Pradesh]]it. Në nder të saj ghati u emërtua Ghati Ahiyabai. James Prinsep (1831) e ka përmendur me emrin Ghati Kevalgiri, që tregon se ghati ishte i njohur me këtë emër deri atëherë. Më vonë, Sherring-u (1868) e përmend me emrin Ghati Ahilyabai, duke pasqyruar ndryshimin e emrit.<ref>Matthew Atmore Sherring: [https://books.google.al/books?id=2udTAAAAcAAJ The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times]; Trübner & Company, 1868</ref> ;Përshkrimi dhe historia: I ndërtuar nga Ahilyabai, ai është një nga shumë ndërtesat e ndërtuara nën patronazhin e mbretëreshës, që, nga rezidenca e saj e Maheshwarit, ishte ndërtuesja e mjaft tempujve në qytet, mes të cilëve janë Tempulli Vishvanatha dhe Ghati Manikarnika. Brenda kompleksit ndodhet një pallat dhe zonë rezidenciale. Oborri i shërbimit është i vendosur përballë pallatit, që vijon poshtë drejt ghatit të ndërtuar mbi lumin Gang. Në kompleks ndodhet gjithashtu një grup ndërtesash fetare duke përfshirë tempuj dhe zona e shërbyesve, disa prej të cilave janë përdorur si akhara (vende ndeshjeje). Pranë pallatit, është ndërtuar një brahmapuri i përbërë nga dhjetë shtëpi përgjatë një rruge paralele me lumin dhe e mbrojtur në të dy skajet me porta. Këto shtëpi u ndërtuan në të njëjtën kohë, që shpjegon edhe paraqitjen e rregullt dhe simetrike të tyre. Në drejtim të pjesës së vjetër të qytetit, ndodhet një portik i kurorëzuar me një noubat (tambur) që mbron kompleksin. [[File:Image taken from page 77 of 'The Land of Temples (India)' (11152118573) (cropped).jpg|thumb|left|345px|Skicë e Ghatit Ahilyabai, 1882<ref>{{cite book|title=The Land of Temples: Or, Sketches from Our Indian Empire|url=https://books.google.al/books?id=IZwcAAAAMAAJ&pg=PA75|author=Mary Hield|lang=en|location=Londër|publisher=Cassell & co.|year=1882|accessdate=4 maj 2024|page=75}}</ref>]] Me mbizotërimin dhe larminë e elementëve të tij të përbërës, Pallati i Indores paraqet një shembull të atyre principatave që e bënë bregun lumor unik, të shkëlqyer duke e bënë një pikë të veçantë referimi. Pamja e Pallatit të Indores, nga lumi ose ghati, ka dy perspektiva: Në drejtim të rrjedhës, një grup prej tre tempujsh: kryesori me një kube dhe dy shenjtërore të vogla. Në të njëjtin rrethim, ndodhet një ndërtesë përdhese, ku depozitoheshin veglat e përdorura në akhara. Në drejtimin kundër rrjedhës nga pallati, ngjitur një ndërtese me tre kate; ato në fakt janë katet e sipërm të lagjes brahmapuri. Tradicionalisht, brahmapuri, “qyteti i brahminëve”, është vendi i qëndrimit të brahminëve dhe pujarit (priftit që shërben tempujt e mbretëreshës) dhe familjet e tyre. Dy hyrjet me status të ndryshëm rregullojnë rrugicën e brendshme të brahmapurit. Njëra, në drejtim të kundërt me rrjedhën, hapet me një rrugicë pingule me lumin dhe nuk është pjesë e kompleksit por përdoret gjatë stinës së musonëve, kur kalimi nga një zonë në tjetrën nëpërmjet ghatit është i pamundur. Tjetra është hyrja kryesore dhe hapet me një palë shkallë të drejta në façatën anësore të pallatit, në zemër të kompleksit të Indores. Brahmapuri është përbërë nga dy rreshta shtëpish, duke ardhur nga rrugica dy metra e gjerë paralel me lumin. Rrjeta e fragmentit është rreth gjashtë metra e gjerë te façata. Ndërtimet që kanë një façatë që drejtohet nga lumi janë të një punimi më mjeshtëror se ato nga mbrapa. Përveç pallatit, ndodhet një kompleks i stërmadh rezidencial dhe një Tempull i Hanumanit ashtu si dhe dy tempuj në ghat. Në verandën e hapur dhe verandën e Tempullit të Hanumanit ndodhen shumë idhuj. Tempulli i Shivës, në pjesën e sipërme, është ndërtuar në çati të ngritur. I ndërtuar në stilin Dorika, pavjoni është mbështetur mbi dymbëdhjetë kolona dhe përbëhet pavjoni, shenjtërorja e brendshme dhe veranda e hapur. Hyrja kryesore është e drejtuar nga lindja dhe pjesa e sipërme e portikut përmban statuja të Ganeshës. Në shenjtërore, niket përmbajnë imazhe të Suryas, Ganeshës, Annapurnas dhe Vishnut. Ndodhet gjithashtu edhe një imazh i Hanumanit, që ka bërë që ndërtesa të quhet Tempulli i Hanumanit nga banorët vendorë. Majëza e tempullit është një shembull i stilit nagara të [[Arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës tempullore]]. Pjesa e sipërme e pavjonit mbulohet nga një kupolë. Ahilyabai Indore Estate Trust, që zotëron pallatin, ka bërë disa riparime në një mënyrë shumë të keqe dhe pa ndonjë konsideratë për aspektin e ruajtjes së trashëgimisë. Veranda e hapur dhe ballkonet në drejtim të lumit janë viktima të shkeljeve. [[File:India-5471 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg|thumb|387px|Ghati Prayaga dhe Ahilabai]] =====Ghati Prayaga===== Pjesët e poshtme dhe të sipërme të Ghatit Dashashvamedha degëzohen nga një tjetër ghat, Ghati Prayaga, që është kopje e qytetit të shenjtë të Prayagas (Allahabadit), që gjendet 128&nbsp;km në perëndim. Besohet se duke bërë banjë të shenjtë aty mundësohet saktësisht i njëjti përfitim fetar si në Prayaga. Deri në fillim të shekullit të XIX aty kalonte një kanal nga Benia Talabi deri te Godaulia (i përmendur si Godavari nga i cili ka rrjedhur emri Godaulia) përpara se të derdhej në Gang, që degëzohej në dy rrjedha nga një ishull i vogël. Më vonë kanali u mbulua dhe u shndërrua në rrugën Godaulia-Dashashvamedha – siç është edhe sot. Ky itinerar i vjetër është paraqitur në hartën e Prinsep-it në 1822. Me kalimin e kohës ishulli i vogël u shndërrua në një tjetër ghat, Ghati Prayaga. Prayaga, e njohur si "Tirtharaxha" (mbreti i tirthave), qëndron në pikëtakimin e lumenjve Gang, Yamuna dhe Sarasvati (tashmë i tharë). Zakonisht besohet se duke kryer ritualet dhe banjën e shenjtë këtu mundësohet saktësisht e njëjta dobi fetare si në vetë Prayaga (80&nbsp;km më në perëndim). Dobia e kësaj zone është lartësuar te Kashi Khanda.<ref>Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, vargjet 61.36-38</ref> Rreth gjendjes së tanishme, Eck thekson se "sot, megjithatë, emri Ghati Prayaga, ndërsa është pikturuar në mënyrë të bujshme në tempullin që qëndron midis dy degëve të Dasasvamedhas, zakonisht nuk përdorej. Dhe madje tempulli aty, plotësisht i rrënuar, përdoret vetëm nga varkëtarët që depozitojnë pajisjet e tyre në shenjtëroren e tij".<ref name="Eck228">Diana L. Eck: Banaras. The City of Light; 1983, fq. 228</ref> Zona e tempullit dhe ghatit u rikonstruktuan nga mbretëresha e Digpatias (në [[Bengali Perëndimor|Bengalin Perëndimor]]). Në këtë vend besimtarët bëjnë banjë kryesisht gjatë gjithë muajit të Maghas (janar-shkurt). [[File:India - Varanasi - 009 - Praying ghat (2147057552).jpg|thumb|left|339px|Ghati Prayaga]] Ghati Prayaga ndodhet në koordinatat {{coord|25|18.388|N|83|00.629|E|display=inline}} (Tempulli Prayageshvara) dhe {{coord|25|18.397|N|83|00.631|E|display=inline}} (Tempulli Shulatankeshvara). Ghati dhe zona përreth tempujve shtrihet në një sipërfaqe prej 0.039 hektarësh. Tempulli Prayaga është tërësisht i braktisur dhe përdoret kryesisht vetëm nga varkëtarët që një shenjtëroren e tij depozitojnë pajisjet e tyre. Duke u ngjitur në verandën e Tempullit Prayaga mund të shihet panorama lumore. Për të gjithë muajin e Maghas (janar-shkur) besimtarët, kryesisht femrat, e përdorin këtë vend për të bërë banjë. Ghati u ndërtua dhe rikonstruaktua nga mbretëresha e Dighapatias (në Bengal), H. K. Devi në fillim të shekullit të XIX; që mund të verifikohet nga mbishkrimet në shkallë. Mbretëresha ndërtoi gjithashtu edhe Tempullin Prayageshvara në të njëjtën kohë. Tempulli përbëhet nga një shenjtërore e brendshme ([[garbhagriha]]), ndërsa kjo e fundit përmban imazhet Pancayatanave, dmth. Vishnut, Suryas, Ganeshës, Durgës dhe Shivës. Pjesa e sipërme e tempullit është ndërtuar në stilin nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës hindu]]. Në vitin 1977 Lalitanarayan Khandelvala (Bhagalpur, Bihar) ndërtoi shkallët e afërta me mermer. Pranë tij është faltorja e Shulatankeshvaras, një lingë e stërmadhe. Ky imazh kopjon hyjninë mbrojtëse të Prayagas. Shenjtërorja e brendshme është e rrethuar nga rreth qind linga, pothuajse të gjitha përkushtimore të vendosura nga besimtarë të pasur. Imazhe të tjera të rëndësishme përfshijnë Narayanan, Hanumanin, Bhairavan, Kshetra Devi Ghantankaran dhe Ganeshën (Abhaya Vinayaka është një mes 56). =====Ghati Shitala===== Rreth vitit 1740 Narayana Dikshita, preceptori i Bajirao Peshavas, e bëri këtë ghat me shkallë puka. Në fakt, ky është pjesa jugore e zgjatimit të Ghatit Dasasvamedha, ku gjendet Dasasvamedha Tirtha dhe imazhet e Dasasvamedhesvaras dhe Dasaharesvaras. Ky ghat është emërtuar sipas tempullit të famshëm Sitala që ndodhet aty. Gjatë ditës së 8-të të muajit hënor të Caitras, Vaisakha Jyesthas dhe Asadhas (mars – korrik) dhe Asvinas (shtator – tetor) njerëzit këtu festojnë Sitala Asthamin ("dita e 8-të" ). Të njëjtat festa zhvillohen në Ghatin (Adi) Sitla në veri. Një tjetër rast i rëndësishëm në këtë ghat është adhurimi i veçant nga çiftet e sapo martuar, dhe anëtarët e afërt të familjes vijnë këtu për të kryer ritualet adhuruese për Gangan ndjeku nga ritualet në Tempullin Shitala. [[File:Shitala Ghat, Varanasi.JPG|thumb|327px|Ghati Shitala në Varanasi]] Ghati Shitala ndodhet në koordinatat {{coord|25|18.375|N|83|00.591|E|display=inline}} (qendra e Tempulli Shitala). Ghati dhe zona e afërt kanë një sipërfaqe prej 0.042 hektarësh. Kompleksi i Tempullit Shitala zotërohet nga Trusti i Tempullit Shitala. Ky ghat shënon skajin jugor të Ghatit Dashashvamedha. Rreth viteve 1740-42 ghati u bë me shkallë guri nga mbretëresha Maharani Ahilyabai Holkar e Indores (India Qendrore), nën drejtimin e Nayayana Dikshitas, këshilltari i Bajirao Peshvas së I. Më vonë kjo pjesë e ghatit u quajt Ghati Shitala. Në vitin 1831 James Prinsep e përshkroi këtë ghat me emrin e tanishëm. Sipas burimeve puranike, pranë bregut ekziston një e Jala Tirthas, e lartësuar si Dashashvamedha Tirtha. Ghati u rikonstruaktua dhe riparua nga qeveria e Uttar Pradeshit në vitin 1958. Në kompleksin e tempullit Shitala ndodhen dy imazhe puranike të Shivës, Dashashavamedheshvara dhe Dashahareshvara. Përveçmëria e tempullit është çatia e tij e sheshtë; është pa kullë majuce. Nga tre anët e kompleksit që ka formë drejtkëndore ndodhen hyrjet, ku kryesorja është nga ana veriore; megjithatë hyrja për në tempull është e drejtuar nga lindja. Në kompleks ka shumë faltore të vogla, që përmbajnë imazhe të Durgës, Kalit, Annapurnas, Santoshi Matas, Umamaheshvaras, Bhairavas dhe Ramas (panchayatanat). Në faltoren kryesore mbi një platformë të ngritur është imazhi i Durgës. Gjatë ditës së 8-të të muajin hënor të Chaitras, Vaishakhas, Jyeshthas dhe Ashadhas (mars-korrik) dhe Ashvinas (shtator-tetor), njerëzit celebrojnë festën e Shitala Ashthamit (“dita e 8-të”). I njëjta festë ndodh te Adi Sitala (ghati nr. 71) në veri. Një tjetër rast i rëndësishëm që zhvillohet në këtë ghat është adhurimi i veçant pas martesës së çifteve të reja. çifti dhe anëtarët e afërt të familjes (kryesisht gratë) vijnë këtu për përmbushjen e betimit të bërë nga nëna e dhëndrit për të paraqitur “ar par ki malan” (kurorëzimin e Gangas), nga bregu perëndimor në atë lindor me ndihmën e një varke. Kurora është e lidhur në sit në bregun perëndimor dhe dalëngadalë varka kalon dhe litari me lule kalendulash hidhet në lum. Duke arritur në skajin tjetër kurora do të lidhet po ashtu edhe në bregun e majtë. Në këtë mënyrë besimtarët kurorëzojnë lumin nënë Ganga. Pas kryerjes së ritualeve aty, familja rikthehet me të njëjtën vark dhe më në fund kryen ritualet përmbyllëse në tempullin e Shitalas. Kryerja e Ganga Aratit (ofrimi i kandilëve me vaj Gangas) në mbrëmje dhe në mëngjes është gjithashtu një traditë e lashtë. =====Ghati Dashashwamedha===== [[File:DashashwamedhGhat-Varanasi India-Andres Larin.jpg|thumb|left|389px|Pamje nga lart e Ghatit Dashashvamedha]] '''Ghati Dashashwamedha''' është ghati kryesor dhe me gjasa më i vjetri në Varanasi i vendosur pranë [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Kashi Vishvanatha]]. Besohet se [[Brahma]] e krijoi këtë ghat për të mirëseardhur Shivën dhe për të flijuar dhjetë kuaj gjatë ''Dasa-Ashwamedha yajnas'' së kryer aty. Sipas mitit të lidhur me Divodasan, Zoti Brahma (" krijuesi" në trinitetin e zotave hindu) në këtë vend kreu flijimin e dhjetë kuajve (dasa-asvamedha). Burimet historike tregojnë se në këtë vend dinastia hindu e shekullit të II, Bhara Siva Naga, kreu flijimin e dhjetë kuajve. Kashi Khanda e përshkruan lavdinë e këtij ghati në shumë vargje të saj.<ref>Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, vargjet 52.1-10, 61.38</ref> Me të janë të lidhur dy [[mitologjia hindu|mite hindu]]: Sipas njërit, [[Brahma]] e krijoi atë për të mirëseardhur perëndinë [[Shiva]]. Sipas tjetrit, [[Brahma]] flijoi dhjetë kuaj, gjatë Dasa-Ashwamedha yajnas së zhvilluar këtu. Një grup priftërinjsh kryejnë përditë në mbrëmje në këtë ghat "Agni Poojan" (Adhurimi i Zjarrit) që i kushtohen Shivës, Lumit Gang (i hyjnizuar si perëndesha Ganga), Suryas (Diellit), [[Agni]]t (Zjarrit) dhe të gjithë universit. [[File:(An) aarti puja at Varanasi, India 2013.jpg|thumb|358px|Ceremonia Aartit në Ghatin Dashashvamedha]] Sipër dhe pranë këtij ghati ndodhen gjithashtu tempuj kushtuar Sulatankesvaras, Brahmesvaras, Varahesvaras, Abhaya Vinayakas, Gangas (Gangu si një hyjneshë) dhe Bandi Devit, që janë të gjithë vende të rëndësishme pelegrinazhi. Këto faltore janë të lidhura me mjaft itinerare të rëndësishme pelegrinazhi dhe aty një grup priftërinjsh kryen "Agni Puxha" (sanskritisht: "Adhurimi i Zjarrit") në mënyrë të përditshme në mbrëmje në këtë ghat si një kushtim për Shivën, Gangan, Suryan (Dielli), Agnin (Zjarri) dhe gjithë universin. Gjatë të martave dhe festave fetare zhvillohen aarti të veçanta.<ref name="ghats"/> Pjesa jugore e ghatit u bë me shkallë puka në vitin 1740 nga Bajirao Peshava dhe më vonë rreth vitit 1774 nga Ahilyabai Holkari i Indores. Ghati Dashashvamedha ndodhet në koordinatat {{coord|25|18.385|N|83|00.616|E|display=inline}} (pjesa e poshtme e Ghatit Dashashvamedha) dhe {{coord|25|18.416|N|83|00.650|E|display=inline}} (pjesa e sipërme e Ghatit Dashashvamedha). Të dy zonat shtrihen në një sipërfaqe prej 0.54 hektarësh dhe zotërohen nga Korporata Bashkiake e Varanasit. ;Përshkrimi dhe historia: [[File:Dasasumedha Ghat, Benares in 1883.jpg|thumb|left|358px|Ghati Dashashvamedha, 1883]] Ghati Dashashvamedha është ghati më i rëndësishëm dhe më aktiv në aspektin historik dhe vazhdimësisë së traditave. Ky ghat është i ndarë në dy pjesë; midis dy pjesëve është Ghati Prayaga që është kopje e qytetit të shenjtë të Prayagas ([[Allahabad]]it), i vendosur 128&nbsp;km në perëndim. Ky ghat mendohet se është siti i parë i regjistruar historik i lidhur me mbretin Bhara Shiva Nagas të shekullit të II të e.s., që pas mundjes së Perandorisë Kushane kreu flijimin e kuajve që [[Shiva]] ta falte Dinastinë e tyre. Në mitologjinë e lashtë puranike ky ghat është lartësuar si Rudrasara (“vendi i ujit të Rudrës/Shivës”). Sipas një miti tjetër të lashtë, perëndia [[Brahma]] (“krijuesi”) kreu flijimin (-medha) e dhjetë (Dash-) kuajve’ (-ashva) në këtë vend, nga e ka marrë dhe emrin. Brahmeshvara linga me katër koka (pjesa e sipërme) është marrë si dëshmi e vërtetësisë së kësaj rrëfenje. Kashi Khanda regjistron shumë vargje që përshkruajnë lavdinë e këtij ghati. Deri në shekullin e XVIII ky ghat ishte i shtrirë gjerësisht, por që më vonë u nda në shumë ghate si Ghatet Ahilyabai, Shitala, Prayaga dhe Ghoda. Imazhe të tjera hyjnore përfshijnë Varaheshvaran, Abhaya Vinayakan, Gangan (“Hyjnesha e Gangut”) dhe Bandi Devin. Këta imazhe dhe faltoret janë të lidhura me mjaft itinerare të rëndësishme pelegrinazhi. Balaji Bajirao ndërtoi formën e tanishme të këtij ghati në vitet 1738-40 dhe më vonë në vitin 1775 nga Ahilyabai Holkari shtetit të Indores. Struktura e tanishme e shkallëve prej guri u ndërtua nga qeveria e Uttar Pradeshit në vitin 1965. Në të dy pjesët e Ghatit Dashashvamedha ndodhen faltore të Nënës Ganga, hyjnesha e lumit. Duke ecur përreth mund të krijohet një ide e veprimtarive fetare dhe dyqaneve të lidhur me shitjen e objekteve rituale. Ghati i pasues i afërt ishte i njohur më parë si Ghati Ashva/Ghoda (“kali’) në kujtim të kalit padron të përdorur në ritualet e flijimit të kuajve të zhvilluar në shekullin e II të e.s.. Në vitin 1979 në mënyrë që të nderohej presidenti i parë i Republikës së Indisë, Dr. Rajendra Prasad (1950-1962), ghati u emërtua Ghati Rajendra Prasad. Gjatë ditës së 10-të të Jyeshthas (maj-qershor) festohet adhurimi i Gangas në shkallë të gjerë në Tempullin e Gangas në krye të ghatit. Kjo ditë e shenjtë përkujton zbritjen e Gangas në tokë (në Haridvara). Banja e shenjtë me rastin e eklipseve diellore dhe hënore ashtu si dhe ditës së nisjes së periudhës së banjës rituale në muajt e Paushas dhe Maghas (dhjetor-janar), janë ngjarje të rëndësishme festive në këtë vend. [[File:Varanasi during Total Solar Eclipse 2009 (cropped).jpg|thumb|369px|Ghati Man Mandir]] =====Ghati Man Mandir===== Emri i vjetër i këtij ghati ishte Someshvara, por rreth vitit 1585, kur Raja Savai Mana Singh-u (i Amberit) ndërtoi pallatin e tij dhe ghati u emërtua sipas tij. Ky ghat është "i njohur kryesisht për ndërtesën madhështore me dritare të skalitura me zbukurime të hijshme", tregon Eck.<ref name="Eck228"/> Në krye të ghatit pranë pallatit të Jai Singh-ut ndodhet një [[Xhantar Mantari i Varanasit|observator hindu]], i ndërtuar nga Savi Ji Singh-u (1686-1743). Nën drejtimin e ministrit të tij astrolog, Jagannatha, mbreti e ndërtoi këtë observator gjatë viteve 1710-1737. Maharaxhai Jai Singh II i Jaipurit ndërtoi pallatin e tij në këtë ghat në vitin 1770 dhe e pajisi me dritare zbukuruese ashtu si ata në [[Delhi]], Jaipur, [[Uxhaini|Uxhain]] dhe [[Mathura]]. Në pjesën veriore të ghatit ndodhet një ballkon i mrekullueshëm guri. [[File:Varanasi 102d - Manmandir ghat (34899197794).jpg|thumb|left|339px|Haveli Man Mandir me [[Xhantar Mantari i Varanasit|Xhantar Mantarin e Varanasit]] në krye]] Besimtarët kryejnë homazhe pranë këtij observatori, te lingami i Someswarit, zotit të Hënës. Megjithëse më pak i pajisur se observatorët në Jaipur dhe Delhi, Xhantar Mantari ka një orë diellore ekuatoriale unike që është funksionale dhe lejon monitorimin dhe regjistrimin e matjeve nga një person.<ref>{{cite web|url=http://users.hartwick.edu/hartleyccjantar.htm|title=18th Century Observatories of Maharaja Sawai Jai Singh II|language=en|accessdate=2 tetor 2012|publisher=Hardwick University}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> [[Xhantar Mantari i Varanasit|Observatori]] ka katër instrumente kryesore astronomike dhe në vitet 1850 dhe në vitin 1912 iu bënë restaurime nën patronazhin e mbretit të jaipurit. Faltoret e afërtë në krye të ghatit janë Someshvara, Dalabheshvara, Remeshvara dhe Sthuladanta Vinayaka. Pranë ghatit në lum, gjendet Prabhasa Tirtha. Me rastin e festës Holi, që zhvillohet gjatë ditës së fundit të Phalgunas (shkurt-mars) në faltoren e Dalabhesvaras. Observatori Hindu zotërohet nga Archaeological Survey of India, tempujt në afërsi të ghatit zotërohen nga trustet përkatëse ndërsa zona e ghatit zotërohet nga Korporata Bashkiake. Observatori i Man Singhut gjendet në koordinatat {{coord|25|18.467|N|83|00.658|E|display=inline}} (Qendra e [[Xhantar Mantari i Varanasit|Observatorit të Man Mandirit]]), ndërsa Tempulli i Someshvaras gjendet në koordinatat {{coord|25|18.498|N|83|00.636|E|display=inline}}. Ghati dhe zona e afërt shtrihet në një sipërfaqe prej 0.61 hektarësh. ;Historia dhe zhvillimi: Në tekstin e shekullit të XVII, Girvana-padamanjari, ky ghat lëvdohet me emrin Ghati Someshvara. Në vitin 1586 mbreti Raja Savai Man Singh (i Amberit në Raxhastan) e ndërtoi këtë vend dhe zhvilloi këtë ghat, prej nga e ka marr emrin e tanishëm. Ghati është i njohur kryesisht për ndërtesën madhështore me dritare të zbukuruara me skalitje të mahnitshme. Ballkonet dhe dritaret e pallatit janë shembuj të shkëlqyer të periudhës mesjetare të stileve Rajputas dhe Durg. [[File:Manmandir 07.jpg|thumb|369px|Ghati Man Mandir]] Pallati i Man Singhut (i ndëtuar rreth vitit 1600) mund të arrihet nga një rrugicë e ngushtë që të con nga një degëzim në rrugën kryesore pranë Ghatit Dashashvamedha. Në mënyrë alternative, mund të arrihet duke kaluar nga Ghati Dashashvamedha dhe duke zbritur në ghatin pasues. Sipër çatisë, në vitin 1710 Savai Jai Singh-u i II (1686-1743) ndërtoi një observator hindu. Savai Jai Singhu, mbreti i shtetit të Amberit në Raxhastan ishte një gjeni i llojit pothuajse të pazakontë, një matematikan dhe astronom ekspert ashtu si dhe një ndërtues dhe sundues i ndriçuar. Ai u porosit nga Muhammad Shahu, perandori mogul për të reformuar kalendarin, një detyrë e ndjeshme në vendin e astrologëve dhe me një vit hënor tërësisht të strukturuar rreth Panteonit Hindu. Për të përmbushur këtë në një nivel të lartë teknik, Jai Singhu u përfshi në një skemë ambicioze për të ndërtuar pesë observatorë në shkallë monumentale të paparë për atë kohë. Mbreti astronom kishte ndërtuar observatorë të tillë (1718-1734) në Jaipur, [[Delhi]], [[Mathura]], Varanasi dhe [[Uxhaini]]. Ata janë kështu ndërtimet e fundit të ‘Epokës së Astronomisë prej Guri’. Faltoret e afërta në pjesën e sipërme të ghatit janë Someshvara, Dalabheshvara ({{coord|25|18.496|N|83|00.635|E|display=inline}}), Rameshvara dhe Sthuladanta Vinayaka, që përshkruhen në itinerare të ndryshme pelegrinazhi. Dalabheshvara (“dhënësi i thjerrzës”) i lavdëruar si ‘dhënësi i ushqimit’, është në një dhomë nën 2.5 m nga zona e afërt. Në shenjtëroren e brendshme ndodhet ‘figura në pllakë guri’ (Varanasi shilapatta citra), e datuar nga shekulli i XI-XII që paraqet një seri figurash miniaturë të hyjnive brahmanike të renditura në fasha horizontale. Këto jan të dëmtuara keq, megjithatë krahasuar me Varanasi shilapattat e ngjashme të mbajtura në muzetë e [[Gwaliori]]t, Jhansit dhe [[Laknau]]t. Figurat e gdhendura aty i referohen Shiva lingave kryesore, Keshavas (Vishnu), pesë Vinayakave, Adityas dhe ndihmësve të Shivës. Është theksuar nga Joshi (1989: fq. 156) se objekti i adhurimit të këtyre shilapattave ka marr formën e një pllake guri që paraqet hyjneshën personifikuese të qytetit të Varanasit, lumit Ganga, Shivës dhe mjaft hyjnive ose grupi hyjnish të lidhur me Varanasin. =====Ghati Mir===== [[File:Varanasi, India (40400419553).jpg|thumb|left|345px|Ghati Mir]] Ky ghat përfaqëson dy vendet e vjetra të Jarasandhesvaras dhe Vrdhadityas, që u shndërruan nga Mira Rustam Ali-u në vitin 1735. Imazhet e Jarasandheshvaras dhe Vridhhadityas janë suvatuar në muret e vjetra të rrugicës, në emër të këtyre dy imazheve shumica e pelgrinëve të Pancakroshi ose Antargriha Yatras hedhin lule dhe oriz në Gang. Tashmë pelegrinët hindu hedhin lule dhe oriz në Gang në kujtim të këtyre imazheve. Faltoret dhe statujat në afërsi janë Vrdhaditya, Asa Vinayaka, Yajna Varahaand Visalaksi ("Sy gjera", një nga 52 Sakti-pithat e hyjneshave). Një tjetër vend i rëndësishëm është Dharmakupa që konsiston në një pus të shenjtë të rrethuar nga pesë tempuj si dhe nga Divodasesvara lingami. Tempulli i Dharmesas është i lidhur me mitin fuqisë së Yamas (Zoti i vdekjes) mbi fatin e të vdekurve kudo në tok përveçse në Varanasi. Për shkak të hyrjes së kastave të ulëta ("të paprekshmit") tempulli i Visvesvaras/Visvanathas konsiderohet i papastër. Svami Karapatri-Ji, një brahmin shumë konservator dhe drejtues kulti, ka themeluar një "Tempull të Ri Visvanatha" në vitin 1956 në krye të ghatit. Nëpër shkallë, nën një pemë pipala, kryhen ritualet e derdhjes së ujit në nder të paraardhësve. Ghati Mir gjendet në koordinatat {{coord|25|18.549|N|83|00.653|E|display=inline}} (qendra e Ghatit Mir) i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.21 hektarësh. [[File:Mir Ghat (291262278).jpg|thumb|345px|Ghati Mir, gjatë vërshimit të lumit]] Teksti i shekullit të XVII Giravana-padamanjari përmend Ghatin Jarasandheshvara. Në një nga letrat e shkruara nga Sadashiva Naik-u, përfaqësuesi i Peshvave, Mir Rustam Ali-u është përmendur si padroni i ndërtimit të ghatit. Në burimet e tjera është përmendur gjithashtu se themeluesi i familjes mbretërore të Vanarasit, Balwant Singh-u e shkatërroi fortesën e Mir Rustam Ali-ut në Ghatin Mir dhe me rrënojat e saj ndërtoi fortesën e tij në Ramanagar, në vitin 1763. Me kalimin e kohës ghati është quajtur Ghati Mir; madje edhe James Prinsep (1822) e përmend atë me këtë emër. Faltoret dhe imazhet në afërsi janë Vriddhaditya, Asha Vinayaka, Yajna Varaha, Ananda Bhairava, Bare Hanumani dhe Vishalakshi (“Sy Gjeri”, një nga 52 Shaktipithat). Një tjetër sit i rëndësishëm është Dharmakupa, që konsiston në një pus të shenjtë të rrethuar nga pesë tempuj dhe faltore të vogla; në një nga tempujt ndodhen imazhet e Divodasheshvaras, Vishvabahukas dhe Vindhyavasinit. Tempulli i afërt i Dharmeshit është i lidhur me mitin e fuqisë së Yamas (zoti i vdekjes) mbi fatin e të vdekurve kudo në tokë, përveçse në Varanasi. Tempulli i Vishalakshit është një nga dy tempujt e ndërtuar në stilin e pastër [[Arkitektura Dravidiane|Dravidian]] të vënë në dukje nga një numër i madh statujash miniaturë, pozash, majëzash, shenjtërorja e brendshme dhe veranda e ecjes rituale. Në ghat ndodhen dy manastire. Manastiri Bhajanashram mundëson strehim për të vejat bengaleze dhe shërben si bujtinë dhe menaxhohet nga Trusti Ganapatrai Khemaka i Kalkutës. Manastiri tjetër i përket Sikh Panth-it, që mundëson ushqim falas çdo ditë (bhandara) dhe shpërndanë barna për të varfërit. =====Ghati Lalita===== [[File:Lalita ghat Varanasi.JPG|thumb|left|362px|Ghati Lalita]] Ghati Lalita u ndërtua nga mbreti i [[Nepali]]t në rajonin verior të Varanasit. Ky ghat është emërtuar sipas hyjneshës së famshme Lalita në Varanasi si dhe në Prayaga. Është vendi i Tempullit të Ganga Keshava-s, një tempull druri i ndërtuar në stilin tipik të Katmandus. Tempulli ka një imazh të Pashupateshwarit, një manifestim i perëndisë Shiva. Lingami i mirënjohur i Ganga Kesavas dhe faltoret e Gangatityas, Kasi Devit, Lalita Devit dhe Ghagirath Tirtha janë të lidhura me këtë vend. Njerëzit besojnë se një shikim i shpejt i Lalita Devit siell të njëjtën dobi si ecja cirkumambulatoret përreth gjithë botës. Në fillim të shekullit të XX ky ghat u nda në tre ghate të pavarur, d.m.th. Ghati Nepali, Ghati Lalita dhe Ghati Raxharaxheshvari. Gjatë periudhës së ndërtimit të Tempullit Samaraxheshvara në vitin 1843 dy ghatet e parë u integruan dhe u ndërtuan shkallë guri nga mbreti i Nepalit. Pjesa e sipërme, e quajtur Ghati Rajarajeshvari u ndërtua nga një Babu Keshava Das në fillim të shekullit të XIX. Pjesa jugore e ghatit u rindërtua nga qeveria e Uttar Pradeshit në vitin 1965. [[File:Lalita Ghat (6333847975).jpg|thumb|369px|Ghati Lalita]] Ghati Lalita dhe tempujt në të gjenden në koordinatat {{coord|25|18.547|N|83|00.815|E|display=inline}} (nikja e Lalita Devit). Ghati Lalita dhe tempujt e afërt shtrihen në një sipërfaqe prej 0.02 hektarësh. Në krye të ghatit, qëndron Tempulli i Nepalit, i ndërtuar rreth vitit 1841 nën patronazhin e mbretit të Nepalit dhe mendohet se lingami aty kopjon Pasupatisvaran e famshme në [[Kathmandu]]. Tempulli ka disa gdhendje në dru skenash erotike dhe të katërta portat janë dekoruar me forma arkitekturore gjeomagnetike. Mes ndërtesave të rëndësishme përfshihen Rajarajeshvari Matha, Siddhagiri Matha dhe Umaraogiri Matha. Dy manastiret e fundit ([[matha]]) u ndërtuan nga familjet Sadhu. Moksha Bhavani, një bujtinë, u ndërtua në vitin 1922 nga Jowaharalal Khemka, i Ratangarh-ut (në Raxhastan), në kujtim të babait të tij. Siddhagiri Matha i përket Shaiva Paramahamsa Sampradayas. [[File:'Hanuman Temple' in Lalaita Ghat..jpg|thumb|left|336px|Tempulli i Hanumanit në Ghatin Lalita]] Në dhomën e poshtme, pranë rrugicës përgjatë bregut, ndodhen imazhe të Lalita Devit, Varanasi Devit dhe Bhairavas. Në pjesën e sipërme në një kompleks tempullor ndodhen faltoret e Rajarajeshvarit, Ganga Adityas dhe Ganga Keshavas, të ndërtuara në shekullin e XVIII-XIX, megjithëse imazhet janë kryesisht të shekullit të XII. Imazhi i Ganga Adityas është kopjim i më të vjetrit, që ishte prishur në të shkuarën. Kamaret në pankinën prej guri dhe tërësisht të mbuluara nga lumi në stinën e shirave, është një faltore e vogël e bukur e Gangas, e paraqitur si një figurë femërore e ulur mbi një krokodil. Ky është një vend tipik dhe unik ku imazhi i hyjneshës lumore zhytet çdo vit nga vërshimet e ujit. Festat vendore duke përfshirë festime muzikore dhe lojëra zhvillohen rregullisht në Ghatin e bukur Assi që është në fund të linjës së vazhdueshme të ghateve. Është një vend i parapëlqyer i piktorëve dhe fotografëve. Është këtu në te Assi Ghati që Swami Pranabananda, themeluesi i Bharat Sevasharam Sangh-ut, arriti 'Siddhin' (përsosjen/shpëtimin) në 'Tapasyan' (përpjekjen) e tij për perëndinë Shiva, nën bekimin e Guru Gambhiranandas së Gorakhpurit. [[File:Ghats of Ganga, Varanasi.jpg|thumb|389px|Pamje e Ghatit Manikarnika]] =====Ghati Manikarnika===== '''Ghati Manikarnika''' në mënyrë popullore njihet si "Terreni i madh i kremimit" (Mahasmasana) në qytet. Pranë ghatit, ndodhen platforma të ngritura që përdoren për përkujtimore rituale të vdekjeve. Ky ghat përmendet në mbishkrimet e shekullit të IV të Periudhës Gupta. Megjithatë, ghati i tanishëm si një argjinaturë e përhershme breg-lumore u ndërtua në vitin 1302 dhe ka qenë rikonstruktuar të paktën tre herë gjatë ekzistencës së tij.<ref name="ghats"/> Këtë ghat e përbëjnë dy vende të shenjta buzë ujit, Sidha Vinayaka dhe Swargadvaresvara. Një mit përmend se Shiva bën Taraka mantran ("Lutja e kapërcimit") në veshin e të vdekurit, kështu që forma e Shivës, Tarakesvara (Tempulli i të cilit ndodhet në ghat), urohet kurdo që një hindu vdes. Emri Manikarnika rrjedh nga legjenda e rënies së vathit të Shivës gjatë kërcimit të tij transhendetal. Në afërsi të tij janë faltoret e Manikarnikesvaras (pak më tej në anën e sipërme të rrugicës), Mahesvaras (lingam në qiell të hapur në ghat), Siddhas dhe Manikarna Vinayakas. Tempulli i Manikarnikesvaras arrihet nga ghati duke ngjitur një rrugicë të rrëpirët në jug të Kundas. "Lingami i këtij tempulli të vendosur në mënyrë dramatike në fund të një pusi të thellë – mund të arrihet nga nëpërmjet një tuneli që nis në ghat". [[File:Varanasi, Uttar Pradesh, India (2007) 364 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg|thumb|left|336px|Ghati Manikarnika]] Në ghat gjendet edhe një pellg i shenjtë, çakra-Puskarini Kunda ("Pellgu me disk zambaku") dhe gjurmët e këmbëve të Vishnut, Carana Paduka. Sipas mitit puranik kohë më parë se Ganga të mbërrinte te thembrat e Bhagirathas, Cakra-Puskarini Kunda ishte e pranishme. Te Kashi Khanda thuhet: “Për dobinë e tre botëve mbreti Bhagiratha e solli Gangan në vendin ku ndodhet Manikarnika – te “Pylli i Lumturisë së Shivës” ("Annandavana"), te Pellgu i Zambakut të Vishnut (Chakra-Puskarni Kunda)”.<ref>Vinay: Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, 60.137-8</ref> Tashmë Kunda e rrethuar nga një palë kangjella prej hekuri, është rreth 18.29 m. në krye, duke e ngushtuar deri në rreth 6.1 m. atë buzë ujit.<ref>D. L. Eck: Banaras. The City of Light; 1982, fq. 239</ref> Në faltoren e vogël brenda Kundas gjenden statujat e Vishnut dhe Lakshmit, në murin perëndimor; ndërsa aty gjenden edhe një seri prej një dyzine nikesh të vogla që përmbajnë Shiva lingamë. Përgjatë itinerarit të shenjtë, te vetë ghati, gjenden simbolikisht gjurmët e këmbëve të Vishnut (Carana Paduka), të vendosura në një pllakë rrethore mermeri. Thuhet se për 7,000 vjet Vishnu në këtë vend ka kryer tapat dhe nëpërmjet qindra miliona hinduve e ka spërkatur atë me ujin e shenjtë të Gangut dhe e ka zbukuruar atë me lule. Një pllakatë e Prinsep-it nëntitullohet "pika më e shenjtë në qytetin e shenjtë". Vendi i afërt me këtë pikë të shenjtë është rezervuar për kremimin e pak njerëzve të zgjedhur, veçanërisht maharaxhajtë e Varanasit.<ref>D. L. Eck: Banaras. The City of Light; 1982, fq. 246</ref> Zona e këtij ghati ka reputacionin e lashtë si një terren kremimi; sipas teksteve hindu perëndia Shiva ka thënë: “Duke u bërë vetë Koha, Unë shkatërroi botën këtu, o hyjneshë!"<ref>Vinay: [https://books.google.al/books?id=QI4wPwAACAAJ Padma Purana]; 2008, 1.33.14</ref> Megjithatë, nuk është e qartë kur ky sit u pranua plotësisht për kremim. Për më tepër, Naradiya Purana,<ref>Naradiya Purana; 1923, Venkateshvara Press, 11.48.67</ref> Matsya Purana<ref>Vinay: Matsaya Purana; Diamond Pocket Books, 182.23-24</ref> dhe Kashi Khanda<ref>Vinay: Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda, 1991-98, 30.84-85</ref> e përshkruajnë lavdinë e tij në aspektin e ritualeve të kremimit të të vdekurve. Platforma e ngritur bashkangjitur me ghatin përdoret për ritualet e përvjetoreve të vdekjeve. Midis Ghatit Jalasayi dhe Manikarnika në rrjedhën e lumit qëndrojnë katërmbëdhjetë tirtha ujore, mes të cilave më të rëndësishmet janë Vishnu Tirtha, Bhavani Tirtha, Skanda Tirtha, Taraka Tirtha, Avimuktesvara Tirtha dhe Pasupati Tirtha. [[File:Ghats of Varanasi seen from a boat on the Ganges river in October 2014 (cropped).jpg|thumb|358px|Tempuj hindu, Ghati Manikarnika]] I lartësuar mbi ghatin Manikarnika, ndodhet një tempulli i Shiva–Durgas i mbretit të Amethyt (Oudhi; tani pjesë e Uttar Pradeshit), i ndërtuar rreth vitit 1850, që është i dallueshëm me pesë majat e tij me ngjyrë të kuqe të thellë dhe të praruara. Havell (1905) e përshkruan kështu: "Është ndërtuar mbi një tarracë që shikon mbi lum dhe arrihet me një nga ato rrugët e shkallëzuara të rrëpirëta, që të çojnë nga ghatet në qytet, që të sugjeron një qytezë të Italisë Jugore ose Spanjës. Duke u ngjitur në një palë shkallë anësore, kalohet nën Naubata Khanan, ku muzikantët këndojnë lavde të hyjneshës me shoqërime të çuditshme por jo të pakëndshme. Në anën e djathtë të hyrjes është një luan bronzi i Durgës dhe në të majtë demi i Shivës. Qetësia dhe pastërtia brenda janë një lehtësim nga rrëmuja, mospërfillja dhe papastërtia, si dhe atmosfera disi e ndyrë e faltoreve më popullore të Benaresit".<ref>E. B. Havell: Benares, the Sacred City; 1999, fq. 169</ref> Ghati Manikarnika gjendet në koordinatat {{coord|25|18.673|N|83|00.899|E|display=inline}} (Maheshvara linga në breg) dhe {{coord|25|18.669|N|83|00.878|E|display=inline}} (Tempulli Tarakeshvara). Zona e Ghatit Manikarnika shtrihet në një sipërfaqe prej 0.05 hektarësh. çdo vit kur lumi Gang tërhiqet, uji lë një masë të madhe mbetjesh aluvionale në depozitë. Gërmimi dhe heqja graduale e mbetjeve fillon dhe përfundon gjatë Shivaratrit (dita e hënës së plotë e shkurt-marsit). Me këtë rast këtu zhvillohet një festë e madhe. Pak më shumë se 30,000 kufoma kremohen çdo vit në Vanaras, nga të cila rreth 28,000 kremohen në Ghatin e kremimit Manikarnika dhe pjesa tjetër në Ghatin Harishchandra në jug. Duke kremuar një trup të vdekur shpenzohen rreth 5 kuintalë (500&nbsp;kg) dru. çdo trup i vdekur regjistrohet në zyrën e afërt, i pasuar nga negociatat dhe pazari me priftin mortor (Dom) që jep zjarrin e shenjtë për djegien mortore. ;Historia dhe përshkrimi: [[File:Munikurnuka Ghat Benares from the river by James Prinsep 1832 (cropped).jpg|thumb|left|345px|Ghati Manikarnika, litografi e James Prinsep, 1832]] Me Ghatin Manikarnika janë të lidhura dy legjenda. Sipas njërës, besohet se është vendi ku perëndia [[Vishnu]] gërmoi një gropë me [[Chakra]]n e tij dhe e mbushi atë me djersitjen e tij ndërsa kryente argjërime të ndryshme pendestare. Ndërsa perëndia [[Shiva]] po shikonte Vishnun, në atë kohë atij i ra vathi ("manikarnika") në gropë. Ndërsa sipas legjendës së dytë, në mënyrë që ta bënte perëndinë Shiva të lëvizte përqark me adhuruesit e tij, bashkëshortja e tij [[Parvati]] fshehu vathët e saj dhe i kërkoi atij që ti gjente, duke i thënë se ata i kishin humbur në brigjet e Gangut. Idea e hyjneshës Parvati mbrapa gënjeshtrës ishte që Shiva atëherë do të rrinte përqark, duke kërkuar për vathët e humbur. Në këtë legjendë, kurdoherë që një trup kremohet te Ghati Manikarnika, Shiva i kërkon shpirtit të tij nëse i ka parë vathët. Sipas teksteve të lashta, zotëruesi i Ghatit Manikarnika e bleu mbretin Harishchandra si skllav dhe e bëri atë të punonte në Manikarnika te Ghati Harishchandra. Sipas burimesh të tjera mësohet se Ghati Manikarnika është emërtuar sipas Jhansi Ki Rani Laxmibhait. Te Matsya Purana, rreth shekullit të VI-VII, ky ghat është përshkruar si një nga pesë vendeve të ujit të shenjtë. Kulturalisht, ky si ëshë i rëndësishëm në aspektin që ky vend ka qenë vendi i takimit të traditave shaivite dhe vaishnavite. Vishnu Charanapaduka, një pllakë mermeri që paraqet gjurmët e Vishnut, është konsideruar si “vendi më i shenjtë në qytetin e shenjtë”. Sipas [[mitologjia hindu|mitologjisë hindu]] Vishnu këtu kreu meditimin vetë-mohues duke qëndruar në këmbë për rreth 500,000 vjet për të kënaqur Shivën. Më në fund Shiva u shfaq dhe nga virtyti i mirësisë së Vishnut, u vendos aty. Nga kjo zonë, mund të identifikohet lehtësisht Vishnu Kshetra e veriut dhe Shiva Kshetra e jugut. [[File:Burning Ghat dli A136 cor.jpg|thumb|339px|Ghati Manikarnika, nga Samuel Bourne, 1863-1869]] Ky është ghati i parë i bërë me shkallë puka nga mbretrit vëllezër në vitin 1302; dhe u rikonstruktua në vitin 1730 nën patronazhin e Bajirao Pesavas si dhe në vitin 1791 nga Ahilyabai Holkar-i që e rikonstruktoi të gjithë ghatin. Ghatit ju bënë riparime përsëri në vitin 1872. Ghati Manikarnika është përmendur në mbishkrimin Gupta të shekullit të V. Shkallët prej guri u bënë në vitin 1303 dhe u rindërtuan në vitin 1730 nën patronzhin e Bajirao Peshvas. Në vitin 1791 Ahilyabai Holkar-i e rindërtoi të gjithë ghatin. Në vitin 1872 iu bënë përsëri riparime dhe rikonstruktime. Në vitin 1965 qeveria e Uttar Pradeshit e riparoi dhe e rikonstruktoi këtë ghat. Maharaxha Mangal Singh-u i Alwarit në Raxhastan, ndërtoi në vitin 1895 Tempullin Manokameshvara, në çatinë e zonës së tij rezidenciale. Pjesët e tij përfshijnë gjysëm-shenjtëroren, gjysmë-mandapan dhe [[mandapa]]n drejtkëndore. Verandat janë të dekoruara në mënyrë të bukur dhe paraqesin punime mjeshtërore të skalitjeve në gurë. Në të katërt drejtimet e shenjtërores së brendshme ka dyer. Tempulli ka imazhe të bukura të Shivës, Ganeshës dhe Parvatit. Për të shkuar në këtë tempull, duhet të kalohet nëpër zonën rezidenciale, që shumë herë është e pakënaqshme. Pranë bregut është Maheshvara linga në qiell të hapur. Në të djathtë saj gjendet një tempull që dalëngadalë po rrëshqet në Gang. Që nga fillimi i shekullit të XIX ky tempull ka qendruar në të njëjtën mënyrë. Pranë tij është Chakrapuskarini ose Manikarnika Kunda, një pellg i shenjtë uji. Sipas mitologjisë puranike xhevahiri i kreshtës (Mani-) së Shivës dhe vathi (-karnika) i gruas së tij ranë në pellgun e shenjtë, kështu u emërtua Manikarnika. Një rrëfenjë tregon se këtë pellg e bëri Vishnu me diskun e tij (çakra), që është pasqyruar në emërtimin Chakrapuskarini. Sipas tekstit të shekullit të XII, Kashi Khanda, Vishnu e bëri këtë ‘pellg zambakësh dhe e mbushi’ atë me ujë nga djersa e tij si dhe këtu kreu agjërime të rrepta. Depozita, sot e rrethuar me kangjella hekuri, është rreth 18.3 m² në krye, duke u ngushtuar deri në rreth 6.1 m² në fundin e tij. Kunda përfaqëson pellgun e parë në botë. Ishte vendi i parë i shenjtë i gërmuar në fillimin e kohës me djersën e shenjtë të Vishnut. Si një dëshmi e kësaj legjende në afërsi të tij janë të dukshme gjurmët e Vishnut. [[File:Manikarnika ghat at sunrise July 2007.JPG|thumb|left|345px|Tempull i vogël në Ghatin Manikarnika]] Mbretëresha Ahilyabai Holkar e Indores ndërtoi Tempullin Tarakeshvara në 1795, me një planimetri drejtkëndore. Tempulli është i strukturuar me bazën e gjashtë kolonave. Në hyrje është imazhi i Ganeshës. Në shenjtëroren e brendshme, në një enë është një shiva-lingam me katër koka. Si Tempulli Pancayatana në stilin e Banarasit, këtu janë gjithashtu imazhet e Suryas, Durgas, Ganeshas dhe Vishes nëpër katër këndet. Ky imazh i Shivës, paradite dekorohet me maskë me pesë koka prej bronzi, që mundëson çlirimin e shpirtrave të ikur duke u vendosur vargje të shenjta në veshë. Tarakeshvara është e përshtatshme pas përfundimit të riteve të kremimit. Ky tempull është hamendësuar se është një kopje e një faltoreje të famshme rreth 100&nbsp;km në veri të Kalkutës. Në tre sitet e famshme të tempujve të Shivës ekziston imazhi i Tarakeshvaras, d.m.th. në Jnanavapi, në lindje të demit të madh Nandi, në Tempullin Khemaka pranë Tempullit të Artë (Vishvanatha) dhe në Ghatin Kedar. Bajirao Peshva rreth vitit 1735 ndërtoi ghatin e afërt, por para se bazamenti të ngrihej disa metra, pesha e stërmadhe e mureve shkaktoi një rrëshqitje toke, gjë që bëri që i gjithë ndërtimi të rrëzohej, kështu që puna u braktis.<ref name="EBHavell138">E. B. Havell: [https://books.google.al/books?id=XvcRAAAAYAAJ&pg=PA138 Benares: The Sacred City; Sketches of Hindu Life and Religion]; 1905, fq. 138</ref> Façata e papërfunduar dhe pjesa e ghatit janë akoma të dukshme, megjithëse e gjithë struktura u fundos disa metra në tokë që nga ndërtimi i saj. Më vonë, në vitin 1830, mbretëresha Baijabai e [[Gwaliori]]t e riparoi dhe pjesërisht e rindërtoi; Për më tepër, ajo ndërtoi Tempullin Ratneshvara në stilin Gujarati anë të bregut, që u tkurr vetëm pak muaj pasi u ndërtua dhe që atëherë qëndron si i tillë. Ky është një pikë referimi e kësaj zone. ;Pjesa e sipërme e Ghatit Manikarnika: Pjesa e sipërme e Ghatit Manikarnika gjendet pranë Brahmnalit dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.09 hektarësh. Tempulli i Manikarnikeshvaras (Gomath Ashram, Brahmnal) është i vendosur në krye dhe i arritshëm nëpërmjet një rrugice të pjerrët ngjitëse në jug të pellgut të ujit, duke qenë e para nga 108 faltoret në itinerarin Panchakroshi të pelegrinazhit. Gjendet dy kate poshtë oborrit të manastirit. Këtu, nocioni periudhës së artë bëhet i dukshëm pasi pelegrini zbret në nëntokën e errët, nën tokën origjinale, “reale” të botës. Eck thotë se: “Lingami i këtij tempulli – i vendosur në mënyrë dramatike nën tokë në fund të një pusi të thellë – dikur mund të arrihej nëpërmjet një tuneli që fillonte në ghat”.<ref>D. L. Eck: [https://books.google.al/books?id=qnQqAAAAYAAJ&pg=PA246 Banaras: City of Light]; 1982, fq. 246</ref> Rreth 40 metra nga pika e hyrjes në rrugicën e sipërme ngjitëse gjendet faltorja e Siddha (“përsosmëria”) Vinayakas/ Ganeshës (Brahmnal, rrugica Manikarnika) djathtas. Ai është gardiani i lindjes dhe dhënësi i lumturisë, suksesit dhe shpëtimit nga mallkimi i Yamas (zotit të vdekjes). Ai është i 8-t mes 56 Vinayakave që mbrojnë qytetin në të 56 nyjet e përbëra prej 7 shtresave rrethore të spiraleve dhe 8 drejtimeve kardinale. [[File:Scindia Ghat, Varanasi, Uttar Pradesh, India (2011) 1.jpg|thumb|369px|Ghati Scindia]] I ndërtuar rreth vitit 1850 nga mbreti i Amethy-t (Awadhit në Uttar Pradesh), ky tempull i Shiva-Durgas dallohet nga pesë majëzat në të kuqe të thellë dhe të arta. Tempulli është vendosur mbi një terren të ngritur rreth 3.5 metra mbi bregun e afërt. Duke u ngjitur në një palë shkallë anësore, kalohet nën Naubatkhana, ku imazhet e muzikantëve janë duke kënduar lavdet e hyjneshës. Në anën e djathtë të hyrjes është një statujë e rafinuar prej bronzi i luanit të Durgës dhe në të majtë demi i Shivës. Në shenjtëroren e brendshme ndodhet imazhi i Mahisasuramardinit. Në pjesë të ndryshme të tempullit ndodhen imazhe të formave të Vishnut, si Varaha, Narasimha, Balarama, Krishna dhe imazhet e hyjneshës duke ngarë palloin, duke mbajtur Vina dhe duke ngarë luanin. Askund në mur nuk ka ndonjë imazh të Shivës. Ka imazhe që paraqesin jetën e ndodhitë e Krishnës. Tempulli është një shembull i stilit Pancayatan, qendra si bërthama dhe katër tempujt e tjerë të bashkangjitur në të katër këndet. Qetësia dhe pastërtia brenda janë një pushim nga rrëmuaj, turbullimi, papastërtia dhe ajria disi e ndyrë e faltoreve më popullore të Vanarasit. =====Ghati Scindia===== Më parë ishte i njohur si Ghati Viresvara, sipas tempullit me të njëjtin emër që qëndron në krye. Ghati Scindia i njohur edhe si Ghati Shinde kufizohet me Manikarnikan në veri, me tempullin e tij të Shivës, që qëndron pjesërisht i zhytur në lum si rezultat i peshës së madhe të ghatit të ndërtuar rreth 150 vjet më parë. Ghati Scindhia gjendet në koordinatat {{coord|25|18.729|N|83|00.935|E|display=inline}} (Tempulli Vashistha-Vamadeva) dhe {{coord|25|18.730|N|83|00.930|E|display=inline}} (Tempulli Atmavireshvara) dhe bashkë me Ghatin Sankatha shtrihen në një sipërfaqe prej 0.0241 hektarësh. Sipër ghatit, gjenden mjaft nga faltoret më të rëndësishme të Varanasit brenda labirintit të rrugicave të Siddha Kshetras (Fusha e Përmbushjes). Sipas traditës, [[Agni]], zoti hindu i zjarrit ka lindur pikërisht këtu. Besimtarët hindu në këtë vend i luten Vireshwaras, zotit të të gjithë heronjve, për një djal. Në vitin 1780 Ahilabai Holker-i i Indores e bëri ghatin me shkallë puka. Në vitin 1829 mbretëresha Baijabai e riparoi dhe rimodeloi atë; dhe përsëri në vitin 1937 Daulatarao Scindhia e bëri të gjithë ghatin me shkallë puka. Në krye të tij ndodhen faltoret e Vashisthas dhe Vamadevas, si dhe Atmaviresvaras. Në këtë ghat buzë lumit Gang gjendet Paravata Tirtha. Midis Ghateve Manikarnika dhe Scindhia ndodhen tre tirtha ujore, Uma Tirtha, Sarasvata Tirtha dhe Kamblasvetara Tirtha. [[File:Scindia Ghat (3620381973) (cropped).jpg|thumb|left|358px|Ghati Scindia]] Në skajin verior të ghatit poshtë shkallëve të larta është një faltore e Yameshvaras, me lingë të vendosur nga Yama. Duke u ngjitur në shkallët e afërta, në një nike në mes të rrugës është një imazh i Yamadityas (“Dielli i Yamas”), që është i drejtuar nga jugu – drejtimi i Yamas, ‘zotit të vdekjes’. Dobia e adhurimit këtu rrjedh nga adhurimi i Yamadityas kombinuar me atë që vjen nga dobia e adhurimit të paraardhësve në jug të Rameshvaramit dhe bashkë me atë të bërë në veri me ritet në Manikarnika. Në përgjithësi besohet se vetë Yama e ka vendosur këtë imazh, që tregon një figurë njerëzore me shenjat e rrezeve në kokë. Te Kashi Khanda shkruhet: “Më parë Yama kryente pendesa të pastra në Yama Tirtha. Pastaj ai vendosi Yameshvaran (linga) dhe Yamadityan (imazhi i diellit) që jep fuqi të mbinatyrshme”.<ref>S. N. Khandelwal (red.): Kashi Khanda; volumi IV, 2014, 51.108</ref> Duke u ngjitur rreth 10 m., në të majtë ndodhet një tempull që përbëhet nga linga të vendosura nga të diturit mitikë Vashishtha, Vamadeva dhe Janaka (Tempulli Saptarshi). Të gjithë këta të ditur janë përmendur te Ramayana. Në portën e këtij tempulli është murti (idhulli) i një prej 56 Vinayakave (Ganesha) të quajtur Chintamani (‘dhënësi i çlirimit nga shqetësimet’). Rrugica e majtë shkon në Tempullin e Atmavireshvaras, që në vetëvete është një botë e vogël hyjnish. Ky vend është lavdëruar si Panchamudra Mahapitha, një vend mistik që zotëron fuqi mbinatyrore. Në literaturën puranike ky quhet edhe një nga lingat e ‘vetë-lindura’ (“svayambhu”). Në Sidheswari Chowk më 27 mars 2002 u bënë disa ndërtime të vendosura në krahun verior të kësaj ndërtese në mënyrë të paligjshme. Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit paraqiti raportet me numër serial 24 në në Gjykakën e Lartë të Allahabatit më datë 3 dhjetor 2012 dhe më 24 janar 2013. Megjithë padinë kundër urdhrit të AZhV-së për shkatërrimin e ndërtimeve të paligjshme, ato kishin 11 vjet që ishin ndërtuar. [[File:Varanasi, 20-11-1999 17 (2902506039) (cropped).jpg|thumb|Ghati Sankatha]] =====Ghati Sankatha===== Emri i tij i vjetër ishte Ghati Yameshvara sipas emërtimit të faltores. Në krye të rrugicës qëndrojnë tempujt e Yameshvaras dhe Harischandresvaras; me rastin e Yama Dvitiyas besimtarët vazhdojnë të bëjnë banjë të shenjtë. Këtë ghat e ndërtoi në fundin e shekullit të XVIII mbreti i Barodas, por në vitin 1825 e veja e Beniram Panditit, e njohur si "Panditain" dhe nipërit e tij e bënë këtë ghat me shkallë puka bashkë me ndërtimin e një strukture të Tempullit të Sankatha Devit. Në krye të ghatit drejt qytetit ndodhen faltoret e hyjneshave Katyayini dhe Siddhesvari; tre Vinayakave: Hariscandras, Cintamanit, Mitras si dhe Vasukisvaras. Në krye të tij së fundi është vendosur një statujë e re e Santosi Matas ("Nëna e Kënaqjes"). Ghati Sankatha gjendet në koordinatat {{coord|25|18.733|N|83|00.933|E|display=inline}} (Tempulli Sankatha Devi) dhe bashkë me Ghatin Scindhia shtrihen në një sipërfaqe prej 0.0241 hektarësh. Në anën e lumit, në krahun e djathtë është një faltore e Vaikuntha Madhavas, i 27-ti në listën e 42 formave të Vishnut në Kashi. Pranë saj në drejtim të veriut është faltorja e Harishchandreshvaras, një lingë e stërmadhe e lidhur me mitologjinë e Harishchandras, një paraardhës i Ramas, që për ruajtjen e drejtësisë flijoi mbretërinë dhe familjen e tij. Bashkangjitur me këtë lingë është Harishchandra Vinayaka. Në anën tjetër të rrugicës në drejtim të Harishchandreshvaras, në nike ndodhen imazhet e Senas (“ushtrisë”) dhe Simas (“kufiri”) Vinayakave. [[File:Varanasi ghats seen from a boat on the Ganges river in October 2014 (cropped).jpg|thumb|left|345px|Ghati Sankatha]] Forma e 6-të e Durgës, Katyayini (e përmendur gjithashtu si Vikatanana në grupin e 64 yoginive), gjithashtu të vendosur në kompleks. E kënaqur nga tapat e mëdha të asketikut Katyayana, hyjnesha lindi si vajza e tij dhe kështu mori emrin Katyayini. Ajo është portretizuar me tre sy dhe me tetë krahë. Katyayini është hyjnesha mbrojtëse e Braj Mandalas. Dy linga të tjera të rëndësishme të vendosura në këtë kompleks janë Angareshvara (nga Marsi) dhe Budheshvara (nga Mërkuri). Ganesha është paraqitur këtu në formën e Mitras (“mikut”) Vinayaka. Duke ikur nga tempulli në të djathtë në niken e poshtme ndodhet një imazh i vogël i Vira Madhavas, forma e 28-të e Vishnut në Varanasi. Disa fragmente që gjenden aty adhurohen si Rahu dhe Ketu. Në afërsi, në anën tjetër të rrugicës është Brihaspatishvara (një linga e vendosur nga [[Jupiteri]]). Duke vijuar këtë rrugicë duke shkuar drejt ghatit gjendet Parvateshvara majtas, ndërsa Vasukishvara dhe Samudreshvara djathtas. Pas një ecje të shkurtër në anën tjetër të rrugicës është hyrja e Tempullit të Sankatha Devit (“Hyjnesha e rreziqeve”), i quajtur Sankatha-Ji, që është një nga largueset e rreziqeve për ndjekësit e saj. Ajo ishte fillimisht një hyjneshë nënë folklorike e lashtë që më vonë u mitologjizua si bashkëshortja e Shivës dhe lutësit e saj e lavdërojnë atë si vrasësen e demonit. Ikona e saj tempullore e konfirmon këtë identifikim të saj me Hyjneshën e Madhe: Ajo është paraqitur me këmbën e saj mbi demonin e asgjësuar me kokë të prerë. Duke hyrë në kompleksin e Sankatha Devit gjendet një oborr i madh në qendër të të cilit është një pemë e vjetër {{lang|la|ficus religiosa}}, me një numër faltoresh të vogëltha të kokolepsura në masën e rrënjëve të saj. Faltorja kryesore e grupit është Sankataharana Hanumani. Në këndin e largët të kompleksit është hyrja për te shenjtërorja e hyjneshës. Pranë ghatit ndodhen lingat e Sagareshvaras dhe Sankateshvaras. Dera e madhe është e shoqëruar nga kozmogrami i shenjtë i Shri Yantras. Shenjtërorja është e errët, e ndriçuar vetëm nga kandila me vajë mbi altar. Në altar ndodhen tre kamare: e para e portierëve hyjnorë (dvarapalat), e fundit e Hanumanit dhe qendrorja e zënë nga imazhi me maskë argjendi i hyjneshës Sankatha Devi. Adhuruesit lejohet ti prekin këmbët e hyjneshës, që nuk është e zakonshme në tempujt e tjerë të hyjneshës. [[File:Shree Math Kashi.jpg|thumb|Shri Matha Kashi, Ghati Panchaganga]] =====Ghati Panchaganga===== Në Periudhën Gahadavala (shekulli i XI-XII) ky ishte një ghat popullor dhe i shquar, i patronizuar nga familja mbretërore. Që nga ajo periudhë ka qenë një tempull i famshëm i Vindu Madhavas, që u shkatërrua dhe u shndërrua në një xhami në vitin 1673, prej nga e ka marrë emrin Ghati Veni Madhava, tashmë pjesa e poshtme e ghatit. Ky ishte rezorti kryesor i mësuesit të madh të Vedantës, Ramananda (1299-1411), i cili ishte guruja i reformistit dhe poetit të madh, Kabir-it (1398-1518). Manastiri i Ramanandas është akoma aty. Tulasi (1547-1623), poeti i madh, autor i Ramacaritamanasas, ka kaluar disa vjet të jetës së tij (rreth viteve 1580-90) në këtë ghat, ku hartoi shkrimin e famshëm të Vinaya Patrikas (“Lutja për Raman”), që përshkruan lavdinë e Tempullit Vindumadhava.<ref>Bridget Allchin: [https://books.google.al/books?id=JnMKAQAAIAAJ&pg=PA129 The stone-tipped arrow: late stoneage hunters of the tropical old world]; 1966, fq. 129-32</ref><ref>Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, fq. 60-1</ref> [[File:Panchaganga Ghat (3621196500).jpg|thumb|left|389px|Ghati Panchaganga me xhaminë e Alamgiri]] Pas shkatërrimit në vitin 1673, idhulli origjinal me mermer të zi i Vishnut u mbajt në shtëpinë e afërt të Lakshmanabalas, tani e njohur si Tempulli Vindu Madhava dhe që tërheq mijëra besimtarë dhe pelegrinë. Kjo shtëpi qëndrimi e shndërruar në një tempull, u ndërtua në fillim të shekullit të XIX nga mbreti i shtetit të Aundhas në distriktin Satara (në [[Maharashtra]]), në katin e parë të ndërtesës. Ghati u bë me shkallë puka në vitin 1580 nga Raghunatha Tandan-i, sekretari i financave të perandorit mogul [[Akbar]]. Ky informacion mbështetet nga një mbishkrim, që deri një dekadë më parë ishte në një nga niket. Në vitin 1735 Bajirao Peshva i I bashkë me Sadashiva Naik-un e riparuan atë. Në vitin 1665 udhëtari francez Jean Baptise Tavernier, një tregtari xhevahiresh, kreu një vizitë në Varanasi dhe e ka përshkruar Ghatin Veni Madhava dhe tempullin madhështor të Veni Madhavas breg lumit, që ai e quan “pagoda e madhe”.<ref name="Taverinier1977">Jean-Baptiste Tavernier: Travels in India; 1977</ref> Shumica e tempujve të tjerë i përkasin shekullit të XIX-XX. Megjithatë, tempulli i vetëm i vjetër në këtë zonë është Mandiri Rama i Kanganvali Havelit, i ndërtuar në fillim të shekullit të XVII nga mbreti i Amerit (në Raxhastan), Mirza Raja Jaisingh-u, fillimisht si një shkollë vedike. Kjo është përshkruar nga udhëtari francez Jean Baptise Tavernier (në 1665).<ref name="Taverinier1977"/> Në vitin 1775 u rikonstruktua nga nga Sripatirao Pesava dhe Pant Pririnidhi i Andhas. ;Përshkrimi Ghati Pancaganga gjendet në koordinatat {{coord|25|19.012|N|83|01.107|E|display=inline}} (qendra e Ghatit Pancaganga) dhe bashkë me zonën e afërt shtrihen në një sipërfaqe prej 0.016 hektarësh. Dobia dhe lavdia e këtij ghati janë përshkruar në tekstet e shekullit të XI si dhe te Kashi Khanda.<ref name="116Tripathi144">Karunapati Tripathi (red.): Kashi Khanda; 1991-98, 59.116-144</ref> Ky është një nga pesë vendet më të shenjta buzë lumit dhe besohet se është pika e takimit të pesë kanalizimeve, Ganga, Yamuna, Sarasvati, Kirana dhe Dhutapapa, mes të cilëve vetëm i pari është i dukshëm ndërsa pjesa tjetër është zhdukur ose kanë marrë formë të ndryshme shfaqjeje. Dy tirthat e shenjta buzë ujit të përmendura në mitologjinë e lashtë janë Vindu Tirtha dhe Pancanada Tirtha. Te Kashi Khanda përshkruhet lavdia e tij dhe madje edhe sot ky është ghati i dytë më i rëndësishëm pas atij Dashashvamedha, sipas besimtarëve që e vizitojnë dhe dobisë së perceptuar nga njerëzit.<ref name="116Tripathi144"/> Te ghati, pranë bregut të lumit, ndodhen një dyzinë dhomash tre faqëshe faltoresh që janë të drejtuara nga lumi. Disa përmbajnë një lingam ose një statujë, siç janë statujat e holla të shtrira të Vishnut që fle mbi gjarprin Shesha. Të tjerat janë pothuajse të zhveshura dhe përdoren kryesisht për praktika joge dhe meditimi. [[File:Benares. Aurungzebs Mosque LCCN2017658168.jpg|thumb|375px|Ghati Panchaganga me xhaminë e Aurangzebit, 1890]] Në këtë ghat ndodhen tetë tirtha të shenjta buzë ujit të lumit: Pippalada, Vindu Makha, Mayukharka, Jnanahrda dhe Pancanada. Në këtë ghat ndodhet edhe dy manastire, Sri dhe Ramannada. Në afërsi të tij ndodhet Tailanga Svami Matha, e ndërtuar nga një shenjt i madh i shekullit të XIX, Tailanga Svami dhe që përmban një linga të stërmadhe të quajtur Tailangeshvara. Ndërtesa përmban një verandë të gjatë, në pjesën jugore të së cilës (të mbyllur si shenjtërore e brendshme, [[garbhagriha]]) ndodhet idhulli i Vindu Madhavas. çatia e tempullit është bërë me dru dhe pllaka guri të cilësisë së mirë. Ai ka dy porta hyrëse, të ndara nga një verandë, përballë vendit që është lagjja e banimit të familjes së priftit. Ka porta nga lindja dhe veriu për në shenjtëroren e brendshme. Përreth saj nuk ka verandë për ecje cirkumambulatore. Në të majtë të portës hyrëse, ndodhet një statujë e transportuesit të Vishnut, Garuda, një shpend hyjnor dhe në të djathtë ndoshet Hanumani, shërbyesi majmun i Ramas. Këta janë pjesë të tempullit origjinal dhe janë shembuj të shkëlqyer të miniaturës dhe arkitekturës së kolonave. Në sallë mund të shihen piktura të 10 mishërimeve të Vishnut, ndërsa në këndin e kompleksit ndodhet një dhomë që përmban “72 lingat e Shivës” dhe mjaft statuja të Shivës, Ganeshës, Vishnut etj. Sherring-u e ka përshkruar gjallërisht këtë ghat duke thënë: "Ghati është i gjerë dhe i thellë si dhe tepër i fortë. Shkallët dhe kullëzat e tij janë të gjitha prej guri, nëpërmjet numrit të tyre të madh përballojnë një shumësi adhuruesish dhe larësish. Kullëzat janë të ulta dhe të të zbrazëta dhe janë përdorur si tempuj dhe faltore. Secila përmban mjaft idhuj, që janë, kryesisht emblema të Shivës. Një vëshgues i zakonshëm do të jetë në padije të faktit se këto janë mbushur me idhuj dhe vështirë se do ta imagjinonte se ishte mbi duke ecur mbi një radhë të gjatë faltoresh dhe mbi kokat e qindra idhujve. Ai do të duhet të zbriste mjaft shkallë para se të zbulonte sakrilegjin e bërë në padije; por duke bërë kështu, ai do të perceptonte se kullëzat janë të hapura drejt lumit dhe në këtë mënyrë janë shumë të përshtatshme për qëllimi adhurimi".<ref>Matthew Atmore Sherring: [https://books.google.al/books?id=2udTAAAAcAAJ The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times]; Trübner & Co., 1868</ref> Aarti (rituali ofrimit të kandilave të vajit) në nder të Perëndisë së Diellit dhe Hyjneshës Ganga të lumit në kohën e lindjes dhe perëndimit të diellit është më tërheqës kur shihet në mëngjes. Përgjatë ghatit ndodhen shumë faltore të hyjneshës Ganga. Besohet se gjatë muajit hindu të Karttikas (tetor-nëntor) ujërat e lumit Gang, Varana, Asi, Yamuna (që bashkohen me Gangun në Prayag, 125&nbsp;km në perëndim) dhe dy rrjedha të thara të Kiranas dhe Dhutapapas, pesë lumenjve, bashkohen këtu. Prej këtej ka rrjedhur emri Ghati Panchaganga (Pancha do të thotë pesë; ndërsa ganga është emri i lumit të shenjtë). Në muajin e Karttikas ghatyat (priftërinjtë e ghatit) kryejnë ritualin e ofrimit të kandilëve me vaj paraardhësve, duke i varur në ajër mbi shkopinj bambuje (akasha dipas) për besimtarët që përballojnë shpenzimet e materialeve të përfshira dhe shpërblimin e shërbimit. Kolona prej guri në tarracë, e ndërtuar nga Ahilyabai Holkar-i në fundin e shekullit të XVIII, mund të mbajë 1008 kandila vaji në ditët e festës së paraardhësve. Kolona prej guri ka 1008 foleza të bëra për të mbajtur kandilat që ndizen natën e hënës së plotë në muajin e Karttikas. Gjatë muajit të Vaisakhas (prill-maj) dhe Karttikas (tetor-nëntor), besimtarët, kryesisht zonjat, bëjnë banjë të shenjtë në mëngjes në këtë ghat. Këtu kryhen banja të shenjta dhe festa të veçanta për ditëlindjen e Gangas, në muajin hindu Vaisakha (prill-maj), në ditën e 7-të. =====Ghati Raxha===== [[File:Raja Ghat (4478554243).jpg|thumb|left|369px|Pamje e Ghatit Raxha]] Ghati Raja dhe zonat e afërta monumentale ndodhen në koordinatat {{coord|25|19.434|N|83|01.909|E|display=inline}} (Ghati Raxha, qendra lindore e Tempullit Ravidas) dhe shtrihen në një sipërfaqe prej 0.07 hektarësh. Pranë këtij ghati qëndrojnë mbetjet e Fortesës Gahadavala, ku ndodhen faltoret e Raxhaputa Vinayakas dhe Bhainsasuras. Pjesa veriore e këtij ghati është përmendur në mitet e hershme puranike si Ghati Vedeshvara, ku tani ndodhen shumë pemë dhe një vend ndeshjesh, ku skena mbizotërohet nga buajt e ujit të zotëruar nga barinjtë-mjelës. Në mbishkrimin Mauryan ky ghat është përshkruar si vendi i shenjtë dhe një pikë ankorimi. Dëshmitë arkeologjike tregojnë banimin e zonave të afërta gjatë shekullit të VIII p.e.s. Rëndësia e tij si ghat ankorimi u mbajt deri më 1 janar 1887, kur u ndërtua Lord Duffrin Bridge. Në vitin 1948 emri i urës ndryshoi në Ura Malaviya sipas emrit të themeluesit të Banaras Hindu University, Madan Mohan Malaiya. Në mbishkrimet Gahadavala (rreth vitit 1100) ky ghat është përshkruar po ashtu si një vend i shenjtë dhe si pikë ankorimi. Të lidhura me këtë ghat janë katër tirtha ujore: Sankhya, Uddalaka, Hayagriva dhe Nilagriva Tirtha. Deri në shekullin e XII ky ishte një ghat shumë aktiv për festat fetare dhe transportin lumor, megjithatë që atëherë qyteti u zgjerua në drejtim të jugut dhe me kalimin e kohës ghatet e tjera u bënë më të rëndësishme. [[File:Varanasi (6706127473).jpg|thumb|375px|Ghati Raxha]] Deri në vitin 1988 ghati ishte në baltë të hapur natyrore, por në këtë vit qeveria e Uttar Pradeshit e bëri këtë ghat me shkallë puka. Madje edhe pjesa veriore është e tillë. Në krye të tij në vitin 1986 u ndërtuar një tempull i shenjtit-këpucar Ravidasa (1388-1518), që kishte lindur në skajin jugor të qytetit në fshatin Sir Karahia; në këtë vend ditëlindja e tij festohet gjatë ditës së hënës së plotë të Maghas (janar-shkurt). Në këtë ghat ndodhen katër tirtha ujore (vende të shenjta), Sankha, Uddalaka, Hayagriva dhe Nilagriva. Në pjesën veriore të këtij ghati ndodhen dy manastire dhe një tempull i Badri Narayanas. Pranë Tempullit të tanishëm të Ravidasit është një faltore e vogël e Mahisasuras, “një demon-buall” i vrarë nga hyjnesha dhe më pas i shndërruar në një ndihmës hyjnor. Sipas legjendës popullore, më vonë shpirti i demonit adhuroi Shivën dhe hyjneshën, prej nga është bërë traditë që ai të adhurohet. Përveç trustit tempullor dhe organizatave publike vendore, që kujdesen për kompleksin, nuk ka plane apo programe të veçanta veprimi për ruajtjen e tij. Ndërtimi i Gopal Govardhan Puja Sansthan-it në Ghatin Raj është i paligjshëm, jo vetëm se është ndërtuar në bregun e lumit të ghateve në Varanasi pas vitit 2000, por në radhë të parë sepse është ndërtuar brenda 100 metrave të një monumenti (LalKhan ka Roza/Maqbara) të mbrojtur nga Archaeological Survey of India (ASI), duke shkelur kështu Aktin e Monumenteve Kombëtare të vitit 1958. Me gjithë dy ankesat e bëra nga ASI (më datë 10.10.2000 dhe 30.10.2003), Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit nuk ka ndërmarr ndonjë veprim për të prishur këtë strukturë të paligjshme. Për shkak të mos kryerjes së veprimit konkret nga AZhV-së, ndërtuesit dërguan madje edhe një padi në gjykatën e Komisionerit Divizional më 31 mars 2011. =====Kremimet nëpër ghate===== [[File:Varanasi, India, Varanasi ghats, Cremation ceremony in progress.jpg|thumb|left|369px|Kremime në Ghatin Manikarnika]] Ujërat e zeza të patrajtuara janë një burim i vazhdueshëm i ndotjes së lumenjve në [[India|Indi]]. Mbeturinat e qytetit dhe ujërat e zeza të patrajtuara janë burimi më i madh i ndotjes së Gangut pranë Ghateve të Varanasit.<ref>O. Singh: Frontiers in Environmental Geography; ISBN 978-81-7022-462-4, fq. 246-256</ref> Në traditat hindu, kremimi është një nga ritet e kalimit dhe Ghatet e Varanasit konsiderohen si një nga vendet e mbara për këtë ritual.<ref>Diana Eck: Banaras: City of Light; Princeton University Press, ISBN 978-0-691-02023-5</ref> Në kohën e krmemimit ose "riteve të fundit", kryehet një "Puja" (lutje). Gjatë kremimit recitohen hymne dhe mantra për të shënuar ritualin. Manikarnika dhe Harishchandra Ghati i janë kushtuar ritualeve të kremimit. Në mënyrë të përvitshme, më pak se 2 në 1000 njerëz të cilët vdesin në [[India|Indi]], ose 25,000 deri në 30,000 trupa kremohen në ghate të ndryshme të Varanasit; me një mesatare prej rreth 80 kremime në ditë. Kjo praktikë është bërë problematike për ndotjen që i shkakton lumit.<ref>S. Agarwal: Water pollution; APH Publishing, ISBN 978-81-7648-832-7.</ref> Në vitet 1980, qeveria e Indisë nisi një nismë për Pastrimin e Gangut, për ti pastruar kremimet dhe burimet e tjera të ndotjes nga ghatet e Varanasit. Në shumë raste, kremimi bëhet diku tjetër dhe vetëm hiri shpërndahet në lumë pranë këtyre ghateve.<ref>Gavin Flood: ''Rites of Passage''; te Paul Bowen: ''[http://books.google.com/books?id=_bjmiUSDRkAC Themes and issues in Hinduism]''; 1998, Cassell, London, ISBN 0-304-33851-6, fq. 270</ref> [[File:Varanasi, India - Durga temple, Bhelupur (23430472781) (cropped).jpg|thumb|369px|Tempulli Durga Kunda i shek. të XVIII, i njohur edhe si "Tempulli i Majmunëve"]] === Tempujt hindu === ==== Durga dhe format e saj ==== Në Varanasi ndodhen dy tempuj të "Durgës": [[Tempulli i Durgës në Ramnagar|Tempulli i Durgës]] i ndërtuar në shekullin e XVI (data e saktë nuk dihet) dhe [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Durga Kundi]] (në sanskritisht 'kund' do të thotë "pellg ose pishinë") i ndërtuar në shekullin e XVIII. '''[[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandiri i Durgës]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: दुर्गा मंदिर), i njohur edhe si '''Mandiri Durga Kunda''', '''Tempulli i Durgës''' si dhe '''Tempulli i majmunëve''', është i vendosur pranë Durga Kundës në zonën e Bhelupurit në koordinatat {{coord|25.288622|N|82.999279|E|display=inline}}. Ky tempull i është kushtuar Maa Durgës dhe u ndërtua në shekullin e XVIII nga ''Bengali Maharani'' (mbretëresha e Bengalit).<ref name="Durga Mandir">{{cite web|title=Durga Mandir|publisher=Varanasi.org|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/durga-temple|archive-date=8 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408155840/http://www.varanasi.org.in/durga-temple|url-status=dead}}</ref> [[Arkitektura]] e Mandirit të Durgës është një shembull i rafinuar i stilit Nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|tempujve hindu]], që është stili tipik i Indisë Veriore. Tempulli, që zakonisht quhet ‘Tempulli i majmunëve’, ka një [[ujëmbledhësit tempullor indianë|depozitë uji]] drejtkëndore të quajtur Durga Kund ("Kund" do të thotë pellg ose pishinë). Tempulli ka kulla shumë katëshe<ref name="route"/> dhe është i ngjyrosur në të kuqe okre, që përfaqson ngyrën e kuqe të Durgës. Kundi fillimisht ishte i lidhur me lumin kështu që depozita mbushej automatikisht. Ky kanal më vonë u mbyll, duke e ndërprerë furnizimin me ujë, që tashmë realizohet vetëm nëpërmjet shiut ose kullimit nga tempulli. Çdo vit me rastin e Nag Panchamit, në kund kryhet akti i paraqitjes së [[Vishnu]]t të shtrirë mbi gjarprin mistik të përdredhur të quajtur "Shesha".<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Nag-Panchami-celebrated-with-religious-fervour/articleshow/15115776.cms|title=Nag Panchami celebrated with religious fervour|work=The Times of India|language=en|date=24 korrik 2012|accessdate=30 korrik 2015}}</ref> [[File:India-Benares-Monkey Temple LCCN00650694.jpg|thumb|left|Kolona të Tempullit të Durgës në Ramnagar, midis 1890-1924]] Mandiri i Durgës është një nga [[Tempulli hindu|tempujt]] më të ngarkuar në qytet, që qëndron në sektorin jugor të tij mbi një depozitë të madhe drejtkëndore të quajtur Durga Kunda. Tempulli ndodhet në rrugën kryesore Sankat Mochan nga Stacioni Hekurudhor për te Banaras Hindu University, 250 metra në veri të Tempullit të Tulsi Manas, 700 metra në veri-lindje të Tempullit Sankat Mochan Hanuman dhe 1.3 kilometra në veri të Banaras Hindu University.<ref name="Location Durga">{{cite news|title=Location|publisher=Google Maps|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/place/Durgakund+Temple/@25.288622,82.999279,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x398e31f3e4ffffff:0xe551b4ec8d935cae}}</ref> '''[[Tempulli i Durgës në Ramnagar|Tempulli i Durgës]]''' (në gjuhën marathi: दुर्गा मंदिर) është i vendosur në Ramnagar në koordinatat {{coord|25.2819349|N|83.0405957|E|display=inline}}.<ref>http://varanasi.nic.in/history/ramnagar.html</ref> Mendohet se është ndërtuar 500 vjet më parë, dhe tashmë është nën kontrollin e familjes mbretërore të Varanasit. Ky tempull i është kushtuar perëndeshës Durga. Tempulli ka një pellg të ndërtuar me gurë pranë tij. Tempulli i Durgës vlerësohet për punimet e mrekullueshme të gurit, që janë një shembull mjeshtëror i artit të punimit të gurit në Indinë Veriore. [[File:Untitled LACMA M.83.302.13.jpg|thumb|336px|Tempulli i Durgës rreth vitit 1865, foto e Samuel Bourne]] Tempulli është bazuar mbi një planimetri në formë katrore dhe gjendet në një kampus po ashtu katror. Ndërtesa kryesore e tempullit është ndërtuar mbi një platformë katrore. Forma e ndërtesës është gjithashtu katrore. Kampusi i tempullit është një zonë e gjelbër me pemë dhe bimë. Në këtë kampus vizitorët mund të ecin përreth ndërtesës së tempullit kryesor. Kjo ecje është një ritual i zakonshëm në [[Hinduizmi|hinduizëm]]. Tempulli përmban dhoma, që përdoren për nevojat e stafit të tempullit dhe ndonjëherë për Yajna. Ai ka një pellg të stërmadh katror ([[ujëmbledhësit tempullor indianë|Pushkarni]]) përballë tij. Pellgu është i pajisur me shkallë guri në të gjitha anët dhe kulla vëzhgimi në çdo kënd. Në një anë të këtij pellgu ndodhet një tendë prej guri. Punimet në gurë në muret e tempullit vënë gjithashtu në dukje format e tij katrore. Muret e tempullit kanë dizajne në formën e blloqeve katrore dhe shkrime zbukuruese. ;Tempulli Vindhyavasini Tempulli i Vindhya Devit, i njohur me emrin Vindhyavasini gjendet pranë Tempullit Sankatha Devi. Për të shkuar në këtë tempull mund të lundrohet deri te Ghati Ganga Mahala dhe të ngjiten shkallët. Tempulli Vindhyavasini gjendet në koordinatat {{coord|25|18.738|N|83|00.938|E|display=inline}} pranë Ghatit Sankatha dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.015 hektarësh. Duke ardhur nga rrugica që lidh Ghatin Sankatha pranë këndit të Tempullit Sankatha Devi është Tempulli Vindhyavasini, një shfaqje hapsinore e hyjneshës së Malit Vindhya (Vindhya-Vasini), vendi origjinal i cili ndodhet 78&nbsp;km. në jug-perëndim të qytetit të Varanasit. Pas një ecje të gjatë në rrugicë majtas, arrihet në kompleksin e Siddheshvari Devit. Kashi Khanda thotë se duke jetuar këtu për gjashtë muaj mund të fitosh fuqi të mëdha shpërtërore.<ref>Vinay; redaktor S. N. Khandelwal: Skanda Purana (स्कन्द महापुराणम्): Kashi Khanda (संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद); volumi IV, 2014, 71.105</ref> Vindhyavasini është një tërheqje e rëndësishme përreth Varanasit. Vindhyavasini është një nga Shaktipithat më të rëndësishme. Përveç rëndësisë së tij mitologjike, Vindhyachali është i njohur edhe për mjediset e tij të bukura. Pas ngjitjes së 48 shkallëve për te Sita Kundi, rruga të çon te një tjetër kodër, ku gjendet Tempulli Ashtabhuja. Pranë Tempullit Ashtabhuja, ndodhet një tjetër tempull shpellor me një rrugicë të ngushtë. Tavani i shpellës është aq i ulët sa duhet të përkulesh për ti hedhur një vështrim idhullit të hyjneshës Kali, që gjendet aty. Përkrah këtyre tempujve, tempuj të tjerë ndodhen në Vindhyachal. Ndodhen gjithashtu Brahmakundi dhe Agastyakundi, ujërat e të cilëve janë shumë të shenjtë dhe besohet se larja në këto ujëra mund të çliroi nga mëkatet. Përkrahë tyre ndodhen gjithashtu një ashram i Anandamayi Ma-së. ;Tempulli Sankatha Devi [[File:Varanasi 110m - tree shrines (34892136202).jpg|thumb|left|284px|Faltore pemore në oborrin e Tempullit Sankata Devi, pranë Ghatit Sankatha]] '''Tempulli Sankatha Devi''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: संकटा देवी मंदिर, gjithashtu i njohur si '''Mandiri Sankata Mata''' ose thjeshtë '''Mandiri Sankata'''; shpesh i thirrur me parashtesën '''Sri''') është një tempull i vendosur sipër Ghatit Scindia, në labirintin e rrugicave qytetase, kushtuar "Hyjneshës së Shërmimit", Sankatha Devi. Ky tempull u ndërtua në shekullin e XVIII nga mbreti i Barodas në stilin Nagara të [[Arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës hinduiste]] bashkë me Ghatin Sankatha. Tempulli konsiderohet si tempulli i vetëm në Indi kushtuar Sankatha Devit.<ref name="Sankata Ghat history">{{cite web|title=Sankata Ghat history|publisher=Superb India Tours|language=en|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.superbindiatours.com/UP/varanasi-tourism/sankata-ghat.html|archive-date=25 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525105918/http://www.superbindiatours.com/UP/varanasi-tourism/sankata-ghat.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Sankata Devi">{{cite web|title=Sankata Devi|publisher=Om Jai|accessdate=1 maj 2015|language=en|url=http://www.omjai.org/Sankata%20Devi%20Namashtakam|archive-date=25 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525102958/http://www.omjai.org/Sankata%20Devi%20Namashtakam|url-status=dead}}</ref><ref name="Religious significance">{{cite web|title=Religious significance|publisher=Karm Jyotish|accessdate=1 maj 2015|language=en|url=http://karmjyotish.blogspot.in/2011/01/mystical-encounter-with-shree-sankata.html}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref name="Coordinates Sankatha">{{cite web|title=Coordinates|publisher=latlong.net|language=en|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.latlong.net/|archive-date=7 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151635/http://www.latlong.net/|url-status=dead}}</ref><ref name="Elevation Sankatha">{{cite web|title=Elevation|language=en|publisher=daftlogic.com|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.daftlogic.com/sandbox-google-maps-find-altitude.htm}}</ref> Në vitin 1825, Ghati u bë me shkallë puka nga e veja e Brahmin Pandit.<ref name="Sankata Ghat history"/> Tempulli Sankatha Devi gjendet në koordinatat {{coord|25.312687|N|83.015277|E|display=inline}} rreth 6&nbsp;km nga stacioni hekurudhor i Varanasi dhe rreth 3&nbsp;km nga Banaras Hindu University. Brenda territorit të tij ndodhet një statujë e stërmadhe luani. Pranë këtij tempulli ndodhen gjithashtu tempujt e nëntë planeteve (nava grahat) ku gjenden edhe statujat e tyre. Tempulli Sankata Devi gjendet në afërsi të dy Shakti Pithave të fuqishme, Pancha Mudra Pithas (Tempulli Atma Veereshwar) dhe Siddh Pitha (Tempulli Siddheshwari). Idhulli i Sankatha Matas me katër krahë është hyjnia kryesore e tempullit. Ai është 1.5 metra i lartë, i veshur me argjend dhe konsiderohet si i vetë-krijuar. Në të dy anët e Sankatha Matas, ndodhen idhujt e Hanumanit dhe Bhairavës. Pranë tyre ndodhet një Shiva lingam i madh si dhe një pemë e madh banyani, që duket sikur mbron idhujt e Ganeshës dhe Hanumanit. Sankata Devi besohet se ka dhjetë duar dhe fuqinë për të mbrojtur bashkëshortët e largët dhe për të siguruar rikthimin e tyre të sigurt. Sankata Devi do të thotë "Hyjnesha e Rreziqeve", ku "Sankata" rrjedh nga fjala sanskrite "sankat" (संकट) që do të thotë '''rrezik'''. Besimtarët i luten asaj me besimin për të shmangur çdo rrezik në jetë ose për të lehtësuar problemet e pranishme. Besohet gjithashtu se gjatë mërgimit të tyre pandavët i bënë homazhe Sankata Devit.<ref name="Sankata Ghat history"/><ref name="Sankata Devi"/><ref name="Religious significance"/><ref name="Religious importance">{{cite web|title=Religious importance|publisher=Temple Travel|language=en|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.templetravel.net/2013/04/sankatha-temple-in-varanasi-uttar.html|archive-date=5 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405202456/http://www.templetravel.net/2013/04/sankatha-temple-in-varanasi-uttar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Pandavas paid homage">{{cite web|title=Pandavas paid homage|publisher=Eastern UP Tourism|language=en|accessdate=1 maj 2015|url=http://www.easternuptourism.com/Sankatha-Temple.jsp|archive-date=25 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525104905/http://www.easternuptourism.com/Sankatha-Temple.jsp|url-status=dead}}</ref> ==== Parvati dhe format e saj ==== =====Tempulli i Annapurna Devit===== '''[[Tempulli i Annapurna Devit]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: अन्नपूर्णा देवी मंदिर; në gjuhën tamile: அன்னபூர்ணா தேவி மந்திர்; në gjuhën marathi: अन्नपूर्णा देवी मंदिर dhe në gjuhën bengaleze: অন্নপূর্ণা দেবী মন্দির. I njohur edhe si '''Mandiri i Annapurna Matas''' dhe '''Mandiri i Annapurnas'''), është një tempull me rëndësi të madhe fetare në Varanasi, kushtuar hyjneshës Annapurna Devi. Annapurna Devi është hyjnesha e ushqimit (anna d.t.th. ushqim, ndërsa purna i plotë ose tërësor) dhe një formë (avatar) e hyjneshës [[Parvati]] që njihet edhe si Kashipuradeeshwari ("Mbretëresha e Kashit"). [[File:Annapurna devi.jpg|thumb|291px|Annapurna duke ushqyer Shivën]] Tempulli i Annapurnas u ndërtua në shekullin e XVIII nga Maratha Peshwa Baji Rao.<ref name="Annapurna Devi Mandir">{{cite web|title=Annapurna Devi Mandir|publisher=Varanasi.org|language=en|accessdate=13 qershor 2015|url=http://www.varanasi.org.in/annapurna-temple-varanasi|archive-date=30 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030201733/http://www.varanasi.org.in/annapurna-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Bhavani Devi">{{cite web|title=Bhavani Devi|publisher=Varanasi Temples|language=en|accessdate=17 qershor 2015|url=http://varanasi-temples.com/category/devi-temples/annapurna-devi/}}</ref><ref name="Annapurna Temple in Varanasi">{{cite web|title=Annapurna Temple in Varanasi|publisher=Temple Travel|language=en|accessdate=14 qershor 2015|url=http://www.templetravel.net/2013/04/annapurna-temple-in-varanasi-uttar.html|archive-date=6 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406041844/http://www.templetravel.net/2013/04/annapurna-temple-in-varanasi-uttar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Annapurna Temple, Varanasi">{{cite web|title=Annapurna Temple, Varanasi|publisher=My Temples India|language=en|accessdate=14 qershor 2015|url=http://mytemplesindia.com/hindu-temple-uttarpradesh/annapurna-temple-varanasi-kashi/}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> ;Përshkrimi dhe domethënia: Tempulli i Annapurna Devit është i vendosur në zonën e Visheshwarganjit në Varanasi në një lartësi prej 80.985 metrash<ref name="Elevation Annapurna">{{cite web|title=Elevation|publisher=Elevation finder|accessdate=16 qershor 2015|language=en|url=http://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm}}</ref> Ai ndodhet në Annapurna Gali, në Jnanavapi në koordinatat {{coord|25|18.634|N|83|00.576|E|display=inline}} dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.02 hektarësh. Ai është i vendosur në rrugën Dashashwamedh, Vishvanath Gali. Ai gjendet 15 metra në veri-perëndim të [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit të famshëm Kashi Vishvanath]], 350 metra në perëndim të Ghatit Manikarnika, 5 kilometra në jug-lindje të stacionit hekurudhor të Varanasit dhe 4.5 kilometra në veri-lindje të Banaras Hindu University.<ref name="Location Annapurna">{{cite web|title=Location|publisher=Google Maps|language=en|accessdate=14 korrik 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/}}</ref> Tempulli është ndërtuar në stilin Nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|Arkitekturës hindu]] dhe ka shenjtërore me verandë të madhe me kolona, që bujt imazhe të hyjneshës. Ai bujt dy idhuj të hyjneshës Annapurna Devi; njëri i bërë prej ari dhe tjetri prej tunxhi. Idhulli prej tunxhi përdoret për darshana (ritual adhurimi hindu) të përditshme, ndërsa idhulli prej ari përdoret vetë një herë në vit për darshana; ditën përpara divalit (dita e Annakutës).<ref name="Annapurna Temple in Varanasi"/> Vet Tempulli qëndron në oborrin e kompleksit, një shenjtërore e vogël me një verandë të madhe me kolona. Brenda tempullit ndodhen idhujt e Mahagaurit (Hyjnesha e Madhe e Bardhë), Ganeshës, Gauri Shankaras dhe Hanumanit. Tempulli ka një kullë me një kube, të skalitur dhe zbukurar në [[arkitektura e tempujve hindu|stilin hindu]]. Hyjnesha mban veshje të bardha dhe kalëron një dem po ashtu të bardhë. Sanskritisht maha, महा = e madhe, tepër; ndërsa gauri गौरी = e bardhë.<ref name="Mahagauri">{{cite web|language=en|title=Mahagauri|publisher=Mahagauri.com|accessdate=17 korrik 2015|url=http://www.mahagauri.com/|archive-date=30 dhjetor 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051230150249/http://www.mahagauri.com/|url-status=dead}}</ref> ===== Tempulli Lalita Gauri ===== '''Tempulli Lalita Gauri''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: ललिता गौरी मंदिर), i njohur edhe si '''Mandiri Lalita Mata''', është një tempull mjaft i rëndësishëm kushtuar hyjneshës Lalita Gauri (një formë e hyjneshës Parvati).<ref name="Ghat of Goddess">{{cite news|title=Ghat of Goddess|publisher=The Times of India|language=en|accessdate=17 shtator 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/This-ghat-of-Goddess-Lalita-is-in-a-shambles/articleshow/13415603.cms}}</ref><ref name="Nine forms of Goddess Gauri">{{cite web|title=Nine forms of Goddess Gauri|publisher=Shri Kashi darshan|language=en|accessdate=15 shtator 2015|url=http://www.shrikashidarshan.org/packages/kashi-darshan/nav-durga-nav-gauri-darshan-yatra.html|archive-date=22 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122174443/http://www.shrikashidarshan.org/packages/kashi-darshan/nav-durga-nav-gauri-darshan-yatra.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Lalita Mandir">{{cite web|title=Lalita Mandir|publisher=Kashiyana.com|language=en|accessdate=11 shtator 2015|url=http://www.kashiyana.com/m/pages/rghat.aspx?id1=20141203183311&id=0|archive-date=25 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925155542/http://www.kashiyana.com/m/pages/rghat.aspx?id1=20141203183311&id=0|url-status=dead}}</ref> Tempulli u ndërtua në fillim të shekullit të XIX midis viteve 1800-1804 nga Rana Bahadur Shah-u në stilin Nagara të [[arkitektura e tempujve hindu|arkitekturës së tempujve hindu]]. Tempulli Lalita Gauri është i vendosur në Ghatin Lalita në lartësinë 73.941 m mbi nivelin e detit, 5 kilometra në jug-lindje të Stacionit të Nyjes Hekurudhore të Varanasit dhe 300 metra në lindje të [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Kashi Vishvanatha]], në koordinatat {{coord|25.310013|N|83.013276|E|display=inline}}. Ghati Lalita është emërtuar sipas këtij tempulli.<ref name="Ghats of Varanasi">{{cite news|title=Ghats of Varanasi|publisher=Shri Kashi darshan|language=en|accessdate=9 shtator 2015|url=http://www.shrikashidarshan.org/about-varanasi/ghats-of-kashi/2/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925151417/http://www.shrikashidarshan.org/about-varanasi/ghats-of-kashi/2/|archive-date=25 shtator 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Devi temples">{{cite web|title=Devi temples|publisher=Varanasi temples website|language=en|accessdate=8 shtator 2015|url=http://varanasi-temples.com/category/devi-temples/page/2/}}</ref><ref name="Devotees throng Lalita Gauri Temple">{{cite news|title=Devotees throng Lalita Gauri Temple|publisher=The Times of India|language=en|accessdate=7 shtator 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Devotees-throng-Lalita-Gauri-Temple/articleshow/12446197.cms}}</ref> ===== Tempulli Vishalakshi ===== [[File:காசி விசாலாட்சி கோயில்.jpg|thumb|left|291px|Pamje ballore e e Tempullit Kashi Vishalakshi]] '''[[Tempulli Vishalakshi]]''' ose '''Tempulli Vishalakshi Gauri''' është një [[tempulli hindu|tempull hindu]] kushtuar hyjneshës Vishalakshi (një formë e hyjneshës Parvati/Gauri) në Ghatin Mir në bregun e Gangut në Varanasi.<ref name="Eck229">Diana L. Eck: [https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA229 Banaras: City of Light]; fq. 229</ref> Përgjithësisht konsiderohet si një nga [[Shakti Pitha]]t, tempujt më të shenjtë kushtuar Nënës Hyjnore Hindu, Adi Shakti. [[Tempulli Vishalakshi]] ndodhet në Ghatin Mir, pranë Dharmakupas në koordinatat {{coord|25|18|32|N|83|00|39|E|display=inline}} i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.008 hektarësh. Tempulli arrihet duke ndjekur rrugën Godaulia-Chauk, pastaj duke u kthyer djathtas nga Bansphatak-u drejt Gangut dhe duke ecur përmes rrugicës së ngushtë. Jo larg nga Vishvanatha në drejtim të lumit Gang është “Hyjnesha Sy-gjerë”, Vishalakshi. Dy imazhe të hyjneshës janë vendosur krahë për krahë në ''[[garbhagriha]]'' (shenjtërore): një imazh më i vogël prej guri të zi i quajtur Adi Vishalakshi në anën e majtë, ndërsa tjetri më i madh po prej guri të zi është i vendosur më vonë. ;Domethënia: Vishalakshi është një nga [[Shakti Pitha]]t, vendet e shenjta të lidhura me pjesët e trupit të gruas së Shivës, Sati, që ranë ndërsa Shiva i pikëlluar kërcente me tërbim përmes vendit duke mbajtur trupin e saj të pajetë. Në jetën tjetër Sati lindi si hyjnesha Parvati. Të marra si një e tërë, koto pitha përfshijnë trupin e plotë të hyjneshës. Sipas mitologjisë puranike, këtu ra syri (aksh). Në secilën Shakti Pitha adhurohet gjithashtu edhe Shiva në formën e Bhairavas, kundërpjesa mashkullore ose gardiani i hyjneshës kryesuese të pithas.<ref name="Jones 2007">Constance Jones & James D. Ryan: [https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&pg=PA545 Encyclopedia of Hinduism]; fq. 401-2}}</ref> Hyjnesha është e pranishme në formën e Vishalakshit në vendin e shenjtë të quajtur Vishal Tirtha në Lumin Gang. E gjithë zona që përfshinë Vishalakshy Devin, Dharmeshwarin, Vishwa Bhuja Gaurin etj. është një Shakti Pitha e fuqishme e njohur si Dharma Pitha. Vishalakshi Gauri është një nga 9 gaurit që adhurohen gjatë Navaratrit që bie në mars-prill (9 ditë para Ram Navamit). [[File:Benares- The Golden Temple, India, ca. 1915 (IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|thumb|345px|Maja e artë e Tempullit Kashi Vishvanatha]] ==== Shiva dhe format e tij ==== ===== Tempulli Kashi Vishvanatha ===== '''[[Tempulli Kashi Vishvanatha]]''' në Varanasi është një nga tempujt më të adhuruar të Shivës, i njohur edhe si Tempulli i Artë.<ref name="route">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow42205744.cms|title=The religious route|accessdate=4 dhjetor 2008|language=en|date=3 prill 2003|newspaper=The Times of India}}</ref> Ai është një [[tempulli hindu|tempull i famshëm hindu]], një nga 12 tempujt e shenjtë ''[[jyotirlingat]]'', që përmendet gjerësisht në literaturën puranike. Në gjuhën vendore quhet "Kashi Vishvanatha Mandir", ku pjesa "Kashi", i reforohet emrit tjetër të qytetit, "Vishvanatha" do të thotë "sunduesi i universit", ndërsa "mandir" është fjala për një vend adhurimi hindu.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath">{{cito web|url=http://varanasi-tourism.net/varanasi-temples/kashi-vishwanath-temple.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=varanasi-tourism.net|language=en|accessdate=11 janar 2017|archive-date=29 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229153845/http://varanasi-tourism.net/varanasi-temples/kashi-vishwanath-temple.html|url-status=dead}}</ref> Tempulli ka qenë shkatërruar dhe rindërtuar mjaft herë përgjatë historisë së tij. [[Xhamia Gyanvapi]], që është pranë tempullit, është ndërtuar në vendin origjinal të tempullit.<ref name="Warrier2014">Shrikala Warrier: [https://books.google.com/books?id=qNhiCAAAQBAJ&pg=PA57 Kamandalu: The Seven Sacred Rivers of Hinduism]; fq. 57–</ref> Tempulli Vishveshvara gjendet në një kompleks tempullor bashkë me disa faltore të tjera dytësore dhe Pusin Jnana Vapi, i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.13 hektarësh në koordinatat {{coord|25|18|38.79|N|83|0|38.21|E|display=inline}}. ;Përshkrimi: [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] është tempulli më popullor dhe i rëndësishm i Varanasit, që është vendi i një numri të madh tempujsh historikë. Ai gjendet në zemër të Varanasit, shumë i frekuentuar nga besimtarët hindu dhe është njëkohësisht një nga tërheqjet kryesore turistike. [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] ka një vendosje të bukur në bregun perëndimor të Gangut, lumit më të shenjt indian, afër ghateve më të rëndësishme të Varanasit, pranë [[Xhamia Gyanvapi|Xhamisë Gyanvapi]].<ref name="varanasitour-gyanvapimosque"/> Zona përreth xhamisë së tanishme të Aurangzebit (e quajtur [[Xhamia Gyanvapi]]) ishte hapësira e ecjes cirkumamabulatore (pradakshina) përreth Tempullit të vjetër Vishveshvara. Në muret e tempullit kishte shumë faltore dytësore që pas shndërrimit në xhami e humbën domethënien. Zona është një pikë e nxehtë e tensioneve të vazhdueshme mes hinduve dhe myslimanëve, prandaj ruhet nën masa të rrepta sigurie.<ref name="lonelyplanet-vishwanath">{{cito web|language=en|url=https://www.lonelyplanet.com/india/varanasi/attractions/vishwanath-temple/a/poi-sig/449259/356519|title=Vishwanath Temple|publisher=Lonely Planet|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Në këtë rast nuk ka patur dyshime që [[Xhamia Gyanvapi]] gjendet në sitin e një tempulli të shkatërruar, pasi ajo përfshin qartësisht pjesë të rëndësishme të mureve të tempullit origjinal, ndryshe nga [[Mosmarrveshja e Ayodhyas]], ku u kërkuan gërmime arkeologjike për të provuar se në vendin e [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]] në [[Ajodhja]] më parë kishte qenë një tempull.<ref>{{cito web|url=http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/ayodhya/kashivishvanath.html|title=Why did Aurangzeb Demolish the Kashi Vishvanath?|author=Koenraad Elst|publisher=The Koenraad Elst Site|date=2002|language=en|accessdate=11 janar 2017|archive-date=21 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221205339/http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/ayodhya/kashivishvanath.html|url-status=dead}}</ref> Masat e sigurisë janë tepër të rrepta. [[File:Ganga Dwar, Gateway of Corridor of Kashi Vishwanath Temple, Varanasi 2.webp|thumb|left|358px|Portiku për tu futur në Tempullin Kashi Vishwanath, ndërtuar në 2019-21]] [[Tempulli Kashi Vishvanatha]], pika shenjtë më e shquar e Varanasit, i është kushtuar Shivës, të adhuruar në formën e Vishvanathas ose Vishveshvaras (që do të thotë sunduesi i botës). Vishveshvara Linga është lingë svajambu (e vetë-krijuar).<ref name="Varanasi temples-Vishvanatha">{{cito web|url=http://varanasi-temples.com/shiva-temples/vishweshwar-vishwanath-temple/|title=VISHWESHWAR (VISHWANATH TEMPLE)|work=Temples of Varanasi as referred to in Kashi Khand|language=en|access-date=8 janar 2017}}</ref> Në jug ndodhej Mukti Mandapa, në perëndim Shringar Mandapa, në veri Aishwarya Mandapa dhe në lindje Gyan Mandapa. Sipas Kashi Khandës (Kapitulli 99) Shiva dhe hyjnesha Parvati e vizituan Mukti Mandapën bashkë me devat nga ku ata shkuan dhe u ulën te Shringar Mandapa, drejtuar nga lindja. Këtu, Sipas Kashi Kandas Shiva përshkruan fuqinë e Vishveshvara Lingës si vijon: Duke prekur Vishveshvara Lingën dhe duke u lutur, besimtari është i lirë nga të gjitha mëkatet e grumbulluara nga dy brezat e shkuar.<ref name="Kashi Kanda 99">{{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=Kashi Khanda|language=sa|script-title=hi:संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद|chapter=kapitulli 99|page=paragrafi 5}}</ref> Në shumë tempuj përgjatë gjithë [[India|Indisë]], besimtarët nuk lejohen të hyjnë në shenjtërore (Sanctum Sanctorum), megjithatë, në Tempullin Vishvanatha në Varanasi ata lejohen. Një besimtar që me përkushtim të pastër, malaks me ujë lingan dhe ofron vetëm një lule për Vishveshvarën, merr bekime të barasvlefshme me kryerjen e një puxhaje me qindra Lule të Arta.<ref name="Varanasi temples-Vishvanatha"/> Kullat [[shikhara]] të tempullit mund të shihen që nga Gangu, ndërsa lundrohet. Makina nuk mund të shkoi deri te tempulli për shkak të ngushtësisë së rrugëve. Besimtarët zakonisht në fillim bëjnë një banjë të shenjtë në Gang dhe pastaj vijojnë të kryejnë adhurimin në tempull.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Tempulli Kashi Vishvanatha është i vendosur pothuajse 6&nbsp;km nga Banaras Hindu University; 6&nbsp;km larg stacionit hekurudhor të nyjës së Varanasi; 17&nbsp;km larg nyjës së Mughalsarait; 4&nbsp;km nga stacioni i Maduadhit; 2&nbsp;km nga stacioni i qytetit të Varanasit.<ref name="devdeepawali-vishwanatha"/> Tempulli gjendet në Vishvanatha Gali, Ck-35/19 Chowk. Në afërsi të kompleksit ndodhet Tempulli Annapoorna.<ref name="dinamalar-vishwnathar">{{cito web|language=en|url=http://temple.dinamalar.com/en/new_en.php?id=1676|title=Sri Kasi Viswanathar temple|publisher=temple.dinamalar|accessdate=14 janar 2017}}</ref> I vendosur në mes të një dyzine rrugicash të ngjeshura të Varanasit, mund të arrihet nga një rrugicë e quajtur Vishvanatha Gali, e famshme për dyqanet që shesin ëmbëlsira dhe produkte për puxha, ku gjendet edhe një kënd i famshëm për zonjat.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Duke u afruar te tempulli, gjenden shitës lulesh shportat e të cilëve janë të mbushura me kurora kalendulash dhe jasemini. Megjithëse jyotirlinga është idhulli kryesues, brenda kompleksit tempullor ka mjaft faltore të tjera më të vogla, në të cilat adhurohen edhe zota të tjerë të panteonit hindu, si Mahakala, Vishnu, Dhandapani, Avimukteshwara, Vinayaka, Sanishwara, Virupaksha dhe Virupakshi Gauri etj.<ref name="templedetails-vishwanatha"/> Në kompleks ndodhen gjithashtu imazhe të shoqëruesve apo ndihmësve të Shivës, duke përfshirë Kala Bhairavan, që mban rendin e botës sipas dëshirës së Shivës. Sipas disa studiuesve lingat e tjera si Mahakala, Nikumbheshvara, Dandapanisvara, Vaikuntheshvara, Kala Bhairava, Kapileshvara, Kubereshvara bartin emrat e yakshave.<ref name="indianmirror-vishwanath">{{cito web|language=en|url=http://www.indianmirror.com/temples/kashi-vishwanath.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=indianmirror.com|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Bashkë me një grup lingash të vogla në veri, që quhet oborri i Vishvanathës, ndodhen gjithashtu idhujt e Saubhagya Gaurit, Shringar Gaurit, Savitrit, Vighneshvara Ganeshës, Vyaseshvarës etj. Tempulli Vishvanatha ndodhet brenda një oborri, në anën e majtë të të cilit, duke hyrë nga ana jugore, ndodhen në rresht, njëri pas tjetrit tempujt e Vishnut, Virupakshi Gaurit dhe Avimukta Vinayakas. Në një tempull, që quhet Tempulli Nilakantheshvar, ndodhet një grup prej pesë lingash. Nga aty në të djathtë është dhoma e Vishvanathës, ndërsa në të majtë dhoma e Dandapanishvaras. Pak mbrapa Avimukteshvara Vinayakas ndodhen tempujt e Shanishcharas dhe Virupakshas.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Në skaj djathtas, pranë hyrjes është Tempulli Avimukteshvara që bart një lingë të quajtur Avimukteshvara, lashtësia dhe domethënia e të cilit është më e hershme se Vishvanatha. Rreth kësaj linge ekziston një kundërthënie sipas të cilës ajo mund të jetë jyotirlinga origjinale e vetë-krijuar.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath"/> Djathtas hyrjes, në veri të tempullit kryesor, midis Xhamisë Gyanvapi dhe kompleksit tempullor gjendet Jnanavapi Mandapa me pusin Jnanavapi Kupa (i njohur edhe me emrat Gyanvapi Kupa, Jnana Vapi, Gyan Vapi, Gyan Bapi, Gyan Kupa, Gyan Kupor, ose Gyan Kapur Kuan, që do të thotë ''Pusi i Diturisë''), ku besohet se u hodh kryeprifti i tempullit bashkë me jytirlingën origjinale për ti shpëtuar sulmit mysliman.<ref name="templedetails-vishwanatha"/><ref name="templepurohit-kashi vishvanath">{{cito web|url=https://www.templepurohit.com/hindu-temple/kashi-vishwanath-temple-varanasi/|title=Kashi Vishwanath Temple, Varanasi|language=en|publisher=Temple Purohit|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Pusi Gyan Vapi është i rrethuar nga një kolonadë e lartë e mbuluar prej 40 kolonash madhështore, të ndërtuara në vitin 1828 nga Rani Baiza Bai dhe që ka një pavjon [[mandapa]] mjaft mbresëlënës me mur guri dhe tendë. Aty ndodhen statujat e Gauri Shankaras, Tarakeshvara, demit Nandi rreth 2 m. të lartë si dhe një idhull i vogël i Maheshvaras në pemën e banianit (ficus religiosa). Pelegrinët e konsiderojnë këtë pus, më të shenjtë se vetë tempulli i tanishëm i Shivës, pasi sipas traditës popullore, besohet se në thellësi të tij, vijon të qëndroi jyotirlinga origjinale. Ky pus ofron mbështetje për kullën qendrore dhe dy anësoret e Tempullit Kashi Vishvanatha. Në kullën e tempullit kryesor qëndron i varur një flamur i vogël me një trident si shtizë. Duke kaluar përmes kangjellave të hekurta mund kalohet nëpërmjet pjesës së mbrapme të xhamisë dhe të shihen mbetjet e tempullit të lashtë. Adhuruesit kalojnë përreth pjesës së mbrapme të tempullit nëpërmjet një korridori të jashtëm të errët, ku shivalingat janë renditur në një zonë të quajtur “Oborri i Shivës”. Në këndin veri-perëndimor ndodhen imazhet e Saubhadya Gaurit, Vighneshvara Ganeshës, Nikumbheshvaras dhe Kapileshvaras. Në kompleks gjenden faltoret e hyjneshës Shringar (“bukuria”) Gauri dhe Saubhagya ("gruaja fatmbarë") Gauri. Nën një pemë të vjetër ficus religiosa ndodhet një idhull i Sanit (Saturni), në afërsi të të cilës është një faltore e Yaksha Bhairavas. Në shenjtëroren e brendshme ndodhen imazhet e Ekdanta Vinayakas (“Ganesha me një çatall”), Perëndia e Diellit dhe shtesa shumë të vona të Ramas dhe familjes së tij. Të gjithë këta idhuj janë pjesë e botës së Shivës me në qendër Tempullin Vishvanatha (Vishveshvara). Kompleksi tempullor konsiderohet një mikrokozmos i Varanasit, që nga ana tjetër konsiderohet si mikrokozmosi i universit. Tempulli ka përmasa të vogla dhe besimtarët duhet të kalojnë përmes një rrugice të ngushtë.<ref name="dinamalar-vishwnathar"/> Kur futesh, është një shfaqje me njerëz që shtyjnë, shkelen dhe ndonjëherë kërkojnë me forcë që të bëjnë vetë një ofertë dhe të prekin lingën, që i pastron të gjithë mëkatet. Duke qenë tempulli më i famshëm i Varanasit, ai vizitohet për ditë nga rreth 3000 besimtarë, por gjatë ditëve të veçanta numri mund ti tejkaloi 100 000 besimtarë.<ref name="culturalindia-vishwanath">{{cito web|url=http://www.culturalindia.net/indian-temples/kashi-vishwanath.html|title=Vishwanath Temple|language=en|publisher=culturalindia.net|accessdate=11 janar 2017|archive-date=9 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209204614/http://www.culturalindia.net/indian-temples/kashi-vishwanath.html|url-status=dead}}</ref> Megjithëse interiori i tempullit nuk është i madh dhe i rafinuar, ai paraqet ajri të qetë, ideale për adhurim. Brenda shenjtërores (sanctum sanctorum-i), në qendër të dyshemesë, qëndron 'jyotirlinga' e shenjtë, e vendosur në mes të një platforme katrore (yoni) prej argjendi solid. Trungu i lingas është prej guri të zi të lëmuar me elemente kuarciti. Kjo 'lingë' e shenjtë, me diametër 90&nbsp;cm dhe 60&nbsp;cm. e lartë është fokusi kryesor përkushtimor në qytet.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Megjithatë, jyotirlinga origjinale nuk disponohet që nga koha e shkatërrimit të tempullit, pasi mendohet se ndodhet akoma në thellësi të pusit Jnana Vapi.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha">{{cito web|language=en|url=http://www.tirthyatraindia.com/kashi_vishwanath_temple.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=tirthyatraindia.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=26 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026153035/http://www.tirthyatraindia.com/kashi_vishwanath_temple.html|url-status=dead}}</ref> Një pjesë e traditës mendon se linga origjinale e vetë-krijuar është Avimukteshvara Linga, e vendosur në oborrin e Tempullit Kashi Vishvanatha.<ref name="indianscriptures-vishweshwar">{{cito web|url=http://www.indianscriptures.com/sacred-places/jyotir-lingas/vishweshwar|title=VISHWESHWAR|publisher=indianscriptures.com|language=en|date=16 janar 2014|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Megjithatë, besohet se yoni (bazamenti i lingës) është ai i tempullit të shekullit të XIII. Vishveshvara Linga simbolizon kolonën e flakës që lidh qiellin me tokën, ndërsa pusi i afërt Gyanvapi përfaqëson burimin zanafillor të ujit. Hapësira midis Vishvanatha Lingës dhe Mahadeva Lingës, nën kube, përdoret si pagëzimore dhe në të qëndrojnë të varura deri në nëntë kambana. Porta kryesore e këtij tempulli është e veshur me argjend. Ajria rrethuese e zonës së Tempullit Vishvanatha është e mbushur me adhurim dhe përkushtim që të lë mbresa të forta. ;Historia: Tempulli Kashi Vishvanatha ka qenë adhuruar si banesa shpirtërore e Shivës. Në historinë fetare indiane, Vishvanatha ose Vishveshvara Jyothirlinga ka një domethënie të jashtëzakonshme.<ref name="indianscriptures-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.indianscriptures.com/sacred-places/temples/kashi-vishwanath-temple-varanasi-1|title=Kashi Vishwanath Tempule Varanasi|publisher=indianscriptures.com|language=en|accessdate=14 janar 2017}}</ref> Gjithsesi, vendi i parë origjinal i Tempullit Vishveshvara ose Vishvanatha është një çështje historike për tu shqyrtuar. Tempulli Vishvanatha përmendet pothuajse në të gjithë tekstet puranike.<ref name="templesofindia-vishwanath">{{cito web|language=en|url=http://www.templesofindia.net/index.php/temples/kashi-vishwanth-temple-varanasi|title=Kashi Vishwanth Temple Varanasi|publisher=templesofindia.net|accessdate=11 janar 2017|archive-date=16 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216175942/http://templesofindia.net/index.php/temples/kashi-vishwanth-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref> [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] u shkatërrua disa herë nga pushtuesit dhe sunduesit myslimanë. Historia e tempujve të mëparshëm që bujtnin lingën e Vishvanathës është bërthama e historisë së Varanasit përgjatë një mijë viteve të fundit: një tregim i përsëritur shkatërrimi, përdhosjeje dhe rindërtimi. Vetë tempulli ka qenë shkatërruar dhe rindërtuar mjaft herë përgjatë 800 vjetëve kaluar.<ref name="templedetails-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/|title=Kashi Vishwanath Temple|date=15 shtator 2016|language=en|publisher=templedetails.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=24 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224030208/http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/|url-status=dead}}</ref> Tashmë mbi rrënojat e vjetra të Tempullit Vishvanatha qëndrojnë dy xhami të ndryshme, njëra e ndërtuar në shekullin e XIII nga Razia Sultana dhe tjetra e ndërtuar në shekullin e XVII nga Aurangzebi. Disa studiues e çojnë datën e ndërtimit rreth vitit 490 të e.s.,<ref name="indiaunveiled-vishwanath">{{cito web|url=http://www.indiaunveiled.in/destination/kashi-vishwanath-temple-golden-temple|title=Kashi Vishwanath Temple (Golden Temple)|language=en|publisher=indiaunveiled|accessdate=11 janar 2017}}</ref> por të dhënat historike tregojnë se Tempulli i parë Kashi Vishvanatha duhet të jetë ndërtuar në vitet 500-508 të e.s., gjatë Periudhës Gupta nën mbretërimin e Vainya Guptas, një adhurues i Shivës, kohë që përkon me fuqizimin e Varanasit si qendër pelegrinazhi.<ref>Rana P.B. Singh: [https://books.google.ca/books?id=JwMaBwAAQBAJ&pg=PA58&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false Banaras: Making of India’s Heritage City]; fq. 58-60</ref> Megjithatë, të dhënat tregojnë se tempulli i shkatërruar për herë të parë nga Qutb-ud-din Aibak-u qe ndërtua në shek. e XI me gjasa nga Chandradeva i Dinastisë Gahadavala,<ref name="mahashivratri-vishwanath">{{cito web|url=http://www.mahashivratri.org/vishwanath-temple-varanasi.html|title=Vishwanath Temple in Varanasi|publisher=mahashivratri.org|language=en|accessdate=11 janar 2017}}</ref> gjatë sundimit të të cilës Varanasi ishte në lulëzim. Varanasi, që ishte një vend i shenjtë pelegrinazhi për hindu, ishte shënjestër sulmesh nga ushtritë dhe sunduesit myslimanë. Ushtria e Mohamed Ghorit, e komanduar nga Qutb-ud-din Aibak-u i shkatërroi tempujt e Varanasit në vitin 1194, kur mundi në betejë mbretin Jayachandra Gahadavala. Për shkak të përkushtimit të besimtarëve hindu, vendi i pelegrinazhit së jyotirlingës vijoi të zhvillohej.<ref name="shaivam-vishwanath">{{cito web|url=http://shaivam.org/temples-special/12-jyothirlingas-11-Kashi-shri-visveshwar-varanasi|title=11. Kashi SHRI VISHWESHWAR (Varanasi)|language=en|publisher=shaivam.org|accessdate=11 janar 2017}}</ref> [[File:Kashi Vishwanath temple.jpg|thumb|327px|Kullat e Tempullit Kashi Vishvanatha me Xhaminë Gyanvapi në sfond në 1905]] Në vitin 1585, me patronazhin e tregtarit të pasur të Varanasit, Raghunath Pandit (të njohur si Todara Mala, ministri i financave i oborrit të Akbarit), me mbështetjen e Akbarit, e rindërtoi tempullin në vendin e tij origjinal.<ref name="SPUday2005">S. P. Udayakumar: [https://books.google.com/books?id=XjkEERJrRdwC&pg=PA99 Presenting the Past: Anxious History and Ancient Future in Hindutva India]; fq. 99</ref> Ai përshtati në mënyrë të përpiktë planin bazë arkitekturor dhe strukturor të Tempullit Vishveshvara të rindërtuar në fundin e shekullit të XIII. Megjithatë, në vitin 1669 Aurangzebi, perandori fanatik mogul do ta rishkatërronte përsëri dhe me mbetjet e tempullit origjinal, ndërtoi [[Xhamia Gyanvapi|Xhaminë Gyanvapi]],<ref>{{cite book|author=Catherine B. Asher|title=Architecture of Mughal India|url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=PA278|language=en|pages=278-9}}</ref><ref name="Bakshi2004">Akhil Bakshi: [https://books.google.com/books?id=l_1tAAAAMAAJ Between Heaven and Hell: Travels Through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India]; 2004</ref> me minare 71 m. të larta.<ref name="Vanessa2013"/><ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, Kapitulli 6, Goddesses and Spatial Ordering in Kashi: Shaktiscape, fq. 198</ref> Tempullin do ta ndërtonte më vonë, midis viteve 1776-1785, Ahilyabai Holkari, mbretëresha marathase e Mbretërisë Malwa (Indores), në vendin e tanishëm, pranë xhamisë, pak më tej vendit origjinal.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, Kapitulli 6, Goddesses and Spatial Ordering in Kashi: Shaktiscape, fq. 203</ref><ref name="govt page">{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/temple/KASHI.html|title=Shri Kashi Vishvanatha Temple - A Brief history|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=10 shkurt 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070210110217/http://varanasi.nic.in/temple/kashi.html|url-status=dead}}</ref> Në këtë mënyrë, Tempulli i tanishëm Vishvanatha ndodhet në vendin e tij të katërt, i zhvendosur dhe rindërtuar disa herë pas shkatërrimeve. Në vitin shek. e XVIII, mbreti i atëhershëm i Kashit, Mansaram dhe djali i tij Belvant Singh ndërtuan shumë tempuj të tjerë në Varanasi. Me porosinë e guvernatorit të përgjithshëm të Indisë, Warren Hastings në vitin 1785, kolektori i atëherëshëm mysliman i Varanasit, Ibrahim Khan, përballë Tempullit Vishvanatha ndërtoi [[Naubat Khana]]n e tempullit (vend-qëndrimi i muzikantëve dhe instrumenteve muzikore të tempullit).<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Në vitin 1828, mbretëresha Baija Bai, e veja e mbretit marathas Daulat Rao Scindhia së Gwaliorit, ndërtoi një kolonadë me çati të ulët me mbi 40 kolona në territorin e pusit Gyan Vapi.<ref>Matthew Atmore Sherring: [https://books.google.ca/books?id=HlQOAAAAQAAJ&pg=PA55 The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times]; 1868, fq. 55-6</ref> Në vitin 1839, rreth 50 vjet pas ndërtimit, Punjab Kesari (sunduesi i Punxhabit) i fuqishëm sikist i Lahores, Ranjit Singh dhuroi rreth 820&nbsp;kg ar të pastër për mbulimin e dy kullave [[shikhara]] të tempullit.<ref>{{cite thesis|last=Desai|first=Madhuri|date=2007|title=Resurrecting Banaras: Urban space, architecture and religious boundaries|url=https://www.proquest.com/openview/ce5e74a62b4c5ca47130b36147e83687/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|degree=Ph.D.|publisher=University of California, Berkeley ProQuest Dissertations Publishing|language=en|page=200|access-date=19 dhjetor 2016}}</ref><ref>Matthew Atmore Sherring: [https://books.google.ca/books?id=HlQOAAAAQAAJ&pg=PA51 The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times]; 1868, fq. 51</ref> Ndërsa kulla e tretë e mbetur, u programua të mbulohej me ar nga Ministria Kulturës dhe Çështjeve Fetare të Uttar Pradeshit.<ref name="ghumakkar-temples">{{cito web|url=http://www.ghumakkar.com/temples-of-varanasi-kashi-kashi-vishwanath-temple-visalakshi-temple-and-kaalbhairav-temple/|title=TEMPLES OF VARANASI (KASHI): Kashi Vishwanath Temple, Visalakshi Temple and Kaalbhairav Temple|author=Vishal Rathod|publisher=ghumakkar.com|language=en|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Në vitin 1841, Dinastia Bhosale e Nagpurit dhuroi argjend për tempullin. Statuja prej guri 2.13 m e lartë e Demit Nandi, që qëndron në lindje të kolonadës u dhurua nga mbreti i [[Nepali]]t, i cili dhuroi edhe një kambanë të stërmadhe. Ky tempull u rikonstruktua nga Maharani Khaneti, gruaja e Sudarshan Shah-ut në v. 1857.<ref name="culturalholidays.com-vishwanath">{{cite web|url=http://www.cultureholidays.com/Temples/kashi.htm|title=Cultural holidays - Kashi Vishwanatha temple|language=en|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408111550/http://www.cultureholidays.com/Temples/kashi.htm|url-status=dead}}</ref> Më 28 janar 1983 tempulli u ble nga Qeveria e [[Uttar Pradeshi]]t dhe që atëherë menaxhimi i tij iu besua Bordit të Tempullit Vishvanatha (Sri Kashi Vishwanath Mandir Nyas Parishad), me president Dr. Vibhuti Narayan Singh (ish mbreti i Kashit ose Kashi Naresh) dhe një komitet ekzekutiv me komisionerin divizional si kryetar.<ref name="devdeepawali-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.devdeepawali.com/heritage-of-varanasi/temples/kashi-vishwanath-temple/|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=devdeepawali.com|language=en|accessdate=11 janar 2017|archive-date=14 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314031435/http://www.devdeepawali.com/heritage-of-varanasi/temples/kashi-vishwanath-temple/|url-status=dead}}</ref> Tempulli ndodhej në një zonë tepër të ngjeshur dhe së fundmi, për ti dhënë më tepër hapsirë besimtarëve u shkatërrua një grup muresh. Në vitin 2012 tempulli u rikonstruktua i gjithi duke u veshur me ar, zona përreth tij u pastrua dhe u zgjerua dhe u zbukuruan faltoret më të vogla rreth tij. Qeveria e Uttar Pradeshit ka ndërmarr një program për të pastruar mjedisin e tempullit, duke bëri shpronësimin e nëntë ndërtesave dhe komplekseve për tu prishur përgjatë itinerarit që të bëhej zgjerimi i rrugës.<ref name="ndtv-vishwanatha">{{cito web|url=http://www.ndtv.com/cities/famed-kashi-vishwanath-temple-complex-set-for-a-makeover-507652|title=Famed Kashi Vishwanath temple complex set for a makeover|language=en|date=16 dhjetor 2012|publisher=ndtv.com|accessdate=11 janar 2017}}</ref> Gjithashtu përveç mbulimit me ar të kupolës së kullës kryesore, u mbulua gjithashtu me ar edhe pjesa e poshtme e kullës së Tempullit Vishvanatha si dhe kullat e tempujve Sri Bhuwaneshwar, Sri Tarakeshwar dhe Sri Dhandapani. Është llogaritur se për realizimin e projektit u nevojitën 19&nbsp;kg ar dhe 4 000&nbsp;kg bakër. ;Arkitektura: [[File:Elevation Plan of Kashi Vishwanath.jpg|thumb|left|357px|skicë vertikale e tempullit]] [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] ka një popullaritet të jashtëzakonshëm në të gjithë Indinë. Në fakt stili arkitekturor i shumë tempujve indianë është frymëzuar nga ky tempull. Por me gjithë famën e tij, tempulli i tanishëm nuk ka asgjë nga madhështia arkitekturore dhe lashtësia e tempujve klasikë indianë në Orissa ose në Indinë Jugore. Tempulli i tanishëm gjendet i ngjeshur në zonën Vishvanatha Gali në brendësi të Varanasit, e cila është e 'endur' dendur dhe veçoritë e tij arkitekturore janë të fshehura nga shikimi mbrapa kompleksit të mureve. Struktura tempullore përfaqëson stilin e lashtë indian të arkitekturës.<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] është i vendosur në mes të një katërkëndëshi të mbuluar me çati, në një sipërfaqe prej 4.65 m². Struktura tempullore në thelb përbëhet nga tre pjesë të veçanta: tre kullat me kupola të vendosura në këndet e tempullit. E para është kulla e praruar majëzore e Kashi Vishvanathës, në këndin jug-lindor me një lartësi 15.5 metrash, e dyta është një kullë e madhe e praruar dhe e treta është kulla po e artë e Mahadevës, në krye të së cilës qëndron një trident me një flamur.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Tre kullat tempullore të ndërtuara nga Ahilyabai Holkari, kanë kupola të hijshme por vlen të veçohet kupola në formë bulbore mbi sallën kryesore. Ajo u ndërtua në stilin e zambakut të përmbysur të [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës Mogule]] duke u mbuluar me bakër, që më vonë do të kthehej në ar, ashtu si dhe të tjerat. Kulla 15.5 metra e lartë, e veshur me ar dhe e skalitur me skulptura është një tërheqja kryesore e tempullit. Idhujt e hyjnive hindu dhe shkrimet përreth janë skalitur me argjend.<ref name="religions.iloveindia-vishwanatha">{{cito web|language=en|url=http://religions.iloveindia.com/indian-temples/kashi-vishwanath-temple.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=religions.iloveindia.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=10 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410085557/http://religions.iloveindia.com/indian-temples/kashi-vishwanath-temple.html|url-status=dead}}</ref> Për arsye se tempulli në tërësi ka tre kulla të mbuluara me ar të pastër njihet edhe si Tempulli i Artë.<ref name="kashivishwanath.in-vishwanath">{{cito web|language=en|url=http://www.kashivishwanath.in/vishwanath.html|title=Vishwanath Temple|publisher=kashivishwanath.in|accessdate=11 janar 2017|archive-date=9 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109042356/http://kashivishwanath.in/vishwanath.html|url-status=dead}}</ref> Tempulli ka ngjashmëri edhe me Tempullin e Artë të Amritsarit. Tempulli Vishvanatha përbëhet nga një sallë [[mandapa]] dhe një shenjtërore [[garbhagriha]], përkrahë shumë faltoreve dytësore. Sabhagurha (salla e mbledhjes) që shtrihet dhe të çon drejt [[garbhagriha]]s (shenjtërores) është një tërheqje interesante në brendësi të tempullit. {{Multiple image|total_width = 531| image_style = border: none| image_gap = 1 | image1 = Temple Of Vishveshwur Benares by James Prinsep 1834 (cropped3).jpg | caption1 = [[Xhamia Gyanvapi]], skicuar si ''Tempulli i Vishveshvurit'' nga J. Prinsep, 1834 | image2 = Plan Of The Ancient Temple Of Vishveshvur by James Prinsep 1832 (cropped2).jpg | caption2 = Plani i Tempullit të Lashtë Vishveshvur, nga J. Prinsep<ref name="books.google.ca">((cite book|title=Benares Illustrated in a Series of Drawings|author=James Prinsep|url=https://books.google.ca/books?id=0uA_AQAAMAAJ|editor=Om Prakash Kejariwal|publisher=Vishwavidyalaya Prakashan|year=1996|orig-year=1830|lang=en|page=29|isbn=9788171241767}}</ref> }} ;Tempulli i mëparshëm Mbetje të rëndësishme të tempullit të shkatërruar nga Aurangzebi u përdorën për ndërtimin e një pjese të madhe të murit perëndimor të xhamisë që i zuri vendin tempullit. Këto mbetjet mund të shihen te themelet, kolonat dhe në pjesën e mbrapme të xhamisë, tregojnë punimesh artistike shumë të stërholluara.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/><ref name="kashivishwanath.in-kashi">{{cito web|language=en|url=http://www.kashivishwanath.in/kashivishwanath.html|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=kashivishwanath.in|accessdate=11 janar 2017|archive-date=11 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511161827/http://kashivishwanath.in/kashivishwanath.html|url-status=dead}}</ref> Një pamje e afërt e modelit të rrënojave të tempullit tregon karakterin e përzier dhe e kompozuar në stilin Xhainist dhe hindu. Literatura puranike e përshkruan hollësisht Tempullin Kashi Vishveshvara të shekullit të XIII, veçanërisht planin e tij arkitekturor duke e quajtur Tempulli Moksha Lakshmivilasa. Tempulli kishte pesë [[mandapa]] (pavjone) në katër drejtimet dhe për më tepër një në qendër, që shërbente si shenjtërorja e Vishveshvarës. Orientimi drejtimor u ndoq në mënyrë të përpiktë në ndërtim. Nga lindja në veri katër [[mandapa]]t ishin Jnana (“dituria”), Mukti (“çlirimi”), Shringara (“bukuria”) dhe Aishvarya (“begatia”). Në katër drejtimet kardinale ndodheshin faltoret e katër hyjnive ndihmëse, Tarakeshvara (në jug-lindje), Dandapani (jug-perëndim), Ganesha (veri-perëndim) dhe Bhairava (veri-lindje). Hyrja kryesore është në perëndim. Struktura e tempullit është e përbërë nga tre pjesë: e para përfshin një kullë shikhara mbi tempullin e Vishvanathës ose Mahadevës; e dyta është kupola prej ari dhe e treta është majëza prej ari mbi kullë që mban një flamur dhe një trident. Sipas strukturës tempulli ka një sabha gurha ose sallë kongregacioni që të çon te shenjtërorja [[garbhagriha]]. Plani i themeleve të tempullit të lashtë të Vishveshvaras u rindërtua nga James Prinsep në vitin 1830. Tempulli kryesor ishte katror; çdo anë ishte 108 këmbë (32.92 m) i ndarë në 27 rrjeta (pada) në një përmasë. Në të vërtetë ekzistojnë vetëm 26 rrjeta, por një rrjet shtesë u rregullua për ta bërë kozmogramën reale në simbologjinë numerike. Në lidhje me planin katror, Malville ka komentuar se: “katrori mbron brendësinë dhe mund të përfaqësoi gjithashtu rrugëtimin ekliptik dhe ciklik të diellit si matës i kohë”.<ref>John McKim Malville: Cosmogonic Motifs in Indian Temples; 1992, fq. 25</ref> Faltorja qendrore që qëndron në qendër ishte gjithashtu një katror prej 64 (8 x 8) rrjetash, ku secila rrjet ishte 16 këmbë² (1.49 m.²). Kjo është një formë e manduka mandalas, në qendër të së cilës ishte linga kryesore, simboli i Shivës që qëndron në një ujëmbledhës dekorativ. “Këndet e tij janë në të njëjtën kohë këndet e kontureve të jashtme të qelizës”.<ref>Andreas Volwahsen: Living Architecture: Indien; 1969, fq. 52</ref> Bashkangjitur me shenjtëroren qendrore, kishte katër paradhoma ([[mandapa]]) që përputhen me Jnanan (diturinë), Muktin (çlirimin), Shringaran (dekorimin) dhe Aishvaryan (lavdinë), që përfaqësojnë përkatësisht lindjen, jugun, perëndimin dhe veriun.<ref>Anant Sadashiv Altekar: History of Benares: from the the earliest times down to 1937; 1937</ref> Secila nga [[mandapa]]t ka një shtrirje prej 16 x 16 këmbësh (16 rrjetash). Shenjtëroja e brendshme përfaqëson formën e parë rrethore, ndërsa katër [[mandapa]]t kardinale përfaqësojnë rrethin e dytë dhe kardinalitetin. Në nivelin e tretë në pjesën tjetër të katër drejtimeve kardinale, gjenden katër faltore dytësore ndihmëse, secila me një sipërfaqe prej 9 rrjetash (12 x 12 këmbë) që përputhet me Tarakeshvaran (jug-lindja), Dandapanin (jug-perëndimin), Ganeshën (veri-perëndimin) dhe Bhairavën (veri-lindja). I gjithë tempulli në formën e plotë duhet të ketë patur një grup të mahnitshëm prej nëntë kullëzash. Lartësia zvogëlohej nga qendra në drejtim të jashtëm në raportin 16, 8 dhe 6, siç mund të kuptohet nga plani i terrenit. Kjo mënyrë, mandala-rrjet që përbëhet përkatësisht nga 64, 16 dhe 9, së bashku pasqyron gjeometrinë e shenjtë. Katër rrjetat kryesore drejtimore të 16, secila është ndarë në 64 në qendër. Përveç kësaj, [[mandapa]] ndihmëse, kishte gjithashtu tetë dhoma më tepër me rrjeta 9-she; ku numri i tyre arrinte kështu 12. Ky është i krahasueshëm me 9 x 12 = 108. Në tërësi, i llogaritur në këtë mënyrë: [(16 x 4) + 64 + {(9 x 4) + (9 x 8)}], numri përfundimtar arrin në 236. Simboli i rrethit të trefishtë formohej mbi bazën e një kornize rrjetash që thelbësisht përfaqësonte tre botët apo mbretëritë mitike, duke simbolizuar pushtetin e Shivës si kontrolluesin e tre botëve, tokës, atmosferës dhe qiellit apo parajsës.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 6, fq. 199</ref> Në llogaritjet klasike indiane që kanë të bëjnë me ndërtimin e një tempulli dhe karakteristikat e tij, numri i plotë merej si baza e pjesës tjetër si mjet përcaktimin.<ref>Andreas Volwahsen: Living Architecture: Indien; 1969, fq. 50-1</ref> Duke ndjekur këtë parim, Tempulli Vishveshvara mund të vendoset në atë shkallë. [[File:Gyan Vapi with Nandi and Shiva Shrine.jpg|thumb|left|396px|Përpara, nga e majta në të djathtë: një faltore e vogël e Shivës, një statujë e demit Nandi dhe një rrethim me kolona i Gyan Vapit (d.m.th. "Pusi i Diturisë"). Në sfond shihen majëzat e Tempullit Kashi Vishwanath]] Tempulli u ndërtua mbi një plan navaratna, d.m.th. me nënë kullëza së bashku duke përfshirë edhe kullëzën më të lartë qendrore (39 m e lartë). Kullëzat këndore ishin rreth 14.6 m të larta dhe ato mbi [[mandapa]] ishin 19.5 m.<ref>T.P. Verma, 1971-84. The Temples of Banaras. Bharati (Bulletin of the College of Indology, BHU, Varanasi), nr. 15; fq. 201</ref> Plani kryesor i themeleve regjistronte një seri prej 676 rrjetash, padash (26 x 26), ku secila rrjet ishte 4 këmbë x 4 këmbë. Përveç kësaj, në secilin nga katër zgjatimet këndore, ndodheshin gjatë rrjeta të tilla. Për më tepër, shtatë rrjetat ishin gjithashtu në katër pjesët drejtimore. Kështu në tërësi, numri arrinte 728. Me një rregullim të vogël të 1, numri arrinte 729, që simbolizonte shumën e 27 x 27 (asterismat hënorë), d.m.th.. takimi i një makrokozmosi me një mikrokozmos, një kozmogram. Planimetria e lashtë e Tempullit Vishvanatha mund të provohet me strukturën gjeometrike. Ekzistonin tre rrathë bazë që ishin përfaqësues të tre fazave të jetës (lindja, lulëzimi dhe vdekja - dhe - rilindja), që përputhen më tej me tre botët mitike (lokat), toka, qielli dhe parajsa, dhe tre fazat e kohës (kala) – koha e shkuar, e tashme dhe e ardhme. Trefishimi i formës gjeometrike bashkohet në modelin katror. Katër dhomat kardinale ishin mes dy rrathëve të jashtëm në hapësirën këndore prej 37°, duke dhënë kështu 37 x 4 = 148°. Katër dhomat drejtimore ishin në hapësirën këndore prej 53°, duke dhënë kështu 53 x 4 = 212°. Në këtë mënyrë, në fundi, ata mbulojnë të 360 gradët e një rrethi. Kjo llogaritje sugjeron se tempulli ishte planifikuar mbi bazën e një rrjeti, hapësire këndore dhe rrjetave të lidhura.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 6, fq. 200</ref> Struktura e trefishimit ka një lidhje të ngushtë me Shivën: tre sytë, tridenti, kontrollimi i tre botëve dhe mjaft triada të tilla simetrike. Theksi i Stella Kramrisch është tërheqës në këtë kontekst: “Tempulli indian, një zhvillim i harlisur në pamje të parë të rastësisht dhe forma të panumërta ... nuk e humb kurr kontrollin mbi pasurinë e tij ekstravagante.... Ai vizualizon forcën kozmike që krijon forma të panumërta dhe këto janë një e tërë dhe pa të paktën një nga to harmonia e përbotshme do të ishte e paplotë”.<ref>Stella Kramrisch: The Hindu Temple; 1999, fq. 23</ref> Ky kuptim intuitiv është vërtetuar nga planimetria e shenjtë e Tempullit të lashtë Vishveshvara. Në fakt, tempulli ishte përfaqësimi i njëmendët e Purushas (“qenia zanafillore”) dhe ishte gjithashtu një numër përkujtues i koncepteve kozmologjike.<ref>John McKim Malville: Astrophysics, Cosmology, and the Interior space in Indian myths and temples; 1991, fq. 123</ref> ;Domethënia: Në Varanasi, më shumë se ghatet apo edhe Gangu, fokusi përkushtimor mbetet jyotirlinga e vendosur në Tempullin Kashi Vishvanatha.<ref name="mahashivratri-vishwanath"/> Ai është pika më e shenjtë në qytet.<ref name="indianmirror-vishwanath"/> Ai është qendra e besimit për miliona hindu, si një nga tempulli më i shenjtë dhe i adhuruar i Shivës në Indi. Tempulli e ka të ngulitur rëndësinë e tij në shkrimet e vjetra indiane që prej kohësh të shumë të hershme, veçanërisht në literaturën puranike.<ref name="tirthyatraindia-vishwanatha"/> Rëndësia e këtij tempulli qëndron në faktin se ai bart një nga dymbëdhjetë [[jyotirlingat]] (lingat e dritës) të Shivës, i vendosur në bregun perëndimor të Gangut.<ref name="varanasionline-vishwanath">{{cito web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/kashi-vishwanath-temple|title=Kashi Vishwanath Temple|publisher=varanasionline.in|language=en|accessdate=11 janar 2017|archive-date=14 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214222354/http://www.varanasionline.in/city-guide/kashi-vishwanath-temple|url-status=dead}}</ref> Jyotirlinga Vishvanatha ose Vishveshvara në Tempullin Kashi Vishvanatha ka një rëndësi të jashtëzakonshme në historinë fetare të Indisë.<ref name="indianscriptures-vishwanatha"/> Kashi Vishvanatha është më e shquara nga të 12-ta [[jyotirlingat]] dhe quhet mbreti i jyotirlingave që përfaqësojnë natyrën pa fillim dhe pa fund të Shivës. Një darshan (përjetim pamor i hyjnores) i vetëm i Vishveshvara Jyotirlingas konisderohet si bekues me të gjitha virtytet e përfituara nga darshani i gjithë jyotirlingave të tjera, të shpërndara në pjesë të ndryshme të Indisë.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> Idhulli kryesues i tempullit është Vishvanatha, epitet i Shivës që do të thotë ''Sunduesi i Universit''. [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] është i rrënjosur thellë në botëkuptimin hindu dhe ka qenë një mishërim i gjallë i traditave dhe vlerave të larta shpirtërore që janë trashëguar prej lashtësisë. Ai ka qenë një pikturë e gjallë e traditave kulturore dhe vlerave të më të larta shpirtërore prej kohësh të qëmotshme.<ref name="varanasitour-gyanvapimosque">{{cito web|language=en|url=http://www.varanasitour.com/pilgrimage-in-varanasi/kashi-vishwanath-temple-gyanvapi-mosque.html|title=Kashi Vishwanath Temple and Gyanvapi Mosque|publisher=varanasitour.com|accessdate=11 janar 2017|archive-date=13 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013022615/http://varanasitour.com/pilgrimage-in-varanasi/kashi-vishwanath-temple-gyanvapi-mosque.html|url-status=dead}}</ref> Tempullin, si një nga vendet më të rëndësishme të adhurimit hindu, e kanë vizituar shumica e shenjtëve të rëndësishëm hindu, si Goswami Tulsidasi, Swami Vivekananda, Adi Sankaracharya, Gurunanak Devi, Swami Dayananad Saraswati, Ramakrishna Paramhansa dhe mjaft personalitete të tjera shpirtërore.<ref name="templesofindia-vishwanath"/> Siç përmendet në shkrimet e lashta indiane, një banjë në lumin Gang bashkë me 'darshanin' e Vishvanatha lingës konsiderohen si dy mënyrat kryesore për të arritur shpëtimin ('moksha').<ref name="varanasionline-vishwanath"/> Kështu, sipas traditës popullore, njerëz nga i gjithë vendi, përpiqen ta vizitojnë tempullin të paktën një herë në jetën e tyre. Mbetjet (hiri) e të afërmve të kremuar në Ghatin Manikarnika, ku bën pjesë edhe tempulli, hidhen në Gang si një mënyrë që ndihmon në arritjen e shpëtimit.<ref name="religions.iloveindia-vishwanatha"/> [[File:Vishwanath Temple Varanasi.jpg|thumb|345px|[[Tempulli i Ri Vishwanath]] nga lartë]] Tempulli Kashi Vishvanatha llogaritet mes tempujve më të vizituar hindu, pasi besimtarë të panumërt dhe vizitorë të tjerë vijnë shkojnë aty çdo vit.<ref name="varanasi-tourism-vishwanath"/> Ai frekuentohet përditshmërisht nga 3000 besimtarë, ndërsa gjatë kohëve të caktuara numri i tejkalon 100 000-ët, bile thuhet se mund të arrijë edhe një milion.<ref name="templepurohit-kashi vishvanath"/> ===== Tempulli i Ri Vishwanatha ===== '''[[Tempulli i Ri Vishwanath]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: श्री विश्वनाथ मंदिर), '''Mandiri i Ri Vishvanatha''' ose ''Mandiri i Ri Birla'' është një nga tërheqjet më të rëndësishme të Varanasit. I themeluar nga Raja Birla i Familjes Birla, një nga familjet më të mëdha industrialiste në Indi, u ndërtua si një kopje e [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit të vjetër Kashi Vishvanatha]]. Tempulli është projektuar nga Madan Mohan Malaviya (themeluesi i Banaras Hindu University – BHU), si pjesë e kampusit të BHU-së dhe përfaqëson ripërtëritjen kombëtare të [[India|Indisë]]. Tempulli gjendet në kampusin e Benaras Hindu University dhe i është kushtuar adhurimit të Shivës. Në të ndodhen idhujt e Shivës dhe Lakshmi Narayanjës. Lartësia e përgjithshme e tempullit është 77 metra. Mandiri i Ri Shri Vishvanatha ka kullën tempullore ([[shikhara]]) më të lartë në botë, madje edhe më e lartë se Qutub Minar në [[Nju Delhi]].<ref name="Brief description">{{cite news|title=Brief description|publisher=Benaras Hindu University website|language=en|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.bhu.ac.in/VT/}}</ref><ref name="The temples">{{cite news|title=The temples|publisher=Benaras Hindu University website|language=en|accessdate=7 mars 2015|url=http://www.bhu.ac.in/Centre/temples.htm}}</ref><ref name="Vishvanath Temple">{{cite news|title=Vishvanath Temple|language=en|publisher=Wikinapia|accessdate=7 mars 2015|url=http://wikimapia.org/142627/Vishvanath-Temple-BHU}}</ref><ref name="New Vishvanath Temple">{{cito web|title=New Vishvanath Temple|publisher=Varanasi city website|accessdate=7 mars 2015|language=en|url=https://www.varanasicity.com/temples/new-vishwanath-temple.html}}</ref><ref name="Birla Temple">{{cite web|title=Birla Temple|publisher=varanasi.org.in|accessdate=7 mars 2015|language=en|url=http://www.varanasi.org.in/birla-temple|archive-date=15 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315074925/http://www.varanasi.org.in/birla-temple|url-status=dead}}</ref><ref name="History New">{{cite news|title=History|publisher=Eastern Uttar Pradesh Tourism website|accessdate=7 mars 2015|language=en|url=http://www.easternuptourism.com/New-Vishvanath-Temple.jsp|archive-date=12 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512202727/http://www.easternuptourism.com/New-Vishvanath-Temple.jsp|url-status=dead}}</ref> ;Historia dhe përshkrimi: [[File:Temple Varanasi.jpg|thumb|left|336px|Tempulli i Ri Vishvanatha]] Në vitet 1930, Madan Mohan Malaviya planifikoi të kopjonte [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullin Shri Kashi Vishvanath]] në kampusin e Benaras Hindu University. Familja Birla ndërmori ndërtimin dhe themelimin u nis në mars të vitit 1931. Tempulli u përfundua në vitin 1966.<ref name="Brief description"/><ref name="The temples"/><ref name="Vishvanath Temple"/><ref name="New Vishvanath Temple"/><ref name="Birla Temple"/><ref name="History New"/> Ndërtimi i [[Tempulli i Ri Vishwanath|Tempullit të Ri Vishvanatha]] nga Birla Group of Industries kërkoi tridhjetë e pesë vjet për tu përfunduar (1931-1966). Projekti i tempullit u frymëzua nga [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] dhe është bërë kryesisht prej mermeri. [[Tempulli i Ri Vishwanath]], megjithëse është një tempull kushtuar [[Shiva|Shivës]], përbëhet nga nëntë tempuj brenda kompleksit dhe është i hapur për të gjitha kastat, fetë dhe besimet. Tempulli i [[Shiva|Shivës]] ndodhet në katin përdhes, ndërsa tempujt e Lakshmi Narayanit dhe Durgës janë në katin e parë. Tempujt e tjerë brenda Tempullit të Ri Shri Vishwanath janë ata të Natarajas, Mata Parvatit, Ganeshës, Panchmukhi Mahadevit, Hanumanit, Saraswatit dhe Nandit. Muret e brendshme prej mermeri të tempullit janë të mbushur me ilustrime dhe tekste të [[Bhagavad Gita]]s dhe shkrimeve të shenjta hindu.<ref name="Brief description"/><ref name="The temples"/><ref name="Vishvanath Temple"/><ref name="New Vishvanath Temple"/><ref name="Birla Temple"/><ref name="History New"/> Mandiri Shri Vishvanatha gjendet 3.3 kilometra në jug-perëndim të [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandirit të Durgës]], 7 kilometra në jug-perëndim të [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Shri Kashi Vishvanath]] dhe 9 kilometra në jug të Stacionit Hekurudhor të Varanasit në koordinatat {{coord|25.266034|N|82.987847|E|display=inline}}. Tempulli është shumë i ngarkuar përditë por në disa raste të veçanta ai bëhet tejet i mbushur nga besimtarë nga [[India]] ashtu si dhe nga vende të tjera. ===== Tempulli Kala Bhairava ===== '''[[Tempulli Kala Bhairava]]''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: काल भैरव मंदिर) është një nga tempujt më të vjetër të Shivës në Varanasi. Ai i kushtohet Kala Bhairavas, 'kryepolicit' hyjnor të Varanasit. I shtrirë në një sipërfaqe prej 400 m² (0.04 ha) me raportin 16 m. x 25 m. pranë zyrës kryesore postare të Varanasit në K-32/22 Bharonath, Vishveshvar Ganj, në koordinatat {{coord|25|19|3.52|N|82|58|26.09|E|display=inline}}, ky tempull ka rëndësi të madhe historike dhe kulturore, veçanërisht mes banorëve të Varanasit. Seksioni i qytetit në të cilin gjendet tempulli i Kala Bhairavës është i njohur si Kotvalpuri. Për në tempull mund të shkohet si nëpërmjet kryqëzimit Vishveshvar Ganj, ashtu dhe nëpërmjet parkut Maidagin. ;Përshkrimi: [[File:Bhairava Brahma.jpg|thumb|296px|Pikturë rreth 1820; legjenda e Bhairavës që i pret kokën e pestë Brahmës]] [[Tempulli Kala Bhairava]] gjendet në një largësi prej 6&nbsp;km nga stacioni hekurudhor i kazermës së Varanasit, pranë zyrës kryesore postare, në Vishveshvar Ganj, midis parkut Maidagin dhe rrugicës Chaukhamba e zonës Bhaironath, 1&nbsp;km në lindje të [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Kashi Vishvanatha]], në Varanasi.<ref name="euptourism-bhairava">{{cito web|url=http://www.easternuptourism.com/varanasi-kaal-bhairav.php|title=Kaal Bhairav|publisher=easternuptourism.com|language=en|accessdate=25 janar 2017|archive-date=10 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210013338/http://easternuptourism.com/varanasi-kaal-bhairav.php|url-status=dead}}</ref> Duke hyrë nga rruga, nëpërmjet një porte që ruhet nga qeni transportues i Bhairavës, gjendet një kopësht i bukur, në qendër të të cilit ndodhet faltorja kryesore e Bhairavës. Në anën jugore jashtë kopshtit katërkëndësh të kompleksit ndodhet një faltore e vjetër, që bart shumë idhuj, një ndër të cilët është dhe vetë Bhaironathi. Në këtë tempull ka statuja të tjera mes të cilave, ajo e Shivës, Ganeshës dhe Surajnarayanit. Imazhi pjesërisht i shkatërruar i Dandapanit (“kolona e ndëshkimit”) më vonë është rivendosur në pjesën e mbrapme të këtij tempulli dhe iu dha emri “Kshetrapala Bhairava”, ‘Bhairava që mbron territorin’. Në këtë zonë ndodhen gjithashtu edhe faltoret dhe imazhet e Kaleshvaras dhe Mahakalas, të përfaqësues të “vdekjes”. Në derën e mbrapme të tempullit ndodhet një shtatore e Kshetrapal Bhairavës.<ref name="euptourism-bhairava"/><ref name="Kaal Bhairav Mandir">{{cite web|title=Kaal Bhairav Mandir|publisher=Varanasi.org|language=en|accessdate=15 qershor 2015|url=http://www.varanasi.org.in/kalbhairav-temple-varanasi|archive-date=8 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608074016/http://www.varanasi.org.in/kalbhairav-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Kaal Bhairav">{{cite web|title=Kaal Bhairav|publisher=Religious Portal|language=en|accessdate=15 qershor 2015|url=http://www.http://religiousportal.com/lord-bhairav/|archive-date=12 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912072355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8490524.stm|url-status=dead}}</ref> Duke kryer një ecje rituale circumambulacioni përreth kompleksit të tempullit, mund të shihen një grup faltoresh dytësore të Devit, Hanumanit, Krishnas dhe Radhas, Parvatit dhe Ganeshës. Më interesante është një pllakatë e madhe e “Nëntë Planeteve” (Navagraha), ku mbi çdo shtëpi planetare të zodiakut të të cilës ndodhet paraqitja dhe altari indiavidual. [[Tempulli Kala Bhairava]] është i skalitur në mënyrë të bukur. I gjithë tempulli është i ngjyrosur në portokalli. Baza e tempullit është ndërtuar me gurë të thjeshtë në tre anë. Kulla tërheqëse e tempullit është mjaft e lartë. Ajo është e rrethuar nga shumë kupola të vogla, që ngrihen në seri njëra pas tjetrës deri te kupolën e sipërme që është e praruar. Përballë faltores kryesore ndodhet një verandë, që mbahet nga kolona dhe është dekoruar me piktura dhe skalitje sipas [[Arkitektura e tempujve hindu|Stilit të Arkitekturës Hindu]]. Dera e hyrjes së tempullit është në krahun verior. Muri në të gjitha anët e derës, që të çon në ndërtesë, është i dekoruar me piktura. Pragu i faltores ruhet nga dy idhuj, të njohur si 'dvarpaleshvara'. Vetë dera është skalitur dhe zbukuruar mjeshtërisht. Në brendësi të faltores ndodhet një dhomë e vogël. Në anën tjetër është vendosur një faltore e vogël prej bakri. Pranë murit, në këmbë, mund të shihet arma e hyjnisë, tridenti me thumbat e tij, e ngjyrosur me të kuqe. Në shenjtëroren e brendshme të tempullit, në anën e djathtë të hyrjes, ndodhet një statujë e idhullit Kala Bhairava. Statuja rreth 1.22 m e lartë është prej guri, por me fytyrë argjendi, me trup të bëshëm, e ngjyrosur me blu të zënë, me katër krahë në një pozicion grotesk duke mbajtur një trident. Për vizitorët e dukshme përmes derës së shenjtërores është vetëm fytyra e dekoruar me lule e idhullit. Pjesa tjetër e statujës është e mbuluar me rrobë. Mbrapa statujës së zbukuruar me kurora lulesh, ndodhet figura e një qeni, që është transportuesi i tij. Në anën e majtë të hyrjes ndodhet një tjetër statujë e stërmadhe qeni, mbi të cilën ndodhen dhjetë piktura të vogla, që paraqesin dhjetë avatarët e Vishnut. Përballë idhullit ndodhen tre kambana të varura. Një fener i vogël mbahet gjithmonë ndezur. Një prift ulet në afërsi dhe vendos një lloj pudre të përhimët (kundi) në ballin e adhuruesve. Një tjetër prift rri i ulur pranë tempullit me një kopan të bërë prej pendësh palloi në dorë, me të cilin çokit lehtësisht kokat e besimtarëve që hyjnë. ;Historia: Data e saktë e ndërtimit të Tempullit Kala Bhairava është e panjohur, por mendohet se u ndërtua në mesin e shekullit të XVII.<ref name="euptourism-bhairava"/><ref name="Kaal Bhairav Mandir"/><ref name="Kaal Bhairav"/> Strukturën e tanishme e ndërtoi mbreti marathas Bajirao Peshva i II (1796-1851) në vitin 1817, në sitin e tempullit të vjetër; kjo është regjistruar në një mbishkrim në gurë në murin e mbrapëm të oborrit të brendshëm. Për shumë shekuj ky tempull ishte një qendër shpirtërore në Varanasi për asketikët më të rreptë të Shivës, "kapalikat" ose "mbajtësit e kafkave" dhe pasardhësit e tyre më të vonë, gorakhnathët. Sot, gjithsesi, tempulli nuk është zotërimi ekskluziv i këtyre yogive të skajshëm, por është i mbajtur nga familjarë të zakonshëm. Megjithëse është popullor dhe i dashur mes atyre që jetojnë nën ndikimin e tij në rrethinat e seksionit Kotvalpuri të qytetit, sot tempulli nuk është një ndalesë e detyrueshme për pelegrinët. Përgjithësisht njerëzit bëjnë darshanin e [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullit Vishvanatha]] dhe [[Tempulli i Annapurna Devit|Annapurna]] dhe ikin. ===== Tempulli Mrityunjay Mahadev ===== '''Tempulli Mrityunjay Mahadev''' (në [[gjuha hindi|në gjuhën hindi]]: मृत्युंजय महादेव मंदिर) është një [[tempulli hindu|tempull hindu]] kushtuar Mahadevit (epitet i Shivës) në Varanasi.<ref name="Mrityunjay Mahadev Mandir">{{cite web|title=Mrityunjay Mahadev Mandir|publisher=Varanasi.org|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/mrityunjay-mahadev-temple-varanasi|archive-date=8 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408155841/http://www.varanasi.org.in/mrityunjay-mahadev-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Indian temples">{{cite web|title=Indian temples|publisher=Temple Travel|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.templetravel.net/2013/04/mritunjay-mahadev-temple-in-varanasi.html|archive-date=2 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101858/http://www.templetravel.net/2013/04/mritunjay-mahadev-temple-in-varanasi.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Mrityunjay Mahadev">{{cite web|title=Mrityunjay Mahadev|publisher=varanasi-temples.com|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://varanasi-temples.com/category/shiva-temples/main-shiva-temples/mrityunjay-mahadev/}}</ref><ref name="Temples">{{cite web|language=en|title=Temples|publisher=myvaranasicity.com|accessdate=1 mars 2015|url=http://myvaranasicity.com/about/markandeya-mahadevkaithi}}</ref> 'Mrityunjay Mahadev' do të thotë “zoti që triumfon mbi vdekjen”, ku fjala 'mrityu' do të thotë vdekje, ndërsa 'jay' fitore. '''Tempulli Mrityunjay Mahadev''' është i vendosur midis rrugës Daranagari dhe [[Tempulli Kala Bhairava|Tempullit Kala Bhairava]] pranë Tempullit Kala Bhairava, Vishveshvarganj, Vriddha Kal, K52/39, në koordinatat {{coord|25.317645|N|82.973914|E|display=inline}} në Varanasi. Tempulli ndodhet 2&nbsp;km larg stacionit hekurudhor të qytetit, 1.7&nbsp;km në perëndim të Ghatit Gola, 1.1&nbsp;km në veri të Ghatit Pancha Ganga dhe 500 m. në jug-lindje të ''Kotwalit''.<ref name="Location Mrityunjay">{{cite news|title=Location|publisher=Google Maps|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/place/Mrityunjaya+Mahadev+Temple/@25.322127,83.005778,16z/data=!4m5!1m2!2m1!1sMrityunjay+Mahadev+Temple+Varanasi!3m1!1s0x398e2e3d7dd1fb31:0x15ea53adbe61e75a}}</ref> Në pjesën e mbrapme të këtij kompleksi ndodhet një pus i vjetër, i quajtur 'Kalodak Kupa' që ka rëndësi të madhe fetare. Uji i tij thuhet se është një përzierje e mjaft rrjedhave nëntokësore që besohet se shërojnë të gjitha sëmundjet. Sipas një legjende rreth pusit thuhet se Dhanvantari, Zoti i Mjeksisë Ayurveda, avatar i Vishnut, ka hedhur në të të gjitha barnat e tij duke i dhënë pusit fuqi shëruese magjike.<ref name="Mrityunjay Mahadev Mandir"/><ref name=" Mrityunjay Mahadev "/> Mrityunjayeshvar Linga është në afërsi të Kaleshvar Lingës. Te Kashi Khanda Mrityunjayeshvar-i është përmendur edhe si Apa Mrityu Hareshvar-i (Zoti që parandalon vdekjen e parakohshme). Historia e këtij tempulli lidhet me pusin e tij të vjetër dhe 'shivalingën'. Ai është ndërtuar në shekullin e XVIII. Këtu vijnë njerëz nga e gjithë [[India]] dhe kryejnë “Mrityunjay Path” dhe spërkaten me ujë nga pusi i tempullit pasi besojnë se çlirohen nga problemet, shërojnë sëmundjet dhe e mbajnë larg vdekjen e parakohshme.<ref name="Mrityunjay Mahadev Mandir"/><ref name="Mrityunjay Mahadev"/> ===== Tempulli Tilbhandeshvar Mahadev ===== '''Tempulli Shri Tilbhandeshvar Mahadev''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: श्री तिलभांडेश्वर महादेव मंदिर), i njohur edhe si '''Tempulli Tilbhandeshvar''', është një tempull hindu në Varanasi, i vendosur pranë Bengal Tola Inter College dhe zonës së Madanpuras, në koordinatat {{coord|25.302926|N|83.003061|E|display=inline}}, 500 në lindje të lumit Ganga, 3.2&nbsp;km në veri të Banaras Hindu University dhe 1.5&nbsp;km në jug-perëndim të [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Mandirit Shri Kashi Vishvanath]],<ref name="Location Tilbhandeshvar">{{cite news|title=Location of Sri Tilbhandeshëar Mahadeva Temple, Bhelupur, Varanasi|language=en|publisher=Google Maps|access-date=17 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/dir//Sri+Tilbhandeshëar+Mahadeva+Temple,+Bhelupur,+Varanasi,+Uttar+Pradesh+221001,+India/@25.3030071,82.9661604,13z/data=!3m1!4b1!4m8!4m7!1m0!1m5!1m1!1s0x398e31fcb85fffaf:0xfd440f75286ab3f7!2m2!1d83.0030685!2d25.3029341}}</ref> rreth 5&nbsp;km larg stacionit hekurudhor të Varanasit dhe 9&nbsp;km nga [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Mandiri i Durgës]]. Ky tempull i është kushtuar Shivës dhe besohet se është ndërtuar në shekullin e XVIII.<ref name="Temple info Tilbhandeshvar">{{cite web|title=Tilbhandeshwar Temple information|publisher=Varanasi.org|language=en|access-date=23 mar 2015|url=http://www.varanasi.org.in/tilbhandeshwar-temple-varanasi|archive-date=30 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430123030/http://www.varanasi.org.in/tilbhandeshwar-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref> Përveç Tilbhandeshvarit këtu shihen edhe Mahadevi, Vibhandeshvari, Maa Parvati, Bhairava, Ayappani dhe zota të tjerë hindu. Ky tempull përfaqëson një kombinim unik të Kulturës Malyali dhe Banarsi. Besohet se Mata Sharda ka kaluar disa ditë në këtë tempull në Varanasi.<ref name="Temple info Tilbhandeshvar"/><ref name="History Tilbhandeshvar">{{cite web|title=History|publisher=Temples of Bharat|date=1 shtator 2009|accessdate=26 mars 2015|language=en|url=https://templesofbharat.blogspot.com/2009/09/shri-tilbhandeshwar-mahadev-temple.html}}</ref> Tempulli Shri Tilbhandeshvar Mahadev u ndërtua në shekullin e XVIII. Tempulli ka një ajri shumë të qetë, mjaft të përshtatshme për meditim. Besimtarët i ofrojnë 'jal' shivalingës dhe meditojnë në këmbët e Shivës. Besohet se linga e tempullit është e vetë-krijuar (svayambu) 2,500 vjet më parë dhe çdo vit rritet me madhësinë e një "til-i" (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: तिल; që d.t.th. farë sesami). Tashmë linga është 1.067 m e lartë dhe me diametër në bazë afërsisht 0.92 m. ===== Tempulli Gurudham ===== [[File:Guradham Mandir.jpg|thumb|left|357px|Tempulli Gurudham]] Gurudham u ndërtua nga Jai Narayan Ghoshal-i në vitin 1814. Kompleksi i tempullit shtrihet në një sipërfaqe prej 4.86 hektarësh. Ai është një nga tre monumete të tilla në Indi që ruajnë arkitekturën arketipike të simbolizmit të Tantras.<ref>Rana P.B. Singh: Varanasi, India’s Cultural Heritage City: Contestation, Conservation & Planning; 2011, kapitulli 10, fq. 209-50.</ref> Ky tempull shpjegon qartësisht konceptin e tempullit si kozmogramë, ku simbolizmi i hapësirës, formës kozmo-magjike dhe trupi formon një rrjet të Mandalas Tantrike. Shtatë sferat-trupore (çakrat) janë përfaqësuar plotësisht në planin e tij hapësinor bazë. Në këtë tempull janë paraqitur në mënyrë hapësinore 4 pamjet mikro-kozmike të shtatë qendrave më të shenjta të Indisë ([[Sapta Puri]]t) dhe fazat e meditimit. Tempuj të ngjashëm në Indi janë në Bansbaria (Hamseshvari), pranë Chidambaramit (Satya Jnana) dhe Prayagas/Allahabadit (Hamsa Tirtha në Jhunsi).<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 6, fq. 204</ref> Tempulli perceptohet si ruajtësi i dritës, që pasqyron gjendej e Gurusë dhe mënyrat e meditimit. Struktura bazë është tetëkëndore, duke përmbajtur një portë që simbolizon shtatë sitet më të shenjta që mundësojnë çlirimin shpëtimtar ([[Sapta Puri]]t) dhe e fundit, porta e vetë Gurusë. Këto tetë porta i referohen gjithashtu tetë drejtimeve. Për më tepër, një sens i hyjnore dhe besimit mistik imponohet si Shaivizëm (Avanti, Varanasi), Vaishnavizëm ([[Ajodhja]], [[Mathura]], [[Puri]]) dhe të gjithë së bashku ([[Kançipurami|Kanchi]]), dhe Shaktizëm/Tantrizëm (Maya/Haridvara). Këto tre grupe mund të identifikohen me tre shkollat e [[Hinduizmi]]t. Guruja është i shkëputur nga to, pasi ai është integrimi suprem i tyre. Me drejtimin e tij, mund të merret ajo gjendje e bekimit hyjnor. Për më tepër, numri tetë mund të krahasohet me forma të ndryshme hyjnore, si tetë Bhairavat, tetë Devit, tetë Candit etj. Në shenjtëroren e brendshme të tempullit, mbi një zambak me njëmijë petale, është vendosur statuja e Gurusë bashkë me atë të energjisë së tij hyjnore: të dyja të bëra nga përzierja e tetë metaleve (ashta dhatu). Zambaku shpreh një simbolizëm të dyfishtë ekzoterik dhe ezoterik. Ai simbolizon një zanafille simetrike dhe hapësinore të ‘njëshit, si fjala rrënjë, Om. Zambaku, në kuptimin më të gjerë, shënon krijimin e gjeneruar nga fara zanafillore e ujërave kozmike; te Taittiriya Samhita thuhet se “zambaku është vetë toka mbi ato ujëra”. Sipas një tjetër teksti, zambaku është simboli i thjeshtësisë shpirtërore të tërësisë, duke e treguar veten në qendër të hapësirës misterioze (akasha) në thellësi të zemrës.<ref>[http://www.swamij.com/upanishad-chandogya.htm Chandogya Upanishad]{{Lidhje e vdekur}}, përkthyer në anglisht nga Swami Nikhilananda, pjesa 8, kapitulli 1, paragrafi 3</ref> Konceptimi i Gurusë në këtë tempull është një simbol i Brahmanit, Njëshit Suprem, që ka njëkohësisht një aspekt të shfaqur dhe një të pa shfaqur. Në një farë mënyre, ai përfshin të gjithë universin dhe në mënyra të tjera pasqyron konceptin e [[panteizmi]]t: Njëshi diferencohet në Shumë dhe në tërësinë e tyre Shumë përbën një të Tërë.<ref>Dane Rudhyar: Rhythm of Wholeness; 1983, fq. 31-2</ref> Rudhyar thotë se: “Tërësia është një çdo të tërë, por ajo është edhe në çfarë quhen në mënyrë të papërshtatshme ‘pjesë’ të një të tëre”. Në fakt, “nuk ka pjesë, vetëm të tëra – një hierarki e të tërave – që është e organizuar në fusha të veprimtarisë dhe ndërgjegjes që ka një shtrirje të kufizuar të ekzistencës”.<ref>Dane Rudhyar: Rhythm of Wholeness; 1983, fq. 43</ref> Duke ndjekur analogjinë që “tempulli në vetvete është një trup”, sistemi i pleksuseve të kundalinit, siç përshkruhet në Sistemin e Jogës, mund të krahasohet me Tempullin Gurudham. Çdo pikë nga më e ulëta deri te më e larta (shtatë sferat) është e simbolizuar nga petalet e zambakut, d.m.th.., 4, 6, 10, 12, 16, 2 dhe 1000. Një ndërmjetës duhet të ndjek sistemin në këtë sekuencë me synimin e arritjes së gjendjes më të lartë. Vetëm pastaj ai mund të marr bekimin nga Guruja nëpërmjet prekjes së këmbëve të tij, siç tregohet në planin hapësinor të tempullit. Tashmë gjendja e tempullit është shumë e keqe, për shkak kryesisht të lënies pas dore, zënia e paligjshme e hapsirës dhe shkeljet nga banorët dhe të nguliturit e afërt. Ky tempull shpejt do të jetë jashtë skene nga trashëgimia e qytetit dhe kjo trashëgimi e madhe do të mbetet vetëm nëpër kujtime.<ref>Rana P.B. Singh: Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India; 2009, kapitulli 6; fq. 205</ref> [[File:Temple népalais sur les bords du Gange. (6334606914).jpg|thumb|389px|Pamje e Tempullit Nepalez]] ===== Tempulli Nepalez ===== '''Tempulli Nepalez''' ({{lang-hi|नेपाली मंदिर}}, {{lang-ben|নেপালি মন্দির}}) është një nga tempujt më të vjetër dhe të rëndësishëm të Varanasit. Tempulli njihet edhe si '''Kanthwala Mandir''' ('kanthwala' në gjuhën hindi d.t.th. ''druri'') dhe '''Mini Khaxhuraho'''. Ky [[Tempulli hindu|tempull]] kushtuar Shivës, është ndërtuar në fillim të shekullit të XIX nga mbreti i [[Nepali]]t si kopje e [[Tempulli Pashupatinath|Tempullit Pashupatinath]] në [[Kathmandu]].<ref name="Nepali Mandir">{{cite web|title=Nepali Mandir|publisher=ixigo.com|accessdate=1 gusht 2015|url=https://www.ixigo.com/nepali-temple-varanasi-india-ne-1652334|language=en|archive-date=25 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925172251/https://www.ixigo.com/nepali-temple-varanasi-india-ne-1652334|url-status=dead}}</ref><ref name="A piece of Nepal in Varanasi">{{cite news|title=A piece of Nepal in Varanasi|publisher=The Times of India|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/A-piece-of-Nepal-in-Varanasi/articleshow/5938486.cms}}</ref><ref name="This ghat of Goddess Lalita">{{cite news|title=This ghat of Goddess Lalita|publisher=The Times of India|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/This-ghat-of-Goddess-Lalita-is-in-a-shambles/articleshow/13415603.cms}}</ref><ref name="Kathwala Temple">{{cite web|title=Kathwala Temple|publisher=TripAdvisor|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.tripadvisor.com/Travel-g297685-d2431881/Varanasi:India:Nepali.Temple.Kathwala.Temple.html}}</ref><ref name="Information Nepalez">{{cite web|title=Information|publisher=buzzntravel|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=http://www.buzzntravel.com/nepali-temple|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003759/http://www.buzzntravel.com/nepali-temple|url-status=dead}}</ref> Tempulli Nepalez është i vendosur në Ghatin Lalita në Varanasi. Ndodhet 3.8&nbsp;km në jug-lindje të nyjës hekurudhore të Varanasit dhe 100 metra në jug-perëndim të Ghatit Manikarnika në lartësinë 78.161 m në koordinatat {{coord|25.309821|N|83.012859|E|display=inline}}.<ref name="Location Nepalez">{{cite news|title=Location|publisher=Google Maps|language=en|accessdate=1 gusht 2015|url=https://www.google.co.uk/maps}}</ref> ;Historia dhe ndërtimi: [[File:The Nepalese Temple in The Sacred City of the Hindus- an account of Benares in ancient and modern times (page 190 cropped).jpg|thumb|left|369px|Tempulli nepalez, nga libri i Matthew Athmore Sherring mbi Varanasin, 1868<ref>{{cite book|title=The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times|url=https://books.google.al/books?id=L31CAAAAIAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&pg=PA136|author=Matthew Atmore Sherring|contribution=Fitzedward Hall|publisher=Trübner & Company|location=Londër|lang=en|year=1868|accessdate=4 maj 2024}}</ref>]] Mbreti i Nepalit, Rana Bahadur Shah u strehua në Varanasi nga viti 1800 deri në 1804 dhe e quajti veten "Swami Nirgunanda". Gjatë ekzilit të tij, ai vendosi të ndërtoi një kopje të [[Tempulli Pashupatinath|Tempullit Pashupatinath]] në Varanasi. Ndërtimi i këtij tempulli filloi gjatë qëndrimit të tij në Varanasi. Gjatë ndërtimit, Shahu u kthye në Nepal. Më 25 prill 1806, Rana Bahadur Shah-u u vra nga gjysmë-vëllai i tij, Sher Bahadur Shahu. Djali i tij Girvan Yuddha Bikram Shah Deva e përfundoi projektin 20 vjet pas datës së caktuar. Toka më vonë iu transferua Rana Bahadur Shah-ut nga Kashi Nareshi në vitin 1843. Tempulli, pranë zonës, Ghati Lalita dhe një [[Dharamshala]] i përkasin Qeverisë së Nepalit.<ref name="Nepali Mandir"/><ref name="A piece of Nepal in Varanasi"/><ref name="This ghat of Goddess Lalita"/><ref name="Kathwala Temple"/><ref name="Information Nepalez"/> Tempulli është bërë prej terrakote, guri dhe druri dhe kërkoi tre dekada për tu përfunduar. Druri është rezistent ndaj termiteve. Ai është ndërtuar në [[Arkitektura Nepaleze|Stilin Nepalez të Arkitekturës]] dhe është i rrethuar nga pemë tamarindi dhe pipali (ficus religiosa). Tempulli ka Stil Arkitekturor [[Pagoda]], kryesisht i gdhendur me dru. Ka skulptura të ngjashme me ato të paraqitura te [[Grupi i Monumenteve të Khaxhurahos]] dhe prandaj quhet edhe "Mini Khaxhuraho".<ref name="Nepali Mandir"/><ref name="A piece of Nepal in Varanasi"/><ref name="This ghat of Goddess Lalita"/><ref name="Kathwala Temple"/><ref name="Information Nepalez"/> ===== Tempulli Samarajeshvara ===== Tempulli Samarajeshvara gjendet në koordinatat {{coord|25|18.551|N|83|00.814|E|display=inline}} (Samarajeshvara, Tempulli Nepalit) në zonën e Ghatit Lalita i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.015 hektarësh. Pjesa e sipërme e Ghatit Lalita është Tempulli Samarajeshvara, i ndërtuar në vitin 1843 nëpërmjet patronzhit të mbretit Rajendra Vikram Shah dhe princi Surendra Vikram Shah në kujtim dhe përmbushje të fjalëve të fundit të mbretëreshës së [[Nepali]]t, Raxhalakshmi Devi, që vdiq në vitin 1841. Ky është një kopjim i Tempullit Pashupatinatha në [[Kathmandu]]. Strukturat kryesore janë bërë prej druri, ndërsa muret janë prej tulle. Bazë është vendosur mbi një platformë të ngritur 1.3 metra lartë në formë katrore. Shenjtërorja e brendshme ka katër porta, ku dyerët prej druri janë dekoruar në mënyrë të bukur me dizajne të shkruara. Pjesa e sipërme e dyerve jugore dhe veriore konsistojnë në imazhe të dhjetë mishërimeve të Vishnut. Në tetë drejtimet e katër mureve ndodhen imazhet e 8 hyjneshave nëna, Matrikat, në një seri të dy gjendjet e saj shpirtërore, e qetë dhe e inatosur. Këto Matrika, Vaishnavi, Varahi, Camunda, Durga, Sarasvati (Brahmani), Maheshvari, Kaumari dhe Indrani, janë dekoruar me armët e tyre tradicionale bashkë me armët tantrike si [[gjarpri]], shpata, kafka, tridenti etj. Në shenjtëroren e brendshme në këndin verior vërehet një imazh i Mahishasuramardinit 18-kokësh. Në bazat prej druri të kolonave që mbajnë verandat ndodhen imazhe erotike që tregojnë ndikimin e Tantrizmit; këta imazhe janë të krahasueshëm me imazhet erotike që gjenden në [[Khaxhuraho]], Modhera, [[Bhubaneshvari|Bhubaneshvar]] dhe [[Konarka]]. Pjesa e mesme e portës kryesore hyrëse përmban imazhin e Shivës me katër krahë që qëndron mbi doriun e tij Nandi (demi). Ky tempull më së pari paraqet të gjitha karakteristikat e rëndësishme dhe mitet e lidhura me Shivën, por mbizotëron ndikimi tantrik. Duke ndjekur traditën e stilit Pancayatana të Vanarasit, në shenjtëroren e brendshme janë vendosur gjithashtu hyjnesha, Surya, Vishnu dhe Ganesha. Tempulli Samrajeshvara dhe shtëpia e bashkangjitur e qëndrimit të pelegrinëve ([[Dharamshala]]) i përkasin Guthi Samsthan-it të [[Nepali]]t, që gjatë tre viteve të fundit e mbrojti dhe ruajti tempullit dhe shtëpinë e qëndrimit në një mënyrë të mirë. Ky projekt u sponsorizua nga Departamenti i Arkeologjisë së Qeverisë së Nepalit, nën mbikëqyrjen e Dr. Rishikeshav Regmit. Shumë nga drurët e prishur janë zëvendësuar dhe të vjetrit janë ruajtur të bashkangjitur me verandën. Zëvendësimi i arkitekturës së drurit nuk ka qenë në cilësinë dhe madhështinë e të vjetrës. Për më tepër, në mjaft vende stili është ndryshuar. ===== Tempulli Panchakroshi ===== Tempulli Panchakroshi gjendet në koordinatat {{coord|25|18.791|N|83|00.833|E|display=inline}} pranë rrugicës Bhikharidas te Gola Gali. Kompleksi tempullor shtrihet në një sipërfaqe prej 106.25 m² ose 0.0106 ha me përmasat 8.5m x 12.5m. Tempulli zotëron 107 imazhe të itinerarit të pelegrinazhit Panchakroshi përveç 194 imazheve të tjerë të lidhur me itinerare të tjerë pelegrinazhi në Varanasi. Këto miniatura si nike guri (përmasat mesatare të tyre janë rreth 30 X 45&nbsp;cm.) në mure dhe në portën ballore përmbajnë forma të gdhendura të emrave të tyre, ku disa prej tyre tani janë të rrënuara dhe të keq-riparuara me çimento. Studiuesi i arkitekturës dhe pelegrinazhit Niels Gutschow thekson se "pasi i iniciuari mund të kryej yatran brenda trupit të tij, Mandiri Panchakroshi shërben si mjet: 301 perënditë dhe perëndeshat, [[ghatet]], pellgjet dhe puset janë vizualizuar, adhuruar dhe kaluar në circumambulacion ritual në një veprim të vetëm lëvizjeje. Muret e tempullit shndërrohen në një skenë të madhe të shenjtë".<ref>{{cite journal|last=Gutschow|first=Niels|date=shtator 1994|title=Varanasi/Benares: the centre of Hinduism|language=en|journal=Erdkunde, Archiv für Wissenschaftliche Geographie|volume=48|page=200}}</ref> Në shenjtëroren e brendshme Dvadasheshvara lingami i Shivës përbëhet nga baza prej guri mbi të cilën qëndrojnë 12 kristale që përbëjnë lingamin. E ardhmja e këtij tempulli është në rrezik. Tashmë nga 273 mbishkrimet në bazën e nikeve, 30 janë të padeshifrueshme dhe 19 janë gjithashtu të dëmtuara pjesërisht. Përdorimi i shtresave të bojërave, smaltit në ngjyrë okre dhe të kuqe si dhe çimentos për riparime, së bashku e kanë përshpejtuar degradimin. Me mbështetjen e banorëve vendorë, në emër të detyrës fetare, janë bërë megjithatë disa restaurime. ;Historia: I ndërtuar në fillim dhe në mes të shekullit të XIX, ky tempull përfaqëson “një Kashi mikro-kozmik” nëpërmjet paraqitjes së 321 imazheve hyjnore të itinerareve të ndryshëm të pelegrinazhit në qytet, duke përfshirë 107 imazhe në itinerarin e jashtëm që paraqesin kufirin kozmik (Panchakroshi). Prej këtej dhe ka rrjedhur emri i Tempullit Panchakroshi. Këtu janë portretizuar 12 format e Shivës dhe 56 format e Ganeshës, fillimisht të vendosura në vende të ndryshme të Indisë si dhe të përfaqësuara në Varanasi. Dizajni arkitekturor është një vepër unike që paraqet një proces të shfaqjes hapësinore nëpërmjet të cilit India përfaqësohet në artin tempullor. Me kryerjen e pelegrinazhit në këtë tempull, pelegrinët ndjejnë se ata kanë qenë në të gjithë Varanasin dhe madje edhe në të gjithë Indinë. ==== Vishnu dhe format e tij ==== ===== Kompleksi tempullor Jagannath, Assi ===== Kompleksi tempullar Jagannath në Assi gjendet në kordinatat {{coord|25|17.591|N|83|00.746|E|display=inline}} në Ghatin Asi, në drejtim të Nagawas. Kompleksi ka një sipërfaqe prej 7.87 hektarësh 35m X 225m, ku shtrirja e tempullit kryesor të kompleksit është 35m X 44m. Zona e kompleksit tempullor simbolizon Puri Kshetran e [[Orissa]]s. Tempulli në nder të Jagannathas u ndërtua në vitin 1802 si kopje e [[Tempulli Jagannatha në Puri|Tempullit të famshëm Jagannatha]] në Puri të [[Orissa]]s. ;Përshkrimi: Imazhet në tempull janë të Jagannathit, vëllait të tij Balarama dhe motrës së tyre Subhadra. Në dhomën e mbrapme, bashkangjitur me murin është një imazh 4 metra i lartë i Pracanda Narasimhas, një statujë e stërmadhe mbi një pllakë druri; në afërsi me të është imazhi i të përkushtuarit Prahalada. Kompleksi është i ndarë në tre pjesë të lidhura me porta. Tempulli kryesor është në pjesën jugore, pjesa e fundit. Kufiri ballor është i zbukuruar nga gurë të kuq ranorë në formë rrjetore. Jashtë tempullit kryesor, në qiell të hapur është Garuda i drejtuar nga Jagannatha. Në të katërt këndet e kompleksit të brendshëm ndodhen imazhe të hyjnive vaishnavite, si Rama Pancayatana, Lakshminarayana, Krishna dhe forma Kaliyamardan e Krishnës. Mbi platformën me bazë katrore planimetria e tempullit është në formë të parregullt. [[Gopurami|Kulla kryesore]] është 16 metra e lartë. Kompleksi i stërmadh me rëndësi të madhe trashëgimore, me rrugica pelegrinazhi, kopshte lulesh dhe pellgje të shenjta në fillim të shekullit të XX tani është i rrezikuar. Ndërtimet e paligjshme dhe për më tepër krijimi i një hoteli të madh brenda vetë kompleksit janë dëmtuesit kryesorë. ===== Mandiri Gopal ===== Mandiri Gopal gjendet në koordinatat {{coord|25|18.728|N|83|00.703|E|display=inline}} pranë Chowkhambhas i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.13 hektarësh. Tempulli i kushtohet Krishnës, mishërimit të 8-të të Vishnut. Tempulli administrohet dhe menaxhohet nga Trusti i Mandirit Gopal, që përbëhet nga familje priftërinjsh, ndjekës, manastiri dhe qytetarë të shquar të Varanasit. Drejtuar nga tempulli kryesor janë tempujt e Ranachoda-Jit, Baladeo-Jit dhe Dau-Jit. Tempuj të tjerë të në afërsi janë ata kushtuar Siddhda Durgas dhe Vindu Madhavas. ;Historia: Një tempull të vogël kushtuar Krishnës e ndërtoi Vallabhacharya, Gjatë Periudhës së hershme Mogule poeti-shenjt që drejtonte Krishna Bhaktin ishte Vallabhacharya (1479-1531), që në moshën 11 vjeçare erdhi në Varanasi për të studiuar. Më vonë pas përfundimit të pelegrinazhit në të gjithë vendet e rëndësishme në Indi, ai më në fund u vendos në Varanasi. Ndërsa jetonte në Varanasi në zonën Jatanbar ai parashtroi filozofinë e Shuddhadvaitas dhe shkroi rreth 84 libra. Ai ishte martuar në vitin 1504 dhe djali i tij Vitthalanatha lindi në 1515 në Varanasi. Tempulli u rikonstruktua dhe zgjerua në vitin 1730 nga një nga shenjtët e mëdhenj të të njëjtës linjë, Sri Gopal-Ji. Struktura e tanishme e tempullit u ndërtua në vitin 1777 dhe u emërtua Mandiri Gopala. Duke qëndruar në zonën Chaukhambha, Mandiri Gopala është selia qendrore e Grupit të Ndjekësve Vallabha. ===== Tempulli Adi Keshava ===== Tempulli Adi Keshava, pranë vend-bashkimit të lumit Varana me Gangun në Fortesën Rajghat, A-37/51. Ai ka një domethënie shumë të vjetër, pasi sipas legjendës Vishnu këtu u shfaq për herë të parë kur erdhi për të marr qytetin nga mbreti Divodas për Shivën. Fatkeqësisht, për shkak të largësisë së tij nga tempujt e tjerë dhe pasi njerëzit po e harrojnë rëndësinë e tij, e vizitojnë vetëm pak pelegrinë nga jashtë Varanasit. Tempulli Bindu Madhava, bashkë me Tempullin Adi Keshava, janë vendet ku qëndroi dhe u predikoi banorëve duke kënduar dhe kërcyer gjatë vizitës së tij në Varanasi Sri Chaitanya Mahaprabhu. Kashi Khanda, në kapitullin 69 përmend forma të ndryshme të Keshavës (Vishnu) në Varanasi. Një besimtar që e adhuron Vishnun në formën e Adi Keshavës besohet se i largohen brengat dhe do të gëzoi vetëm lumturi, duke arritur muktin. ===== Tempulli Bindu Madhava ===== Tempulli Bindu Madhava është një nga tempujt më të rëndësishëm të Krishnës në Varanasi. Në altar ndodhet një statujë e bukur e Krishnës dhe statujat më të vogla të hyjnive Sita-Rama dhe Lakshmi-Narayana. Dhoma e tempullit është disi e vogël, me mure të përbërë nga dritare. Më parë ishte një tempull madhështor dhe shumë i që gjatë shekullit të XII deri në të XVI-in u shkatërrua dhe rindërtua mjaft herë. Perandori mogul Aurangzeb e shkatërroi dhe në vend të tij ndërtoi një xhami, që sot dominon panoramën, por nuk përdoret më. Në pjesën e mbrapme të xhamisë mund të shihen akoma mbetjet e Tempullit të vjetër Bindu Madhava që u përdorën për të ndërtuar xhaminë. [[File:Assi ghat banaras mandiro ka seher.jpg|thumb|369px|Tempulli Lakshminarayana në Ghatin Assi]] ===== Tempulli Lakshminarayana dhe Sangameshvara, Assi ===== Tempulli Lakshminarayana Pancaratna dhe Asi Sangameshvara gjenden në koordinatat {{coord|25|17.358|N|83|00.356|E|display=inline}}. duke ngjitur rreth 20 shkallë në Ghatin Asi në të djathtë është Tempulli Lakshminarayana dhe duke u kthyer majtas në rrugicë gjendet Asi Sangameshvara te Ashrami Hariharbaba. Siparfaqja e Tempullit Lakshminarayana është 0.01 hektarë, ndërsa ajo e Tempullit Asi Sangameshvara është 0.006 hektarë. ;Tempulli Lakshminarayana Pancharatna Mandiri Lakshminarayana Pancharatna u ndërtua në fillim të shekullit të XX nga mbretëresha Dulari Radhakunvar e Surasandit në Bihar, pranë Ghatit Asi, pronë e mbretëreshës, që e bleu në vitin 1902 nga mbreti i atëhershëm i Banarasit, Prabhunarayan Singh. Ky tempull vaishnavit me pesë kulla është ndërtuar mbi një platformë 4 metra të lartë dhe konsiston në një tempull me pesë kulla. Tempulli kryesor përbëhet nga një [[mandapa]] (pavjon) dhe një gjysmë-mandapa. Shenjtërorja e brendshme është në formë drejtkëndore dhe ka tre porta. Porta kryesore është e drejtuar nga lindja. Në hyrje në pjesën e sipërme ndodhet një imazh i Ganeshës. Në shenjtëroren e brendshme ndodhet një imazh prej tetë metalesh i Lakshinayayanas dhe në katër këndet e saj janë imazhet e Shivës, Radha-Krishnës, Rama-Sitas dhe Lakshmanas. Ndodhet gjithashtu edhe një imazh i Mayureshvara Shivas. Në periudhën mesjetare, në shekujt e XI-XII u zhvillua një traditë e stilit Pancayatan të shenjtërores së brendshme; sipas saj aty duhet të ndodheshin imazhet e [[Surya]]s (perëndia-diell), Ganeshës, hyjneshës Parvati, Vishnut dhe në qendër Shiva. Megjithatë në këtë tempull, ky rregull nuk është zbatuar. Sipas një legjende, përpara përurimit të majëzës, mbretëresha vdiq (27 qershor 1927) dhe kështu kalasha (majëza) nuk u vendos. ==== Faltoret Diellore të Adityas ==== Tashmë adhurimi i [[Dielli]]t nuk është aq i rëndësishëm në panoramën rituale të Varanasit. Megjithatë, dëshmitë historike tregojnë se gjatë Periudhës Gupta, midis shekullit të IV-V të e.s., adhurimi i diellit ishte i zakonshëm dhe me fillimin e shekullit të XII ishte i mirë-përcaktuar. Kashi Khanda, një tekst i shekullit të XIV, përmend 14 imazhe dhe faltore të diellit (Adityas) në Varanasi, me cilësi dhe kuptime të shumëfishta. Të tëra këto ekzistojnë edhe sot si pjesë e panoramës rituale. Këto faltore u rrafshuan bashkë me të tjerët në fundin e shekullit të XII nga pushtuesit myslimanë. Hapësira e shenjtë e lidhur me perëndinë e diellit dhe faltoret e tij i referohet një forme të 'arkeo-astronomisë jo-shkatërruese'. Nga Adityat, 10 qëndrojnë afërsisht përgjatë trekëndëshave dybrinjëshëm të formuar nga Uttararka (nr. 14), Karna (nr. 3 ) dhe Khakhola Aditya (nr. 11). Brinja më e gjatë është e vendosur nga Karna dhe dielli verior, Uttararka; kjo linjë përfaqëson veriun kozmik me pak shmangie prej vetëm 1.14º në lindje, që është e papërfillshme. Dy sitet ballore të trekëndëshit kanë brinjë prej 2001 metrash dhe 1997 metrash, përkatësisht, me 0.2% ndryshim, që është e krahasueshme me saktësinë e të dhënave të GPS-it.<ref>{{cite journal|title=Cosmic Order and Cityscape of Varanasi (Kashi): The Sun Images and Cultural Astronomy|language=en|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=National Geographical Journal of India|date=mars 1995|page=71}}</ref> Faltorja e Madhyameshvaras qëndron brenda trekëndëshit, thjesht 45 metra larg nga qendra e faqes veri-jug 2.5-km të gjatë. Vendndodhja e Madhyameshvaras pranë qendrës së trekëndëshit Aditya është domethënëse; përpara pushtimit mysliman Madhyameshvara ishte një nga tempujt më të vjetër dhe më të mëdhenj të Varanasit si siti i Zotit të Qendrës. Madhyameshvara ishte qendra fillestare e qytetit, që do të ketë qenë simbolikisht e rrethuar dhe mbrojtur nga drita e Adityas. Qendra e tanishme e Varanasit është në një vend të ndryshëm, d.m.th. në Jnanavapi, një pus i shenjtë pranë Tempullit Vishvanatha. Rregullsia gjeometrike e Adityas e kombinuar me zbulimin se qendra e trekëndëshit të Adityas të inkurajon të besosh se janë zbuluar sitet e tempujve origjinalë të diellit.<ref>{{cite journal|title=Khajuraho, India: A Search in Landscape Geometry and Cosmo-Vision|language=en|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=The Ley Hunter|year=1998|pages=15-8}}</ref> Një numër i Adityave janë lidhur me ngjarje specifike astronomike dhe simbolizmin diellor. Khakhola Aditya (nr. 11) është i lidhur me një histori mahnitëse që përfshin dy motra, Vinitan, nënën e shpendëve dhe Kadrun, nënën e gjarpërinjve. Si rezultat i konkurrencës, Kadru dërgoi gjarprinj të zinj të mbledhur në dy sipërfaqe të diellit. Kur ata ikën nga dielli për shkak të veprimit të Vinitas, gjarpërinjtë morën flakë. Historia mund ti referohet dy ngjarjeve të rëndësishme astronomike që ndodhën në fundin e shekullit të XI: një shpërthim i vendeve diellore duke filluar rreth vitit 1077 dhe rënie të pazakonta meteorësh në vitet 1060-1090.<ref>{{cite journal|title=Visual astronomy in the mythology and ritual of India: the Sun temples of Varanasi|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=Vistas in Astronomy|language=en|volume=39 (4)|pages=431-49}}</ref> Më në jug, Mayukha Aditya (nr. 9) që përshkruan një ngjarje kur dielli la qiellin, vetëm me rrezet e tij, mund të lidhet me eklipsin e plotë diellor që ishte i dukshëm në Varanasi në vitin 1054. Skaji jugor i trekëndëshit, Karnaditya është i lidhur me Karnan, një figurë e rëndësishme e [[Mahabharata]]s, që ishte djali i [[Surya]]s (perëndia e diellit) dhe Kuntin. Ai ishte i dalluar nga një bujari e jashtëzakonshme, duke dhënë çfarëdo që ti kërkohej. Karnaditya simbolizon bujarinë e diellit, që ofron energji të pakufizuar për tokën dhe krijesat e saj, duke mos kërkuar asgjë në shkëmbim. Më jugorja e Adityave, Lolarka, është një nga vendet më të lashta të shenjta në Varanasi dhe vendndodhja e festës së madhe të Lolarka Shashthit, kur çiftet vijnë për tu larë në mënyrë që të ngjizin një djalë, kohë në të cilën shfaqet plotësisht kuptimi i diellit si burim i pjellorisë njerëzore. [[File:Lolarkund Assi Ghat, Varanasi.JPG|thumb|280px|Lolarkunda, Ghati Assi, Varanasi]] ===== Tempulli Lolarkeshvara dhe Lolarka Kunda ===== Tempulli Lolarkeshvara dhe Lolarka Kunda gjenden në koordinatat {{coord|25|17.474|N|83|00.356|E|display=inline}} (Tempulli Lolarkeshvara) dhe {{coord|25|17.480|N|83|00.355|E|display=inline}} (qendra e Lolarka Kundas), pranë Tulasi Ghatit, në pjesën e sipërme në pellgun ujor dhe tempullin e mirënjohur. Sipërfaqja e tyre arrin në 0.08 hektarë. Në pjesën e sipërme të hapësirës nën pemën e fikusit të shenjtë ndodhen imazhet e perëndisë së Diellit, njëri i ri dhe tjetri kopje e vjetër. Në pjesën jugore qëndron faltorja e Bhadreshvara Shivas, gjithashtu i njohur si Lolarkeshvara, një linga e madhe si Svayambhu (“e vetë-shfaqur”). Duke kaluar 150 metra përgjatë një rrugice të ngushtë në veri-perëndim, është një faltore e dy hyjneshave vendore, që mbrojnë qytetin nga jugu, të emërtuara Carmamunda, ‘hyjnesha kokë-lëkurë’ dhe Maharunda, ‘hyjnesha e gjymtuar’ (bashkangjitur me shtëpinë e Munnar Pandas). Rreth 21 m. në lindje është një faltore e Svapaneshvarit (e quajtur vendorisht Mahisasuramardini). Në tekstet puranike, ajo quhet Camunda, një nga tetë hyjneshat nëna (matrika), që mbajnë varëse kafkash dhe lëvdohen si vrasëset e dy vëllezërve demonë të quajtur Canda dhe Munda. Kompleksi ka mjaft ndërtime të shëmtuara, plehra të shpërndara në afërsi, drurë gjysmë-të djegur, të përdorur nga pelegrinët dhe skena të ngjashme të pakëndshme. ;Përshkrimi: [[File:Vertigo View At Varanasi Lolark Kund (243970515).jpeg|thumb|left|369px|Pamje nga lart e Lolarka Kundës]] Lolarka (“Dielli Fërgëllues”) është midis dy siteve më të vjetra të përmendura te Mahabharata (rreth 1500 p.e.s.) dhe është mes dymbëdhjetë perëndive diellore. Sipas Skanda Puranas, uji i lumit (përroit) Asi dhe fuqia e zjarrit të perëndisë së diellit Lolarka veprojnë bashkë për të shkatërruar çdo mëkat. Lolarka Kunda (pellgu i shenjtë i ujit), bashkë me shkallët, është në formë trekëndore, me përmasa 23 metra nga veriu në jug dhe 15 metra nga lindja në perëndim. Tre shkallë të gjata zbresin në Kunda në perëndim, veri dhe jug. Pas 35 shkallëve të rrëpirta arrihet në pishinën (pellgun) 17 metra poshtë. Në krahun lindor është një mur, që është i degëzuar nga një prerje e gjerë që e lejon ujin të rrjedh nga Kunda në pusin e afërt në lindje dhe më pas në lumin Gang. Arkitektura me gurë të kuq në të verdhë e pusit është vepër e Rani Ahilyabait, mbretit të Cooch Biharit dhe Amrit Raos, që bëri riparimet dhe zgjerimet në periudha të ndryshme gjatë fundit të shekullit të XVIII. Në niken e shkallëve është disku i [[dielli]]t. Në platformën e afërt në këndin veri-perëndimor ndodhet një statujë në këmbë e Ganeshës. ==== Shenjtët hindu ==== ===== Tempulli i Tulsi Manas ===== [[File:TULSI MANDIR BANARAS, UTTAR PRADESH.jpg|thumb|369px|Tempulli i Tulsi Manas]] '''Tempulli Tulsi Manas''' ({{lang-hi|तुलसी मानस मंदिर}}, Tulsi Manas Mandir), i njohur edhe si Tempulli Birla i Tulsi Manas është një tempull me mjaft rëndësi historike dhe kulturore në Varanasi, pasi në këtë vend shenjti-poet, reformatori dhe filozofi Goswami Tulsidas (1532–1623) në shekullin e XVI shkroi eposin hindu Ramcharitmanas.<ref name="Tulsi Manas Mandir">{{cite web|title=Tulsi Manas Mandir|publisher=Varanasi.org|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/tulsi-manas-mandir-temple-Varanasi|archive-date=8 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608074459/http://www.varanasi.org.in/tulsi-manas-mandir-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="jindal1955">{{Citation|title=A History of Hindi Literature|author=K. B. Jindal|year=1955|language=en|url=https://books.google.com/books?id=IkA9AAAAIAAJ|quote=... Libri njihet në mënyrë popullore si ''Ramayana'', por vetë poeti e quajti ''Ramcharitmanas'' d.m.th. 'Liqeni i Veprave të Ramës'}}</ref> Tempulli i është kushtuar Ramës, heroit të eposit të Ramajanës, që tregon historinë e jetës së tij.<ref name="History bharatonline">{{cite web|title=History|publisher=bharatonline.com|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.bharatonline.com/uttar-pradesh/travel/varanasi/tulsi-manas-mandir.html}}</ref><ref name="Golgman1">Valmiki, Robert P. Goldman: The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India; volumi 1, 1990, fq. 14-5</ref><ref name="Tulsi Manas Temple">{{cite web|title=Tulsi Manas Temple|publisher=Varanasi City website|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasicity.com/temples/tulsi-manas-mandir.html}}</ref> Tempulli i Tulsi Manas gjendet në rrugën Sankat Mochan në zonën e Bhelupurit, në koordinatat {{coord|25.287206|N|83.000417|E|display=inline}}, rreth 7&nbsp;km larg stacionit hekurudhor të Varanasit, 1.3&nbsp;km në veri të Banaras Hindu University, 250 metra në jug të Durga Kundit, pranë [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Tempulli i Durgës]], dhe 700 metra në veri-lindje të Tempullit Sankat Mochan Hanuman, që duke parë se është ndërtuar nga vetë Goswami Tulsidasi është një tempull mjaft i vjetër.<ref name="Location Tulsi">{{cite news|title=Location of Tulsi Manas Mandir|publisher=Google Maps|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/dir//Shri+Satya+Narayan+Tulsi+Manas+Mandir,+Durga+Kund+Sankat+Mochan+Rd,+Near+Jalan,+Durga+Kund,+Tulsi+Manas+Mandir+Colony,+Naria,+Varanasi,+Uttar+Pradesh+221005,+India/@25.2799202,83.0002224,14z/data=!4m9!4m8!1m0!1m5!1m1!1s0x398e31f3a5a3f463:0xd69495ede9e8c29f!2m2!1d83.000395!2d25.28722!3e0}}</ref> Tempulli Tulsi Manas u ndërtua në vitin 1964 nga Familja Birla duke skalitur skena nga vargjet e Ramcharitmanas-it në muret prej mermeri të bardhë.<ref name="Tulsi Manas Mandir"/><ref name="Tulsi Manas Temple"/>. Tempulli me kopshtin e bukur duket shumë tërheqës dhe tashmë është bërë pikë referimi për turistët në Varanasi. Secila anë e tempullit ka statuja të ndryshme që tregojnë skena të ndryshme të eposit hindu si të Ramës, Sitas, Lakshhmanës, Hanumanit etj. Porta kryesore e tempullit shkruan Shri Tulsi Manas Mandir Haridwar. Në anën e djathtë të portës hyrëse, ndodhet një Kopësht tërheqës Tulsi që ka një ajri shumë të qetë dhe të pastër. Në anën e majtë të tempullit kryesor ndodhet një pellg i bukur që ka katër shkallë. Shkallët veriore të pellgut kanë statujën e Shri Kakbhushundi ji-së, bregu jugor ka statujën e Shri Yagywalkaji Maharaj-it, bregu lindor ka statujën e Shri Ashuthosh Shankar-it dhe bregu perëndimor ka statujën e Goswami Tulsidas Ji-së. Qendra e tempullit ka Ram Darbarin me Shivën dhe Mata Parvatin. Në tempull janë të pranishme statujat e të gjithë zotave të përshkruar në epos. Muri i tempullit është bërë me tipe të ndryshme chaupayi, doha, chhanda dhe soratha. Kati i dytë i tempullit ka statuja dhe skena të legjendave të rëndësishme hindu nga [[Ramajana]] dhe [[Mahabharata]]. Tempulli është emërtuar sipas Tulsidasit, shenjtit hindu të shekullit të XVI. ===== Tempulli Agastyeshvara (Agastakunda) ===== Tempulli Agastyeshvara gjendet në koordinatat {{coord|25|18.511|N|83|00.418|E|display=inline}} pranë Godaulias i shtrirë në një sipërfaqe prej 0.02 hektarësh të ndarë në tre prona. Agastyeshvara linga thuhet se është vendosur nga i dituri vedik Agastya. Në literaturën e hershme puranike Agastya është përmendur sikur i kishte bërë malet Vindhya të përkuleshin para tij, kur u përpoqën të ngrihen më lartë për të zënë diskun e diellit dhe errësonin rrugën e tij. Ky mit mendohet se përfaqëson përparimin e arjanëve drejt jugut në pushtimin e qytetërimit të Indisë. Ky tempull paraqet linga të rëndësishme të Varanasit, që përfaqësojnë mikrokozmosin e qytetit. Shenjtërorja e brendshme është e rrethuar nga një verandë për ecje rituale qarkore më të gjerë, që është e bllokuar në jug nga një Ficus religiosa, trungu i poshtëm dhe rrënjët e të cilit janë përhapur në një mënyrë që dëmtojnë ndërtesën kryesore. Figura qendrore e shenjtërores së brendshme është Agastyeshvara, në jug të të cilit në një pllakë guri është imazhi i Lopamudras, gruas së tij. Në lindje janë Kedareshvara, Visveshvara dhe Dattatreya. Në verandën perëndimore është linga me një gojë, Sutikshana, e emërtuar sipas njërit prej studentëve të Agastyas. Imazhet e tjerë të pranishëm në tempull janë ata të Narasimhas, Parvatit, Hanumanit, Ganeshës, nava grahave (nëntë planeteve) dhe Kalit, ashtu si dhe rreth shtatëdhjetë linga përkushtimore të vendosura nga besimtarët që bëjnë një betim që pas përfundimit të pelegrinazhit dhe dëshirës do të vendosin një lingë. Në murin lindor drejt verandës cirkumambulatore është një disk diellor i madh. Prania e Dattatreyas në dy vende tregon ndikimin e Tantrizmit. Kjo është e dukshme nga mbizotërimi i lingave përkushtimore, që në të kaluarën ishin shumë popullore mes besimtarëve hindu të jugut, veçanërisht në [[Maharashtra]] dhe [[Guxharat]]. ===== Tempulli i Vyasas në Ramnagar ===== Tempulli i Vyasas gjendet në Ramnagar, në bregun përkundrejt Varanasit të Gangut. Ky tempull i është kushtuar Veda Vyasas, që është i njohur si autori i eposit Mahabarata. Tempulli i Vyasas në Ramnagar, është i drejtuar 19&nbsp;km larg Varanasit në anën tjetër të Gangut, që dikur ishte e mbuluar e gjitha me pyje xinxifeje. Vyasa është një i ditur tepër i respektuar në traditën hindu, sipas të cilës besohet se ai ishte një mishërim tokësor i Vishnut. Ai quhet gjithashtu Veda Vyasa pasi besohet se ai, bashkë me një grup studiuesish ka klasifikuar Vedat në katër pjesë. Veda Vyasa është personazh ashtu si dhe autor i eposit të rëndësishëm fetar të Mahabaratës. Ai është gjithashtu hartues i Vedanta Sutrave, ashtu siç konsiderohet një nga shtatë të urtët jetëgjatë. Guru Purnima, e njohur edhe si Vyasa Purnima është festa e madhe hindu kushtuar Vyasas, që mendohet se përfaqëson ditëlindjen si dhe ditën kur ai klasifikoi Vedat. Ai ka lindur në ishullin e Lumit Yamuna prandaj është quajtur Dvaipayana (që d.t.th. i lindur në ishull), që është quajtur Vedvyas, sipas tij. Emri modern i atij vendi është Kalpi dhe ndodhet në distriktin Jalaun të Uttar Pradeshit. Kauravat dhe Pandavat ishin nipër të tij dhe Dhritarashtras dhe Pandu-të ishin bijtë e tij. Bijtë e tij u adoptuan si bijtë e Vichitraviryas së familjes mbretërore. Sipas tregimeve puranike, Shiva e dëboi Vyasan nga Varanasi për shkak të zemërimit të tij të shpejtë dhe prandaj Vyasas iu desh të qëndronte në anën tjetër të Gangut, dmth. në Ramnagar. Që nga ajo kohë Vyasa nuk u lejua të kthehej në Varanasi, por jetoi në Ramnagar, në bregun tjetër të Gangut, ku krijoi dhe një ashram. Sipas legjendës bijtë e tij, gjatë periudhës së ekzilit të tyre shkuan ta vizitonin në Vedhagiri për tu këshilluar me të. Mbetjet e [[ashrami]]t ndodhen akoma në krye të kodrës Vedhagiri. ==== Tempuj të tjerë hindu ==== ===== Sekti Aghori ===== [[File:Aghori de Benarés.jpg|thumb|left|248px|Aghori i lyer me hirin e kremimit në Varanasi]] '''Baba Keenaram Sthali''' ose '''Baba Keenaram Sthal-Kreem Kundi''' është një qendër me famë botërore pelegrinazhi dhe selia e sektit Aghora. Është i vendosur në Ravindrapuri të distriktit të Varanasit në Uttar Pradesh. Krim-Kundi (Baba Keenaram Sthali) besohet se është terreni i pikëtakimit të dy rrymave të mendimit, traditës Kailashi dhe Girnari dhe konsiderohet si bashkuese e sekteve të Shavizmit, Vaishnavizmit dhe Shaktizmit. Siti është vendndodhja e varrit , të njohur si samadhi, të Baba Keenaram Ji. Megjithëse siti është i njohur si vendi i veprimtarisë së shenjtit të madh Baba Keenaram (të lindur në vititin 1601), besohet se është mijëra vjeçar. Konsiderohet si qendra e pelegrinazhit dhe selia e ndjekësve të sektit Aghora. Respektohet nga hindut që besojnë se Baba Keenarami ishte një nga mishërimet e Shivës. Pithadhishwer-i (kryemurgu) i tanishëm i Baba Keenaram Sthalit, që nga viti 1978, është Baba Siddharth Gautam Ram. [[File:A Sadhu in Varanasi (cropped).jpg|thumb|258px|Një sadhu aghori në Varanasi]] Aghor Pitha: Me ardhjen e shenjtit të madh të shekullit të XX, Parampujya Aghoreshwar Bhagwan Ramji, tradita aghori u integrua në shoqëri. Ai i përdori aftësitë e tij shpirtërore për mirëqenien publike dhe çrrënjosjen e të keqes nga shoqëria. Ai më 21 shtator 1961 themeloi Sri Sarveshwari Samooh, objektivat e të cilit janë shërbimi publik, vendosja e paqes botërore dhe mbajtja e harmonisë mes besimeve. Parampujya Aghoreshwar Bhagwan Ramji themeloi gjithashtu [[ashrami]]n “Awadhoot Bhagwan Ram Kusta Sewa” për trajtimin e pacientëve me lebrozë. Ky institucion ka qenë përfshirë dhe certifikuar nga Limca Book of Records dhe Guinness Book of World Records si spitali që ka kuruar plotësisht më shumë pacientë në botë. Pasi Aghoreshwar Bhagwan Ramji ndërroi jetë më 29 nëntor 1992, drejtimin e organizatës e mori presidenti i tanishëm Parampujya Baba Gurupad Sambhava Ramji, që themeloi Mahavibhuti Sthalin (samadhi) e Aghoreshwar Bhagwan Ramjit në bregun e Gangut. Ky vend është një shembull i pakrahasueshëm i arkitekturës dhe skulpturës. Në bregun e Gangut Departamenti i Turizmit të Uttar Pradeshit ka ndërtuar gjithashtu edhe “Ghati Aghoreshwar Bhagwan Ram”. ===== Bharat Mata ===== [[File:Bharat Mata Mandir Varanasi India - panoramio (3).jpg|thumb|left|358px|Pamje e Mandirit Bharat Mata]] '''Mandiri Bharat Mata''' (në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: भारत माता मंदिर, "Tempulli i Nënës Indi") është i vendosur në kampusin e Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith në Varanasi {{coord|25.317209|N|82.989291|E|display=inline}}. Në vend të statujave tradicionale të hyjnive, ky tempull ka një hartë të stërmadhe të Indisë të skalitur në mermer. Tempulli i është kushtohet Bharat Matas dhe konsiderohet si i vetmi në llojin e tij në botë.<ref name="Bharat Mata Mandir">{{cite web|title=Bharat Mata Mandir|publisher=varanasi.org|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasi.org.in/bharat-mata-mandir-temple-Varanasi|archive-date=23 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923101611/http://www.varanasi.org.in/bharat-mata-mandir-temple-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Bharat Mata">{{cite web|title=Bharat Mata|publisher=varanasicity.com|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.varanasicity.com/temples/bharatmata-mandir.html}}</ref><ref name="LP">{{cite web|title=Bharat Mata Temple, LP|publisher=Lonely Planet|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.lonelyplanet.com/india/uttar-pradesh/varanasi/sights/other/bharat-mata-temple}}</ref><ref name="Temple news">{{cite news|title=Temple news|publisher=The Times of India|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/Bharat-Mata-temple-stands-tall-amidst-garbage/articleshow/40256055.cms}}</ref><ref name="Coordinates">{{cite web|title=Coordinates|publisher=latlong.net|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.latlong.net/|archive-date=7 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151635/http://www.latlong.net/|url-status=dead}}</ref> Mandiri Bharat Mata gjendet 1.5&nbsp;km në jug të Nyjes Hekurudhore të Varanasit dhe 6&nbsp;km në veri të Benaras Hindu University.<ref name="Location Bharat">{{cite web|title=Location|publisher=Google Maps|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=https://www.google.co.uk/maps/place/Bharat+Mata+Mandir/@25.317209,82.989291,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x398e2dfca37c5b4f:0x8c660c7cc61a3955}}</ref><ref name="Elevation Bharat">{{cite web|title=Elevation|publisher=Free Map tools|language=en|accessdate=1 mars 2015|url=http://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm}}</ref> Mandiri Bharat Mata u ndërtua në vitin 1936 nga veprimtari i lirisë Babu Shiv Prasad Gupta dhe u përurua nga [[Mahatma Gandi]] në kampusin e Mahatma Gandhi Kashi Vidyapith.<ref name="Bharat Mata Mandir"/><ref name="Bharat Mata"/> Tempulli Bharat Mata u dhurua nga atdhetarët Babu Shiv Prasad Gupta (Barat Ratana) dhe Durga Prasad Khatri, numizmatë dhe antikuarianë të shquar. Ai është një lloj vendi adhurimi për të gjithë ata që morën pjesë në formimin e Indisë përpara ndarjes së saj. Festat të rëndësishme që zhvillohen në këtë tempull janë Dita e Pavarësisë së Indisë dhe Dita e Republikës. ===== Dhanvantari - "Kashiraj Divodas"- perëndia e mjekësisë ===== Tempulli i Divodasit ose Dhanvantarit gjendet në Varanaseya Sanskrit Vishwavidyalaya, në muzeun universitar të Varanasit. Statuja gurëzezë e drejtuar nga jugu e Divodasit sipas një legjende u shfaq në mënyrë të mrekullueshme poshtë territorit të një familje brahmine në Zonën Chowk të Varanasit kur po ndërtohej. Ky tempull, sipas besimit popullor thuhet se i kuron sëmundjet e atyre që adhurojnë me gjithë zemër. Rrëfenja e mbretit Divodas i përket periudhës së vedave, por që me kalimin e kohës u modifikua në literaturën puranike për t’ju përshtatur traditave dhe sunduesve vendorë. Te vedat një mbret i quajtur Divodas është përmendur në lidhje me shkatërrimin nga Indra të njëqind qyteteve,<ref>Rig Veda Samhita; redakutuar nga Shripad Sharma; Svadhyayamandala, Anudha, 1940, 4.30.20</ref> por është e vështirë që kjo figurë të pranohet si mbret i Varanasit.<ref>Diana L. Eck: Banaras. City of Light; 1982, Alfred Knopf, New York, fq. 387</ref> Te Mahabharata Divodasi është përshkruar si fortifikuesi i qytetit të Varanasit si dhe rrëmbyesi i zjarrit flijues të armiqve të tij.<ref>Mahabharata; redaktimi kritik nga V.S. Sukthankar (& tj.); 1933-1959, 12.31.26-28</ref> Akt që çoi në përplasje me Shivën që dëshironte të ngulitej aty.<ref>Mahabharata; redaktimi kritik nga V.S. Sukthankar (& tj.); 1933-1959, 12.97.20</ref><ref>David Shulman: Tamil Temple Myths; 1980; fq. 77</ref> [[File:Sankat Mochan temple entrance, Varanasi - IRCTC 2017 (2).jpg|thumb|296px|Hyrja e Tempullit Sankat Mochan Hanuman]] ===== Tempulli Sankat Mochan Hanuman ===== '''Tempulli Sankat Mochan Hanuman''' është një tempull kushtuar Hanumanit (zoti majmun). Ai është i vendosur në pjesën jugore të qytetit, afër përroit Assi, pranë Mandirit të Durgës, Tempullit të Ri Vishwanath dhe pranë kampusit të Banaras Hindu University, rreth 11&nbsp;km nga stacioni hekurudhor i Varanasit dhe po aq nga vendqëndrimi i autobusëve.<ref>{{cite web|url=http://varanasi.nic.in/temple/temple.htm|title=Temples of Varnasi|publisher=Varanasi Official website|language=en|accessdate=23 dhjetor 2016}}</ref> ''Sankat Mochan'' është një epitet i Hanumanit që do të thotë lehtësues nga telashet ('sankat' hindi d.t.th. 'problem' ndërsa 'mochan' d.t.th. lehtësues). ''Hanuman Jayanti'', ditëlindja e Hanumanit, festohet me fanfarë nëpërmjet një procesioni të veçantë të quajtur ''shobha yatra'', duke filluar nga Durgakunda në afërsi të Mandirit historik të Durgës deri te Sankat Mochani.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Varanasi/Sankat-Mochan-Sangeet-Samaroh-from-April-13/articleshow/4375831.cms|title=Sankat Mochan Sangeet Samaroh from April 13|date=8 prill 2009|work=The Times of India|language=en}}</ref> Ky tempull quhet edhe Tempulli i Majmunëve për shkak të pranisë së mjaft majmunëve brenda kompleksit. Ai është vendi kryesor për organizimin jo vetëm të aktiviteteve fetare të lidhura me Hanumanin por edhe për veprimtari kulturore në Varanasi. ;Historia Tempulli Sankat Mochan u themelua në shekullin e XVI nga shenjti Goswami Tulsidas, që është autori i ''Ramacharitamanasas-it'', që është versioni në dialektin avadhi të gjuhës hindi i eposit hindu Ramajana që u shkrua nga Valmiki. Besohet se tempulli ka qenë ndërtuar saktësisht në vendin ku shenjti hindu Goswami Tulsidas pati një vizion të Hanumanit.<ref>Winand M. Callewaert: [https://books.google.com/books?id=RyTeRVRLiOYC&pg=PA90 Banaras: Vision of A Living Ancient Tradition]; 2000, fq. 90</ref> Fillimisht tempulli ishte mjaft i vogël dhe u zgjerua në strukturën e tanishme në fillim të viteve 1900 nga arsimtari i lëvizjes indiane për pavarësi, Madan Mohan Malviya, themeluesi i Banaras Hindu University.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/89192/|title=Blasts in Sankatmochan temple and railway station kill dozen, several injured|date=8 mars 2006|work=Indian Express|language=en}}</ref> ;Domethënia Tempulli Sankat Mochan konsiderohet si një nga tre tempujt më të rëndësishëm për banorët e Varanasit, i renditur mbrapa vetëm Tempullit Kashi Vishwanth dhe Anapurna. Pas sulmit terrorist të vitit 2007, brenda tempullit u vendos një postë policore e përhershme.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/varanasi-temple-gets-permanent-police-post/396/|title=Varanasi temple gets permanent police post|language=en|date=14 mars 2006|work=Indian Express}}</ref> === Xhamitë === ==== Xhamia Alamgir ==== [[File:Alamgir Mosque by the Ganges ghats, Varanasi.jpg|thumb|left|339px|Xhamia Alamgir pranë Ghatit Panchaganga]] [[Xhamia Alamgir në Varanasi|Xhamia Alamgir]], {{coord|25|18|39.6|N|83|0|36|E|display=inline}}, e njohur edhe si '''Beni Madhav Ka Darera''', Xhamia Dharhara dhe '''Xhamia e Aurangzebit''', u ndërtua nga Aurangzebi në shekullin e XVII mbi rrënojat e një tempulli hindu në Varanasi.<ref name="Crowther Raj Wheeler">Crowther, Raj & Wheeler: [https://books.google.com/books?id=7-EvAQAAIAAJ India, A Travel Survival Kit]; 1984</ref><ref>Shobhna Gupta: [https://books.google.com/books?id=W4r5iLMVGkAC&pg=PA38 Monuments of India]; 2003, fq. 38</ref> [[Xhamia Alamgir në Varanasi|Xhamia Alamgir]] është struktura më e madhe në brigjet e Gangut në Varanasi. Ajo është një amalgamë e ndjesive fetare hindu-myslimane, pasi e gjithë pjesa e poshtme e saj mbahet si një tempull hindu. Xhamia gjendet në një pozicion të shquar mbi Ghatin Panchaganga.<ref name="Hussain342">Ansar Hussain: [https://books.google.com/books?id=XRpFol4AnO0C&pg=PA342 Rediscovery of India, The: A New Subcontinent]; 1999, fq. 342</ref> Xhamia shtrihet në një sipërfaqe prej 0.108 hektarësh. [[File:Ganga bird 07.jpg|thumb|396px|Xhamia Alamgir]] Xhamia gjendet në anën e majtë të lumit të shenjtë të Gangut. Dharhara Masjid në Ghatin Panchaganga mund të arrihet lehtësisht nga bregu i lumit me varkë nga Ghati Dashashvamedha. Pranë rrugës që shkon nga ana perëndimore e xhamisë ndodhet një mur i lartë, që vijon përreth këndit veri-lindor. Në murin verior një derë të fut në rrethim, në pjesën ballore të xhamisë; kjo e fundit e vendosur në anën e saj jugore. Nga ana lindore fillojnë shkallët e gjata që zbresin buzë lumit. Xhamia është një përzierje e bukur e [[Arkitektura e tempujve hindu|Arkitekturës hindu]] dhe [[Arkitektura Perse|Perse]], apo [[Arkitektura Mogule|Mogule]], veçanërisht pasi pjesa e poshtme e mureve të xhamisë është ndërtuar plotësisht me mbetjet e tempullit hindu.<ref name="Kumar90"/> Thuhet se themelet e kësaj ndërtese janë po aq të thellë sa lartësia e saj.<ref name="asisarnath-dharhara">{{cito web|url=http://www.asisarnathcircle.org/|title=Dharahra Masjid|work=ASI, Sarnath Circle|language=en|accessdate=24 dhjetor 2016|archive-date=2 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002022207/http://asisarnathcircle.org/|url-status=dead}}</ref> Xhamia ka kube dhe minare të larta, që konsiderohen si kryevepra arkitekturore.<ref name="varanasionline-mosques"/><ref name="Shetty73">Rekha Shetty: [https://books.google.com/books?id=a6JQAwAAQBAJ&pg=PT73 Innovation Sutra: The Secret of Good Business and a Good Life]; 2014, fq. 73</ref><ref name="Betts McCulloch213"/> Dy nga minaret e saj 64 m të larta janë të dëmtuara; një minare është rrëzuar duke vrarë disa njerëz ndërsa tjetra u rrëzua qëllimisht për shkak të mungesës së qëndrueshmërisë.<ref name="Betts McCulloch213"/> Jo-[[myslimanët]] nuk lejohet të hyjnë në xhami.<ref>Fodor's essential India: with Delhi, Rajasthan, Mumbai & Kerala; 2015, Fodor's, New York, isbn 9781101878682</ref> Xhamia ka një kordon sigurie të ruajtur nga forcat e policisë.<ref name="Vit-Suzan11">Dr. Ilan Vit-Suzan: [https://books.google.com/books?id=TKv8AgAAQBAJ&pg=PR11 Architectural Heritage Revisited: A Holistic Engagement of its Tangible and Intangible Constituents]; 2014, fq. 11</ref> ;Historia: [[File:Varanasi Aurangzeb Mosque.jpg|thumb|left|369px|Xhamia e Aurangzebit, Varanasi]] Xhamia Alamgir, ashtu si [[Xhamia Gyanvapi]], ka një histori kontroverse. Xhamia u ndërtua në vitin 1673 në vendin e një tempulli të Krishnas, të njohur si Vishnu Madhava,<ref name="asisarnath-dharhara"/> pasi në vitin 1669 perandori fanatik mogul Aurangzeb urdhëroi shkatërrimin e të gjithë tempujve hindu në Varanasi.<ref name="varanasionline-mosques">{{cito web|url=http://www.varanasionline.in/city-guide/mosques-in-varanasi|title=Mosques in Varanasi|work=varanasionline.in|language=en|accessdate=31 janar 2017|archive-date=27 shtator 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927070439/http://www.varanasionline.in/city-guide/mosques-in-varanasi|url-status=dead}}</ref><ref name="Dunlop Sykes Jackson135">Dunlop, Sykes & Jackson: [https://books.google.com/books?id=AnLWgVtbJpoC Fodor's Exploring India]; 2001, fq. 135</ref> Xhamia u emërtua Xhamia Alamagir, sipas titullit honorifik të Aurangzebit, "Alamgir".<ref name="Kumar90">Brajesh Kumar: [https://books.google.com/books?id=Qqei_Wo1qXwC&pg=PA90 Pilgrimage Centres of India]; 2003, fq. 90</ref><ref name="Betts McCulloch213">Betts & McCulloch: [https://books.google.com/books?id=y-pUBAAAQBAJ India – The North: Forts, Palaces, the Himalaya Dream Trip]; 2013, fq. 213</ref> Perandori Shah Alam (1707-1712) e përfundoi strukturën e tanishme nën mbikëqyrjen e Ali Ibrahim Khan-it, një ushtarak i Varanasit.<ref name="asisarnath-dharhara"/> Në vitin 1868 Sherring shkruante se: “Vetë xhamia nuk paraqet asgjë mbresëlënëse dhe në fakt, vështirë se mund të quhet e bukur. Ajo është e thjeshtë dhe e zakonshme; dhe, po mos të ishte për minaret që ngrihen mbi të, ajo nuk do të llogaritej fare si një objekt i dallueshën në Banaras”.<ref>Matthew Atmore Sherring: [https://books.google.al/books?id=2udTAAAAcAAJ&pg=PA111&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times]; 1868, fq. 111</ref> Një nga minaret u rrëzua në vitin 1948 dhe tjetra pësoi plasaritje që bëri që të hiqej në vitin 1954. Kjo datë e fundit duket e mbështetur, megjithatë Eric Newby, në librin e tij "Slowly doën the Ganges" pohon se gjatë vizitës së tij në Varanasi në dimrin mids viteve 1963-4, minarja e lartë e mbetur e xhamisë ishte akoma aty.<ref>Eric Newby: Slowly Down the Ganges; 1966, fq. 216</ref> [[File:Gyanvapi_Mosque.jpg|thumb|369px|Xhamia Gyanvapi]] ==== Xhamia Gyanvapi ==== '''[[Xhamia Gyanvapi]]''' në Varanasi është ndërtuar nga perandori mogul Aurangzeb, mbi sitin e tempullit të shkatërruar [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Kashi Vishvanatha]].<ref name="Desai23">Madhuri Desai: [http://iaste.berkeley.edu/pdfs/15.1c-Fall03desai-sml.pdf "Mosques, Temples, and Orientalists: Hegemonic Imaginations in Banaras"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804050939/http://iaste.berkeley.edu/pdfs/15.1c-Fall03desai-sml.pdf |date=4 gusht 2016 }}; 2003, fq. 23</ref> Është e vendosur në veri të Ghatit Dashashvamedha, pranë Ghatit Lalita përgjatë lumit Gang. Është një xhami publike në zemër të qytetit të Varanasit,<ref name="DianeSarah2002">D. P. Mines & S. Lamb: [https://books.google.com/books?id=QFhYnt2rL6YC&pg=PA344 Everyday Life in South Asia]; 2002, fq. 344–</ref> i administruar nga Anjuman Inthazamiya Masajid (AIM).<ref>{{cite journal|journal=Frontline|language=en|url=https://books.google.com/books?id=IqhKAQAAIAAJ|title=VHP game in Benares, with official blessings|year=1995|publisher=S. Rangarajan for Kasturi & Sons|volume=12|issue=14-19|page=14}}</ref> [[Xhamia Gyanvapi]] ose Xhnanavapi gjendet në koordinatat {{coord|25.311229|N|83.010461|E|display=inline}} e shtrirë në një sipërfaqe prej 0.07 hektarësh. Ajo është 30 metra në veri të Tempullit të tanishëm Vishvanatha. Ajo mund të arrihet si nga zona Dashashvamedha duke ndjekur rrugicën Vishvanatha ashtu dhe nga Bansphatak-u gjatë rrugës Godaulia-Chauk. Çdo të premte këtu mblidhet një numër i konsiderueshëm myslimanësh për tu lutur (namaz). ''Gyan Vapi'' (në sanskritisht "pusi i diturisë"), emri i xhamisë, ka rrjedhur nga një pus me të njejtin emër i vendosur pranë xhamisë.<ref name="Limited95">[https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA95+ Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 95</ref> Mbetjet e një tempulli të mëparshëm mund të shihen në themele, kolona dhe në pjesën e mbrapme të xhamisë.<ref name="Betts-McCulloch108">Betts & McCulloch: [https://books.google.com/books?id=y-pUBAAAQBAJ&pg=PA108 India – The North: Forts, Palaces, the Himalaya Dream Trip]; 2013, fq. 108</ref> Façata e xhamisë është modeluar pjesërisht sipas hyrjes së [[Taxh Mahali]]t.<ref name="Asher278">Catherine Blanshard Asher: [https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=PA278 Architecture of Mughal India]; 1992, fq. 278</ref> ;Historia: Xhamia u ndërtua nga perandori mogul Aurangzeb, pas shkatërrimit të tempullit të tretë Vishvanatha, në vitin 1669, duke e lënë pjesën e mbrapme të tij si paralajmërim kërcënues.<ref name="Madhuri_2007_1">{{cite thesis|last=Desai|first=Madhuri|date=2007|title=Resurrecting Banaras: Urban space, architecture and religious boundaries|url=https://www.proquest.com/openview/ce5e74a62b4c5ca47130b36147e83687/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|degree=Ph.D.|publisher=University of California, Berkeley ProQuest Dissertations Publishing|language=en|page=1|access-date=19 dhjetor 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/force-of-faith-trumps-law-and-reason-in-ayodhya-case/article805124.ece|title=Force of faith trumps law and reason in Ayodhya case|newspaper=The Hindu|language=en|date=11 nëntor 2011|author=Siddharth Varadarajan}}</ref> Xhamia është emërtuar sipas pusit ''Gyan Vapi'' ("Pusi i diturisë"), që gjendet midis territorit të xhamisë dhe Tempullit Kashi Vishvanatha. Legjendat hindu përmendin se lingami i tempullit zanafillor ishte i fshehur në këtë pus, kur tempulli u shkatërrua.<ref name="Madhuri_2007_5">{{cite thesis|last=Desai|first=Madhuri|date=2007|title=Resurrecting Banaras: Urban space, architecture and religious boundaries|url=https://www.proquest.com/openview/ce5e74a62b4c5ca47130b36147e83687/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|degree=Ph.D.|publisher=University of California, Berkeley ProQuest Dissertations Publishing|language=en|page=5|access-date=19 dhjetor 2016}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC&pg=PA95 Good Earth Varanasi City Guide]; 2002, fq. 95</ref> Në vitin 1742, sunduesi i Marathas, Malhar Rao Holkari bëri një plan për të shkatërruar xhaminë dhe për të rindërtuar Tempullin e Vishweshwarit në sitin e tij të mëparshëm. Megjithatë, plani i tij nuk u sendërtua, pjesërisht për shkak të ndërhyrjes nga Nawabët e [[Laknau]]t, që kontrollonin territorin. Më vonë, në vitin 1780, nusja e djalit të tij, Ahilyabai Holkari ndërtoi [[Tempulli Kashi Vishvanatha|Tempullin Kashi Vishvanatha]] të tanishëm pranë xhamisë.<ref name="Madhuri_2007_2">{{cite thesis|last=Desai|first=Madhuri|date=2007|title=Resurrecting Banaras: Urban space, architecture and religious boundaries|url=https://www.proquest.com/openview/ce5e74a62b4c5ca47130b36147e83687/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|degree=Ph.D.|publisher=University of California, Berkeley ProQuest Dissertations Publishing|language=en|page=2|access-date=19 dhjetor 2016}}</ref> Gjatë Periudhës Britanike, Pusi Gyan Vapi ishte një destiancion i rregullt në itinerarin e pelegrinazhit hindu në qytet.<ref name="Madhuri_2007_5"/> Reginald Heber, që e vizitoin sitin në vitin 1824, përmendte se uji i Gyan Vapit — i prurë nga një kanal nëntokësor i Gangut — konsiderohej më i shenjtë se vetë Gangu nga hindut.<ref name="Reginald_1829">Reginald Heber: [https://archive.org/stream/narrativeofjourn01hebe#page/258/mode/2up Narrative of A Journey Through the Upper Provinces of India]; 1829, fq. 257–8</ref> M. A. Sherring, në librin e tij të vitit 1868 ''The Sacred City of the Hindus'', përmend se njerëzit e vizitonin Gyan Vapin "në mizëri" dhe hidhnin oferta që e kishin ndotur pusin. Sherring përmend se hindut i lejonin pa dëshirë myslimanët të mbanin xhaminë por pretendonin oborrin dhe muret. Myslimanët duhet të përdornin hyrjen anësore, pasi hindut nuk do ti lejonin ata të përdornin hyrjen ballore përmes oborrit.<ref name="MASherring_1868"/> Gjatë përleshjeve mes hinduve dhe myslimanëve të vitit 1809, një turmë myslimane vrau një lopë (e shenjtë për hindut) në atë vend dhe e përhapën gjakun e saj në ujin e shenjtë të pusit. Si hakmarrje, hindutë hodhën copa mishi derri (''harram'' për myslimanët) në dritaret e mjaft xhamive. Për rrjedhojë, të dy krahët morën armët, duke çuar në mjaft të vdekur, përpara se administrata britanike ta shuante përleshjen.<ref name="Reginald_1829"/><ref name="Madhuri_2007_33">{{cite thesis|last=Desai|first=Madhuri|date=2007|title=Resurrecting Banaras: Urban space, architecture and religious boundaries|url=https://www.proquest.com/openview/ce5e74a62b4c5ca47130b36147e83687/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|degree=Ph.D.|publisher=University of California, Berkeley ProQuest Dissertations Publishing|language=en|page=33|access-date=19 dhjetor 2016}}</ref><ref name="Edwin_1909">Edwin Greaves: [https://archive.org/stream/kashicityillustr00grea#page/80/mode/2up/search/gyan Kashi The City Illustrious, or Benares]; 1909, fq. 80–2</ref> Në vitet 1990, [[Vishva Hindu Parishad|Vishwa Hindu Parishad]] (VHP) ndërmori një fushatë për të rimarr sitet e xhamive të ndërtuara pas shkatërrimit të tempujve hindu. Pas shkatërrimit të [[Xhamia Babri|Xhamisë Babri]] në dhjetor 1992, rreth një mijë policë u vendosën për të parandaluar një incident të ngjashëm në sitin e Xhamisë Gyanvapi.<ref name="BBC_cracking_2004">{{cite news|title=Cracking India's Muslim vote|author=Sanjoy Majumder|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3564693.stm|publisher=BBC News|language=en|location=Uttar Pradesh|date=25 mars 2004}}</ref> Prijësit e [[Partia Bharatiya Janata|Partisë Bharatiya Janata]], që përkrahnin kërkesën e rimarrjes së Xhamisë Babri, kundërshtuan kërkesën e VHP-së për Gyanvapin, në terrenin e të cilës ishte një xhami e përdorur në mënyrë aktive.<ref name="Katju2003">Manjari Katju: [https://books.google.com/books?id=b70nKb-8YuMC&pg=PA113 Vishva Hindu Parishad and Indian Politics]; 2003, fq. 113–4</ref> Xhamia tashmë është nën mbrojtjen e Aktit të vitit 1991 për mbrojtjen e Vendeve të adhurimit.<ref>{{cite news|title=Mosques will not be surrendered, says Babri panel|language=en|url=http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990915/ige15008.html|agency=Press Trust Of India|newspaper=Indian Express|location=New Delhi|date=15 shtator 1999|access-date=11 shkurt 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520040348/http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990915/ige15008.html|archive-date=20 maj 2014|url-status=dead}}</ref> Hyrja në terrenin e xhamisë është e kufizuar dhe ndalohet fotografimi i pamjes së jashtme të xhamisë.<ref name="Madhuri_2003"/> ;Arkitektura: [[File:Kashi-gyanvapi (1).jpg|thumb|left|389px|Xhamia Gyan Vapi]] Xhamia është ndërtuar sipas [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës Mogule]], ku façata është modeluar pjesërisht sipas hyrjes së [[Taxh Mahali]]t.<ref name="Catherine1992">Catherine B. Asher: [https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=PA278 Architecture of Mughal India]; 1992, fq. 278–9</ref> Xhamia është mbi një platformë të ngritur me dy minare të larta tetëkëndore në të dy krahët. M. A. Sherring e përshkruan xhaminë (pa mbetjet e tempullit) si të thjeshtë, me pak skalitje. Muret e saj ishin "lyer me një një gëlqere të pisët, përzier me pak bojë". Mbetjet e tempullit të mëparshëm mund të shihen te themelet, kolonat dhe pjesa e mbrapme e xhamisë.<ref name="Vanessa2013">V. Betts & V. McCulloch: [https://books.google.com/books?id=acT9AgAAQBAJ&pg=PA108 Delhi to Kolkata Footprint Focus Guide]; 2013, fq. 108–</ref> Veçoria më e spikatur e xhamisë është një radhë kolonash hindu me skalitje të bukura arkitekturore. Kjo u kujton vizitorëve madhështinë, përmasat e mëdha dhe punimin mjeshtëror të tempullit origjinal hindu. Kolonat e larta, për më tepër në faqen e saj veriore, janë zhvendosur nga i njëjti tempull. James Prinsep (1831) rindërtoi projektin e [[Tempulli hindu|tempullit hindu]] dhe duke mbivendosur përmasat e themeleve të xhamisë së tanishme, shpjegoi strukturën tetëkëndore me 9 dhoma të tempullit. Disa studiues myslimanë mendojnë se kjo u ndërtua fillimisht mbi një manastir të rrënuar budist dhe e shpallën atë si qendër të Din-e-Ilahi-t, një ide fetare e universalitetit të frymëzuar nga perandori mogul [[Akbar]] (1556-1605). Ajo u përdor si vend lutjesh nga perandorët e mëvonshëm. Në murin e mbrapëm të xhamisë mund të shihet një strukturë tempullore, që besohet se i përket Tempullit të mëparshëm Kashi Vishvanatha. Në vitin 1822, James Prinsep në librin e tij ''Benares Illustrated'' një ilustrim të murit të mbrapëm e titulloi "Tempulli i Vishveshvurit". Hindutë i adhuronin plintat e xhamisë si plinatat e Tempullit të vjetër Kashi Vishvanatha.<ref name="books.google.ca"/><ref name="Madhuri_2003">{{cite journal|url=http://iaste.berkeley.edu/pdfs/15.1c-Fall03desai-sml.pdf|title=Mosques, Temples, and Orientalists: Hegemonic Imaginations in Banaras|journal=Traditional Dwellings and Settlements|author=Madhuri Desai|language=en|volume=XV|issue=1|year=2003|pages=23–37|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=4 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804050939/http://iaste.berkeley.edu/pdfs/15.1c-Fall03desai-sml.pdf|url-status=dead}}</ref> Matthew Atmore Sherring (1868) shkroi se struktura e mbetur e tempullit përkrah elementeve hindu kishte edhe elemente xhainiste dhe budiste.<ref name="MASherring_1868">Matthew Atmore Sherring: [https://books.google.ca/books?id=HlQOAAAAQAAJ&pg=PA55 The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times]; 1868, fq. 55–6</ref> Sherring shkruan gjithashtu se myslimanët kishin ndërtuar një portik në mes të platformës përballë xhamisë, por nuk lejoheshin ta përdornin atë nga hindut. Dhuna u parandalua nga ndërhyrja e drejtuesit britanik të Benaresit. Ai pohon se hindut adhuronin një pemë pipali që rrinte mbi portik dhe se ata nuk i lejonin myslimanët të "këputnin asnjë gjethe të vetme nga ajo".<ref name="MASherring_1868"/> ==== Xhamia Razia Bibi ==== Xhamia Razia Bibi gjendet në rrugën Godaulia-Chauk në Bansphatak në koordianatat {{coord|25|18.695|N|83|00.658|E|display=inline}} dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 0.06 hektarësh. Zona administrohet po ashtu nga Bordi Suni i Vakëfeve që përfaqësohet nga një mutawalli. Tempulli i parë Vishveshvara ose Vishvanatha pranohet se u. Xhamia Razia Bibi u ndërtua gjatë mbretërimit të Razia Sultanas (1236-1240) mbi rrënojat e Tempullit origjinal Kashi Vishvanatha, të shkatërruar në vitin 1194 nga Qutb-ud-din Aibak-u. Në vitin 1448 Muhmud Shah Sharqui shkatërroi mbetjet e atyshme dhe e zgjeroi Xhaminë Razia Bibi. Xhamia gjendet mbi një kodrinë të ngritur. Çdo të premte këtu mblidhen mjaft myslimanë për të kryer namaz. Kodrina mbi të cilën qëndron Xhamia Razia Bibi është e rrethuar nga shtëpi, kështu që oborri i xhamisë është praktikisht në të njëjtin nivel me tarracat e shtëpive. Megjithatë muri i vjetër rrethues me një kontrafortë të rrumbullakët në krye është akoma i dukshëm në krahun perëndimor. Salla e lutjeve në Xhaminë Razia Bibi është e pazakontë, mesi i façatës shtyhet drejt portës qendrore me tre arkada anësore në të gjitha anët. Brendësia është e ndarë nga një mur i trash me hapje të mundësuara nga tre arkada. Dy sallat, e formuara kështu janë ndërtuar prej trarëve dhe qemerëve të kolonave të bëra me gurë të marr nga një ndërtesë që daton përpara vitit 1000. Fillimisht, muri verior hapej drejtpërdrejt në një kopësht, nuk kishte mur të ndërmjetëm, por vetëm dy kolona të dyfishta që mbajnë trarët në lindje. Kjo ishte murosur në mënyrë jo të rafinuar në kohë relativisht të vona. Është e qartë nga studimi i afërt i dizajnit dhe planit arkitekturor se xhamia nuk u përfundua dhe se muri jugor mendohej të ishte në qendër. Struktura e sallës jugore është e shekullit të XIII (Razia Sultana) dhe zgjatja e planifikuar është me gjasa e shekullit të XV (Mahmud Shah Sharqui). Kjo mund të konfirmohet nga stili i zgjatjes së mbrapme të murit të kiblës (drejtuesja nga [[Meka]]) dhe niket në murin verior. ==== Xhamia Adhai Kangra ==== Adhai Kangra Masjid është një xhami e rëndësishme në Varanasi, e vendosur në anën jugore të sheshit përballë Stacionit Hekurudhor të Kashit në Varanasi. Xhamia Kangra Masjid është një ndër xhamitë e ndërtuara në periudhën e hershme të sundimit mysliman në Azinë Jugore. Besohet se ajo u ndërtua në fundin e shekullit të XII dhe fillimi i të XIII, kur sundimi mysliman po përpiqej të krijonte një bazë të fortë në vendet e Azisë Jug-lindore. Megjithëse ‘adhai kangra’ do të thotë dy kube e gjysëm, kjo xhami ka vetëm një kube të përfunduar me një tambur të madh. Përveç kubesë, një tjetër aspekt interesant i arkitekturës së saj është porta mbresëlënëse lindore që i drejton besimtarët në sallën kryesore të lutjeve. Dhomat që shtrihen në veri dhe jug të sallës kryesore të lutjeve kanë kolona të stilit të [[arkitektura e tempujve hindu|tempullit hindu]]. Adhai Kangra Masjid është simboli i përsosur i bashkimit të Hinduizmit dhe Islamit, pasi thuhet se muret e saj janë të skalitur me mbishkrime hindu. Xhamia vijon të përdoret për lutje nga myslimanët e qytetit dhe është e mbajtur mirë.<ref name="varanasionline-mosques"/> ==== Xhamia Ganje Shahida ==== '''Xhamia Ganje Shahida''' (në gjuhën urdu: گنج شهيداں مسجد) besohet se është ndërtuar në fund të shekullit të XIII në kohën kur Sulltanati i Delhit po përpiqej të zgjeronte territorin dhe pushtetin e tij.. Ajo është e vendosur në perëndim të Stacionit Hekurudhor të Kashit pranë Ghatit Raj në koordinatat {{coord|25|19.463|N|83|01.622|E|display=inline}} në zonën e fortesës së vjetër. Sipas arkeologëve, muret e xhamisë janë ndërtuar tërësisht nga gurë të marrë nga tempuj dhe ka pësuar faza të ndryshme zhvillimi me ndryshime të shumta të kolonave dhe pllakatave. Në shekullin e XIX u zbulua se Ganje Shahida në fakt ishin dy xhami. Salla e dyfishtë e xhamisë ka formë gjatësore dhe xhamia nuk ka kube. Aktualisht, xhamia menaxhohet nga Bordi i Vakëfeve Suni.<ref name="varanasionline-mosques"/> Kompleksi i xhamisë shtrihet në një sipërfaqe prej 0.03 hektarësh. Zona administrohet dhe menaxhohet nga Bordi i Vakëfeve Synite, një shoqëri bamirëse dhe e përfaqësuar nga mutawalli, që shërben si administrator dhe kryerës i riteve fetare. Gjatë periudhës së Sulltanatit të Delhit, mesazhi i Islamit u përhap nga mesazherët dhe maulvët, që ishin gjithmonë gati për tu flijuar për çështjen e besimit, prandaj quheshin shahida (martirë). Qyteti i Varanasit është plot me shahidë të tillë. Këto vende i vizitojnë ata që kërkojnë shërimin shpirtëror, pavarësisht kastës, pikëpamjeve ose fesë, ku rreth 40 % e vizitorëve janë nga bashkësia hindu. Xhamia Ganje-Shahida ëshë një nga këta shembuj. Që nga gjysma e dytë e shekullit të XIX, është provuar tashmë se kjo xhami ishte zhvilluar në faza të ndryshme me mjaft ndryshime, duke përdorur kolona, shtylla dhe pllaka guri të një tempulli të vjetër. Xhamia Ganje-Shahida u ndërtua tërësisht nga gurët e marr nga tempujt e shkatërruar. Në vitin 1857 ishte e braktisur, por që atëherë është restauruar dhe rikthyer në funksionin e saj fetar. Në fakt, ajo është një çift xhamish, njëra më në jug që ka një tavan më të lartë dhe një minbar. Është e mundur të gjendet se kush është më e vjetër nga një shqyrtim i asaj që tani është e dukshme. Salloni i dyfishtë është gjatësor me tre galeri që shtrihen paralele me façatën, që është e drejtuar nga lindja dhe është më e gjatë se anët; Struktura është me kolona mbajtëse, arkitrarë dhe pllaka. Dy mehrabë, një për çdo xhami, janë prerë në murin e kiblës dhe nuk janë prej guri ranor me faqen e jashtme shumë më të gjatë se sa të lartë. Rrënojat e mbetura në shekullin e XIX kanë qenë restauruar në mënyrë të dobët. E tërë ndërtesa ësthë mbuluar me një tarracë që arrihet nëpërmjet shkallëve të shtuara në murin e krahut jugor dhe nuk ka kube. Hyrja, larëset dhe muri rrethues janë shtuar së fundmi. Në afërsi të Xhamisë Ganje-Shahida, është mazari (varri) i Hazret [[Shehu|Shejh]] Shah Dainas, që erdhi këtu për të mësuar vëllazërinë islame në shekullin e XVIII. ==== Xhamia Chaukhamba ==== '''Xhamia Chaukhamba''' (në gjuhën urdu: چوکھمبا مسجد) është një xhami e shekullit të XIV në Varanasi. Ajo është në rrënoja dhe përdoret si një vend pelegrinazhi nga myslimanët. ''Chau'' do të thotë ''katër'', ndërsa ''khamba'' d.t.th. ''shtyllë'' pasi kjo xhami në skajin e saj veri-lindor ka katër kolona. Është ndërtuar gjatë mbretërimit të Sulltanit të Delhit Feroz Shah Tughlaq (1351–1388).<ref>Martin Gaenszle & Jörg Gengnagel: [https://books.google.com/books?id=cMJMNvvpEuYC&pg=PA112&lpg=PA112&dq=Chaukhamba+Mosque+Varanasi&source=bl&ots=_llZPDngCM&sig=-IruzS_zYsuCMjBFYZVdkbHupTg&hl=en&sa=X&ei=8l9lUP3cDoL3rQfJqYBI&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=Chaukhamba%20Mosque%20Varanasi&f=false Visualizing Space in Banaras]; 2006, fq. 112</ref> [[File:Anauthorized Constructions, Scindia Ghat Varanasi.jpg|thumb|264px|Ndërtime të paligjshme në anën veriore të Sidheswari Chowk]] == Kërcënimet rreth trashëgimisë së Varanasit == Si shumica e zonave urbane në Indi, Varanasi po ashtu përballet me trysninë e fortë të zhvillimit. Ndikimi i kësaj trysnie është më e rëndë në qendrën e qytetit të vjetër, ku është ndërtuar çdo centimetër dhe dendësia e popullsisë është tepër e lartë (400 deri në 500 banorë për hektarë). Trysnitë e zhvillimit mund të klasifikohen si në vijim: popullsia në rritje, ngushtimi i hapsirave, hapësirat e modifikuara urbane, trafiku në rritje, trysnitë e turizmit dhe pelegrinazhit, trysnitë mjedisore dhe kërcënimi i lumit Gang. === Ngushtimi i hapësirave === [[File:Varanasi, Gopal Govardhan Puja Sansthan, Raj Ghat (2013).jpg|thumb|left|339px|Ghati Raxha. Ndërtese e paligjshme, ndërtuar pranë lumit pas vitit 2000 dhe brenda 100 metrave të një monumenti të mbrojtur nga ASI (LalKhan ka Roza/Maqbara)]] Me rrigjen e popullsisë, është duke u rritur kërkesa për përdorimin e çdo cm. të hapësirës së lirë. Kjo është duke krijuar trysni për zëvendësimin e formave ekzistuese arkitekturore të bollshme me plane për përdorimin optimal të hapsirës. Parqet janë duke u bërë më të vegjël dhe po i hapin rrugë strukturave rezidenciale dhe komerciale prej betoni. Pemët janë duke u pakësuar gjithmonë e më shumë duke rrezikuar edhe disa që janë monumente natyrore madje. Legjislacioni në fuqi është i paaftë të parandaloi zënien e hapësirave të lira madje edhe brenda komplekseve tempullore, nga që janë vendosur pranë strukturave rezidenciale dhe komerciale, shpesh të nxitura për të plotësuar kërkesat e turizmit. Këto ndërtime gjithmonë e më shumë janë duke ja zën frymën një zonë tashmë të populluar dhe ndërtuar dendur. Legjislacioni është gjithashtu i paaftë për pengimin e vendeve ose ndërtesave për publike për qëndrimin e pelegrinëve, të quajtura “[[dharamshala]]”, nga shndërrimi në ndërtesa banimi. Këta trende janë duke shqetësuar dhe shkatërruar gjithmonë e më shumë bukurinë dhe harmoninë ekzistuese arkitekturore të trashëgimisë ndërtimore. [[File:Darbhanga place in Varanasi - before demolition (2002), after new construction (2011).jpg|thumb|Pjesa e mbrapme e Pallatit Darbhanga - përpara dëmtimit (2 kate), gjatë ndërtimit (vitet 2004-2012) dhe pas ndërtimit të ri (4 kate)]] === Hapësirat e modifikuara urbane === Modifikimi i hapësirave urbane në qytetin e vjetër të Varanasit mund të ndryshoi negativisht edhe jetën kulturore dhe fetare, për të cilën qyteti është i shenjtë dhe të shkatërroi destinacionet turistike – që janë burimet kryesore të të ardhurave për popullsinë e tij. Shumë nga këto janë ndërtesa të mundshme të trashëgimisë. Ato janë gjithashtu pjesë e një pronësie kolektive (si [[tempulli hindu|tempujt]], [[ashrami|ashramët]], [[matha]]t etj.) ose janë të zëna nga qeramarrësit, duke e bërë kështu të vështirë mirëmbajtjen ose restaurimin e tyre. Në fakt, kur pjesë të këtyre ndërtesave rrëzohen, ato shpesh zëvendësohen me të ndërtime të reja, të lira dhe të ndryshme nga origjinali. Dhe shpesh këto përdoren si bujtina ose struktura të tjera turizmi që janë të papërshtatshme me nevojat fetare të qytetit dhe kapacitetin urban të një qendre të ngarkuar dhe kështu të destinuara të kenë një ndikim të rëndë në qëndrueshmërinë afat-gjatë të aseteve kulturore të qytetit. Kjo prirje, përgjatë viteve të ardhshëm, mund të kontribuoi në një shkatërrim të ngadaltë të ndërtesave të trashëgimisë së qytetit, duke çuar në një transformim të pamjes arkitekturore të qytetit të vjetër, dhe duke prekur harmoninë estetike dhe fetare të ghateve. Qyteti është me fat që shumë nga modifikimet e bëra përreth dhe brenda zonave të trashëgimisë nuk janë gjithëmonë të pakthyeshme, por disa raste të veçanta shkatërrimi, ose të ashtu quajturat “ri-ndërtime”, janë të pakthyeshme. Një rast i till është një pallat i vjetër në një nga ghatet më të fotografuara dhe të rëndësishme të qytetit. Ky pallat u shit në një zinxhir hotelesh dhe u shkatërra në mënyrë që të bëhej një hotel me pesë yje. Veprimtaria shkatërruese nuk mund të ndalohej pasi më parë nuk kërkoheshin leje për shkatërrimin e ndonjë ndërtese që zotërohej, dhe prone të veçuar të trashëgimisë. Autoriteti i Zhvillimit të Varanasit, me ankesën e një OJQ-je vendore dhe provat pasuese të sjella nga ajo, së fundmi ka ndërmarr një hap pozitiv në drejtim të ruajtjes së trashëgimisë arkitekturore të qytetit. Autoriteti e ka bërë të vështirë për zotëruesit e ndërtesave të trashëgimisë të kenë leje të veçanta për shkatërrimin e përpara modifikimit të ndonjë pjese të strukturës ekzistuese. Kjo ka penguar më tepër mundësin e shkatërrimit të pallatit dhe ka anulluar lejen e mëparshme të ndërtimit. === Popullsia në rritje === Sipas censusit të vitit 2001, popullsia e qytetit ishte rreth 1.5 milionë. Censusi i parë i bërë në vitet 1828-29 nga James Prinsep regjistronte një tërësi prej 181,482 banorësh. Që nga viti 1921 qyteti ka regjistruar një rritje të vazhdueshme të popullsisë. Ndikimi i rëndë i migrimit nga zonat rurale në ato urbane në kërkim të jetesës më të mirë e ka mbajtur nivelin e rritjes së popullsisë të lartë, duke arritur në rreth 32.5% në vitet 1991-2001. Popullsia e qytetit që nga viti 2021 i kaloi 2 milionë banorët. Për më tepër, ka një rrjedhje të përditshme të vlerësuar prej 30,000 banorësh në qytet. Bregu i lumit dhe zona e trashëgimisë së qytetit të vjetër është e populluar mjaft dendur (mbi 500 banorwha) dhe është këtu që trysnia e zhvillimit është duke ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme panoramët shoqëroro-kulturore të trashëgimisë së qytetit. Trashëgimia ndërtimore e qytetit, që është një burim i i paçmueshëm dhe i pa-zëvendësueshëm, sot është seriozish e kërcënuar. Administrata shtetërore dhe bashkiake kanë nisur përpjekjet për mbrojtjen dhe menaxhimin e zonave të trashëgimisë dhe po mendojnë të bëjnë disa kufizime në ndalimin e shkatërrimit të këtyre zonave, por është akoma larg nga ndalimi i degradimit të kësaj trashëgimie. === Trafiku në rritje === Popullsia në rritje ka çuar në bllokimin e trafikut, jo vetëm në orët e pikut, por në shumicën e orëve të ditës. Kjo ka rritur ndotjen akustike dhe smogun. Pasi rrugët në qytetin e vjetër nuk mund të zgjerohen, është e rëndësishme që shumë nga rrugët në qendrën e qytetit të bëhen shëtitore dhe zona këmbësorësh. Një pjesë e trafikut është shndërruar në qarkullim një drejtimësh, por më shumë rrugë kanë nevojë të bëhen një drejtimshe, në mënyrë që ta bëjë trafikun të të qarkulloi më lehtësisht. Këto prirje dhe ngjarje janë tregues të fortë se nëse nuk ndëryhet urgjentisht në legjislacion, duke monitoruar dhe vlerësuar ndikimin, prirjet e tanishme të degradimit arkitekturor do të bëhen të pakthyeshme. Synimi i emërimit të zonave të trashëgimisë së qytetit në [[Lista e Vendeve të Trashëgimisë Botërore në Indi|Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s]] është një hap i parë pozitiv në këtë drejtim. === Trysnitë e turizmit dhe pelegrinazhit === Varanasi ka qenë gjithmonë destinacioni më i rëndësishëm i turizmit kombëtar fetar, por trysnitë e turizmit të paqëndrueshëm nuk nuk burojnë nga ky segment i turizmit, përveç popullsisë në rritje që ai sjell. çdo vit më shumë se një milionë pelegrinë vijnë në këtë qytet dhe të gjithë lahen në lumin Gang, pasuar nga adhurimi në tempuj të ndryshëm. Turizmi dhe veprimtaritë e ndërlidhura janë një burim i rëndësishëm i të ardhurave për banorët, por është e rëndësishme të mbahet një zhvillim i turizmit të qëndrueshëm që është në harmon me atmosferën ekzistuese kulturore dhe fetare të qyteti. Disa përpjekje për ta ndalur këtë janë marrë nga autoritetet e shqetësuara nëpërmjet llojeve të përcaktuara të veprimtarive dhe organizimeve të promovuara dhe rivitalizimi i festave fetare. Qyteti i Varanasit dhe rajoni rreth tij (Kashi Kshetra) vizitohet nga mijëra hindu, budistë, xhainistë, shenjtë sufi dhe vizitorë të huaj çdo ditë. I njohur në botë si "qyteti i shenjtë" dhe "qyteti më i lashtë i banuar vazhdimisht", Varanasi dhe rajoni i tij është i pasur në trashëgimi arkitekturore dhe kulturore (që përfshin tempuj, faltore, pallate, [[matha]], xhami, [[ashrami|ashramë]], dhe panaire, festa, performanca muzikore, tradita luftimi, artizanate, endjen e mëndafshit, sarit, Rama Lilat etj.), bukuritë natyrore. Jeta vendore kulturore dhe fetare e Varanasit bashkë me trashëgiminë arkitekturore dhe panoramën natyrore të lumit Gang përbëjnë një burim të pamat për turizmin e qëndrueshëm, si për të vetë indianëve ashtu dhe vizitorëve të huaj. Gjashtë muajt, nga tetori deri në mars, ka qenë gjithmonë stina kryesore për turizmin ndërkombëtar, por prirjet e fundit tregojnë një model të vazhdueshëm përgjatë gjithë vitit. Në fakt, trashëgimia fetare, kulturore, natyrore, arkitekturore dhe artizanale e Varanasit dhe veprimtaritë e lidhura ekonomike si pelegrinazhi, ritualet dhe mësimet fetare, arti, muzika, turizmi, strukturat mikëpritëse, endja e mëndafshit dhe tapeteve, punimi i metaleve, shkollat dhe universitetet etj. formojnë bazën e ekonomisë së qytetit të Varanasit. Midis turistëve ndërkombëtar që vizitojnë Varanasin, më shumë se 40% i përkasin katër vendeve, [[Japonia|Japonisë]], [[Franca|Francës]], Britanisë dhe [[Gjermania|Gjermanisë]]. Ndërsa japonezët e vizitojnë qytetin kryesisht për shkak të lidhjes së tij me Budën, që në vitin 528 p.e.s. bëri predikimin e tij të parë në [[Sarnathi|Sarnath]], britanikët janë të tërhequr kryesisht nga historitë koloniale të Indisë, gjermanët ndjekin perceptimin e tyre indologjik dhe francezët udhëhiqen nga aspektet estetike që zgjedhin këtë qytet si destinacion të tyre. Ka pasur një shtim të turistëve nga [[Australia]], [[Italia]] dhe [[Zvicra]]. Turizmi i huaj është më së shumti stinor duke u përqëndruar në muajt korrik-shtator dhe pastaj përgjatë muajve të dimrit nga nëntori deri në mars. Ka gjithashtu shumë të huaj që janë vizitorët të rregullt çdo vit, që qëndrojnë për një periudhë të caktuar prej katër deri në gjashtë muaj çdo dimër. Llojet e turizmit ose studentëve të huaj që qëndrojnë në shtëpi qëndrimi të përhapura në të gjithë qytetin, zakonisht duan të mësojnë kulturën vendore dhe të përpiqen të integrohen me popullsinë vendore. Këta turistë janë aveturierë dhe gati për tu përshtatur me zakonet vendore. Ata zakonisht vijnë për të jetuar dhe përjetuar ajrinë kulturore të Varanasit ose për të mësuar muzikë, kërcim, yoga, ayurveda etj. Ky turizëm është një turizëm me ndikim të butë dhe shpesh në harmoni me shoqërinë, kulturën dhe mjedisin duke qenë i qëndrueshëm. Masa e turizmit ndikim-rëndë i qëndrimit dy ditor të luksit, që e shikojnë kulturën vendore si në muze, është kërcënimi i ri kryesor për mjedisin vendor urban dhe kulturor që është tërheqja e njëmendtë turistike. Trysnia për zhvillimin e këtij lloji të turizmit në qytetin e vjetër është e pamatë. Pasi zonat e trashëgimisë janë tërheqje e natyrshme për turistët, ka një prirje në rritje në qytet për ti përdorur pasuritë e trashëgimisë për mikëpritjen dhe qëllime komerciale që synojnë të kënaqin vetëm kërkesat e turistëve të huaj. Kur pasuritë e trashëgimisë janë në zona të gjera, veprimtari të tilla janë në harmoni me mjedisin e tyre. Ndikimi negativ i këtij turizmi mbi kulturën dhe ekonominë vendore shumëfishohet kru struktura të tilla mikëpritëse janë brenda zonave të trashëgimisë të populluara dendur, si ghatet, ku ata janë në mospërputhje me ajrinë shpirtërore dhe fetare të vendit dhe ku ato e mbingarkojnë kapacitetin e mjedisit urban dhe kulturor, burimet ujore, sistemin e kanalizimeve etj. Ky lloj turizmi nuk sjell përfitime ekonomike për qytetin, por vetëm për strukturat e pritjes së luksit. Meqë ky lloj turizmi sjell përfitime më të mëdha ekonomike për zotëruesit e këtyre strukturave, ata priren ta rrisin përdorimin e strukturave të trashëgimisë për ti përshtatur me këtë turizëm. === Trysnitë mjedisore === Argjila e pasur dhe me shumicë e ka mbajtur eko-sistemin e lumit akoma të paprekur, por rritja e trysnisë urbane dhe ndotja bujqësore kanë nisur ta ngushtojnë shtrirjen e përballueshme të sistemit lumor në minimum. Eko-sistemi lumor është duke u përballur me trysnitë e popullsisë në rritje në zonën e trashëgimisë buzë lumit dhe gjithashtu nga pjesë të tjera të qytetit, ujërat e zeza të të cilit derdhen drejtpërdrejt në lum. Është duke u përballur edhe nga ndotësit bujqësor nga fshatrat rreth qytetit. Megjithatë, afërsisht 80% e ndotjes së lumit Gang në Varanasi janë mbetjet urbane. Lumi dhe uji nëntokësor janë gjithashtu një burim i ujit të pijshëm për popullsinë që jeton në zonat e trashëgimisë. Lumi përballet me trysni shtesë gjatë ditëve të festave fetare kur miliona besimtarë lahen në të. Përkrahë kësaj, përdorimi në rritje i plastikës dhe materialeve të pashpërbëshme bllokojnë kanalizimet dhe ndotin ujin e tij. Në mënyrë që këto probleme të përballohen, kërkohen nisma politike me bazë të gjerë dhe duhet të zbatohen në mënyrë të përpiktë, duke monitoruar dhe vlerësuar ndikimin e legjislacionit mjedisor. Megjithëse në Indi ka mjaft ligje mjedisore, në të gjitha nivelet, si kombëtare ashtu dhe shtetërore, zbatimi i tyre racional është një çështje thelbësore. Aktet në nivel qendror përfshijnë marrjen me ndotjen e ujit, të detit, mbetjet e rrezikshme, rrezatimet, pesticidet ruajtjen e pyjeve dhe jetës së egër. Shteti i Uttar Preadeshit tashmë ka nxierë disa akte, por asgjë të lidhur drejtpërdrejt me çështjet kryesore mjedisore. Rreth 60% e gjithë ndotjes përqendrohet në bregun e lumit dhe zonën e afërt të qytetit të vjetër të Varanasit. Dendësia e popullsisë në këtë zonë është më shumë se 500 banorë për hektarë dhe numri i banorëve për shtëpi është rreth 10. Kjo zonë është pothuajse e zhveshur nga parqet dhe hapësirat e lira. Hedhja e mbetjeve të ngurta në çdo kënd rrugor i jep një pamje të padurueshme. Në qytet haset akoma përdorimi i qymyrit dhe drurit përveç djegjes së kufomave në zonat e dy ghateve të kremimit. Për shkak të ndotjes së ujit, në këtë zonë janë të zakonshme sëmundjet e lidhura me ujin. === Kërcënimi i Lumit Gang === Standarti i pastërtisë i vendosur për Gangun nga ministria e mjedisit të Indisë është një maksimum oksigjenit biokimik është 3 miligramë për litër. Testet e zhvilluar gjatë Gangut tregojnë një nivel prej mbi 5.5 miligram për litër dhe fekalet llogariten në 5,000 deri në 10,000 për 100 litra ujë, ndërsa kufiri për këtë të fundit është vetëm 3,000 për 100 litra ujë. Në disa pika të derdhjes së ujërave të zeza fekalet e kalojnë nivelin 100,000 për 100 litra. Në vitin 1986 u krijua Autoriteti Qendror i Gangut (AQG) dhe paraqiti një master plan për pastrimin me Planin e Veprimit të Gangut tepër të përkrahur me një buxhet prej 293 milionë rupish (i barasvlefshëm me 18.5 milionë dollarë) për pesë vitet e para. Ai nisit funksionimin e tij në vitin 1988. Faza e dytë u planifikua për periudhën e viteve 1994-99 me një buxhet prej 491 milionë rupish (16.5 milionë dollarë), por nuk është zbatuar ndonjëherë. Faza e tretë, që përfshin edhe buxhetin e fazës së dytë, është një proces me një buxhet prej 2.080 miliardë rupish (45.2 milionë dollarë) që pritej që nga fundi i vitit 2000 të zbatohej. Masat përfshinin parandalimin e ndotjes, kontrollimin dhe shmangjen e derdhjeve, rritjen e kapacitetit të impianteve të trajtimit dhe mbi 30 skema të lidhura. Limitet kohore kanë kaluar tashmë dhe Gangu është akoma duke pritur që të pastrohet. OJQ-ja The Swatcha Ganga Campaign (SGC) në vitin 1982 duke u marr me ‘lëvizjen e pastrimit të Gangut, është një institucion gjerësisht i promovuar në këtë zonë. Në masa të ndryshme, këto agjensi duket se shqetësohen më shumë me krijimin e reputacionit në nivel vendor, kombëtar dhe ndërkombëtar sesa me duke ndërmarr veprime vendimtare për të pastruar lumin. Është e dukshme se mbi bazën e burimeve dhe informacionit të dorës së parë që rreth një e katërta e fondeve të dhuruara u përdor ndërsa pjesa tjetër ka shkuar në xhepat e zyrtarëve. Ka një mungesë të pjesëmarrjes publike dhe mungesës së ndërgjegjësimit për problemet e lumit. Në të njëjtën kohë kanë dështuar edhe përpjekjet për të rigjallëruar etikën e vjetër teologjike të harmonisë me natyrën dhe shpirtin e vetë-mjaftueshmërisë. Zgjidhja e vetme është nëpërmjet ndërgjegjësimit publik të sensit qytetar dhe krijimit të karakterit moral në përpjekje për të shpëtuar simbolin kulturor të lumit Gang. Ndikimi në rritje i ndotjes dhe zvogëlimi i prurjeve të ujit në Gang së bashku e kanë shumëfishuar efektin në Varanasi. Nga fundi i marsit rritja e një ishulli të stërmadh rëre dhe zvogëlimi i menjëhershëm i nivelit të Gangut do të dalë shpejt si një kërcënim për ekzistencën e ghateve. Rreth një dekadë më parë gjerësia e lumit ishte 225–250 m., megjithatë ai arriti në rreth 60–70 m. Rrjedha kryesore ka humbur shpejtësinë e rrjedhës për shkak të volumit më të vogël dhe trysnisë së ujit. Thellësia e shtratit ka rënë pre në mënyrë drastike e depozitimeve. Kapaciteti natyror i lumit për të mbajtur shpejtësinë e rrjedhjes e kontrolluar rezulton se pranë Ghatit Asi, ghatit të parë, lumi tashmë e ka lënë bregun rreth 7–8 m. Prania e ghateve në Varanasi është në rrezik për shkak se vetë ekzistenca e Gangut është në rrezik. ==Shiko edhe== * [[Sapta Puri]] * [[Vende Pelegrinazhi Hindu në Indi]] * [[Arkitektura e Uttar Pradeshit]] * [[Feja në Varanasi]] * [[Ghatet në Varanasi]] * [[Tempujt hindu në Varanasi]] * [[Laknau]] * [[Sarnathi]] == Shënime == {{notelist}} == Referime == {{Reflist|30em}} ==Bibliografia== {{refbegin}} {{div col}} * {{cite book|title=The stone-tipped arrow: late stoneage hunters of the tropical old world|author=Bridget Allchin|url=https://books.google.al/books?id=JnMKAQAAIAAJ|publisher=Phoenix House|year=1966|language=en|id=ASIN B0000CN8P3}} * {{cite book|first=Anant Sadashiv|last=Altekar|title=History of Benares: from the the earliest times down to 1937|publisher=The Culture Publication House, Benares Hindu University|language=en|year=1937}} * {{cite book|last=Arnett|first=Robert A.|title=India Unveiled|url=https://archive.org/details/indiaunveiled0000arne_e5e3|publisher=Atman Press|year=2006|ISBN=0-9652900-4-2|language=en}} * {{cite book|author=P. Arundhati|title=Annapurna: A Bunch of Flowers of Indian Culture|url=https://books.google.com/books?id=cfK2LoH_j54C|accessdate=19 nëntor 2012|date=1 janar 2001|publisher=Concept Publishing Company|language=en|isbn=978-81-7022-897-4}} * {{cite book|author=Catherine B. Asher|title=Architecture of Mughal India|language=en|url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC|date=24 shtator 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26728-1}} * {{cite book|author=Akhil Bakshi|title=Between heaven and hell: travels through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India: an account of the expedition hands across the borders|url=https://books.google.com/books?id=l_1tAAAAMAAJ|year=2004|language=en|publisher=Odyssey Books}} * {{cite book|last=Bansal|first=Sunita Pant|title=Hindu Pilgrimage. Teertha|url=https://books.google.com/?id=F303Zb7EC0kC|publisher=Pustak Mahal|year=2008|language=en|isbn=9788122309973}} * {{cite book|last=Berwick|first=Dennison|title=A Walk Along The Ganges|url=https://books.google.com/books?id=JTJszmJc2oUC|year=1986|publisher=Dennison Berwick|language=en|isbn=978-0-7137-1968-0}} * {{cite book|author1=Vanessa Betts|author2=Victoria McCulloch|title=Delhi to Kolkata Footprint Focus Guide|url=https://books.google.com/books?id=acT9AgAAQBAJ|date=30 tetor 2013|publisher=Footprint Travel Guides|language=en|isbn=978-1-909268-40-1}} * {{cite book|author1=Vanessa Betts|author2=Victoria McCulloch|title=India – The North: Forts, Palaces, the Himalaya Dream Trip|url=https://books.google.com/books?id=y-pUBAAAQBAJ|publisher=Footprint Travel Guides|language=en|date=27 shtator 2013|isbn=978-1-907263-74-3}} * {{cite book|last1=Bindloss|first1=Joe|last2=Brown|first2=Lindsay|last3=Elliott|first3=Mark|title=Northeast India|url=https://books.google.com/books?id=QmR5p1tb5mcC|year=2007|publisher=Lonely Planet|language=en|isbn=978-1-74179-095-5}} * {{cite book|last=Bradnock|first=Robert W.|title=Footprint India|url=https://archive.org/details/footprintindia0000brad|publisher=Footprint Travel Guides|year=2004|ISBN=1-904777-00-7|language=en}} * {{cite book|last1=Broughton|first1=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|title=World Music: Latin and North America, Caribbean, India, Asia and Pacific|language=en|url=https://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC|year=2000|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-85828-636-5}} * {{cite book|last1=Bruyn|first1=Pippa de|last2=Bain|first2=Keith|last3=Allardice|first3=David|title=Frommer's India|url=https://books.google.com/books?id=qG-9cwHOcCIC|date=18 shkurt 2010|publisher=John Wiley & Sons|language=en|isbn=978-0-470-64580-2}} * {{cite book|author=C. MacKenzie Brown|title=The Devi Gita: The Song of the Goddess|url=https://books.google.com/books?id=OxayHczql9EC|accessdate=19 nëntor 2012|year=1998|publisher=SUNY Press|language=en|isbn=978-0-7914-3940-1}} * {{cite book|first=Winand M.|last=Callewaert|title=Banaras: Vision of A Living Ancient Tradition|url=https://books.google.com/books?id=RyTeRVRLiOYC|year=2000|publisher=Hemkunt Press|language=en|isbn=81-7010-302-9}} * {{Cite book|first=Mahadev|last=Chakravarti|year=1994|title=The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages|place=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|edition=botimi i dytë i përmirësuar|language=en|isbn=81-208-0053-2}} * {{Cite book|first=B. K.|last=Chaturvedi|year=2006|title=Shiv Purana|place=New Delhi|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd|edition=First|language=en|isbn=81-7182-721-7|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA58&dq=jyotirlinga&hl=en&sa=X&ei=tatJT_lXtIayAvm-2OoI&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book|author=William Crooke|title=The Popular Religion and Folklore of Northern India|url=https://archive.org/details/popularreligionf0000croo|origyear=1896|edition=botimi i 2-të i përmirësuar|publisher=Munshiram Manoharlal|location=Delhi|language=en|date=mars 1968}} * {{cite book|title=Sir Banister Fletcher's a History of Architecture|url=https://archive.org/details/sirbanisterfletc0000flet_c4l9|edition=botimi i njëzetë|editor=Dan Cruickshank (redaktor)|publisher=Architectural Press|year=1996|ISBN=0-7506-2267-9|language=en}} *{{Cite book|author1=Alexander Cunningham|author2=Surendranath Majumdar Sastri|year=2002|origyear=1924|title=Ancient Geography of India|publisher=Munshiram Manoharlal|language=en|ISBN=81-215-1064-3}} * {{cite book|author1=Geoff Crowther|author2=Prakash A. Raj|author3=Tony Wheeler|url=https://books.google.com/books?id=7-EvAQAAIAAJ|title=India, A Travel Survival Kit|publisher=Lonely Planet|language=en|year=1984}} * {{cite book|last=Das|first=G. N.|title=Couplets from Kabīr|language=en|url=https://books.google.com/books?id=bNc2VfJiQW4C|year=1991|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0935-2}} * {{cite book|author=Madhuri Desai|url=http://iaste.berkeley.edu/pdfs/15.1c-Fall03desai-sml.pdf|format=pdf|title="Mosques, Temples, and Orientalists: Hegemonic Imaginations in Banaras"|language=en|year=2003|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=4 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804050939/http://iaste.berkeley.edu/pdfs/15.1c-Fall03desai-sml.pdf|url-status=dead}} * {{cite thesis|last=Desai|first=Madhuri|year=2007|title=Resurrecting Banaras: Urban space, architecture and religious boundaries|url=https://www.proquest.com/openview/ce5e74a62b4c5ca47130b36147e83687/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|degree=Ph.D.|publisher=University of California, Berkeley ProQuest Dissertations Publishing|language=en|access-date=19 dhjetor 2016}} * Rajendra Kumar Dube: ‘Banarasi Sari Industry: Issue of Its Dignity’, SANMARG, Varanasi Visheshankm (në hindi), redaktor K. K. Mishra, Varanasi, 1986. * {{cite book|author1=Fiona Dunlop|author2=Carol Sykes|author3=Felicity Jackson|title=Fodor's Exploring India|url=https://books.google.com/books?id=AnLWgVtbJpoC|year=2001|publisher=Fodor's Travel Publications|language=en|isbn=978-0-679-00707-4}} * {{cite book|last=Eck|first=Diana L.|title=Banaras, City of Light|language=en|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC|year=1982|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-11447-9}} * Mircea Eliade: The Sacred and the Profane; 1991, Princeton University Press, Princeton. Org. 1959. * Gavin Flood: ''Rites of Passage''; te Paul Bowen: ''[http://books.google.com/books?id=_bjmiUSDRkAC Themes and issues in Hinduism]''; 1998, Cassell, London, ISBN 0-304-33851-6. * {{cite book|author=Sandria B. Freitag (red.)|title=Culture and Power in Banaras|publisher=Berkeley: University of California Press|language=en|year=1989}} * Marc Gaborieau: “The cult of saint among the Muslims of Nepal and North India”; Saints and their Cults: Studies in Religious Sociology, Folklore and History; red. S. Wilson, Cambridge: Cambridge University Press, 1983. * {{cite book|last=Gandhi|first=Surjit Singh|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E|url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA90|year=2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|language=en|isbn=978-81-269-0857-8}} * Th. H. Gastner: Myth and Story; 1954, Numen, nr. 1, fq. 184-212. * {{cite book|title=Visualizing Space in Banaras|author=Martin Gaenszle|author2=Jörg Gengnagel|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2006|isbn=3447051876|language=en|url=https://books.google.com/books?id=cMJMNvvpEuYC}} * {{cite book|url=https://archive.org/stream/kashicityillustr00grea|title=Kashi the city illustrious, or Benares|language=en|year=1909|author=Edwin Greaves|publisher=Indian Press|location=Allahabad}} * {{Cite book|last=Gwynne|first=Paul|title=World Religions in Practice: A Comparative Introduction|year=2009|language=en|publisher=Blackwell Publication|location=Oxford|isbn=978-1-4051-6702-4|url=https://books.google.com/books?id=tdsRKc_knZoC}} * {{cite book|first=Amita|last=Gupta|title=Early Childhood Education, Postcolonial Theory, and Teaching Practices in India: Balancing Vygotsky and the Veda|language=en|url=https://books.google.com/books?id=qi2EAXesijkC|year=2006|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4039-7114-2}} * {{cite book|first=Shobhna|last=Gupta|title=Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=W4r5iLMVGkAC|year=2003|publisher=Har-Anand Publications|language=en|isbn=978-81-241-0926-7}} * {{cite journal|last1=Hamner|first1=Steve|last2=Tripathi|first2=Anshuman|last3=Mishra|first3=Rajesh Kumar|last4=Bouskill|first4=Nik|last5=Broadaway|first5=Susan C.|last6=Pyle|first6=Barry H.|last7=Ford|first7=Timothy E.|title=The role of water use patterns and sewage pollution in incidence of water-borne enteric diseases along the Ganges river in Varanasi, India|journal=International Journal of Environmental Health Research|language=en|volume=16|issue=2|year=2006|pages=113-32|issn=0960-3123|doi=10.1080/09603120500538226|pmid=16546805}} * {{Cite book|last=Harding|first=Elizabeth U.|title=Kali: The Black Goddess of Dakshineswar|chapter=God, the Father|publisher=Motilal Banarsidass|year=1998|language=en|isbn=978-81-208-1450-9}} * {{cite book|author=Ernest Binfield Havell|title=Benares: The Sacred City; Sketches of Hindu Life and Religion|url=https://books.google.al/books?id=XvcRAAAAYAAJ|publisher=Blackie & Son|language=en|year=1905}} * {{cite book|url=https://archive.org/stream/narrativeofjourn01hebe|title=Narrative of a journey through the upper provinces of India, from Calcutta to Bombay, 1824-1825|author=Reginald Heber|year=1829|language=en|publisher=Philadelphia, Carey, Lea & Carey}} * {{cite book|last=Herman|first=A. L.|title=Community, Violence, and Peace: Aldo Leopold, Mohandas K. Gandhi, Martin Luther King, Jr., and Gautama the Buddha in the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=3Kp333dcCpAC|year=1999|publisher=SUNY Press|language=en|isbn=978-0-7914-3983-8}} * {{cite book|first=James|last=Heitzman|title=The City in South Asia|language=en|url=https://books.google.com/books?id=c2p0kqUqfQ4C&pg=PA54|publisher=Psychology Press|year=2008|isbn=9780415343558}} * {{cite book|author=Ansar Hussain|url=https://books.google.com/books?id=XRpFol4AnO0C|title=The Rediscovery of India: A New Subcontinent|publisher=Orient Blackswan|date=1 janar 1999|language=en|ISBN=978-81-250-1595-6}} * {{cite book|first=Knut A.|last=Jacobsen|title=Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space|url=https://books.google.com/books?id=Kn6_3oBFAqIC|year=2013|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-0-415-59038-9}} * {{cite book|last=Jayaswal|first=Vidula|title=Ancient Varanasi: an archaeological perspective (excavations at Aktha)|year=2009|publisher=Aryan Books International|language=en|isbn=978-81-7305-355-9}} * {{Citation|title=A History of Hindi Literature|author=K. B. Jindal|year=1955|publisher=Kitab Mahal|language=en|url=https://books.google.com/books?id=IkA9AAAAIAAJ}} * {{cite book|first1=Constance|last1=Jones|last2=Ryan|first2=James D.|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC|language=en|accessdate=14 nëntor 2012|year=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9780816075645}} * {{cite book|last=Kasbekar|first=Asha|title=Pop Culture India!: Media, Arts, And Lifestyle|url=https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C|year=2006|publisher=ABC-CLIO|language=en|isbn=978-1-85109-636-7}} * Kashi Khanda (e Skanda Puranas). Gurumandala Granthamalaya No.XX vol.IV, Kalkuta, 1961. (shkruar midis shekullit të XI dhe XIII). * Kashi Rahasya (shtojcw e Brahmavaivarta Puranas), 1957. Gurumandala Granthamalaya, No. XIV, vol. III, Kalkuta. Shkruar nw shekullin e XVI. * {{cite book|author=Manjari Katju|title=Vishva Hindu Parishad and Indian Politics|url=https://books.google.com/books?id=b70nKb-8YuMC|date=1 janar 2003|publisher=Orient Blacksw/an|language=en|isbn=978-81-250-2476-7}} * {{cite book|author1=Suvir Kaul|title=The Partitions of Memory: The Afterlife of the Division of India|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|language=en|isbn=9781850655831}} * {{cite book|last=Kishore|first=Kaushal|title=Holy Ganga|url=https://books.google.com/books?id=mbGeAwAAQBAJ|year=2008|publisher=Rupa Publications|language=en|isbn=978-81-291-3328-1}} * {{cite book|last=Kochhar|first=Atul|title=Benares: Michelin Starred Cooking|url=https://books.google.com/books?id=Pu3sCAAAQBAJ|date=4 qershor 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|language=en|isbn=978-1-4729-2078-2}} * {{cite book|last=Kramrisch|first=Stella|origyear=1946|title=The Hindu Temple|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|publisher=Motilal Banaridass|location=Delhi|language=en|year=1999}} * {{cite book|author=Brajesh Kumar|url=https://books.google.com/books?id=Qqei_Wo1qXwC|title=Pilgrimage Centres of India|publisher=Diamond Pocket Books|year=2003|language=en|ISBN=978-81-7182-185-3}} * Nita Kumar: ‘The Mazars of Banaras: A New Perspective on the City’s Sacred Geography’, Trends in the Geography of Belief Systems; redaktorë: R.L. Singh & Rana P.B. Singh, (Varanasi: National Geographical Society of India, Pub. 34, 1987). * Nita Kumar: The Artisan of Banaras: Popular Culture and Identity, 1880-1986; Princeton NJ: Princeton University Press, 1988. * {{cite book|author=Sudarshan Lal|title=Fairs and Festivals of Varanasi|publisher=Jnana Pravaha|language=en|year=2003}} * Richard Lannoy: The Speaking Tree: A study of Indian Culture and Society; 1971, Oxford University Press, Londër dhe New/ York. *Lawlor, Robert 1982. Sacred Geometry. Thames & Hudson, London. * Vera Lazzaretti: Constructing the eternal city of light through history and society: evolution of the image of Kashi in the 18th - 20th centuries “picture maps”; Cracow/ Indological Studies 2012, nr 14: History and Society as Depicted in Indian Literature and Art. Part I. DRSYA. Visual and Performing Arts. Institute of Oriental Studies, Jagiellonian University, Cracow; ISSN 1732-0917. *Lipner. J. Hindus-Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge. 1991 * {{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=0-8239-3179-X|language=en|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC}} *Malville, J.McKim and Singh, Rana P.B. 1998. Pilgrimage mandalas of the Gangetic plains. A paper presented at the 14th I.C.A.E.S., July 26-Aug.1, Session on “Pilgrimage: Text and Context”, W/illiamsburg, VA, U.S.A. *Malville, John McKim 1985. Sun w/orship in contemporary India. Man in India (Ranchi), 63 (3): 207-221-233. *Malville, John McKim. 1992. Cosmogonic Motifs in Indian Temples. In, Sacred Architecture and Traditions of India, China, Judaism and Islam, ed. Emily Lyle. Edinburgh University Press, Edinburgh: 25-39. *Malville, John McKim. 1994. Astronomy at Vijayanagara: Sacred Geography confronts the cosmos. National Geographical Journal of India, 40: 171-188; also in, The Spirit and Pow/er of Place: Human Environment & Sacrality, ed. Rana P. B. Singh. National Geographical Society of India, Pub. 41, Varanasi. *Margold, H. 1991. The Alchemist’s Almanach. Bear & Co., Santa Fe, NM. *{{cite book|title=Matsya Purana|url=https://books.google.al/books?id=KUIYFxbng1YC|publisher=Diamond Pocket Books|author=Vinay|id=ISBN 81-288-0678-5, 9788128806780|language=sa}} * {{cite book|author=Medhasananda|title=Varanasi at the crossroads: a panoramic view of early modern Varanasi and the story of its transition|url=https://books.google.com/books?id=K4MMAQAAMAAJ|year=2002|publisher=Ramakrishna Mission, Institute of Culture|language=en|isbn=978-81-87332-18-3}} * {{cite book|first1=Ronald|last1=Mellor|first2=Amanda H.|last2=Podany|title=The World in Ancient Times: Primary Sources and Reference Volume|url=https://books.google.com/books?id=l8MqX3QAmIkC|year=2005|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-522220-3}} * {{cite book|last=Melton|first=J. Gordon|title=The Encyclopedia of Religious Phenomena|url=https://books.google.com/books?id=n2LTTK5B_OMC&pg=PA29|date=1 janar 2007|publisher=Visible Ink Press|language=en|isbn=978-1-57859-209-8}} * {{cite book|author=Merriam-Webster|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC|year=1999|publisher=Merriam-Webster|language=en|isbn=978-0-87779-044-0}} * {{cite book|author1=Diane P. Mines|author2=Sarah Lamb|title=Everyday Life in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=QFhYnt2rL6YC|year=2002|publisher=Indiana University Press|language=en|isbn=0-253-34080-2}} * {{cite book|last=Misra|first=Jaishree|title=Rani|language=en|url=https://books.google.com/books?id=vwITlHzYxnoC|year=2007|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-310210-6}} * {{cite book|first=Swati|last=Mitra|title=Good Earth Varanasi City Guide|url=https://books.google.com/books?id=NviJaunGDJMC|year=2002|publisher=Eicher Goodearth Limited|language=en|isbn=978-81-87780-04-5}} * {{cite book|last=Mohanty|first=Bidyut|title=Urbanisation in Developing Countries: Basic Services and Community Participation|url=https://books.google.com/books?id=88_4KESo8d0C|year=1993|publisher=Concept Publishing Company|language=en|isbn=978-81-7022-475-4}} * {{cite book|translator=F. Max Muller|title=The Upanishads, Vol. I|date=1 qershor 2004|publisher=Kessinger Publishing, LLC|language=en|ISBN=1419186418}} * {{cite book|translator=F. Max Muller|title=The Upanishads Part II: The Sacred Books of the East Part Fifteen|date=26 korrik 2004|publisher=Kessinger Publishing, LLC|language=en|ISBN=1417930160}} * {{cite book|title=Slowly Down the Ganges|url=https://archive.org/details/slowlydownganger0000eric|author=Eric Newby|year=1966|publisher=Hodder & Stoughton|language=en|location=Londër}} * {{cite book|author=Abdus Salam Nomani|title=Tarikh Asar-e-Banaras|language=ur|publisher=Banaras: Maktabe Nadawatal Maurrif|year=1968}} *{{cite book|title=Padma Purana|url=https://books.google.al/books?id=QI4wPwAACAAJ|publisher=Diamond Pocket Books|author=B. K. Chaturvedi Vinay|year=2008|id=ISBN 81-288-1748-5, 9788128817489|language=sa}} * {{cite book|last=Pandey|first=K. N.|title=Adoption of Agricultural Innovations: A Study of Small and Marginal Farmers of Varanasi, U.P.|url=https://books.google.com/books?id=NLk3-qPOBrEC|year=1989|publisher=Northern Book Centre|language=en|isbn=978-81-85119-68-7}} * {{cite book|first=Tracy|last=Pintchman|title=Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares|url=https://books.google.com/books?id=W-9Hq-DOXnEC|year=2005|publisher=SUNY Press|language=en|isbn=978-0-7914-8256-8}} * {{cite book|last=Pletcher|first=Kenneth|title=The Geography of India: Sacred and Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Mjr0X-8jrLAC&pg=PA159|year=2010|publisher=The Rosen Publishing Group|language=en|isbn=978-1-61530-142-3}} * {{cite book|last1=Possehl|first1=Gregory L.|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|year=2010|publisher=AltaMira|isbn=978-075-910-172-2|url=http://books.google.co.uk/books?id=pmAuAsi4ePIC|language=en}} * {{cite book|last=Prakash|first=Satya|title=Cultural Contours of India: Dr. Satya Prakash Felicitation Volume|url=https://books.google.com/books?id=nKJiBUFrmfoC|year=1981|publisher=Abhinav Publications|language=en|isbn=978-0-391-02358-1}} * {{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=0uA_AQAAMAAJ|title=Benares Illustrated in a Series of Drawings|author=James Prinsep|language=en|isbn=9788171241767}} * {{cite book|first=Satyajit|last=Ray|title=Adventures of Feluda: Mystery of the El|url=https://books.google.com/books?id=RKjNXSvBrz8C|year=2003|publisher=Penguin Books India|language=en|isbn=978-0-14-333574-0}} * {{cite book|title=Rig Veda Samhita|editor=Shripad Sharma (redaktor)|publisher=Svadhyayamandala|location=Anudha|language=en|year=1940}} * {{cite book|author=Dane Rudhyar|year=1983|title=Rhythm of Wholeness|publisher=Quest Books, Theosophical Publ. House|language=en|location=Wheaten}} * {{cite book|author=Swami Satyananda|title=Devi Gita|language=en|url=https://books.google.com/books?id=TqeK1wVsiTIC|accessdate=19 nëntor 2012|date=1 korrik 1996|publisher=Devi Mandir|isbn=978-1-877795-13-8}} * {{cite book|last=Schreitmüller|first=Karen|title=Baedeker India|language=en|url=https://books.google.com/books?id=bGgf_LkeG2kC|year=2012|publisher=Baedeker|isbn=978-3-8297-6622-7}} * {{Cite book|last=Sen|first=Sailendra|title=A Textbook of Medieval Indian History|publisher=Primus Books|year=2013|language=en|isbn=978-9-38060-734-4}} * {{cite book|last=Sharma|first=Virendra Nath|title=Sawai Jai Singh And His Astronomy|language=en|url=https://books.google.com/books?id=QRA2mgZnXXMC|year=1995|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1256-7}} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Urmila|last2=Sharma|first2=S.K.|title=Indian Political Thought|url=https://books.google.com/books?id=BX3wIjJ9mvMC|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Dist|language=en|isbn=978-81-7156-678-5}} * Kerrin Graefin V. Schwerin: ‘Saint Worship in Indian Islam: the legend of the Martyr Salar Masud Ghazi’; Ritual and Religion among Muslims in India; red. Imtiaz Ahmad, Delhi: Manohar, 1981. *Mahesh Senagala: Circuits, Death And Sacred Fiction: The City Of Banaras. * {{cite book|first=Myra|last=Shackley|title=Managing Sacred Sites: Service Provision and Visitor Experience|url=https://books.google.com/books?id=F18-QxgyHIEC|year=2001|publisher=Cengage Learning EMEA|language=en|isbn=978-1-84480-107-7}} * {{cite book|author=Matthew Atmore Sherring|title=The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times|url=https://books.google.al/books?id=2udTAAAAcAAJ|publisher=Trübner & Co.|year=1868|language=en|location=Londër}} * {{cite book|author=Rekha Shetty|url=https://books.google.com/books?id=a6JQAwAAQBAJ|title=Innovation Sutra: The Secret of Good Business and a Good Life|publisher=Penguin Books Limited|date=1 maj 2014|language=en|ISBN=978-93-5118-696-0}} * {{cite book|author=David Shulman|title=Tamil Temple Myths|url=https://archive.org/details/tamiltemplemyths0000shul|year=1980|publisher=Princeton University Press|language=en|location=Princeton}} * {{cite book|last=Singh|first=Ram Bali|title=Rajput Clan-settlements in Varanasi District|year=1975|publisher=National Geographical Society of India|language=en|oclc=4702795}} * Singh, Rana P. B. 1987. The Pilgrimage Mandala of Varanasi (Kashi): A Study in Sacred Geography. National Geographical Journal of India, nr. 33 (4): fq. 493-524. * Singh, Rana P. B. 1988. The Image of Varanasi: Sacrality and perceptual world. National Geographical Journal of India, nr. 34 (1): fq. 1-32. * Singh, Rana P.B., 1991. Panchakroshi Yatra, Varanasi: Sacred Journey, Ecology of Place & Faithscape. Tara Book Agency, Varanasi. * Singh, Rana P. B. 1993. Cosmic layout of Hindus’ Sacred City, Varanasi (Benares). Architecture & Behaviour (Lausanne, Switzerland), nr. 9 (2): fq. 239-249. * Singh, Rana P. B. 1993. Ed. Banaras (Varanasi): Cosmic Order, Sacred City and Hindu Traditions. Tara Book Agency, Varanasi. * Singh, Rana P.B. 1994. Sacred Geometry of India’s Holy City, Varanasi: Kashi as Cosmogram. National Geographical Journal of India, nr. 40, fq. 189-216. * Singh, Rana P.B.; 2002. Towards the Pilgrimage Archetype. The Panchakroshi Yatra of Banaras. Indica Books, Banaras. * Rana P.B. Singh, 2009, Identity of 'India' & 'Indianness', and Geography in India: Sensitive Appraisal from the past and move to 21st Century; in, Singh, Ravi S. (red.) Indian Geography: Perspectives, Concerns and Issues. Rawat Publications, Jaipur & New Delhi, ISBN 81-316-0228-1. * {{cite book|author=Rana P.B. Singh|language=en|url=https://books.google.com/books?id=JwMaBwAAQBAJ|title=Banaras: Making of India’s Heritage City|publisher=Cambridge Scholars Publishing|date=2 tetor 2009|ISBN=978-1-4438-1579-6}} * {{cite book|author=Rana P.B. Singh|title=Cosmic Order and Cultural Astronomy: Sacred Cities of India|date=1 nëntor 2009|publisher=Cambridge Scholars Publishing|language=en|ISBN=978-1-4438-1417-1}} * Rana P.B. Singh, referimi: ''Muslim Shrines and Multi-Religious visitations in Hindus' city of Banaras, India: Co-existential Scenario''; 2013, konferenca 'Compostela International Studies in Pilgrimage History and Culture'; Antón M. Pazos (redaktor), volumi 4, publikuar në librin: 'Pilgrims and Pilgrimages as Peacemakers in Christianity, Judaism and Islam'; fq. 127-59. * {{cite book|author1=Rana P.B. Singh|author2=Pravin S. Rana|title=Banaras Region: Spiritual and Cultural Guide, Pilgrimage & Cosmology Series|location=Varanasi|publisher=Indica Books|language=en|year=2006}} * {{cite book|editor=Rana P.B. Singh|title=Heritagescapes and Cultural Landscapes|year=2011|chapter=kapitulli 10 - Varanasi, India’s Cultural Heritage City: Contestation, Conservation & Planning|series=Planet Earth & Cultural Understanding, Series Pub. 6|publisher=Shubhi Publications|location=Nju Delhi|language=en|ISBN=978-81-8290-226-8}} * Rana P.B. Singh, 2015, Banaras: Visioning Cultural Heritage & Planning. SANDHI, A Journal of Interfacing Science-Heritage and Technology-Tradition of India [IIT Kharagpur, India], vol. 1 (no. 1), shkurt: fq. 100-22. ISBN 978-93-80813-32-5. * {{cite journal|title=Cosmic order and Cityscape of Varanasi (Kashi): The Sun images and cultural astronomy|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=National Geographical Journal of India|language=en|ISSN=0027-9374|volume=41|date=mars 1995}} * {{cite journal|title=Khajuraho, India: A Search in Landscape Geometry and Cosmo-Vision|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|journal=The Ley Hunter|location=Stroud, B.M.|language=en|issue=132|year=1998}} * {{cite journal|title=Visual astronomy in the mythology and ritual of India: the Sun temples of Varanasi|author1=Rana P. B. Singh|author2=John McKim Malville|publisher=Vistas in Astronomy.|journal=An International Review Journal|location=Elsevier Oxford, UK|language=en|volume=39 (4)|pages=431-49|id=doi:10.1016/0083-6656(95)00004-6}} * {{cite book|last1=Singh|first2=Pravin S.|last2=Rana|title=Banaras region: a spiritual & cultural guide|year=2002|publisher=Indica Books|language=en|isbn=9788186569245}} * {{cite book|author1=Rana P.B. Singh|author2=Neelam Pal|year=2012|chapter=kapitulli 7, "Varanasi: Master Plans and Perspectives of Heritagescapes"|title=Holistic Development: A Regional Perspective|editor1=K.N. Singh|editor2=N.K. Rana|publisher=Radha Publications|location=New Delhi|language=en|ISBN=81-7487-784-3}} * {{cite book|last=Sircar|first=Dines Chandra|title=The Shakta Pithas|language=en|url=https://books.google.com/books?id=I969qn5fpvcC|accessdate=14 nëntor 2012|year=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120808799}} * {{cite book|author=V. K. Subramanian|title=Art Shrines of Ancient India|language=en|url=https://books.google.com/books?id=LcMhnC9sYS8C&|accessdate=20 nëntor 2012|date=1 janar 2003|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-431-8}} * {{cite book|title=Mahabharata|editor=V.S. Sukthankar etj. (redaktim kritik)|publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute|location=Baroda|language=sa|date=1933–1959}} *{{cite book|first=Kuber Nath|last=Sukul|title=Varanasi Down The Ages|language=en|url=http://books.groogle.com/books?id=Y2LUAAAAMAAJ|year=1974|publisher=Kameshwar Nath Sukul|access-date=11 shkurt 2017|archive-date=26 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226115034/http://books.groogle.com/BOOKS?ID=Y2LUAAAAMAAJ|url-status=dead}} * {{cite book|last=Tavernier|first=Jean-Baptiste|origyear=1889|title=Travels in India|translator=V. Ball|edition=botimi i III|editor=William Crooke|publisher=Macmillan|location=New Delhi|year=1977|language=en}} * {{cite book|last=Tiwari|first=Reena|title=Space-Body-Ritual: Performativity in the City|url=https://books.google.com/books?id=P7W1I4j75E8C|year=2010|publisher=Lexington Books|language=en|isbn=978-0-7391-2857-2}} * {{cite book|editor=Karunapati Tripathi|title=Kashi Khanda|script-title=hi:संस्कृत एवं हिन्दी अनुवाद|date=1991–1998|publisher=Sampurnananda Sanskrit Vishvavidyalaya|location=Varanasi|origyear=shek. i XII-XIV|language=sa}} * {{cite book|last=Twain|first=Mark|title=Following the Equator: A journey around the world|url=http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/|year=1897|publisher=Hartford, Connecticut, American Pub. Co.|language=en|isbn=0-404-01577-8|oclc=577051|chapter=L|chapter-url=http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/51/|accessdate=11 shkurt 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080228225229/http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/|archivedate=28 shkurt 2008|url-status=dead}} * {{cite book|author=S. P. Udayakumar|title=Presenting the Past: Anxious History and Ancient Future in Hindutva India|url=https://books.google.com/books?id=XjkEERJrRdwC|date=1 janar 2005|publisher=Greenwood Publishing Group|language=en|isbn=978-0-275-97209-7}} * {{cite book|last=Warikoo|first=K.|title=Religion and Security in South and Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=0zRZBwAAQBAJ|date=1 nëntor 2010|publisher=Routledge|language=en|isbn=978-1-136-89020-8}} * {{cite book|author=Shrikala Warrier|title=Kamandalu: The Seven Sacred Rivers of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=qNhiCAAAQBAJ|date=dhjetor 2014|publisher=MAYUR University|language=en|isbn=978-0-9535679-7-3}} * {{cite book|first1=Annelies|last1=Wilder-Smith|first2=Marc|last2=Shaw|first3=Eli|last3=Schwartz|title=Travel Medicine: Tales Behind the Science|language=en|url=https://books.google.com/books?id=itegkZspCgUC|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-08-045359-0}} * {{cite encyclopedia|last=Wood|first=Jolie M. F.|title=Contentious politics and civil society in Varanasi|encyclopedia=Re-framing Democracy and Agency at India: Interrogating Political Society|url=https://books.google.com/books?id=9Fq4eUi_3oMC|year=2011|publisher=Anthem Press|isbn=9780857283504|language=en|editor=Ajay Gudavarthy}} * {{cite book|author=Valmiki|translator=Robert P. Goldman|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India|volume=1|publisher=Princeton University Press|year=1990|language=en|isbn=0-691-01485-X}} * {{cite book|last=Vanamali|first=Diana L.|title=Shakti: Realm of the Divine Mother|url=https://books.google.com/books?id=N5Ju3nWR52UC&pg=PA143|accessdate=14 nëntor 2012|year=2008|publisher=Inner Traditions / Bear & Co.|isbn=9781594771996|language=en}} * {{Cite book|first=R.|last=Venugopalam|year=2003|title=Meditation: Any Time Any Where|place=Delhi|publisher=B. Jain Publishers (P) Ltd.|edition=i parë|isbn=81-8056-373-1|language=en|url=https://books.google.com/books?id=ZtnNw_hiA9oC}} * {{cite book|first=Zak|last=Vera|title=Invisible River: Sir Richard's Last Mission|url=https://books.google.com/books?id=8HhVcspIBU4C|year=2010|publisher=AuthorHouse|language=en|ISBN=978-1-4389-0020-9}} * {{cite book|author=Lalita Prasad Vidyarthi|title=The Sacred Complex of Kashi: A Microcosm of Indian Civilization|url=https://books.google.ca/books?id=yOR1hvfH8s8C|publisher=Concept Publishing Company|language=en|year=1979}} * {{cite book|first=Dr. Ilan|last=Vit-Suzan|title=Architectural Heritage Revisited: A Holistic Engagement of its Tangible and Intangible Constituents|language=en|url=https://books.google.com/books?id=TKv8AgAAQBAJ|date=28 mars 2014|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-1-4724-2064-0}} * {{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|chapter-url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/translation_prose/the_paris_congress.htm|language=en|volume=4}} * {{cite book|last=Volwahsen|first=Andreas|year=1969|title=Living Architecture: Indien|publisher=Oxford & IBH Co.|location=Kalkuta|translator=Anne E. Keep|language=en}} *Ghats of Varanasi on the Ganga in India - The Cultural Landscape Reclaimed - Varanasi Site W/orkshop, 2014. Department of Landscape Architecture University of Illinois at Urbana Champaign, USA and Bhanubhen Nanavati College of Architecture for W/omen (BNCA), Pune, India *Cross Currents: Trans-Cultural Architecture Education and Urbanism. ACSA 2000 International Conference – Hong Kong China. Reena Tiwari: City's Spatial Structure: A Concretization of Myth and Ritual. fq. 300-304. * {{cite book|title=Fodor's India, 5th Edition|url=https://books.google.com/books?id=eM-wM2K5mgYC|publisher=Random House Digital, Inc|language=en|year=2004}} * {{cite book|title=Fodor's Essential India: with Delhi, Rajasthan, Mumbai & Kerala.|year=2015|publisher=Fodor's|location=New York|language=en|isbn=9781101878682}} *{{cite book|title=Students' Britannica India|language=en|url=https://books.google.com/books?id=DPP7O3nb3g0C&pg=PA202|year=2000|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-0-85229-760-5}} * {{cite book|title=Sāmarasya: Studies in Indian Art, Philosophy, and Interreligious Dialogue: In Honour of Bettina Bäumer|url=https://books.google.com/books?id=MZ3WAAAAMAAJ|publisher=D.K. Printworld|language=en|accessdate=7 nëntor 2012|year=2006|isbn=9788124603383}} * [https://books.google.al/books?id=CUZpPim5nnQC&pg=PA259 Time Out India: Perfect Places to Stay, Eat and Explore]; Time Out Guides, 2010; ISBN 1-84670-164-3, 9781846701641. * {{cite book|title=Indian Culture: Tradition & Continuity|year=2002|publisher=Department of Culture, Ministry of Tourism and Culture of India|location=New Delhi|isbn=9788187614081|url=https://books.google.com/books?id=9vptAAAAMAAJ&q|language=en|edition=bot. i parë}} * {{cite book|title=Dr. Rajendra Prasad, Correspondence and Select Documents: Volume Seventeen. Presidency Period January 1954 to December 1955|language=en|url=https://books.google.com/books?id=uBSEJznCfJkC|year=1984|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-7023-002-1}} *{{cite book|title=Uttar Pradesh district gazetteers|url=https://books.google.com/books?id=Dg9uAAAAMAAJ|year=1965|language=en|publisher=Qeveria e Uttar Pradeshit}} * {{cite book|author=Students' Academy|title=Banaras (Varanasi) – The City of Gods|url=https://books.google.com/books?id=sHc3AgAAQBAJ|publisher=Lulu.com|language=en|isbn=978-0-557-91475-3}} * {{cite book|title=Real Corp: CORP 007 Proceedings|url=https://books.google.com/books?id=iGT03xAcFQIC|year=2007|publisher=Lulu.com|language=en|isbn=978-3-9502139-3-5}} * {{cite book|title=City Development Plan for Varanasi|language=en|url=http://gangapedia.iitk.ac.in/sites/default/files/CDP_Varanasi.pdf|year=2006|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission|accessdate=11 shkurt 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223090737/http://gangapedia.iitk.ac.in/sites/default/files/CDP_Varanasi.pdf|archivedate=23 shkurt 2014|url-status=dead}} * {{cite book|title=Indian History|date=2010|publisher=Allied Publishers|language=en|isbn=978-81-8424-568-4}} {{div col end}} {{refend}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons category|Varanasi}} * [http://varanasi.nic.in/ Official website of Varanasi District] * [https://nnvns.org.in:449/nnvns/index.php?lang=en Varanasi Nagar Nigam (Municipal Corporation of Varanasi)] * [https://web.archive.org/web/20090908004947/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/varanasi.htm State Government Tourism Website] [[Kategoria:Qytete në Indi]] [[Kategoria:Hinduizëm]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] fxh28ihr3j4x8qzrt3fd06u4pmiawe3 0 212572 2978595 2951517 2026-05-08T14:00:20Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978595 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow = 1/2/2/2|total_width=358 | header = Sapta Puri | image1 = KrishnaTemple.jpg |width1=2187 |height1=990 | image2 = Tower.temple.jpg |width2=401 |height2=292 | image3 = Mahabelshwar Ujjain.jpg |width3=2288 | height3=1712 | image4 = 'Sita and Lakshmana Leave Ayodhya', Kangra, Himachal, India, early 19th century.jpg |width4=1460 |height4=1112 | image5 = Evening view of Har-ki-Pauri, Haridwar.jpg | width5=800 | height5=542 | image6 = Dwarakadheesh temple, Dwaraka.jpg | width6=1944 | height6=2592 | image7 = Temples on the bank of Ganges, Varanasi.jpg | width7=480 | height7=640 | footer = Nga kreu, nga e majta në të djathtë: Tempulli i Krishnës në [[Mathura]]; [[Tempulli Kamakshi Amman]] në [[Kanchipurami|Kanchipuram]]; [[Mahakaleshwar Jyotirlinga]] në [[Ujjaini]]; Sita dhe Lakshmana ikin nga [[Ayodhya]]; [[Haridwari]]; [[Tempulli Dwarkadhish]] në [[Dwarka]]; [[Tempujt hindu në Varanasi|tempuj]] në [[Varanasi]] }} '''Sapta Puri''' janë shtatë qendra të shenjta pelegrinazhi hindu në [[India|Indi]]. Tirthat (qendrat e pelegrinazhit) janë: [[Ayodhya]], [[Mathura]], [[Haridwari]] (Maya), [[Varanasi]] (Kashi), [[Kanchipurami]], [[Ujjaini]] (Avanthika) dhe [[Dwarka|Dwarka (Dwaramathi)]].<ref name="Bansal">Sunita Pant Bansal: [https://books.google.com/books?id=F303Zb7EC0kC&pg=PT34&dq=panch+prayag&as_brr=3&client=firefox-a#v=onepage&q=panch%20prayag&f=false Hindu Pilgrimage]; 2008, fq, 6–9, 34–5, kontrolluar më 7 gusht 2009</ref><ref name="Morgan">K. W. Morgan & D. S. Sarma: [https://books.google.com/books?id=ulz9mO9cK54C&pg=PA189&dq=Ujjain&client=firefox-a#v=onepage&q=Ujjain&f=false The Religion of the Hindus]; 1987, fq. 188–91, kontrolluar më 9 gusht 2009</ref> ==Historia== Sapta Puri janë vendet e lindjes së mësuesve fetarë dhe shpirtërorë, vende ku zotat kanë zbritur si avatarë (mishërime) si [[Ayodhya]] ku ka lindur Rama dhe vende të konsideruara si ''Nitya tirtha'', pajisur në mënyrë natyrore me fuqi shpirtërore prej kohësh si [[Varanasi]] dhe [[Haridwari]]. [[Kanchipurami]] është i njohur [[Tempulli Kamakshi Amman|Tempullin Kamakshi Amman]] kushtuar hyjneshës nënë. [[Dwarka]] përfaqëson vendin ku perëndia Krishna, pasi iku nga [[Mathura]] kaloi 100 vjet përpara se të shkonte nga aty në parajsë, sipas eposit [[Mahabharata]]. [[Mathura]] është mishërimi i ngjarjeve të jetës së Krishnës gjatë fëmijërisë dhe rinisë së tij. [[Haridwari]] me faltoret si të Shivës ashtu dhe të Vishnut, përfaqëson portën për në Uttarakhand, pasi lumi Gang shfaqet nga këto kodra në fushat e këtij vendi. [[Varanasi]] është vendi i shpëtimit pasi besohet fortësisht se vdekja në këtë vend të mundëson shpëtimin. [[Varanasi]] është më i shenjti i të gjithëve dhe është i parapëlqyeri i perëndisë [[Shiva]], kështu që shpesh përmendet si ''Qyteti i Shivës''. Në Hinduizëm, gjithkush duhet ti vizitoi të paktën një herë tempujt kryesorë të [[Varanasi]]t. [[Ujjaini]], gjithashtu i njohur me emrin e lashtë Avanti, ka një nga 12 [[Jyotirlingat]] e vendosura në [[Mahakaleshwar Jyotirlinga|Tempullin Mahakaleshvar]]. Secili nga këta qytete është gjithashtu i famshëm për melat spektakolare (panaire festive) të zhvilluar. [[Haridwari]] dhe [[Ujjaini]] janë të famshëm për Kumbh Melan e zhvilluar një herë në 12 vjet. Festa e martesës së Kamakshit në Kanchipuram është një ngjarje e shënuar. Krishna Janmashtami (ditëlindja e Krishnës – përgjithësisht e zhvilluar në gusht sipas kalendarit hindu) është një ngjarje e shënuar në [[Dwarka]] dhe [[Mathura]].<ref name="Bansal"/><ref name="Morgan"/> Shtatë qytetet fetare janë brenda territorit të Indisë dhe pelegrinazhi në këto vende e forcon jashtëzakonisht ndjenjën e bashkimit kombëtar, megjithë diversitetin gjuhësor dhe kulturor. Shtatë qendrat urbane janë të lidhura mirë me rrugë, hekurudha dhe transport ajror me pjesën tjetër të vendit.<ref name="Bansal"/> ==Haridwari== [[File:Clock Tower, at Har-ki-Pauri, Haridwar.jpg|thumb|left|327px|Har-ki-Pauri në Haridwar]] "[[Haridwari]]", i shkruar edhe "Hardwar", do të thotë "porta për te zoti Vishnu (Hari)" ose "porta për te zoti Shiva (Har)". Është qyteti më i shenjtë i shtetit federal të [[Uttarakand]]it. Është i vendosur në mënyrë strategjike në bregun perëndimor të lumit Gang pasi ai zbret në fusha në vendndodhjen e saktë ku është ndërtuar Ghati Har-Ki-Pauri për ti ndihmuar pelegrinët të kryejnë një banjë të shenjtë (në koordinatat {{coord|29.96|N|78.16|E|display=inline}}). Në këtë mënyrë ai quhet edhe ''Gangadwara'', vendi ku Gangu zbret në fusha. Çdo vit, mijëra njerëz grumbullohen në Haridwar, për të bërë banjë në ghatin Har-Ki-Pauri ([[ghatet]] janë struktura argjinaturë e ndërtuar me pllaka guri që të zbresin deri buzë ujit për të lehtësuar larjen) pasi besohet se kanë lënë gjurmët këmbët e Vishnut që ruhen në një shkëmb aty. Çdo mbrëmje në perëndim, në ghat, mijëra pelegrinë ofrojnë ‘arti’, një ritual hindu i ofrimit të dritave të llambave prej dheu në gjethe të vogla pluskues me lule, pasi zilet e tempullit kumbojnë në mes të këndimit të hymneve.<ref name="Bansal p.44-47">Sunita Pant Bansal: [https://books.google.com/books?id=F303Zb7EC0kC&pg=PA44 Hindu Pilgrimage]; 2008, fq. 44-7</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp043.htm|title=SACRIFICE OF DAKSHA 1 (From the Vayu Purana)|accessdate=16 gusht 2009|publisher=The Vishnu Purana|translator=Horace Hayman Wilson|year=1840|page=62, 62:2}}</ref><ref name="Hoiberg">D. Hoiberg & I. Ramchandani: [https://books.google.com/books?id=AE_LIg9G5CgC&pg=PA248&dq=Haridwar&lr=&ei=h0h-Svv3BpqUkAT2jpSPCg#v=onepage&q=Haridwar&f=false Students' Britannica India]; 2000, fq. 248</ref> Legjendat nga shkrimet hindu pohojnë se [[Haridwari]] është një nga katër vendet ku ranë aksidentalisht disa pika të Amritas, eliksirit të pavdekësisë nga shtamba në të cilën po tejçohej nga shpendi qiellor Garuda, pas Samudra manthanit (rrahjes së oqeanit); tre vendet e tjera thuhet se janë [[Ujjaini]], Nasiku dhe Allahabadi.<ref name="Harid">{{Cite web|url=http://sahajaharidwar.tripod.com/About_Haridwar.html|title=About Haridwar|accessdate=12 gusht 2009|publisher=sahajaharidwar.com|archive-date=20 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220212723/http://sahajaharidwar.tripod.com/About_Haridwar.html|url-status=dead}}</ref> Një tjetër legjendë tregon për këtë vend pelegrinazhi tregon se i urti Kapila i mallkoi paraardhësit e princit Bhagiratha. Bhagiratha, kështu, donte të shlyente mëkatet duke kryer aty pendesa kushtuar perëndisë Shiva. Shiva i kënaqur me lutjet e Bhagirathas, e lejoi Gangun të rridhte përmes gërshetave dhe të binte në tokë nga parajsa.<ref name="Davidson">L. K. Davidson & D. M. Gitlitz: [https://books.google.com/books?id=YVYkrNhPMQkC&pg=PT258&dq=Haridwar&lr=&ei=q1x-SoiED5-qkASVvdiWCg#v=onepage&q=Haridwar&f=false Pilgrimage]; 2002, fq. 228–9</ref> Pikërisht nga këtu Gangu del nga kodrat Shivalik të Rudra-[[Himalajet|Himalajave]], udhëton rreth 2000 km përmes ultësirave pjellore Gangetike të Indisë Veriore. Është gjithashtu vendi ku lumi ka qenë përdorur për qëllime të mira si vaditja dhe gjenerimi i energjisë hidrike nga një sistem kompleks pritash me sisteme të mëdha kanalizimesh. Historia e tij e lashtë, e vërtitur rreth eposit të [[Mahabharata]]s (gjithashtu e paraqitur në udhëpërshkrimet e e udhëtarit kinez [[Xuan Zang]]), regjistron se Timurlangu e kishte plaçkitur këtë qytet në vitin 1399. Përveç ghatit të shenjt, në qytet ka një numër të madh tempujsh kushtuar Shivës, hyjneshës [[Shakti]] ose [[Durga]] (për të shkuar në këtë tempull është ndërtuar një teleferik, përveç rrugës së vjetër nëpërmjet shkallëve përgjatë kodrave), Vishnu dhe një grup hyjnish të tjera. Është vendi shpirtëror ku, hindu nga të gjitha anët e vendit, veçanërisht nga India Veriore, hedhin hirin e të vdekurve dhe kryejnë ritualet e fundit.<ref name="Davidson"/><ref name="Bradnock">Roma Bradnock: [https://books.google.com/books?id=TyZGp_YVzb8C&pg=PA109&dq=Haridwar&lr=&ei=P2B-SqiEA5uOkQTylZStCg#v=onepage&q=Haridwar&f=false Indian Himalaya handbook]; 2000, fq. 103–5</ref> Përveç kohës së rregullt vjetore të pelegrinazhit nga prilli në nëntor, gjatë shkurt–marsit zhvillohet gjithashtu në masë të madhe ''Magh Mela''. Ngjarje të tjera spektakolare që zhvillohen aty janë ‘Ardh Kumbha Mela’ (gjusëm Kumbh Mela) e zhvilluar çdo gjashtë vjet. Cikli 12 vjeçar i ‘Kumbh Melas’ zhvillohet gjatë janarit ose shkurtit në në varësi të almanakut hindu (Panchanga). Është një rast kur mblidhen qindra mijëra njerëz për një banjë të shenjtë në Gang.<ref name="Bansal p.44-47"/><ref name="Davidson"/><ref name="Bradnock"/><ref name="SinghBindloss2007">Sarina Singh etj.: India; 2007, fq. 454</ref> Kumbh Mela (që do të thotë 'festa e enëve') është "pikëbashkimi i besimit" pasi qindra mijëra njerë pavarësisht kastës së tyre e ndjekin. Kombinimi astrologjik i planeteve vendos datën e eventit; Përgjithësisht kur [[Jupiteri]], Dielli dhe Hëna janë në shenjën zodiakale të Ujorit, por [[Haridwari]] është paracaktuar kur Dielli ndodhet te Dashi dhe Jupiteri te Ujori, që quhet 'Vaishaki snan' (Vaishaka është muaji i dytë i kalendarit hindu, ndërsa ''snan'' do të thotë banjë).<ref name="Mishra">J.S. Mishra: [https://books.google.com/books?id=1pCXqynwwQcC&pg=PA14&dq=Haridwar&lr=&ei=1GR-SsTHC5PolQT2peCuCg#v=onepage&q=Haridwar&f=false Pilgrimage, purification and piety]; 2004, fq. 14–20</ref> Haridwari në distancë rrugore është 214 km nga Delhi, kryeqyteti i Indisë dhe 52 km nga Dehraduni, kryeqyteti provincial i [[Uttarakand]]it.<ref>{{Cite web|url=http://www.uttaranchalonline.info/Garhwal/Haridwar/Distance_From_Haridwar.html|title=Distances from Haridwar|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=17 prill 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417014146/http://www.uttaranchalonline.info/Garhwal/Haridwar/Distance_From_Haridwar.html}}</ref> ==Dwarka== [[File:Dwarka.jpg|thumb|264px|Pikturë që paraqet [[Dwarka]]n e Krishnës, të bërë gjatë sundimit të [[Akbar]]it nga Smithsonian Institution]] Krishna, një mishërim i Vishnut, besohet se ka migruar nga [[Mathura]] në [[Dwarka]] (në koordinatat {{coord|22.23|N|68.97|E|display=inline}}) 5000 vjet më parë dhe e bëri Dwarkan kryeqytetin e tij, siç tregon shkrimi i Bhagavata Puranas.<ref name="Bansal p.10 & 20">S.P. Bansal: Hindu Pilgrimage; 2008, fq.10, 20</ref> Ai e krijoi qytetin në brigjet e lumit Gomti. Por pas vdekjes së Krishnës, ndodhi rrëzimi i dinastisë së tij, Yadava. Aktualisht, Dwarka është një qytet i vogël i vendosur në skajin perëndimor të gadishullit të Saurashtras në shtetin e [[Guxharat]]it në brigjet e Detit Arabik.<ref name="Bansal p.10 & 20"/><ref name="guju">{{Cite web|url=http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=224|title=Dwarka|publisher=Gujarat Tourism|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=14 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114101152/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=224}}</ref> Kronologjia e ngjarjeve të shënuara historike e dëshmuar në tempull, daton nga viti 400 p.e.s., kur Vajranabha ndërtoi një tempull të tipit ombrellë dhe hyjnizoi aty gjyshin e tij Krishna. Ka pësuar mjaft ndryshime përgjatë kohës nën sundime të ndryshme dhe në vitin 800, Adi Shankaracharya thuhet se rikonstruktoi [[Tempulli Dwarkadhish|Tempullin Dwarkadhish]] në [[Guxharat]] si dhe shtoi një faltore të hyjneshës Adya Shakti. Përgjatë disa shekujve pasues u zhvilluan rikonstruksione të tjera me dhurimin e tokës shtesë deri në vitin 1261, kur tempulli u shkatërrua nga Mohamed Shah. Në vitet pasues u zhvilluan rikonstruksione të mëtejshme, por pati mosmarrveshje midis dy grupeve për kontrollin e tempullit. Në vitin 1504, Vallabhacharya e vendosi idhullin e Dwarakadeesh-it në një pus në fshatin Ladva për ta mbrojtur nga plaçkitësit myslimanë dhe përsëri u zhvendos në Dungarpur, ku tempulli u rikonstruktua. Në vitin 1861, Maharaxha Khanderao e rikonstruktoi tempullin. Gjatë sundimit britanik, u rindërtua kulla e tempullit. Një enë e artë u vendos në kullën e tempullit nga Maharaxha Gaekwad-i në vitin 1903 dhe u ndërmorën rikonstruksione të mëtejshme nga Shankarachrya i atëhershëm i Dwarka Pithës. Që nga viti 1960, konservimi i tempullit është nën drejtimin e Qeverisë së Indisë.<ref>{{Cite web|url=http://www.dwarkadhish.org/little-history.aspx|title=Events|publisher=Dwarkadhish.org Official Website of Jagad Mandir – Dwarka|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=26 gusht 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826045057/http://www.dwarkadhish.org/little-history.aspx}}</ref> Tempulli i tanishëm Dwarakhadheesh, i quajtur edhe Jagat Mandir (faltorja e përbotshme) ose ''trilok sundar'' (më e bukura në të tre botët), është një strukturë me shtatë kate, 43 m e lartë, që duket e ngritur mbi Detin Arabik. Ai daton nga shekulli i XII mbi bazën e eksplorimeve oqeanografike të ndërmarra për të gjurmuar tempullin e vjetër, që u zhyt në Detin Arabik. Kulla [[shikara]] e skalitur në mënyrë elegante e tempullit është zbukuruar me një flamur të stërmadh, që thuhet se është 47.55 m i lartë me shtatë ngjyra që mund të shihen duke u valëvitur nga një largësi prej 10 km (valëvitja e këtij flamuri ka një rëndësi të madhe fetare). Në pjesën e mbrapme të tempullit është një dalje buzë Lumit Gomti, që është ndërtuar me 56 shkallë. Tempulli i ndërtuar në gurë të butë gëlqerorë ka një shenjtërore të mbyllur brenda një salle të madhe me hyrje të mbuluar nga tre krahë. Ndërsa skalitjet e jashtme paraqesin skena erotike, shenjtërorja e tempullit është e kursyer në dizajn, por idhulli kryesor është i zbukuruar në mënyrë të stërholluar.<ref name="Dwar">{{Cite web|url=http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=227&webpartid=872|title=Dwarkadhish Temple|publisher=Gujarat Tourism|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=3 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103193002/http://gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=227&webpartid=872}}</ref><ref name="submerge">{{Cite web|url=http://www.dwarkadhish.org/about-us/dwarka-nagari/submerged-dwarka/|title=Dwarka Nagari - Submerged Dwarka|accessdate=12 gusht 2009|publisher=Dwarkadhish.org Official Website of Jagad Mandir – Dwarka}}</ref> Në Bet Dwarka, 2 km larg nga [[Dwarka]] është vendosur një tempull kushtuar Rukminit, bashkëshortes së Krishnës. Tempulli thuhet se është 2500 vjeçar por në formën e tij të tanishme llogaritet të jetë ndërtuar në shekullin e XII. Është një tempull i skalitur teprisht në pjesën e jashtme me skulptura dhe relieve të zotave me shenjtëroren që bujt idhullin kryesor të Rukminit. Në bazën e kullës janë skalitur në panele ''narathara'' (figura njerëzore) dhe ''gajathara'' (elefantët). Një legjendë interesante justifikon veçimin e tempujve nga njëri-tjetri, për Rukminin dhe bashkëshortin e saj Krishna. Thuhet se me kërkesë të të urtit Durvasa (që ishte i famshëm për gjaknxehtësinë dhe lëshimin e mallkimeve) Krishna dhe Rukmini tërhoqën një karro duke e marr të urtin Durvasa për drekë në shtëpinë e tyre. Gjatë rrugës, kur Rukmini kërkoi ujë për të shuar etjen e saj, Krishna mori ujë nga Gangu, duke e gërvishtur tokën me thoin e tij, që ajo të pinte. Rukmini e shoi etjen e saj me ujin e Gangut. Por Durvasa u ndie i fyer pasi Rukmini nuk pati kortezinë ti ofronte atij ujë për të pirë. Ai, në këtë mënyrë, e mallkoi atë që të jetonte e ndarë nga burri i saj.<ref>{{Cite web|url=http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=227&webpartid=877|title=Rukmini Devi Temple|publisher=Gujarat Tourism|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=3 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103192830/http://gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=227&webpartid=877}}</ref><ref name="Myths">{{Cite web|url=http://www.dwarkadhish.org/popular-myths.aspx|title=Dwarka Nagari - Popular Myths|publisher=Dwarkadhish.org Official Website of Jagad Mandir – Dwarka|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=22 gusht 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822081732/http://www.dwarkadhish.org/popular-myths.aspx}}</ref> Një tjetër legjendë, ndërsa [[Dwarka]] ishte kryeqyteti zyrtar i Krishnës, ku ai zhvillonte asamblenë e tij, rezidenca e tij ishte në Bet Dwarka.<ref name="Myths"/> Distanca rrugore nga Delhi në Dwarka nëpërmjet Gurgaonit (30 km nga Delhi) - [[Jaipuri]] - [[Ajmeri]] - Nathdwara - [[Udaipuri]] - Ahmedabadi (Autostrada Kombëtare Nr. 8) është 960 km.<ref>{{Cite web|url=http://www.mapsofindia.com/distances/gurgaon.html|title=Distance Chart from Gurgaon|accessdate=22 gusht 2009}}</ref> ==Kanchipurami== {{Kryesore|Kanchipurami}} Kanchipurami ({{coord|12.82|N|79.71|E|display=inline}}), qytet pelegrinazhi, në Indinë Jugore, gjatë sundimit britanik i njohur gjithashtu si Conjeevaram, i ndërtuar gjatë Dinastisë Pallava mids shekujve të VI dhe të VIII, i vendosur në bregun e lumit Vedavathi, ka një trashëgimi arkitekturore mbi 1000 vjeçare. Përpara kësaj periudhe, ai ishte kryeqyteti i Dinastisë së Hershme Chola në shekullin e II p.e.s.. Pas sundimit të Dinastisë Pallava, pasoi Perandoria Vijayanagara dhe Dinastisa Nayaka. Para mbretërimit Pallava, bazuar në kronikat e udhëtari kinez [[Xuan Zang]], vizitoi oborrin Pallava, mendohet se qyteti ishte nën ndikimin e Ashokës, Perandorit Mauryan në shekullin e III p.e.s. [[Xuan Zang]]u vërente gjithashtu se këtë vend e kishte vizituar [[Buda]]. [[tempulli xhainist|Tempujt Xhainistë]] dhe [[Tempulli Budist|budistë]] si dhe [[stupa (arkitekturë)|stupa]] të Dinstisë Chola janë përshkruar por më së shumti nuk ekzistojnë në terren. Por Arkitektura Indiano-Jugore mori shtysa vetëm gjatë sundimit Pallava, veçanërisht [[Arkitektura shkëmbore e Indisë|tempujt shkëmborë]] gjatë sundimit të Mahendarvarman-it të I pasi u konvertua nga [[Xhainizmi]] në Hinduizëm. Ai konsiderohet një njeri me vizion dhe inteligjencë, një studiues, muzikant dhe një dramaturg. [[Kanchipurami]] konsiderohej i dytë në famë dhe arsim vetëm përkundrejt [[Varanasi]]t. Adi Shankara, shenjti filozof hindu, që përhapi filozofinë ‘Advaita’ jetoi dhe mëson aty në shekullin e VIII.<ref name="Ring p.435-436">Trudy Ring e të tj.: [https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA435 International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania]; 1996, fq. 435-6</ref><ref name="kanchi">{{Cite web|url=http://www.kanchi.tn.nic.in/dist_profile_history.html|title=Historical Importance of Kanchipuram|publisher=National Informatic Centre, Kanchi|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=6 gusht 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806052722/http://www.kanchi.tn.nic.in/dist_profile_history.html}}</ref> Qyteti ka 108 tempuj shaivitë dhe 18 vaishnavitë. Filozofi hindu Ramanujacharya, që përhapi filozofinë Vishishtadvaita, studioi këtu. Tempujt janë të shpërndarë në tre zona të qytetit, përkatësisht tempujt e Vishnut në zonën lindore, tempujt e Shivës janë në rrethinat e qytetit në zonën veriore, ndërsa ata xhainistë janë në lindje përgjatë lumit Vedavathi.<ref name="Ring p.435-436"/><ref name="brit">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topiç310889/Kanchipuram|title=Kanchipuram|accessdate=10 gusht 2009}}</ref> Disa nga tempujt e projektuar dhe ndërtuar në mënyrë të stërholluar në [[Arkitektura Vijayanagara|Stilin Arkitekturor Vijayanagara]] janë kulla e [[Tempulli Ekambareswarar|Tempullit Ekamabaranath]], që është 58.5 me e lartë dhe [[Tempulli Varadharaja Perumal|Tempulli Varadaraja Swamy]], që ka një sallë me 1000 kolona.<ref name="kanchi"/> [[Tempulli Kamakshi Amman]] është një tempull i vjetër dhe tempulli më i famshëm në qytet. Ai është i lidhur me Adi Shankaran. Sipas legjendës Kamakshi i ofroi adhurim një Shivalinge të bërë prej rëre dhe u martua me Shivën. Tempulli shtrihet në një sipërfaqe prej rreth 2.025 ha dhe shenjtërore është e kryesuar nga një [[vimana]] e veshur me ar. Kamakshi është e vendosur në tempull në një pozicion në këmbë të quajtur ''Parabrahma Svarupini'', e ulur me trininë e Brahmas, Vishnut dhe Shivës.<ref>S.P. Bansal: Hindu Pilgrimage; 2008, fq. 149</ref> Është i vendosur 75 km nga [[Chennai]], kryeqyteti provincial i [[Tamil Nadu]]së dhe 277 km nga Bangalorja, kryeqyteti provincial i [[Karnataka]]s. Ai ka një rrjet të mirë rrugësh, linjash hekurudhore dhe shërbime transporti me të gjitha pjesët e vendit, ndërsa aeroportet më të afërt kombëtar dhe ndërkombëtar ndodhen në Chennai.<ref>{{Cite web|url=http://www.kanchi.tn.nic.in/|title=Kanchipuram|accessdate=10 gusht 2009|archive-date=8 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mustseeindia.com/driving-directions-from-Bangalore-to-Kanchipuram/travel-direction|title=Bangalore to Kanchipuram|accessdate=22 gusht 2009|archive-date=29 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129014616/http://www.mustseeindia.com/driving-directions-from-Bangalore-to-Kanchipuram/travel-direction|url-status=dead}}</ref> ==Ujjaini== [[File:Mahakal Temple Ujjain.JPG|thumb|left|Mahakal temple at Ujjain]] [[Ujjaini]] ({{coord|23.182778|N|75.777222|E|display=inline}}) me emrin e shkrimeve të lashta Avantika ka tradita të pasura historike dhe fetare. Historia e tij lidhet me periudhën e Vikramadityas dhe Ashokas (shekulli i III p.e.s.). Traditat fetare lidhen me perëndinë [[Shiva]] që triumfon mbi mbretin demon Tripurasura dhe pastaj e riemërton qytetin si Ujjainyini (që do të thotë 'pushtues me krenari').<ref name="Ujjain">{{Cite web|url=http://www.ujjain.nic.in/tourist/what_to_see.htm|title=Ujjain|publisher=Ujaajin.nic.in|url-status=dead|access-date=1 mars 2017|archive-date=19 qershor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619072649/http://ujjain.nic.in/tourist/what_to_see.htm}}</ref> [[Ujjaini]], me gjasa, shënon gjithashtu edhe përhapjen e besimit hindu në rajonin e [[Azia Qendrore|Azisë Qendrore]]. Meriton të përmendet veçanërisht mbretërimi i Vima Kadphises, gjatë Dinastisë Kushane, që e konsideronte Shivën si padronin e saj mbrojtës. Gjatë mbretërimit të tij, përveç ndikimit të praktikave fetare greke, adhurimi i Shivës, në veçanti, shihej gjithashtu si një praktikë e pranuar në [[Irani|Iran]]. Kjo prirje i është atribuar fitores së Vima Kadphisesit mbi territorin indian. Në Iran, mbishkrime të kohës së tij tregojnë se ai kishte konvertuar tempullin e Dioskurëve (ndërtuar gjatë Periudhës Greko –Baktriane) në Dilberjin në një faltore për Shivën duke e dekoruar vendin me një pikturë të Shivës dhe gruas së tij, Parvati. Ai e realizoi pikturën murale të Shivës (''Oeso'') nga artizanë që i kishte marr nga Ujjayani (Ujjaini), përveç ndërtimit të një sistemi tejçimi të ujit për në faltoren e Shivës. Mbishkrimet dëshmojnë më tej se mbreti Kushan ia atribuonte ngjitjen e tij në pushtet Sravas (=Shiva) dhe Candaviras. Është hamendësuar se Candavira mund të jetë i njëjti zot me Candishvaran, zoti i Tempullit Mahakala në Ujjain. Është hamendësuar gjithashtu mbështetja për bashkësinë indiane (që adhuronte Shivën) të ngulitur në Iranin lindor dhe inkurajimi që ai mori nga priftërinjtë, përpara dhe gjatë fushatës së tij indiane, si dhe marrdhëniet e tij me Ujjainin, kontribuan në përfshirjen e tij të thellë me kultin e Shivës. Përkushtimi i tij u vijua madje edhe pas fushatës së tij indiane.<ref name="Harmatta">Janos Harmatta: [https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA319&dq=Ujjain&lr=&client=firefox-a#v=onepage&q=Ujjain&f=false History of Civilizations of Central Asia]; 1999, fq. 318–21</ref><ref>Trudy Ring e të tj.: [https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA835 International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania]; 1996, fq. 835-7</ref> Perandori Ashoka luajti gjithashtu një rol të rëndësishëm si mëkëmbësi i mbretit të [[Ujjaini]]t në theksimin e rëndësisë së tij. Ashoka që sundoi për tre dhjetëvjeçarë midis viteve 268 dhe 233 p.e.s. e nisi karrierën e tij në [[Taxila]] (tani në [[Pakistani|Pakistan]]) në veri-perëndim duke nënshtruar një revoltë. Pas kësaj, babai i tij, Bindusara, i Dinastisë Mauryane, e transferoi Ashokan si mëkëmbësin e tij në Ujjain, që ishte kryeqyteti i famshëm i mbretërisë së mëparshme të Avantit, në Indinë Qendrore.<ref name="Kulkae">H. Kulkae & D. Rothermund: [https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC&pg=PA65&dq=Ujjain&lr=&client=firefox-a#v=onepage&q=Ujjain&f=false A History of India]; 1998, fq. 62–5</ref> Ai ishte qyteti më i madh dhe kryeqyteti i rajonit Malwa. Në shekullin e XVIII në qytetin e vjetër të [[Ujjaini]]t, sundoi Jai Singh-u i II i Amberit. Jai Singh-u II aty ndërtoi një observator, të quaqjtur [[Jantar Mantari|Jantar Mantar]]. Arsyeja e ndërtimit të observatorit ishte se ai ishte qendra e astronomisë hindu që nga kohët e lashta dhe ishte i vendosur në meridianin e parë (të gjatësisë) të paracaktuar nga kanonet e astronomisë hindu. Sipas astronomisë indiane, meridiani i parë i gjatësisë kalon përmes [[Ujjaini]]t. Llogaritjet moderne kanë përcaktuar se Tropiku i Gaforres kalon përmes Ujjainit.<ref name="Harmatta"/><ref>S.P. Bansal: Hindu Pilgrimage; 2008, fq. 50-1</ref><ref name="Sharma">Virendra Nath Sharma: [https://books.google.com/books?id=QRA2mgZnXXMC&pg=PA212&dq=Ujjain&client=firefox-a#v=onepage&q=Ujjain&f=false Sawai Jai Singh and His Astronomy]; 1995, fq. 212–3</ref> [[Ujjaini]] ndodhet rreth 776 km në jug të Delhit, kryeqytetit të [[India|Indisë]] dhe 183 km në perëndim të Bhopalit, kryeqytetit provincial të [[Madja Pradeshi]]t.<ref name= "distance">{{Cite web|url=http://www.mapsofindia.org/distance-chart-india/delhi.html|title=Distances from Delhi to Metro cities in India|accessdate=13 gusht 2009|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165954/http://www.mapsofindia.org/distance-chart-india/delhi.html|url-status=dead}}</ref> Ai është 402 km larg nga Ahmedabadi dhe 655 km në veri-perëndim të Bombejit.<ref name="Ujjain"/> ==Varanasi== {{Kryesore|Varanasi}} [[File:Benares 1890.jpg|thumb|right|327px|Ghati i famshëm Dashashwamedha]] [[Varanasi]] ({{coord|25.282|N|82.9563|E|display=inline}}) i quajtur edhe Kashi dhe Benares, është një qytet i lashtë që mendohet se është qyteti më i vjetër i banuar në mënyrë të vazhdueshme. Qyteti ka qenë njohur me emra të ndryshëm si ''Avimuktaka'', ''Anandakanana'', ''Mahasmasana'', ''Surandhana'', ''Brahma Vardha'', ''Sudarsana'' dhe ''Ramya''.<ref>{{cite web|url=http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/intro.htm|title=Uttar Pradesh Tourism - Varanasi|publisher=Department of Tourism - Government of UP|accessdate=1 maj 2009|archive-date=14 nëntor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061114082739/http://www.up-tourism.com/destination/varanasi/intro.htm|url-status=dead}}</ref> Në aspektin e trashëgimisë së tij të vjetër historike, kulturore dhe fetare konsiderohet si “më i shenjti i shtatë qyteteve të shenjta të Hinduizmit”. Trashëgimia e tij historike dhe fetare daton që nga koha e Budës (shekulli i VI p.e.s.) dhe ka qenë qendra e “mësimit fetar brahminik” me të ditur, filozofë, shkrimtarë dhe muzikantë të mjaft shekujve të shkuar. Por shumë nga tempujt e tij qenë subjekte të plaçkitjes dhe shkatërrimit nga Mohammad Gori në shekullin e XII. Tempujt dhe institucionet fetare që gjenden sot në qytet janë kryesisht ndërtime të shekullit të XVIII.<ref name="online">{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apaçphotocoll/r/019pho0000050s2u00064000.html|title=Ramnath [Sumeri] Temple, Benares.|accessdate=12 gusht 2009|publisher=British Library On Line Gallery}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> [[File:Ganga Aarti at Varanasi ghats.jpg|right|thumb|264px|Festa e adhurimit të lumit Gang me ‘arti’ në Ghatin Dashashwamedha]] Tempujt dhe [[Ghatet në Varanasi|ghatet për banjë]] ([[ghatet]] janë argjinatura të bëra me shkallë prej pllakash guri përgjatë bregut të lumit, ku pelegrinët kryejnë ritualet e pastrimit) janë të vendosur në bregun e majtë, perëndimor të lumit të shenjtë të Gangut dhe në qytet mendohet se ndodhen rreth 23 000 tempuj dhe numri i ghateve është 84. Ghatet më të frekuentuar dhe më të nderuar për adhurim fetar nga pelegrinët janë [[Ghatet në Varanasi#Ghati Manikarnika|Ghati Manikarnika]], [[Ghatet në Varanasi#Ghati Dashashwamedha|Ghati Dashashwamedha]] (në pamje), [[Ghatet në Varanasi#Ghati Assi|Ghati Assi]] dhe [[Ghatet në Varanasi#Ghati Panchaganga|Ghati Panchaganga]]. Në një nga ghatet, hindutë kremojnë të vdekurit e tyre. Emri i qyteti të [[Varanasi]]t formohet nga bashkimi i emrave të lumenjve 'Varuna' dhe 'Asi'. Këta dy lumenj derdhen në bregun e majtë të Gangut duke e rrethuar qytetin e vjetër të [[Varanasi]]t. Ghatet në sitet e pikëtakimeve të këtyre rrjedhave me Gangun janë mjaft të nderuar. Të gjithë këta faktorë kanë kontribuar që qyteti të konsiderohet si kryeqyteti fetar i [[Hinduizmi]]t.<ref name="Bansal p.48-49">S.P. Bansal: Hindu Pilgrimage; 2008, fq. 48-9</ref><ref name="Varun">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9074835/Varanasi|title=Varanasi|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=11 gusht 2009}}</ref><ref>A. Cunningham & S. M. Sastri: Ancient Geography of India; 2002, fq. 131–40</ref> [[Varanasi]] është gjithashtu i njohur si qyteti i parapëlqyer i perëndisë [[Shiva]], siç është përmendur te Rigveda, se ky qytet në kohët e vjetra ishte i njohur si [[Varanasi|Kashi]] ose "Shiv ki Nagri".<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9074835/Varanasi|title=Varanasi|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=30 tetor 2012}}</ref> Pandavët shkuan në Kashi në kërkim të Shivës për të shlyer mëkatet e vëllavrasjes dhe bramhanahatyas (vrasjes së brahminëve) që ata i kishin kryer gjatë Luftës Kurukshetra të eposit [[Mahabharata]].<ref name="Bansal p.48-49"/> Mes tempujve të panumërt të qytetit, më të adhuruarit janë: [[Tempulli Kashi Vishvanatha]] i Shivës; Tempulli Sankat Mochan Hanuman; dhe [[Mandiri i Durgës në Varanasi|Tempulli i Durgës]] i njohur për grupin e majmunëve që qëndrojnë në pemët e mëdha në afërsi. Për më tepër ndodhen edhe dy tempuj të rinj, Tempulli Tulasi Manas dhe [[Tempulli i Ri Vishwanath]] i vendosur në kampusin e Banaras Hindu University. Manastire të lashta budiste gjenden në [[Sarnathi|Sarnath]], por kryesisht në rrënoja. Ka gjithashtu tempuj të ndërtuar nga ‘Maha Bodhi Society’ dhe kinezët, burmezët dhe budistët tibetianë.<ref name="Varun"/> Këtu zhvillohen mjaft festa fetare. Me rastin e Mahashivaratrit (që do të thotë nata e madhe e Shivës) një procesion i Shivës merret nga Tempulli Mahamrityunjaya deri te [[Tempulli Kashi Vishvanatha]]. Një tjetër festë popullore është festivali i Gangut i zhvilluar në nëntor ose dhjetor, kur Gangu nderohet me rituale arti të ofruar nga mijëra pelegrinë, lëshojnë edhe qirinj të lundrojnë në lum nga ghatet. Ngjarja historike e kthimit të Ramës pas mërgimit 14 vjeçar, i quajtur vanavas në saskritisht dhe që takoi vëllain e tij më të vogël Bharata festohet gjatë tetorit ose nëntorit si festa ''Bharat Milap'' ('Milap' do të thotë "takim"). Në Ghatin Tulsi, zhvillohet një festival i muzikës klasike, veçanërisht stilit dhrupad, gjatë marsit për 5 ditë, ku ftohen të marrin pjesë artistë të shquar nga të gjitha anët e Indisë.<ref name="Varun"/> Në një thënie, [[Mark Twain]], indofil i shquar, e ka lartësuar madhështinë e [[Varanasi]]t në këtë mënyrë: "Benares është më i vjetër sesa historia, më i vjetër sesa tradita, më i vjetër madje edhe sesa legjenda dhe duket dyfish i vjetër sesa të gjitha këto të marra së bashku".<ref>{{cite book|last=Twain|first=Mark|author-link=Mark Twain|title=Following the Equator: A journey around the world|url=http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/|accessdate=7 shkurt 2007|year=1897|publisher=Hartford, Connecticut, American Pub. Co.|isbn=0-404-01577-8|oclc=577051|chapter=L|chapter-url=http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/51/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080228225229/http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/|archivedate=28 shkurt 2008|url-status=dead}}</ref> [[Varanasi]] është 780 km nga Delhi, kryeqyteti kombëtar dhe 300 km nga [[Laknau]], kryeqyteti provincial i [[Uttar Pradesh]]it.<ref name= "distance"/><ref>{{Cite web|url=http://www.mapsofindia.com/distances/lucknow.html|title=Distance Chart from Lucknow to over Hundreds of Cities & Towns (Highways in km)|accessdate=22 gusht 2009}}</ref> {{wide image|Varanasi panorama.jpg|1200px|alt=Varanasi|[[Varanasi]] ose Kashi, më i shenjti dhe më i vjetri i qyteteve Sapta Puri.}} ==Ayodhya== {{Kryesore|Ayodhya}} [[File:A View of Part of the City of Oudh.jpg|thumb|left|345px|Pamje e [[Ayodhya]]s në vitin 1783 atëherë të quajtur Oudh]] [[Ayodhya]] ({{coord|26.8|N|82.2|E|display=inline}}) është vendi legjendar ku ka lindur perëndia Rama dhe ndonjëherë i përmendur si Ram Janmabhoomi ("vendlindja e Ramës"). Qyteti modern është i vendosur në brigjet e lumit Sarayu, të shkruar edhe Sarju. Në këtë qytet ndodhen tempuj të shumtë, që numërohen në mbi 100. Disa nga më të rëndësishmit janë: Tempulli i Ramës dhe bashkëshortes së tij Sita, i quajtur Kanak Bhavan; Tempulli i Hanumanit i quajtur Hanuman Garhi në krye të një kodre ku, përveç një statuje të Hanumanit në pozicion të ulur, ndodhet edhe një idhull 15 cm i lartë i Hanumanit gjithmonë i zbukuruar me lule; Tempulli Kshireshwaranath i Sitas, i krijuar nga Kausalya, nëna e Ramës. Për më tepër, ndodhen mjaft kunde ose pellgje dhe ghate të lidhur me personazhet mitologjike; siç është Brahma kundi i ndërtuar në nder të vizitës aty të Brahmas, Sita kundi, Bharat kundi, Ghati Lakshman, ku bëri banjë Lakshmani, vëllai i Ramës, Ghati i Ramës (i quajtur edhe Swargadwar që do të thotë porta për në parajsë).<ref name="Bansal"/><ref name="SinghBindloss2007" /><ref name="Ring">{{Cite book|last1=Ring|first1=Trudy|last2=Salkin|first2=Robert M.|last3=Schellinger|first3=Paul E.|last4=La Boda|first4=Sharon|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|work=Ayodhya|pages=47–50|accessdate=10 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA435&dq=Kanchipuram#v=onepage&q=Kanchipuram&f=false|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=9781884964046}}</ref> Një legjendë e lidhur me Kushan, djalin e Ramës, mbështet Tempullin Nageshwaranath aty. Byzylyku, që Kusha e kishte humbur në lumin Sarayu u gjet nga një nag-kanya (një femër e një familjeje gjarpri), një adhuruese e perëndisë Shiva, që ra në dashuri me Kushan. Në nder të saj Kusha ndërtoi një tempull, që thuhet se është tempulli i vetëm i lashtë i mbijetuar nga periudha e sundimit të Vikramadityas.<ref>S.P. Bansal: Hindu Pilgrimage; 2008, fq. 39</ref> Trashëgimia historike e këtij vendi fillon nga shekulli i VI p.e.s., siç është përcaktuar nga dëshmitë arkeologjike dhe dokumentare. Eposi i [[Ramajana]]s datohet nga fundi i shekujve p.e.s. në periudhën e Dinastisë Ikshvaku dhe shekuj e parë të erës sonë. Dasaratha, babai i Ramës i përkiste kësaj dinastie.<ref name="Ring"/> Është gjithashtu vendi ku u ndërtua [[Xhamia Babri]] nga mogulët në shekullin e XVI (e shkatërruar në vitin 1992),<ref name="Bansal"/> që ka qenë përshkruar te botimi i vitit 1986 i ‘Encyclopædia Britannica’ si: "Vendlindja e Ramas, është e shënuar nga një xhami, e ngritur nga perandori mogul Babar në vitin 1528 në sitin e një tempulli të mëparshëm ".<ref>Botimi i 15-të i ‘Encyclopædia Britannica’, 1986, zëri "Ayodhya", Chicago: Encyclopædia Britannica Inc.</ref> Kjo është një [[Mosmarrveshja e Ayodhyas|çështje nën debat të fortë]] dhe është gjykuar nga një trupë speciale e Ayodhyas, e Gjykatës së Lartë të [[Laknau]]t.<ref name="Ring"/> Distanca rrugore nga [[Ayodhya]] për në Delhi është 799 km, për në [[Laknau]] 134 km dhe për në [[Varanasi]] 209 km.<ref>{{Cite web|url=http://www.oktatabyebye.com/travel-directions/driving-directions-from-New_Delhi-to-Ayodhya.html|title=How to reach Ayodhya from New Delhi|accessdate=22 gusht 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.whereincity.com/india/uttar-pradesh/ayodhya.php|title=India Information|accessdate=22 gusht 2009}}</ref> ==Mathura== {{Kryesore|Mathura}} [[File:Krishna Killing King Kamsa and Balarama Slaying a Wrestler LACMA AC1995.163.1.jpg|thumb|280px|Krishna vret dajën e tij Kamsa, mbretin e keq të Mathuras.]] [[Mathura]] ({{coord|27.45|N|77.72|E|display=inline}}), e vendosur në bregun e djathtë të lumit Yamuna në qendrën administrative të distriktit të Mathuras, të quajtur edhe Mathura Mandala ose Braxh Bumi, konsiderohet zemra e kulturës indiane. Krishna ka lindur këtu kështu që është popullore edhe me emrin 'Krishnaxhanmabumi' ("vendlindja e Krishnës").<ref name="Schweig">{{cite book|last=Schweig|first=G.M.|title=Dance of divine love: The Rasa Lila of Krishna from the Bhagavata Purana, India's classic sacred love story.|publisher=Princeton University Press, Princeton, NJ; Oxford|year=2005|isbn=0-691-11446-3|page=2}}</ref><ref name="Singh">Surendra Singh: [https://books.google.com/books?id=X4FsjWPEeM4C&pg=PA160&dq=Haridwar&lr=&ei=h0h-Svv3BpqUkAT2jpSPCg#v=onepage&q=Haridwar&f=false Urbanization in Garhwal Himalaya: A Geographical Interpretation]; 1995, fq. 160–2</ref> [[Mathura]] është e mbushur me plotë ngjarje historike. Bazuar në gjetjet arkeologjike të qeramikës, veglave dhe mjeteve të lashta, historia e lashtë e Mathurës është datuar afërsith që nga vitit 1200 p.e.s. Literatura Vedike dhe Puranike gjithashtu e lidhin themelimin e Mathurës me Shatrughnas (vëllai i vogël i Ramës). Puranat përmendin edhe dy klane, përkatësisht Andhaka dhe Vrsni, ku ky i fundit ishte më i organizuar nën Krishnën, duke dëshmuar lidhjet historike me periudhën midis shekullit të VI dhe të V p.e.s. Nga shekulli i IV p.e.s. bie nën ndikimin e Perandorisë Mauryane, kur mbizotëronte kultura fetare Xhainiste dhe Budiste, që është vërejtur nga skulpturat e gjetura në [[Mathura]]. Nga kjo periudhë, është treguar se "qyteti pati një ndikim domethënës në zhvillimin e skulpturës tjetërkund në vend". Ajo gjatë kësaj periudhe ishte gjithasthu një zonë tregtare, duke përvetësuar një kulturë dhe etos fetar të përzierë, përveç krijimit të një tregtie të lulëzuar si brenda dhe jashtë kufijve të rajonit. Duke pasuar sundimin Mauryan, qyteti u sundua nga Kushanët deri në shekullin e III të e.s., kur u zhvilluan së bashku mënyra jetese të shenjta dhe shekullare. Pastaj vijon një numër sunduesish, me [[Perandoria Gupta|Perandorinë Gupta]] në Samudra Gupta, që sundoi midis viteve 330 dhe 380 të e.s. Gjatë Periudhës Gupta, që zgjati deri në shekullin e VI të e.s., pati një rënie në përparimin e Mathurës. Hunët e plaçkitën qytetin në shekullin e VI. Pas kësaj, qyteti u kontrollua nga Dinastia Maukhari e Kanauj-it, kur evoloi kulti i Krishnës nga shekulli i VII e më pas për ta bërë qytetin një qendër të adhurimit të Krishnës në vend. Pastaj Mahmudi i Gaznit e pushtoi dhe e plaçkiti të gjitha thesaret fetare të bëra prej ari dhe argjendi. Kjo u pasua nga sundimi i Dinastisë Sllave ose Sulltanati i Delhit nga viti 1193 dhe më pas nga Dinastia Mogule, që zgjati deri sa ra nën kontrollin e Perandorisë Britanike. Sundimi Mogul, në veçanti i Aurangzebit pati një nivel të lartë persekutimi, kur në vitin 1669 u shkatërrua Tempulli Keshava dhe në vendin e tij u ndërtua një xhami. Megjithëse bashkësia xhate e rajonit u përpoq të rindërtonte pa sukses disa nga tempuj, por shkatërrimi mysliman u përsërit dhe nuk ndodhi deri sa ra nën sundimin britanik, Pas Rebelimit Indian të vitit 1857, që adhurimi i Krishnës në Mathura pësoi një gjallërim. Arkeologët britanikë qenë të suksesshëm në rikrijimin e historisë së lashtë të qytetit dhe studimin e thellë të Kulturës Indiane. Tempujt e Krishnës dhe historia e lashtë tani janë tërheqjet kryesore të qytetit.<ref>Trudy Ring e të tj.: [https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA572 International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania]; 1996, fq. 572-57</ref> [[Tempulli Kesava Deo|Tempulli i tanishëm Keshava Dev]] është ndërtuar në të njëjtin vend ku kanë qenë tempuj të historisë 5000 vjeçare, është daton nga Vajranabha, stërnipi i Krishnës. Një tempull madhështor u rindërtua gjatë mbretërimit të Chandra Gupta Vikramadityas në shekullin e V që u plaçkit nga Mahmud Gazni. Pastaj, në të njëjtin vend Raxha Veer Singh Deva Bundela ndërtoi një tempull 76 m të lartë gjatë sundimit të Jahangirit, që u shkatërrua nga Aurangzebi në vitin 1669 dhe në vendin e tij u ndërtua një xhami, që mund të shihet pranë tempullit të tanishëm. Tempulli i tanishëm u përfundua në vitin 1958 me vendosjen e imazheve të Radha Krishnës. Në altarët e bashkangjitur janë vendosur mjaft imazhe; në altarin e majtë shihen imazhet e Jagannathit (një formë e Krishnës), Balarama (vëllai i Krishnës) dhe Subhadra (motra e Krishnës); në altarin e djathtë janë vendosur idhujt e Ramës, Sitës dhe Lakshmanës, ku më djathtas ndodhet një idhull i Hanumanit. Brenda sallës kryesore të tempullit shihen gjithashtu imazhet e Shivës dhe Durgës. Kompleksi i tempullit kryesor ka edhe një faltore të vogël, ku Krishna lindi (thuhet se ishte burgu ku ai lindi) që paraqet imazhe të Vasudevas, Devakit dhe Krishnës me katër krahë.<ref name="bansal4043">S.P. Bansal: Hindu Pilgrimage; 2008, fq. 40-3</ref> Në bregun e lumit Yamuna, në Ghatin Vishrama çdo mbrëmje lumit i ofrohen rituale aarti, pasi thuhet se është vendi ku Krishna qëndroi pasi vrau mbretin Kamsa, dajën e tij. Këtu gjenden gjithashtu imazhet e hyjneshës Yamuna dhe vëllait të saj Yama, zotit të vdekjes.<ref name="bansal4043"/> Ka edhe shumë tempuj të tjerë të rëndësishëm për pelegrinët brenda Mathurës, për të përmendur vetëm disa, si Mandiri Prem Vrindavan, Tempulli Govindji, Tempulli Madan Mohan, Tempulli Radha Damodar, Tempulli Radha Gopinath, Tempulli Banke Bihari, Tempulli Krishna Balarama, Tempulli Rangaji dhe Seva Kunja. Gjithashtu, në afërsi të [[Vrindavani]]t, ku Krishna kaloi fëmijërinë e tij, ndodhet një grup tempujsh, që është një vend shumë i nderuar nga pelegrinët. Ndodhet 12 km larg nga [[Mathura]].<ref name = "bansal4043"/> Evente të tjera të rëndësishme të ndjekura nga pelegrinët në territorin e Mathurës dhe [[Vrindavani]]t janë Vrindavan Parikrama (cirkumambulacioni përreth tempujve përgjatë një rrugëtimi të paracaktuar) dhe Braxh Mandal Parikrama gjatë tetor–nëntorit, që merr 3 muaj për tu përfunduar në këmbë, pasi përfshin ecjen përreth kodrës Govardhan, përveç mjaft faltoreve të tjera.<ref name="bansal4043"/> Është i vendosur rreth 50 km në veri të [[Agra]]s dhe 150 km në jug të Delhit; rreth 20 km nga qyteti i shenjtë i [[Vrindavani]]t.<ref name="Schweig"/> ==Shiko edhe== * [[Jyotirlingat]] * [[Vende Pelegrinazhi në Indi]] == Referime == {{Reflist|30em}} ==Bibliografia== * {{Cite book|last=Bansal|first=Sunita Pant|title=Hindu Pilgrimage|work=Teertha|accessdate=7 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=F303Zb7EC0kC|publisher=Pustak Mahal|year=2008|isbn=9788122309973}} * {{Cite book|last=Bradnock|first=Roma|title=Indian Himalaya handbook|work=Haridwar|accessdate=10 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=TyZGp_YVzb8C|publisher=Footprint Travel Guides|year=2000|isbn=9781900949798}} * {{cite book|first=Alexander|last=Cunningham|author2=Surendranath Majumdar Sastri|title=Ancient Geography of India|publisher=Munshiram Manoharlal|origyear=1924|year=2002|isbn=81-215-1064-3}} * {{Cite book|last=Davidson|first=Linda Kay|author2=David Martin Gitlitz|title=Pilgrimage|work=Haridwar (Uttar Pradesh, India: Hinduism Seventh century)|accessdate=10 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=YVYkrNhPMQkC|publisher=ABC-CLIO|year=2002|isbn=9781576070048}} * {{Cite book|last=Harmatta|first=Janos|title=History of civilizations of Central Asia|work=Religious Life under Vima Kaldphises|accessdate=9 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C|publisher=Motilal Banarsidass Publ|year=1999|isbn=9788120814080}} * {{Cite book|last=Hoiberg|first=Dale|author2=Indu Ramchandani|title=Students' Britannica India|work=Haridwar|accessdate=9 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=AE_LIg9G5CgC|publisher=Popular Prakashan|year=2000|isbn=9780852297605}} * {{Cite book|last=Kulkae|first=Hermann|author2=Dietmar Rothermund|title=A History of India|work=Ashoka the beloved to the Gods|accessdate=9 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC|publisher=CRC Press|year=1998|isbn=9780203443453}} * {{Cite book|last=Mishra|first=J.S.|title=Pilgrimage, purification and piety|work=Mahakumbh, the greatest show on earth|url=https://books.google.com/books?id=1pCXqynwwQcC|publisher=Har-Anand Publications|year=2004|isbn=9788124109939}} * {{Cite book|last=Morgan|first=Kenneth W.|author2=D. S. Sarma|title=The Religion of the Hindus|work=Sacred Pilgrimage Places|accessdate=9 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=ulz9mO9cK54C|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|year=1987|isbn=9788120803879}} * {{Cite book|author1=Trudy Ring|author2=Robert M. Salkin|author3=Paul E. Schellinger|author4=Sharon La Boda|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|work=Ayodhya|accessdate=10 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=9781884964046}} * {{cite book|last=Schweig|first=G.M.|title=Dance of divine love: The Rasa Lila of Krishna from the Bhagavata Purana, India's classic sacred love story.|publisher=Princeton University Press, Princeton, NJ; Oxford|year=2005|isbn=0-691-11446-3}} * {{Cite book|last=Sharma|first=Virendra Nath|title=Sawai Jai Singh and His Astronomy|work=Ujjain Observatory|accessdate=9 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=QRA2mgZnXXMC|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|year=1995|isbn=9788120812567}} * {{cite book|author1=Sarina Singh|author2=Joe Bindloss|author3=James Bainbridge|author4=Lindsay Brown|author5=Mark Elliott|author6=Stuart Butler|year=2007|title=India|url=https://archive.org/details/lonelyplanetindi00sari|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-308-2}} * {{Cite book|last=Singh|first=Surendra|title=Urbanization in Garhwal Himalaya: A Geographical Interpretation|work=Growth Patern in Haridwar|accessdate=9 gusht 2009|url=https://books.google.com/books?id=X4FsjWPEeM4C|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1995|isbn=9788185880693}} * {{cite book|last=Twain|first=Mark|author-link=Mark Twain|title=Following the Equator: A journey around the world|url=http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/|accessdate=7 shkurt 2007|year=1897|publisher=Hartford, Connecticut, American Pub. Co.|isbn=0-404-01577-8|oclc=577051|chapter=L|chapter-url=http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/51/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080228225229/http://www.literaturecollection.com/a/twain/following-equator/|archivedate=28 shkurt 2008|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp043.htm|title=SACRIFICE OF DAKSHA 1 (From the Vayu Purana)|accessdate=16 gusht 2009|publisher=The Vishnu Purana|translator=Horace Hayman Wilson|year=1840}} [[Kategoria:Hinduizëm]] [[Kategoria:Qytete në Indi]] byk9rk34hxii6np737bykdkuw9n37bv 0 218789 2978606 2854861 2026-05-08T15:29:38Z Mitrovica02 128863 2978606 wikitext text/x-wiki '''Pal Mirashi''' ish futbollist shqiptar. Me përfaqësuesen shqiptare zhvilloi 9 takime ndërkombëtare. {{DEFAULTSORT:Mirashi, Pal}} [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] {{fut-cung}} 5yh09r2pcib2q8uwdyndonjh2vytfje 0 222199 2978601 1988171 2026-05-08T15:21:28Z Mitrovica02 128863 2978601 wikitext text/x-wiki '''Zamir Shpuza''', i lindur në Shkodër me 26. 06. 1967 nga një familje me një taban dhe kulturë shkodrane. Në fëmijërinë e tij të hershme tregon zgjuarsi, pasion dhe talent prej një sportisti që do të formohëj ku filloi edhe të mirret me futboll. Karrierën e ti sportive e filloi në qytetin e tij të fëmijërisë dhe rinisë së dashur në Shkodër e pikërisht në ekipin e Vllaznisë. Nga ekipi i Vllaznisë U 19 ku luante tregoi një talent të rrallë ku e avansuan duke e kaluar në ekipin e parë të Vllaznisë shkodrane ne vitin 1988/89. U nda nga jeta më 10 janar 2014. {{DEFAULTSORT:Shpuza, Zamir}} [[Kategoria:Lindje 1967]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] {{Fut-cung}} 0fbftjuagz9jcm1uctejsi5i84qg267 2978602 2978601 2026-05-08T15:24:52Z Mitrovica02 128863 2978602 wikitext text/x-wiki {{short description|Albanian football player and coach}} {{Infobox football biography | name = Zamir Shpuza | image = | full_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1968|6|26}} | birth_place = [[Shkodër]] | death_date = {{death date and age|2014|1|10|df=y|1968|6|26}} | death_place = [[Speyer]], Gjermani | height = | position = [[Defender (association football)|Defender]] | youthyears1 = ?–1987 | youthclubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia Shkodër]] | youthyears2 = 1987–1988 | youthclubs2 = [[KF Veleçiku|Veleçiku]] | years1 = 1988–1989 | years2 = 1989-1990 | years3 = 1990–1991 | years4 = 1991 | years5 = 1992–1993 | years6 = 1994–1995 | years7 = 1995–1996 | years8 = 1996–1997 | years9 = 2000–2007 | clubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | clubs2 = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | clubs3 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | clubs4 = [[KF Buduçnosti Podgoricë|Buduçnosti Podgoricë]] | clubs5 = Vllaznia | clubs6 = [[FV Speyer]] | clubs7 = [[SV Waldhof Mannheim|Waldhof Mannheim]] | clubs8 = [[SC Viktoria 06 Griesheim|Viktoria Griesheim]] | clubs9= FV Speyer | caps3 = 33 | goals3 = 1 | caps4 = 8 | goals4 = 0 | caps5 = 9 | goals5 = 0 | caps7 = 0 | goals7 = 0 | nationalyears1 = 1991–1997 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | manageryears1 = 2000–2007 | managerclubs1 = [[FV Speyer]] }} '''Zamir Shpuza''', i lindur në Shkodër me 26. 06. 1967 nga një familje me një taban dhe kulturë shkodrane. Në fëmijërinë e tij të hershme tregon zgjuarsi, pasion dhe talent prej një sportisti që do të formohëj ku filloi edhe të mirret me futboll. Karrierën e ti sportive e filloi në qytetin e tij të fëmijërisë dhe rinisë së dashur në Shkodër e pikërisht në ekipin e Vllaznisë. Nga ekipi i Vllaznisë U 19 ku luante tregoi një talent të rrallë ku e avansuan duke e kaluar në ekipin e parë të Vllaznisë shkodrane ne vitin 1988/89. U nda nga jeta më 10 janar 2014. {{DEFAULTSORT:Shpuza, Zamir}} [[Kategoria:Lindje 1967]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] {{Fut-cung}} iv43brtpkfz8zdha830p9grsd4khfcx 2978605 2978602 2026-05-08T15:28:49Z Mitrovica02 128863 2978605 wikitext text/x-wiki {{short description|Albanian football player and coach}} {{Infobox football biography | name = Zamir Shpuza | image = | full_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1968|6|26}} | birth_place = [[Shkodër]] | death_date = {{death date and age|2014|1|10|df=y|1968|6|26}} | death_place = [[Speyer]], Gjermani | height = | position = [[Defender (association football)|Defender]] | youthyears1 = ?–1987 | youthclubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia Shkodër]] | youthyears2 = 1987–1988 | youthclubs2 = [[KF Veleçiku|Veleçiku]] | years1 = 1988–1989 | years2 = 1989-1990 | years3 = 1990–1991 | years4 = 1991 | years5 = 1992–1993 | years6 = 1994–1995 | years7 = 1995–1996 | years8 = 1996–1997 | years9 = 2000–2007 | clubs1 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | clubs2 = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | clubs3 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | clubs4 = [[KF Buduçnosti Podgoricë|Buduçnosti Podgoricë]] | clubs5 = Vllaznia | clubs6 = [[FV Speyer]] | clubs7 = [[SV Waldhof Mannheim|Waldhof Mannheim]] | clubs8 = [[SC Viktoria 06 Griesheim|Viktoria Griesheim]] | clubs9= FV Speyer | caps3 = 33 | goals3 = 1 | caps4 = 8 | goals4 = 0 | caps5 = 9 | goals5 = 0 | caps7 = 0 | goals7 = 0 | nationalyears1 = 1991–1997 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | manageryears1 = 2000–2007 | managerclubs1 = [[FV Speyer]] }} '''Zamir Shpuza''', i lindur në Shkodër me 26. 06. 1967 nga një familje me një taban dhe kulturë shkodrane. Në fëmijërinë e tij të hershme tregon zgjuarsi, pasion dhe talent prej një sportisti që do të formohëj ku filloi edhe të mirret me futboll. Karrierën e ti sportive e filloi në qytetin e tij të fëmijërisë dhe rinisë së dashur në Shkodër e pikërisht në ekipin e Vllaznisë. Nga ekipi i Vllaznisë U 19 ku luante tregoi një talent të rrallë ku e avansuan duke e kaluar në ekipin e parë të Vllaznisë shkodrane ne vitin 1988/89. U nda nga jeta më 10 janar 2014.<ref name="panorama">{{Cite web |url=http://www.panorama.com.al/sport/ndahet-nga-jeta-ish-futbollisti-i-kombetares-shkodrani-zamir-shpuza/ |title=Ndahet nga jeta ish-futbollisti i kombëtares, shkodrani Zamir Shpuza |date=11 janar 2014 |website=www.panorama.com.al |language=sq |access-date=7 shkurt 2018}}</ref> ==Burime== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Shpuza, Zamir}} [[Kategoria:Lindje 1967]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Partizani]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Buduçnosti Podgoricë]] {{Fut-cung}} ko9lzm4xbgcpcafdhiwt2hmpdqx6qse 0 228756 2978648 2978341 2026-05-08T17:58:14Z ~2026-27872-20 187190 riformulim 2978648 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Emblem of the Republic of Kosovo.svg|parapamje|[[Stema e Kosovës]]]] [[Skeda:Deklarata e Pavaresise.jpg|parapamje|Deklarata e Pavarësisë së Kosovës]] [[Skeda:Hashim Thaci Joe Biden Fatmir Sejdiu with Declaration of Independence of Kosovo.JPG|parapamje|[[Hashim Thaçi]], [[Joe Biden]] dhe [[Fatmir Sejdiu]] me Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës]] [[Skeda:Hashim Thaci - Tony Blair with Declaration of Independence of Kosovo.jpg|parapamje|[[Tony Blair]] dhe [[Hashim Thaçi]] me Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës]] [[File:Newborn.jpg |parapamje|[[Newborn|Monumenti Newborn]] u zbulua në festimet e vitit 2008 pas Deklarimit të Pavarësisë së Kosovës po atë ditë, më 17 shkurt 2008, në kryeqendrën e Kosovës [[Prishtina|Prishtinë]].]] [[Skeda:Kosovo_rep_en.png|djathtas|parapamje|Harta e [[Kosova|Republikës së Kosovës]]]] [[File:Kosovo Independence Celebration Car with Flags.jpg|thumb|Kështu është festuar Shpallja e Pavarësisë së Kosovës nga shqiptarët në Zvicër]] '''Shpallja e Pavarësisë së Kosovës''' është bërë më [[17 shkurt]] të vitit [[2008]] në ora 15:39 minuta, në [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendin e Republikës së Kosovës]] në [[Prishtina|Prishtinë]].<ref name="ICJ">{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|publisher=[[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|International Court of Justice (Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë)]]|title=Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence In Respect of Kosovo|archiveurl=https://www.webcitation.org/5rRB9e3bz?url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|page=29|language=en|access-date=16 nëntor 2017|archive-date=23 korrik 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|title=International Court of Justice|access-date=23 korrik 2010|archive-date=21 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821055950/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|url-status=dead|lang=en}}</ref> Në një mbledhje të jashtëzakonshme ku merrnin pjesë 109 nga gjithsej 120 deputetë, [[Kuvendi i Kosovës]] njëzëri shpalli Kosovën shtet të pavarur, sovran dhe demokratik.<ref name="bbc_proclaim">"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7249034.stm Kosovo MPs proclaim independence]", BBC News Online, 17 February 2008</ref><ref>[http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf Transkript: Nga Seanca Plenare e Jashtëzakonshme Solemne e Kuvendit Të Kosovës Me Rastin e Shpalljes Së Pavarësisë, Të Mbajtur Më 17 Shkurt 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028212537/http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf |date=28 tetor 2008 }}, Republic of Kosovo Assembly, 2008-02-17 (in Albanian)</ref><ref>{{cite book|title=Civil Resistance in Kosovo|url=https://archive.org/details/civilresistancek00clar|author=Howard Clark|date=gusht 2000|publisher=Pluto Press|isbn=978-0-7453-1569-0|page=[https://archive.org/details/civilresistancek00clar/page/n90 73]|language=en}}</ref> Ligjshmëria e Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës për një kohë ka qenë temë e diskutueshme. Serbia duke kundërshtuar Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës kërkonte vlerësimin e vlefshmërisë ndërkombëtare dhe mbështetje për pozicionin e saj, gjoja se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës ishte e paligjshme. Në vazhdën e kësaj ecurie, në tetor të vitit 2008, Serbia kërkoi [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|një opinion këshillues]] nga [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8004622.stm|work=BBC News|title=Serbian president visits Kosovo|date=2009-04-17|accessdate=2010-04-22|language=en}}</ref> Më 22 korrik të vitit 2010, [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] përmes një [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vendimi Këshillëdhënës]] rikonfirmoi se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur asnjë nen të [[E drejta nderkombetare| Ligjit Ndërkombëtar]].<ref>[http://infoalbania.al/rruga-e-kosoves-drejt-pavaresise/ Rruga e Kosoves drejt Pavaresise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122141450/http://infoalbania.al/rruga-e-kosoves-drejt-pavaresise/ |date=22 janar 2020 }}, 17 shkurt 2016, http://infoalbania.al {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115170110/http://infoalbania.al/ |date=15 nëntor 2017 }}, viz. 16 nëntor 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=b0b24a6135eaf2347d5b0a0badec77ff|title=Press Release: Accordance with international law of the unilateral declaration of independence in respect of Kosovo: Advisory Opinion|date=2010-07-22|publisher=International Court of Justice|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100807010647/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=fd67c1c1a61d2a99cf11356e050236bb|language=en|access-date=16 nëntor 2017|archive-date=7 gusht 2010}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100807010647/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=fd67c1c1a61d2a99cf11356e050236bb</ref> == Historiku == {{Shiko gjithashtu|Historia e Kosovës|Statusi politik i Kosovës|Kronologjia e pavarësisë së Kosovës}} [[Skeda:Newborn_Pristina_February_2013.jpg|djathtas|parapamje|[[Newborn|Monumenti Newborn]] disa vite më vonë.]] Shpallja e Pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008, ishte kurorëzim i një rrugëtimi të gjatë historik për Kosovën dhe qytetarët e saj. Për vite me radhë qytetarët e Kosovës vuajtën pasojat e spastrimit etnik nga regjimi serb i [[Sllobodan Millosheviç|Sllobodan Millosheviqi]]t, gjë e cila rezultoi më një [[Lufta e Kosovës|Luftë Çlirimtare (1997-99)]]. Pas përfundimit të [[Lufta e Kosovës|Luftës Çlirimtare të Kosovës]] u bë edhe vendosja e trupave paqeruajtëse ndërkombetare në [[Kosovë]]. Prej 13 qershorit të vitit 1999, kur forcat serbe u detyruan të largoheshin nga [[Kosova]], ky vend administrohej nga [[UNMIK|Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara - UNMIK]] dhe [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë|Institucionet Vetëqeverisëse të Kosoves]]: Kuvendi, Presidenti dhe Qeveria. Edhe pse Serbia nuk kishte kontroll mbi [[Kosovë]]n, në rezolutën 12 44 të [[Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara|Këshillit të Sigurimit]], disa herë përmendej se Kosova është protektorat i OKB-së, por juridikisht pjesë e Republikës Federale të Jugosllavisë. Në nëntor të vitit 2005 nisi zyrtarisht procesi për statusin përfundimtar të Kosovës. Pas konsultimeve gjithëpërfshirëse, më 2 shkurt të vitit 2007 i dërguari special ndërkombëtar për statusin e [[Kosovë]]s, [[Martti Ahtisaari]], dorëzoi propozimin e tij në [[Prishtinë]] dhe [[Beograd]], për pavarësinë e kushtëzuar të [[Kosovë]]s, hap që çoi drejt krijimit të shtetit te pavarur. Pasi u mbajtën disa raunde bisedimesh, Kosova u shpall e pavarur më [[17 shkurt]] të vitit [[2008]]. == Deklarata e Pavarësisë së Kosovës == {{Shiko gjithashtu|Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës}} {{Cquote|"''Ne, udhëheqësit e popullit tonë, të zgjedhur në mënyrë demokratike, nëpërmjet kësaj Deklarate shpallim Kosovën shtet të pavarur dhe sovran. Kjo shpallje pasqyron vullnetin e popullit tonë dhe është në pajtueshmëri të plotë me rekomandimet e të Dërguarit Special të Kombeve të Bashkuara, [[Martti Ahtisaari]], dhe Propozimin e tij Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës.''"|source= [[17 shkurt]] [[2008]] - [[Prishtinë]]}} Shpallja e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës është bërë nga kryeministri i atëhershëm i Kosovës, [[Hashim Thaçi]], në prani të deputetëve të [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendit të Kosovës,]] dhe [[Kryetari i Kosovës|Presidentit të Kosovës]], në mbledhjen e mbajtur në kryeqendrën e Kosovës - [[Prishtina|Prishtinë]], më 17 shkurt të vitit 2008. Deklarata e Pavarësisë së Kosovës u miratua në mënyrë unanime prej deputetëve të pranishëm në sallën e Kuvendit të Kosovës. Njëmbëdhjetë deputetë përfaqësues të pakicës serbe bojkotuan procedurën e votimit. Nëntë përfaqësues të pakicave tjera etnike ishin pjesë e kuorumit.<ref name="transcript of the vote - not just a show of hands, but a written record who voted and who was absent">{{cite web|url=http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf|format=PDF|title=Transcript: NGA SEANCA PLENARE E JASHTËZAKONSHME SOLEMNE E KUVENDIT TË KOSOVËS ME RASTIN E SHPALLJES SË PAVARËSISË, TË MBAJTUR MË 17 SHKURT 2008|publisher=Republika e Kosovës Kuvendi – Republika Kosova Skupština – Republic of Kosovo Assembly|work=Legjislatura III|location=[[Pristina]]|language=Sq|date=2008-02-17|accessdate=2008-10-12 <!--DASHBot-->}}</ref>  Terminologjia e deklaratës thotë se Pavarësia e Kosovës është e kufizuar në parimet e përcaktuara nga [[Plani i Ahtisaarit]]. Ajo ia ndalon [[Kosovë]]s të bashkohet me çfarëdo vendi tjetër, ofron vetëm kapacitete të kufizuara ushtarake, thotë se [[Kosova]] do të jetë nën mbikëqyrje ndërkombëtare dhe parashikon mbrojtjen e minoriteteve etnike. Versioni origjinal i papirusit të deklaratës është nënshkruar nga delegatët po atë ditë.<ref name="ReferenceA">Declaration of Vice-President Tomka, Judge of the International Court of Justice, concerning the Opinion given by the ICJ concerning the Kosovo declaration of independence</ref> Teksti i deklaratës në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]] është i vetmi dokument autentik. == Reagimet == [[File:Locator map Kosovo in Yugoslavia.svg|thumb|Pozita e [[Kosova|Kosovës]] në kohën e [[jugosllavia|Jugosllavisë]]]] {{Shiko gjithashtu|Njohja ndërkombëtare e Kosovës}} === Vendet ish-Jugosllave === {{Shiko gjithashtu|Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë}} Më 23 shkurt, 44 protestues kroatë u arrestuan pas djegies së flamurit serb, në sheshin kryesor të [[Zagrebi]]t ([[Kroaci]]), pasi që protestuesit serbë sulmuan ambasadën kroate në Beograd, Serbi.<ref name="croatia-arrests">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222|title=Croatia arrests 44 anti-Serb protesters|date=2008-02-22|accessdate=2008-02-22|publisher=Reuters|first=Zoran|last=Radosavljevic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080225173015/https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222|archivedate=25 shkurt 2008 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> Qindra demonstrues serbë të Bosnjës në Banjallukë më 26 shkurt 2008 u drejtuan për në zyrën e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara, duke u përleshur me policinë përgjatë rrugës.<ref name="croatia-arrests" /> Në [[Mali i Zi|Malin e Zi]], protesta u mbajtën në [[Podgoricë]] më 19 shkurt. Protestuesit tundnin flamujtë e Partisë Popullore Serbe dhe të Partisë Radikale Serbe. Partitë serbe të kryesuara nga Lista Serbe bënin thirrje për një protestë më 22 shkurt, për të protestuar ndaj Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës.<ref>{{cite web|title=BalkanInsight.com – Montenegro Students Protest|url=http://www.balkaninsight.com/en/main/news/8022/|accessdate=2008-02-22|year=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226052543/http://www.balkaninsight.com/en/main/news/8022/|archivedate=2008-02-26|language=en}}</ref> === Vendet e Bashkimit Evropian === {{Shiko gjithashtu|Bashkimi Evropian}} Më 18 shkurt 2008 presidenca e BE njoftoi se pas një dite bisedimesh të ashpra midis ministrave të jashtëm, që vendet anëtare ishin të lira të vendosnin individualisht nëse do ta njohin pavarësinë e Kosovës. Shumica e shteteve anëtare të BE e kanë njohur Kosovën, por [[Qiproja]], [[Greqia]], [[Rumania]], [[Sllovakia]] dhe [[Spanja]] vazhdojnë të mos e njohin.<ref name="BBC1">{{cite news|title=EU splits on Kosovo recognition|date=2008-02-18|work=BBC news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249909.stm|access-date=2008-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219222716/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249909.stm|archive-date=19 shkurt 2008|url-status=live|language=en}}</ref> Disa personalitete spanjolle e kundërshtuan mënyrën e Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës. Pak para Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës, [[Bashkimi Evropian]] aprovoi vendosjen e një misioni joushtarak 2,000 anëtarësh për Sundimin e Ligjit, "[[EULEX]]", për të zhvilluar më tej sektorin e policisë dhe drejtësisë në Kosovë. Të gjithë njëzet e shtatë vendet anëtare të Bashkimit Evropian miratuan mandatin e EULEX-it, duke përfshirë këtu edhe pakicën e pesë vendeve të BE që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës. Serbia ka pohuar se kjo është një okupim dhe se masat e BE-së janë të paligjshme.<ref name="BBC1"/><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/772560/l/catalunya/kosovo/independencia/ International Law Teacher from Catalonia argues that Catalonia or Basque Country and Kosovo cases are different.] (22/07)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/772875/0/moratinos/independencia/kosovo/ Spanish Foreign Minister says Spain will not recognize Kosovo's independence, not even mentioning comparison to Basque Country or Catalonia] (23/07)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/773759/0/ Basque Country politician (EB) states Court decision forces Spanish Government to recognize autodetemination rights] (23/07)<br>Previously in 2008: [http://www.20minutos.es/noticia/349987/0/azkarate/ibarretxe/kosovo/ Basque Government spokeswoman says Kosovo is an example to be followed] (17/022008)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/350490/0/llamazares/kosovo/independencia/ Spanish opposition politician denies that cases can be compared] (18/02/2008).</ref> === Organizata e Kombeve të Bashkuara === {{Shiko gjithashtu|Organizata e Kombeve të Bashkuara}} Pas një kërkese nga Rusia, [[Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara]] mbajti një sesion urgjent në pasditen e 17 shkurtit. Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, [[Ban Ki-Moon]], lëshoi një deklaratë asnjanëse duke kërkuar nga të gjitha palët "të përmbahen nga çdo veprim i deklaratave që mund të rrezikojnë paqen, nxisin dhunën ose rrezikojnë sigurinë në Kosovë apo në rajon". Duke folur në emër të gjashtë vendeve - [[Belgjika]], [[Kroacia]], [[Franca]], [[Gjermania]], [[Italia]] dhe [[Shtetet e Bashkuara]] - ambasadori belg shprehu keqardhjen "se Këshilli i Sigurimit nuk mund të bjerë dakord për rrugën përpara, por ky bllokim ka qenë shumë i qartë për disa muaj. Ngjarjet e sotme përfaqësojnë përfundimin e një procesi të statusit që ka shteruar të gjitha rrugët në ndjekje të një rezultati të negociuar".<ref name="forbes">{{cite news|title=UN Security Council to meet on Kosovo - diplomat UPDATE|url=https://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2008/02/17/afx4664520.html|work=AFX News Limited|publisher=Forbes|date=2008-02-17|accessdate=2008-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226063817/http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2008/02/17/afx4664520.html|archivedate=26 shkurt 2008|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Kosovo Declares Its Independence From Serbia – New York Times|url=https://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18kosovo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all|accessdate=2008-02-22|work=The New York Times|first=Dan|last=Bilefsky|date=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110162647/http://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18kosovo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all|archivedate=10 nëntor 2012<!--DASHBot-->|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Albanian celebrations leave Serbs defiant|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/18/kosovo.serbia1|accessdate=2008-02-22|location=London|first=Julian|last=Borger|date=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220015717/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/18/kosovo.serbia1|archivedate=20 shkurt 2008 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> == Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë == [[File:Grand Hall de Justice de Palais de La Paix à La Haye Pays-Bas.jpg|parapamje|djathtas|Dëgjimi publik në [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë]] me rastin e [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vlerësimit të Pajtueshmërisë me të Drejtën Ndërkombëtare të Deklaratës për Shpalljen e Pavarësisë]] nga [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë]].]] {{Shiko gjithashtu|Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për Kosovën}} Më 22 korrik 2010 [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] me seli në [[Hagë]] shpalli [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vendimin e saj për Shpalljen e Pavarësisë së Kosovës]] me të cilën vlerësonte se Deklarata e Kosovës për Pavarësi nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare dhe se autorët e saj ishin duke vepruar në cilësinë e tyre si përfaqësues të popullit të [[Kosovë]]s ([[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendi i Kosovës]] dhe [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë|Institucionet e Përkohshme të Vetë-Qeverisjes]]), pra jashtë kuadrit të [[UNMIK|Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara]] dhe prandaj nuk ishin të detyruar me [[Korniza Kushtetuese e Kosovës|Kornizën Kushtetuese të Kosovës]] (shpallur nga [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|UNMIK-u]]) ose nga [[Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit|UNSCR1244]] që është i drejtuar vetëm për [[Lista e shteteve|Shtetet Anëtare të Kombeve të Bashkuara]] dhe [[Sistemi i OKB-së|Organet e Kombeve të Bashkuara]]. Para shpalljes së deklaratës, [[Hashim Thaçi]] tha se nuk do të ketë asnjë "fitues apo humbës" dhe se "unë pres që ky të jetë një vendim i saktë, në pajtim me vullnetin e qytetarëve të [[Kosovë]]s. Nga ana e saj [[Kosova]] duhet të respektojë mendimin këshillues." Për pjesën e tij, Boris Tadiqi, presidenti i Serbisë, paralajmëroi se "Nëse [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] vendos një parim të ri, ajo do të shkaktojë një proces që do të krijonte disa vende të reja dhe do të destabilizonte shumë rajone në botë."<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/07/201072232633925457.html|title=ICJ rules on Kosovo statehood - Europe|publisher=Al Jazeera English|accessdate=2010-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723170527/http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/07/201072232633925457.html|archivedate=23 korrik 2010 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Prishtina]] * [[Lufta e Kosovës]] * [[Plani i Ahtisaarit]] * [[Newborn|Monumenti Newborn]] * [[Kushtetuta e Kosovës]] * [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] * [[Kuvendi i Republikës së Kosovës]] * [[Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë]] * [[Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës]] * [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë]] == Bibliografia == '''(Anglisht)''' * {{citation|last=Lellio|first=Anna Di|title=The case for Kosova: passage to independence|url=https://books.google.com/books?id=aNEW0jtOjK8C&pg=PP1|date=qershor 2006|publisher=Anthem Press|language=en|isbn=978-1-84331-229-1}} * {{Citation|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosova|publisher=Scarecrow Press|year=2004|language=en|isbn=978-0-8108-5309-6}} * {{Citation|last=Malcolm|first=Noel|author-link=Noel Malcolm|title=Kosovo: A Short History|publisher=Macmillan|year=1998|language=en|isbn=978-0-333-66612-8}} * Buckley, William Joseph: ''Kosovo. Contending Voices on Balkan Interventions'', ed., William B. Eerdmans, Grand Rapids, Michigan & Cambridge U. K, 2000. * Perritt, Jr. Henry H. (2010) The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan, Cambridge University Press, {{ISBN|9780521116244}} * Bajraktari, Halim. (2010) Kosovo Challenge of Integration in the European Union, GRIN Verlag, {{ISBN|978-3-6406-4925-9}} * Warbrick, Colin. (2008)"I. Kosovo: The Declaration of Independence." International and Comparative Law Quarterly 57.03: 675-690. * Vidmar, Jure. (2009) "International Legal Responses to Kosovo's Declaration of Independence." Vand. J. Transnat'l L. 42: 779. * [https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-17945-8 Ioannis Armakolas and James Ker-Lindsay. 2019. ''The Politics of Recognition and Engagement: EU Member State Relations with Kosovo''. Springer.] * Visoka, Gëzim. 2018. [https://www.routledge.com/Acting-Like-a-State-Kosovo-and-the-Everyday-Making-of-Statehood/Visoka/p/book/9781138285330 Acting Like a State: Kosovo and the Everyday Making of Statehood]. Routledge. '''(Frëngjisht)''' * Dérenset, Jean-Arnault et Catherine Samary (2000) Les conflits yougoslaves de A à Z, Éditions de l'Atelier, {{ISBN|2-7082-3532-X}} * Garapon, Antoine ''Kosovo, un drame annoncé'', éditions Michalon, 1999. * Myriam Gaume, ''Kosovo, la guerre cachée'', Médecins sans Frontières / éditions Mille et une nuits, collection « Les petits libres », 1999. * Jean-Michel De Waele & Gjeloshaj, Kolë (1999) ''De la question albanaise au Kosovo'', éditions Complexe, Paris, {{ISBN|2870277946}} * Pauly, Philippe-Xavier: ''Kosovo assiégé'', Préface d'Alain Griotteray, éditions L'Âge d'Homme, 64 p., 1er juin 2000 {{ISBN|978-2-8251-1390-5}} * Métais, Serge: ''Histoire des Albanais. Des Illyriens à l'indépendance du Kosovo. Essai sur les racines du peuple albanais'', Fayard, Paris, 2006 {{ISBN|2213628947}} * Anne-Marie Lizin, ''Kosovo, l'inévitable indépendance'', Édition Luc Pire, 2007 {{ISBN|2874157716}} * Castellan, Georges (1999) ''Histoire des Balkans, XIVe-XXe siècle'', Fayard, {{ISBN|2213605262}} * Dérenset, Jean-Arnault: ''Kosovo. Année zéro'', préface de Marek Antoni Nowicki, Paris: Paris-Méditerranée, 2004. * Gricourt, Sébastien: ''Kosovo: Récits sur la construction d'un État'', éditions Non Lieu, 2014. '''(Gjermanisht)''' * Karl Kaser, Wolfgang Petritsch, Robert Pichler: ''Kosovo/Kosova. Mythen, Daten, Fakten.'' Wieser, Klagenfurt 1999, ISBN 3-85129-304-5. * Christine von Kohl, Wolfgang Libal: ''Kosovo: gordischer Knoten des Balkan.'' Europaverlag, Wien/Zürich 1992, ISBN 3-203-51161-4. * Jeton Neziraj, Timon Perabo: ''Sehnsucht im Koffer. Geschichten der Migration zwischen Kosovo und Deutschland.'' Be.bra Verlag, Berlin 2013, ISBN 3-95410-011-8. * Hiphold, Peter (Hrsg.): ''Das Kosovo-Gutachten des IGH vom 22. Juli 2010.'' Leiden, Boston 2012, ISBN 978-90-04-20482-9. == Lidhje të jashtme == {{CommonsCat|Kosovo declaration of independence}} {{div col}} * [https://web.archive.org/web/20210217171737/https://www.vetevendosje.org/wp-content/uploads/2019/01/Dek_Pav_sh1494294101.pdf Deklarata e Pavarësisë së Kosovës (Teksti shqip)] * [https://en.wikinews.org/wiki/Kosovo_declares_independence_from_Serbia Shpallja e Pavarësisë së Kosovës] (Wikinews - Anglisht) * [http://www.kosovothanksyou.com/ Kosovo Thanks You Portal] * [http://www.kosovocompromise.com Kosovo Compromise Portal] * [https://web.archive.org/web/20110814093520/http://www.kosovo-young.com/ Kosovo Young Europeans Campaign] * [http://www.sofiaecho.com/article/kosovo--a-timeline-of-independence/id_27620/catid_66 Kosovo - a timeline of independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025205502/http://www.sofiaecho.com/article/kosovo--a-timeline-of-independence/id_27620/catid_66 |date=25 tetor 2016 }}, Feb 17, 2008, The Sofia Echo * [https://web.archive.org/web/20080318150736/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=99123 Kosovo, a testing ground for giants], 17 March 2008, Turkish Daily News * [http://www.assembly-kosova.org/?krye=news&newsid=1635&lang=en Assembly of Kosovo: Kosovo Declaration of Independence], Pristina, 17 February 2008. * [http://en.rian.ru/photolents/20080219/99584289.html Photo Gallery of Kosovo Serbs demonstrating against the proclamation of Kosovo independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516124511/http://en.rian.ru/photolents/20080219/99584289.html |date=16 maj 2013 }}, Feb 18, 2008 RIA Novosti. {{div col end}} == Referime == {{Reflist|3}} [[Kategoria:Shpallja e Pavarësisë së Kosovës]] [[Kategoria:2008 në Kosovë]] [[Kategoria:Pavarësia e Kosovës]] [[Kategoria:Politika e Kosovës]] [[Kategoria:Historia moderne e Kosovës]] [[Kategoria:Kuvendi i Kosovës]] [[Kategoria:17 Shkurti]] [[Kategoria:Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] [[Kategoria:Deklarata të pavarësisë]] 45axx5npnehz665gsyilghczyt6kqc6 2978696 2978648 2026-05-09T00:17:02Z ~2026-28077-62 187205 /* Historiku */ plotësime 2978696 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Emblem of the Republic of Kosovo.svg|parapamje|[[Stema e Kosovës]]]] [[Skeda:Deklarata e Pavaresise.jpg|parapamje|Deklarata e Pavarësisë së Kosovës]] [[Skeda:Hashim Thaci Joe Biden Fatmir Sejdiu with Declaration of Independence of Kosovo.JPG|parapamje|[[Hashim Thaçi]], [[Joe Biden]] dhe [[Fatmir Sejdiu]] me Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës]] [[Skeda:Hashim Thaci - Tony Blair with Declaration of Independence of Kosovo.jpg|parapamje|[[Tony Blair]] dhe [[Hashim Thaçi]] me Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës]] [[File:Newborn.jpg |parapamje|[[Newborn|Monumenti Newborn]] u zbulua në festimet e vitit 2008 pas Deklarimit të Pavarësisë së Kosovës po atë ditë, më 17 shkurt 2008, në kryeqendrën e Kosovës [[Prishtina|Prishtinë]].]] [[Skeda:Kosovo_rep_en.png|djathtas|parapamje|Harta e [[Kosova|Republikës së Kosovës]]]] [[File:Kosovo Independence Celebration Car with Flags.jpg|thumb|Kështu është festuar Shpallja e Pavarësisë së Kosovës nga shqiptarët në Zvicër]] '''Shpallja e Pavarësisë së Kosovës''' është bërë më [[17 shkurt]] të vitit [[2008]] në ora 15:39 minuta, në [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendin e Republikës së Kosovës]] në [[Prishtina|Prishtinë]].<ref name="ICJ">{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|publisher=[[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|International Court of Justice (Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë)]]|title=Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence In Respect of Kosovo|archiveurl=https://www.webcitation.org/5rRB9e3bz?url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|page=29|language=en|access-date=16 nëntor 2017|archive-date=23 korrik 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|title=International Court of Justice|access-date=23 korrik 2010|archive-date=21 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821055950/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|url-status=dead|lang=en}}</ref> Në një mbledhje të jashtëzakonshme ku merrnin pjesë 109 nga gjithsej 120 deputetë, [[Kuvendi i Kosovës]] njëzëri shpalli Kosovën shtet të pavarur, sovran dhe demokratik.<ref name="bbc_proclaim">"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7249034.stm Kosovo MPs proclaim independence]", BBC News Online, 17 February 2008</ref><ref>[http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf Transkript: Nga Seanca Plenare e Jashtëzakonshme Solemne e Kuvendit Të Kosovës Me Rastin e Shpalljes Së Pavarësisë, Të Mbajtur Më 17 Shkurt 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028212537/http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf |date=28 tetor 2008 }}, Republic of Kosovo Assembly, 2008-02-17 (in Albanian)</ref><ref>{{cite book|title=Civil Resistance in Kosovo|url=https://archive.org/details/civilresistancek00clar|author=Howard Clark|date=gusht 2000|publisher=Pluto Press|isbn=978-0-7453-1569-0|page=[https://archive.org/details/civilresistancek00clar/page/n90 73]|language=en}}</ref> Ligjshmëria e Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës për një kohë ka qenë temë e diskutueshme. Serbia duke kundërshtuar Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës kërkonte vlerësimin e vlefshmërisë ndërkombëtare dhe mbështetje për pozicionin e saj, gjoja se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës ishte e paligjshme. Në vazhdën e kësaj ecurie, në tetor të vitit 2008, Serbia kërkoi [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|një opinion këshillues]] nga [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8004622.stm|work=BBC News|title=Serbian president visits Kosovo|date=2009-04-17|accessdate=2010-04-22|language=en}}</ref> Më 22 korrik të vitit 2010, [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] përmes një [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vendimi Këshillëdhënës]] rikonfirmoi se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur asnjë nen të [[E drejta nderkombetare| Ligjit Ndërkombëtar]].<ref>[http://infoalbania.al/rruga-e-kosoves-drejt-pavaresise/ Rruga e Kosoves drejt Pavaresise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122141450/http://infoalbania.al/rruga-e-kosoves-drejt-pavaresise/ |date=22 janar 2020 }}, 17 shkurt 2016, http://infoalbania.al {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115170110/http://infoalbania.al/ |date=15 nëntor 2017 }}, viz. 16 nëntor 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=b0b24a6135eaf2347d5b0a0badec77ff|title=Press Release: Accordance with international law of the unilateral declaration of independence in respect of Kosovo: Advisory Opinion|date=2010-07-22|publisher=International Court of Justice|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100807010647/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=fd67c1c1a61d2a99cf11356e050236bb|language=en|access-date=16 nëntor 2017|archive-date=7 gusht 2010}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100807010647/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=fd67c1c1a61d2a99cf11356e050236bb</ref> == Historiku == {{Shiko gjithashtu|Historia e Kosovës|Statusi politik i Kosovës|Kronologjia e pavarësisë së Kosovës}} [[Skeda:Newborn_Pristina_February_2013.jpg|djathtas|parapamje|[[Newborn|Monumenti Newborn]] disa vite më vonë.]] Shpallja e Pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008, ishte kurorëzim i një rrugëtimi të gjatë historik për Kosovën dhe qytetarët e saj. Kosova, si njësi administrative dhe politike në kuadër të Jugosllavisë Federative, u konstituua në vitin 1945 fillimisht si një Krahinë Autonome.<ref>{{cite book |last1=Kreiger |first1=Heike |title=The Kosovo Conflict and International Law: An Analytical Documentation 1974-1999 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521800716 |page=20 |url=https://books.google.com/books?id=-OhPTJn8ZWoC&pg=PR20|lang=en}}</ref> Megjithëse statusi i saj asokohe ishte kryesisht formal, reformat e njëpasnjëshme kushtetuese mundësuan një bartje graduale të kompetencave drejt organeve vendore. Ky proces vazhdoi në vitin 1968 me riemërtimin në [[Krahina Socialiste Autonome e Kosovës]], ndërsa [[Kushtetuta e Kosovës (1974)|Kushtetuta e vitit 1974]] i dha asaj atribute të subjektivitetit federativ. Kjo i mundësoi Kosovës të ushtronte funksione të vetëqeverisjes substanciale përmes institucioneve të veta: Kuvendit, Këshillit Ekzekutiv (Qeverisë) dhe të drejtës për Aktin e mëvetësishëm Kushtetues.<ref>{{cite book |last1=Haug |first1=Hilde Katrine |title=Creating a Socialist Yugoslavia: Tito, Communist Leadership and the National Question |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9780857721211 |page=230 |url=https://books.google.com/books?id=NBCMDwAAQBAJ&pg=PA230|lang=en}}</ref> Përshkallëzimi i tensioneve ndër etnike në mbarë Jugosllavinë gjatë fundit të viteve të 80-ta, i nxitur nga rritja e nacionalizmave, çoi në një fragmentim të pushtetit shtetëror. Kjo situatë i mundësoi Beogradit që, në mars të vitit 1989, t’i jepte fund, de facto, kompetencave dhe autonomisë së Kosovës përmes të ashtuquajturës 'Kushtetuta e tankeve', duke shpërfillur vullnetin politik të popullatës shumicë në Kosovë.<ref>{{cite book |title=Parliamentary Assembly Documents 2001 Ordinary Session (Second Part) , Volume VI |date=2001 |publisher=Council of Europe |isbn=9789287146557 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=mAFqiDhXwxAC&pg=PA99|lang=en}}</ref> Për vite me radhë qytetarët e Kosovës vuajtën pasojat e spastrimit etnik nga regjimi serb i [[Sllobodan Millosheviç|Sllobodan Millosheviqi]]t, gjë e cila rezultoi më një [[Lufta e Kosovës|Luftë Çlirimtare (1997-99)]]. Pas përfundimit të [[Lufta e Kosovës|Luftës Çlirimtare të Kosovës]] u bë edhe vendosja e trupave paqeruajtëse ndërkombetare në [[Kosovë]]. Prej 13 qershorit të vitit 1999, kur forcat serbe u detyruan të largoheshin nga [[Kosova]], ky vend administrohej nga [[UNMIK|Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara - UNMIK]] dhe [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë|Institucionet Vetëqeverisëse të Kosoves]]: Kuvendi, Presidenti dhe Qeveria. Edhe pse Serbia nuk kishte kontroll mbi [[Kosovë]]n, në rezolutën 12 44 të [[Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara|Këshillit të Sigurimit]], disa herë përmendej se Kosova është protektorat i OKB-së, por juridikisht pjesë e Republikës Federale të Jugosllavisë. Në nëntor të vitit 2005 nisi zyrtarisht procesi për statusin përfundimtar të Kosovës. Pas konsultimeve gjithëpërfshirëse, më 2 shkurt të vitit 2007 i dërguari special ndërkombëtar për statusin e [[Kosovë]]s, [[Martti Ahtisaari]], dorëzoi propozimin e tij në [[Prishtinë]] dhe [[Beograd]], për pavarësinë e kushtëzuar të [[Kosovë]]s, hap që çoi drejt krijimit të shtetit te pavarur. Pasi u mbajtën disa raunde bisedimesh, Kosova u shpall e pavarur më [[17 shkurt]] të vitit [[2008]]. == Deklarata e Pavarësisë së Kosovës == {{Shiko gjithashtu|Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës}} {{Cquote|"''Ne, udhëheqësit e popullit tonë, të zgjedhur në mënyrë demokratike, nëpërmjet kësaj Deklarate shpallim Kosovën shtet të pavarur dhe sovran. Kjo shpallje pasqyron vullnetin e popullit tonë dhe është në pajtueshmëri të plotë me rekomandimet e të Dërguarit Special të Kombeve të Bashkuara, [[Martti Ahtisaari]], dhe Propozimin e tij Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës.''"|source= [[17 shkurt]] [[2008]] - [[Prishtinë]]}} Shpallja e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës është bërë nga kryeministri i atëhershëm i Kosovës, [[Hashim Thaçi]], në prani të deputetëve të [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendit të Kosovës,]] dhe [[Kryetari i Kosovës|Presidentit të Kosovës]], në mbledhjen e mbajtur në kryeqendrën e Kosovës - [[Prishtina|Prishtinë]], më 17 shkurt të vitit 2008. Deklarata e Pavarësisë së Kosovës u miratua në mënyrë unanime prej deputetëve të pranishëm në sallën e Kuvendit të Kosovës. Njëmbëdhjetë deputetë përfaqësues të pakicës serbe bojkotuan procedurën e votimit. Nëntë përfaqësues të pakicave tjera etnike ishin pjesë e kuorumit.<ref name="transcript of the vote - not just a show of hands, but a written record who voted and who was absent">{{cite web|url=http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf|format=PDF|title=Transcript: NGA SEANCA PLENARE E JASHTËZAKONSHME SOLEMNE E KUVENDIT TË KOSOVËS ME RASTIN E SHPALLJES SË PAVARËSISË, TË MBAJTUR MË 17 SHKURT 2008|publisher=Republika e Kosovës Kuvendi – Republika Kosova Skupština – Republic of Kosovo Assembly|work=Legjislatura III|location=[[Pristina]]|language=Sq|date=2008-02-17|accessdate=2008-10-12 <!--DASHBot-->}}</ref>  Terminologjia e deklaratës thotë se Pavarësia e Kosovës është e kufizuar në parimet e përcaktuara nga [[Plani i Ahtisaarit]]. Ajo ia ndalon [[Kosovë]]s të bashkohet me çfarëdo vendi tjetër, ofron vetëm kapacitete të kufizuara ushtarake, thotë se [[Kosova]] do të jetë nën mbikëqyrje ndërkombëtare dhe parashikon mbrojtjen e minoriteteve etnike. Versioni origjinal i papirusit të deklaratës është nënshkruar nga delegatët po atë ditë.<ref name="ReferenceA">Declaration of Vice-President Tomka, Judge of the International Court of Justice, concerning the Opinion given by the ICJ concerning the Kosovo declaration of independence</ref> Teksti i deklaratës në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]] është i vetmi dokument autentik. == Reagimet == [[File:Locator map Kosovo in Yugoslavia.svg|thumb|Pozita e [[Kosova|Kosovës]] në kohën e [[jugosllavia|Jugosllavisë]]]] {{Shiko gjithashtu|Njohja ndërkombëtare e Kosovës}} === Vendet ish-Jugosllave === {{Shiko gjithashtu|Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë}} Më 23 shkurt, 44 protestues kroatë u arrestuan pas djegies së flamurit serb, në sheshin kryesor të [[Zagrebi]]t ([[Kroaci]]), pasi që protestuesit serbë sulmuan ambasadën kroate në Beograd, Serbi.<ref name="croatia-arrests">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222|title=Croatia arrests 44 anti-Serb protesters|date=2008-02-22|accessdate=2008-02-22|publisher=Reuters|first=Zoran|last=Radosavljevic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080225173015/https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222|archivedate=25 shkurt 2008 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> Qindra demonstrues serbë të Bosnjës në Banjallukë më 26 shkurt 2008 u drejtuan për në zyrën e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara, duke u përleshur me policinë përgjatë rrugës.<ref name="croatia-arrests" /> Në [[Mali i Zi|Malin e Zi]], protesta u mbajtën në [[Podgoricë]] më 19 shkurt. Protestuesit tundnin flamujtë e Partisë Popullore Serbe dhe të Partisë Radikale Serbe. Partitë serbe të kryesuara nga Lista Serbe bënin thirrje për një protestë më 22 shkurt, për të protestuar ndaj Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës.<ref>{{cite web|title=BalkanInsight.com – Montenegro Students Protest|url=http://www.balkaninsight.com/en/main/news/8022/|accessdate=2008-02-22|year=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226052543/http://www.balkaninsight.com/en/main/news/8022/|archivedate=2008-02-26|language=en}}</ref> === Vendet e Bashkimit Evropian === {{Shiko gjithashtu|Bashkimi Evropian}} Më 18 shkurt 2008 presidenca e BE njoftoi se pas një dite bisedimesh të ashpra midis ministrave të jashtëm, që vendet anëtare ishin të lira të vendosnin individualisht nëse do ta njohin pavarësinë e Kosovës. Shumica e shteteve anëtare të BE e kanë njohur Kosovën, por [[Qiproja]], [[Greqia]], [[Rumania]], [[Sllovakia]] dhe [[Spanja]] vazhdojnë të mos e njohin.<ref name="BBC1">{{cite news|title=EU splits on Kosovo recognition|date=2008-02-18|work=BBC news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249909.stm|access-date=2008-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219222716/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249909.stm|archive-date=19 shkurt 2008|url-status=live|language=en}}</ref> Disa personalitete spanjolle e kundërshtuan mënyrën e Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës. Pak para Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës, [[Bashkimi Evropian]] aprovoi vendosjen e një misioni joushtarak 2,000 anëtarësh për Sundimin e Ligjit, "[[EULEX]]", për të zhvilluar më tej sektorin e policisë dhe drejtësisë në Kosovë. Të gjithë njëzet e shtatë vendet anëtare të Bashkimit Evropian miratuan mandatin e EULEX-it, duke përfshirë këtu edhe pakicën e pesë vendeve të BE që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës. Serbia ka pohuar se kjo është një okupim dhe se masat e BE-së janë të paligjshme.<ref name="BBC1"/><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/772560/l/catalunya/kosovo/independencia/ International Law Teacher from Catalonia argues that Catalonia or Basque Country and Kosovo cases are different.] (22/07)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/772875/0/moratinos/independencia/kosovo/ Spanish Foreign Minister says Spain will not recognize Kosovo's independence, not even mentioning comparison to Basque Country or Catalonia] (23/07)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/773759/0/ Basque Country politician (EB) states Court decision forces Spanish Government to recognize autodetemination rights] (23/07)<br>Previously in 2008: [http://www.20minutos.es/noticia/349987/0/azkarate/ibarretxe/kosovo/ Basque Government spokeswoman says Kosovo is an example to be followed] (17/022008)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/350490/0/llamazares/kosovo/independencia/ Spanish opposition politician denies that cases can be compared] (18/02/2008).</ref> === Organizata e Kombeve të Bashkuara === {{Shiko gjithashtu|Organizata e Kombeve të Bashkuara}} Pas një kërkese nga Rusia, [[Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara]] mbajti një sesion urgjent në pasditen e 17 shkurtit. Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, [[Ban Ki-Moon]], lëshoi një deklaratë asnjanëse duke kërkuar nga të gjitha palët "të përmbahen nga çdo veprim i deklaratave që mund të rrezikojnë paqen, nxisin dhunën ose rrezikojnë sigurinë në Kosovë apo në rajon". Duke folur në emër të gjashtë vendeve - [[Belgjika]], [[Kroacia]], [[Franca]], [[Gjermania]], [[Italia]] dhe [[Shtetet e Bashkuara]] - ambasadori belg shprehu keqardhjen "se Këshilli i Sigurimit nuk mund të bjerë dakord për rrugën përpara, por ky bllokim ka qenë shumë i qartë për disa muaj. Ngjarjet e sotme përfaqësojnë përfundimin e një procesi të statusit që ka shteruar të gjitha rrugët në ndjekje të një rezultati të negociuar".<ref name="forbes">{{cite news|title=UN Security Council to meet on Kosovo - diplomat UPDATE|url=https://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2008/02/17/afx4664520.html|work=AFX News Limited|publisher=Forbes|date=2008-02-17|accessdate=2008-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226063817/http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2008/02/17/afx4664520.html|archivedate=26 shkurt 2008|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Kosovo Declares Its Independence From Serbia – New York Times|url=https://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18kosovo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all|accessdate=2008-02-22|work=The New York Times|first=Dan|last=Bilefsky|date=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110162647/http://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18kosovo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all|archivedate=10 nëntor 2012<!--DASHBot-->|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Albanian celebrations leave Serbs defiant|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/18/kosovo.serbia1|accessdate=2008-02-22|location=London|first=Julian|last=Borger|date=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220015717/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/18/kosovo.serbia1|archivedate=20 shkurt 2008 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> == Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë == [[File:Grand Hall de Justice de Palais de La Paix à La Haye Pays-Bas.jpg|parapamje|djathtas|Dëgjimi publik në [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë]] me rastin e [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vlerësimit të Pajtueshmërisë me të Drejtën Ndërkombëtare të Deklaratës për Shpalljen e Pavarësisë]] nga [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë]].]] {{Shiko gjithashtu|Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për Kosovën}} Më 22 korrik 2010 [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] me seli në [[Hagë]] shpalli [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vendimin e saj për Shpalljen e Pavarësisë së Kosovës]] me të cilën vlerësonte se Deklarata e Kosovës për Pavarësi nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare dhe se autorët e saj ishin duke vepruar në cilësinë e tyre si përfaqësues të popullit të [[Kosovë]]s ([[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendi i Kosovës]] dhe [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë|Institucionet e Përkohshme të Vetë-Qeverisjes]]), pra jashtë kuadrit të [[UNMIK|Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara]] dhe prandaj nuk ishin të detyruar me [[Korniza Kushtetuese e Kosovës|Kornizën Kushtetuese të Kosovës]] (shpallur nga [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|UNMIK-u]]) ose nga [[Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit|UNSCR1244]] që është i drejtuar vetëm për [[Lista e shteteve|Shtetet Anëtare të Kombeve të Bashkuara]] dhe [[Sistemi i OKB-së|Organet e Kombeve të Bashkuara]]. Para shpalljes së deklaratës, [[Hashim Thaçi]] tha se nuk do të ketë asnjë "fitues apo humbës" dhe se "unë pres që ky të jetë një vendim i saktë, në pajtim me vullnetin e qytetarëve të [[Kosovë]]s. Nga ana e saj [[Kosova]] duhet të respektojë mendimin këshillues." Për pjesën e tij, Boris Tadiqi, presidenti i Serbisë, paralajmëroi se "Nëse [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] vendos një parim të ri, ajo do të shkaktojë një proces që do të krijonte disa vende të reja dhe do të destabilizonte shumë rajone në botë."<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/07/201072232633925457.html|title=ICJ rules on Kosovo statehood - Europe|publisher=Al Jazeera English|accessdate=2010-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723170527/http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/07/201072232633925457.html|archivedate=23 korrik 2010 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Prishtina]] * [[Lufta e Kosovës]] * [[Plani i Ahtisaarit]] * [[Newborn|Monumenti Newborn]] * [[Kushtetuta e Kosovës]] * [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] * [[Kuvendi i Republikës së Kosovës]] * [[Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë]] * [[Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës]] * [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë]] == Bibliografia == '''(Anglisht)''' * {{citation|last=Lellio|first=Anna Di|title=The case for Kosova: passage to independence|url=https://books.google.com/books?id=aNEW0jtOjK8C&pg=PP1|date=qershor 2006|publisher=Anthem Press|language=en|isbn=978-1-84331-229-1}} * {{Citation|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosova|publisher=Scarecrow Press|year=2004|language=en|isbn=978-0-8108-5309-6}} * {{Citation|last=Malcolm|first=Noel|author-link=Noel Malcolm|title=Kosovo: A Short History|publisher=Macmillan|year=1998|language=en|isbn=978-0-333-66612-8}} * Buckley, William Joseph: ''Kosovo. Contending Voices on Balkan Interventions'', ed., William B. Eerdmans, Grand Rapids, Michigan & Cambridge U. K, 2000. * Perritt, Jr. Henry H. (2010) The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan, Cambridge University Press, {{ISBN|9780521116244}} * Bajraktari, Halim. (2010) Kosovo Challenge of Integration in the European Union, GRIN Verlag, {{ISBN|978-3-6406-4925-9}} * Warbrick, Colin. (2008)"I. Kosovo: The Declaration of Independence." International and Comparative Law Quarterly 57.03: 675-690. * Vidmar, Jure. (2009) "International Legal Responses to Kosovo's Declaration of Independence." Vand. J. Transnat'l L. 42: 779. * [https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-17945-8 Ioannis Armakolas and James Ker-Lindsay. 2019. ''The Politics of Recognition and Engagement: EU Member State Relations with Kosovo''. Springer.] * Visoka, Gëzim. 2018. [https://www.routledge.com/Acting-Like-a-State-Kosovo-and-the-Everyday-Making-of-Statehood/Visoka/p/book/9781138285330 Acting Like a State: Kosovo and the Everyday Making of Statehood]. Routledge. '''(Frëngjisht)''' * Dérenset, Jean-Arnault et Catherine Samary (2000) Les conflits yougoslaves de A à Z, Éditions de l'Atelier, {{ISBN|2-7082-3532-X}} * Garapon, Antoine ''Kosovo, un drame annoncé'', éditions Michalon, 1999. * Myriam Gaume, ''Kosovo, la guerre cachée'', Médecins sans Frontières / éditions Mille et une nuits, collection « Les petits libres », 1999. * Jean-Michel De Waele & Gjeloshaj, Kolë (1999) ''De la question albanaise au Kosovo'', éditions Complexe, Paris, {{ISBN|2870277946}} * Pauly, Philippe-Xavier: ''Kosovo assiégé'', Préface d'Alain Griotteray, éditions L'Âge d'Homme, 64 p., 1er juin 2000 {{ISBN|978-2-8251-1390-5}} * Métais, Serge: ''Histoire des Albanais. Des Illyriens à l'indépendance du Kosovo. Essai sur les racines du peuple albanais'', Fayard, Paris, 2006 {{ISBN|2213628947}} * Anne-Marie Lizin, ''Kosovo, l'inévitable indépendance'', Édition Luc Pire, 2007 {{ISBN|2874157716}} * Castellan, Georges (1999) ''Histoire des Balkans, XIVe-XXe siècle'', Fayard, {{ISBN|2213605262}} * Dérenset, Jean-Arnault: ''Kosovo. Année zéro'', préface de Marek Antoni Nowicki, Paris: Paris-Méditerranée, 2004. * Gricourt, Sébastien: ''Kosovo: Récits sur la construction d'un État'', éditions Non Lieu, 2014. '''(Gjermanisht)''' * Karl Kaser, Wolfgang Petritsch, Robert Pichler: ''Kosovo/Kosova. Mythen, Daten, Fakten.'' Wieser, Klagenfurt 1999, ISBN 3-85129-304-5. * Christine von Kohl, Wolfgang Libal: ''Kosovo: gordischer Knoten des Balkan.'' Europaverlag, Wien/Zürich 1992, ISBN 3-203-51161-4. * Jeton Neziraj, Timon Perabo: ''Sehnsucht im Koffer. Geschichten der Migration zwischen Kosovo und Deutschland.'' Be.bra Verlag, Berlin 2013, ISBN 3-95410-011-8. * Hiphold, Peter (Hrsg.): ''Das Kosovo-Gutachten des IGH vom 22. Juli 2010.'' Leiden, Boston 2012, ISBN 978-90-04-20482-9. == Lidhje të jashtme == {{CommonsCat|Kosovo declaration of independence}} {{div col}} * [https://web.archive.org/web/20210217171737/https://www.vetevendosje.org/wp-content/uploads/2019/01/Dek_Pav_sh1494294101.pdf Deklarata e Pavarësisë së Kosovës (Teksti shqip)] * [https://en.wikinews.org/wiki/Kosovo_declares_independence_from_Serbia Shpallja e Pavarësisë së Kosovës] (Wikinews - Anglisht) * [http://www.kosovothanksyou.com/ Kosovo Thanks You Portal] * [http://www.kosovocompromise.com Kosovo Compromise Portal] * [https://web.archive.org/web/20110814093520/http://www.kosovo-young.com/ Kosovo Young Europeans Campaign] * [http://www.sofiaecho.com/article/kosovo--a-timeline-of-independence/id_27620/catid_66 Kosovo - a timeline of independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025205502/http://www.sofiaecho.com/article/kosovo--a-timeline-of-independence/id_27620/catid_66 |date=25 tetor 2016 }}, Feb 17, 2008, The Sofia Echo * [https://web.archive.org/web/20080318150736/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=99123 Kosovo, a testing ground for giants], 17 March 2008, Turkish Daily News * [http://www.assembly-kosova.org/?krye=news&newsid=1635&lang=en Assembly of Kosovo: Kosovo Declaration of Independence], Pristina, 17 February 2008. * [http://en.rian.ru/photolents/20080219/99584289.html Photo Gallery of Kosovo Serbs demonstrating against the proclamation of Kosovo independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516124511/http://en.rian.ru/photolents/20080219/99584289.html |date=16 maj 2013 }}, Feb 18, 2008 RIA Novosti. {{div col end}} == Referime == {{Reflist|3}} [[Kategoria:Shpallja e Pavarësisë së Kosovës]] [[Kategoria:2008 në Kosovë]] [[Kategoria:Pavarësia e Kosovës]] [[Kategoria:Politika e Kosovës]] [[Kategoria:Historia moderne e Kosovës]] [[Kategoria:Kuvendi i Kosovës]] [[Kategoria:17 Shkurti]] [[Kategoria:Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] [[Kategoria:Deklarata të pavarësisë]] 8uxwwurcp0jh74lthecmjmn0j8ed1iq 2978697 2978696 2026-05-09T00:21:10Z ~2026-28077-62 187205 /* Historiku */ 2978697 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Emblem of the Republic of Kosovo.svg|parapamje|[[Stema e Kosovës]]]] [[Skeda:Deklarata e Pavaresise.jpg|parapamje|Deklarata e Pavarësisë së Kosovës]] [[Skeda:Hashim Thaci Joe Biden Fatmir Sejdiu with Declaration of Independence of Kosovo.JPG|parapamje|[[Hashim Thaçi]], [[Joe Biden]] dhe [[Fatmir Sejdiu]] me Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës]] [[Skeda:Hashim Thaci - Tony Blair with Declaration of Independence of Kosovo.jpg|parapamje|[[Tony Blair]] dhe [[Hashim Thaçi]] me Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës]] [[File:Newborn.jpg |parapamje|[[Newborn|Monumenti Newborn]] u zbulua në festimet e vitit 2008 pas Deklarimit të Pavarësisë së Kosovës po atë ditë, më 17 shkurt 2008, në kryeqendrën e Kosovës [[Prishtina|Prishtinë]].]] [[Skeda:Kosovo_rep_en.png|djathtas|parapamje|Harta e [[Kosova|Republikës së Kosovës]]]] [[File:Kosovo Independence Celebration Car with Flags.jpg|thumb|Kështu është festuar Shpallja e Pavarësisë së Kosovës nga shqiptarët në Zvicër]] '''Shpallja e Pavarësisë së Kosovës''' është bërë më [[17 shkurt]] të vitit [[2008]] në ora 15:39 minuta, në [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendin e Republikës së Kosovës]] në [[Prishtina|Prishtinë]].<ref name="ICJ">{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|publisher=[[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|International Court of Justice (Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë)]]|title=Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence In Respect of Kosovo|archiveurl=https://www.webcitation.org/5rRB9e3bz?url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|page=29|language=en|access-date=16 nëntor 2017|archive-date=23 korrik 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|title=International Court of Justice|access-date=23 korrik 2010|archive-date=21 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821055950/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf|url-status=dead|lang=en}}</ref> Në një mbledhje të jashtëzakonshme ku merrnin pjesë 109 nga gjithsej 120 deputetë, [[Kuvendi i Kosovës]] njëzëri shpalli Kosovën shtet të pavarur, sovran dhe demokratik.<ref name="bbc_proclaim">"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7249034.stm Kosovo MPs proclaim independence]", BBC News Online, 17 February 2008</ref><ref>[http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf Transkript: Nga Seanca Plenare e Jashtëzakonshme Solemne e Kuvendit Të Kosovës Me Rastin e Shpalljes Së Pavarësisë, Të Mbajtur Më 17 Shkurt 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028212537/http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf |date=28 tetor 2008 }}, Republic of Kosovo Assembly, 2008-02-17 (in Albanian)</ref><ref>{{cite book|title=Civil Resistance in Kosovo|url=https://archive.org/details/civilresistancek00clar|author=Howard Clark|date=gusht 2000|publisher=Pluto Press|isbn=978-0-7453-1569-0|page=[https://archive.org/details/civilresistancek00clar/page/n90 73]|language=en}}</ref> Ligjshmëria e Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës për një kohë ka qenë temë e diskutueshme. Serbia duke kundërshtuar Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës kërkonte vlerësimin e vlefshmërisë ndërkombëtare dhe mbështetje për pozicionin e saj, gjoja se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës ishte e paligjshme. Në vazhdën e kësaj ecurie, në tetor të vitit 2008, Serbia kërkoi [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|një opinion këshillues]] nga [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8004622.stm|work=BBC News|title=Serbian president visits Kosovo|date=2009-04-17|accessdate=2010-04-22|language=en}}</ref> Më 22 korrik të vitit 2010, [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] përmes një [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vendimi Këshillëdhënës]] rikonfirmoi se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur asnjë nen të [[E drejta nderkombetare| Ligjit Ndërkombëtar]].<ref>[http://infoalbania.al/rruga-e-kosoves-drejt-pavaresise/ Rruga e Kosoves drejt Pavaresise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122141450/http://infoalbania.al/rruga-e-kosoves-drejt-pavaresise/ |date=22 janar 2020 }}, 17 shkurt 2016, http://infoalbania.al {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115170110/http://infoalbania.al/ |date=15 nëntor 2017 }}, viz. 16 nëntor 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=b0b24a6135eaf2347d5b0a0badec77ff|title=Press Release: Accordance with international law of the unilateral declaration of independence in respect of Kosovo: Advisory Opinion|date=2010-07-22|publisher=International Court of Justice|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100807010647/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=fd67c1c1a61d2a99cf11356e050236bb|language=en|access-date=16 nëntor 2017|archive-date=7 gusht 2010}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100807010647/http://www.icj-cij.org/docket/files/141/16012.pdf?PHPSESSID=fd67c1c1a61d2a99cf11356e050236bb</ref> == Historiku == {{Shiko gjithashtu|Historia e Kosovës|Statusi politik i Kosovës|Kronologjia e pavarësisë së Kosovës}} [[Skeda:Newborn_Pristina_February_2013.jpg|djathtas|parapamje|[[Newborn|Monumenti Newborn]] disa vite më vonë.]] Shpallja e Pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008, ishte kurorëzim i një rrugëtimi të gjatë historik për Kosovën dhe qytetarët e saj. Kosova, si njësi administrative dhe politike në kuadër të Jugosllavisë Federative, u konstituua në vitin 1945 fillimisht si një Krahinë Autonome.<ref>{{cite book |last1=Kreiger |first1=Heike |title=The Kosovo Conflict and International Law: An Analytical Documentation 1974-1999 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521800716 |page=20 |url=https://books.google.com/books?id=-OhPTJn8ZWoC&pg=PR20|lang=en}}</ref> Megjithëse statusi i saj asokohe ishte kryesisht formal, reformat e njëpasnjëshme kushtetuese mundësuan një bartje graduale të kompetencave drejt organeve vendore. Ky proces vazhdoi në vitin 1968/69 me miratimin e [[Ligji Kushtetues i Kosovës|Ligjit Kushtetues të Kosovës]] dhe riemërtimin në [[Krahina Socialiste Autonome e Kosovës]], ndërsa [[Kushtetuta e Kosovës (1974)|Kushtetuta e vitit 1974]] i dha asaj atribute të subjektivitetit federativ. Kjo i mundësoi Kosovës të ushtronte funksione të vetëqeverisjes substanciale përmes institucioneve të veta: Kuvendit, Këshillit Ekzekutiv (Qeverisë) dhe të drejtës për Aktin e mëvetësishëm Kushtetues.<ref>{{cite book |last1=Haug |first1=Hilde Katrine |title=Creating a Socialist Yugoslavia: Tito, Communist Leadership and the National Question |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9780857721211 |page=230 |url=https://books.google.com/books?id=NBCMDwAAQBAJ&pg=PA230|lang=en}}</ref> Përshkallëzimi i tensioneve ndër etnike në mbarë Jugosllavinë gjatë fundit të viteve të 80-ta, i nxitur nga rritja e nacionalizmave, çoi në një fragmentim të pushtetit shtetëror. Kjo situatë i mundësoi Beogradit që, në mars të vitit 1989, t’i jepte fund, de facto, kompetencave dhe autonomisë së Kosovës përmes të ashtuquajturës 'Kushtetuta e tankeve', duke shpërfillur vullnetin politik të popullatës shumicë në Kosovë.<ref>{{cite book |title=Parliamentary Assembly Documents 2001 Ordinary Session (Second Part) , Volume VI |date=2001 |publisher=Council of Europe |isbn=9789287146557 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=mAFqiDhXwxAC&pg=PA99|lang=en}}</ref> Për vite me radhë qytetarët e Kosovës vuajtën pasojat e spastrimit etnik nga regjimi serb i [[Sllobodan Millosheviç|Sllobodan Millosheviqi]]t, gjë e cila rezultoi më një [[Lufta e Kosovës|Luftë Çlirimtare (1997-99)]]. Pas përfundimit të [[Lufta e Kosovës|Luftës Çlirimtare të Kosovës]] u bë edhe vendosja e trupave paqeruajtëse ndërkombetare në [[Kosovë]]. Prej 13 qershorit të vitit 1999, kur forcat serbe u detyruan të largoheshin nga [[Kosova]], ky vend administrohej nga [[UNMIK|Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara - UNMIK]] dhe [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë|Institucionet Vetëqeverisëse të Kosoves]]: Kuvendi, Presidenti dhe Qeveria. Edhe pse Serbia nuk kishte kontroll mbi [[Kosovë]]n, në rezolutën 12 44 të [[Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara|Këshillit të Sigurimit]], disa herë përmendej se Kosova është protektorat i OKB-së, por juridikisht pjesë e Republikës Federale të Jugosllavisë. Në nëntor të vitit 2005 nisi zyrtarisht procesi për statusin përfundimtar të Kosovës. Pas konsultimeve gjithëpërfshirëse, më 2 shkurt të vitit 2007 i dërguari special ndërkombëtar për statusin e [[Kosovë]]s, [[Martti Ahtisaari]], dorëzoi propozimin e tij në [[Prishtinë]] dhe [[Beograd]], për pavarësinë e kushtëzuar të [[Kosovë]]s, hap që çoi drejt krijimit të shtetit te pavarur. Pasi u mbajtën disa raunde bisedimesh, Kosova u shpall e pavarur më [[17 shkurt]] të vitit [[2008]]. == Deklarata e Pavarësisë së Kosovës == {{Shiko gjithashtu|Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës}} {{Cquote|"''Ne, udhëheqësit e popullit tonë, të zgjedhur në mënyrë demokratike, nëpërmjet kësaj Deklarate shpallim Kosovën shtet të pavarur dhe sovran. Kjo shpallje pasqyron vullnetin e popullit tonë dhe është në pajtueshmëri të plotë me rekomandimet e të Dërguarit Special të Kombeve të Bashkuara, [[Martti Ahtisaari]], dhe Propozimin e tij Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës.''"|source= [[17 shkurt]] [[2008]] - [[Prishtinë]]}} Shpallja e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës është bërë nga kryeministri i atëhershëm i Kosovës, [[Hashim Thaçi]], në prani të deputetëve të [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendit të Kosovës,]] dhe [[Kryetari i Kosovës|Presidentit të Kosovës]], në mbledhjen e mbajtur në kryeqendrën e Kosovës - [[Prishtina|Prishtinë]], më 17 shkurt të vitit 2008. Deklarata e Pavarësisë së Kosovës u miratua në mënyrë unanime prej deputetëve të pranishëm në sallën e Kuvendit të Kosovës. Njëmbëdhjetë deputetë përfaqësues të pakicës serbe bojkotuan procedurën e votimit. Nëntë përfaqësues të pakicave tjera etnike ishin pjesë e kuorumit.<ref name="transcript of the vote - not just a show of hands, but a written record who voted and who was absent">{{cite web|url=http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf|format=PDF|title=Transcript: NGA SEANCA PLENARE E JASHTËZAKONSHME SOLEMNE E KUVENDIT TË KOSOVËS ME RASTIN E SHPALLJES SË PAVARËSISË, TË MBAJTUR MË 17 SHKURT 2008|publisher=Republika e Kosovës Kuvendi – Republika Kosova Skupština – Republic of Kosovo Assembly|work=Legjislatura III|location=[[Pristina]]|language=Sq|date=2008-02-17|accessdate=2008-10-12 <!--DASHBot-->}}</ref>  Terminologjia e deklaratës thotë se Pavarësia e Kosovës është e kufizuar në parimet e përcaktuara nga [[Plani i Ahtisaarit]]. Ajo ia ndalon [[Kosovë]]s të bashkohet me çfarëdo vendi tjetër, ofron vetëm kapacitete të kufizuara ushtarake, thotë se [[Kosova]] do të jetë nën mbikëqyrje ndërkombëtare dhe parashikon mbrojtjen e minoriteteve etnike. Versioni origjinal i papirusit të deklaratës është nënshkruar nga delegatët po atë ditë.<ref name="ReferenceA">Declaration of Vice-President Tomka, Judge of the International Court of Justice, concerning the Opinion given by the ICJ concerning the Kosovo declaration of independence</ref> Teksti i deklaratës në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]] është i vetmi dokument autentik. == Reagimet == [[File:Locator map Kosovo in Yugoslavia.svg|thumb|Pozita e [[Kosova|Kosovës]] në kohën e [[jugosllavia|Jugosllavisë]]]] {{Shiko gjithashtu|Njohja ndërkombëtare e Kosovës}} === Vendet ish-Jugosllave === {{Shiko gjithashtu|Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë}} Më 23 shkurt, 44 protestues kroatë u arrestuan pas djegies së flamurit serb, në sheshin kryesor të [[Zagrebi]]t ([[Kroaci]]), pasi që protestuesit serbë sulmuan ambasadën kroate në Beograd, Serbi.<ref name="croatia-arrests">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222|title=Croatia arrests 44 anti-Serb protesters|date=2008-02-22|accessdate=2008-02-22|publisher=Reuters|first=Zoran|last=Radosavljevic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080225173015/https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222|archivedate=25 shkurt 2008 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> Qindra demonstrues serbë të Bosnjës në Banjallukë më 26 shkurt 2008 u drejtuan për në zyrën e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara, duke u përleshur me policinë përgjatë rrugës.<ref name="croatia-arrests" /> Në [[Mali i Zi|Malin e Zi]], protesta u mbajtën në [[Podgoricë]] më 19 shkurt. Protestuesit tundnin flamujtë e Partisë Popullore Serbe dhe të Partisë Radikale Serbe. Partitë serbe të kryesuara nga Lista Serbe bënin thirrje për një protestë më 22 shkurt, për të protestuar ndaj Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës.<ref>{{cite web|title=BalkanInsight.com – Montenegro Students Protest|url=http://www.balkaninsight.com/en/main/news/8022/|accessdate=2008-02-22|year=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226052543/http://www.balkaninsight.com/en/main/news/8022/|archivedate=2008-02-26|language=en}}</ref> === Vendet e Bashkimit Evropian === {{Shiko gjithashtu|Bashkimi Evropian}} Më 18 shkurt 2008 presidenca e BE njoftoi se pas një dite bisedimesh të ashpra midis ministrave të jashtëm, që vendet anëtare ishin të lira të vendosnin individualisht nëse do ta njohin pavarësinë e Kosovës. Shumica e shteteve anëtare të BE e kanë njohur Kosovën, por [[Qiproja]], [[Greqia]], [[Rumania]], [[Sllovakia]] dhe [[Spanja]] vazhdojnë të mos e njohin.<ref name="BBC1">{{cite news|title=EU splits on Kosovo recognition|date=2008-02-18|work=BBC news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249909.stm|access-date=2008-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219222716/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249909.stm|archive-date=19 shkurt 2008|url-status=live|language=en}}</ref> Disa personalitete spanjolle e kundërshtuan mënyrën e Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës. Pak para Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës, [[Bashkimi Evropian]] aprovoi vendosjen e një misioni joushtarak 2,000 anëtarësh për Sundimin e Ligjit, "[[EULEX]]", për të zhvilluar më tej sektorin e policisë dhe drejtësisë në Kosovë. Të gjithë njëzet e shtatë vendet anëtare të Bashkimit Evropian miratuan mandatin e EULEX-it, duke përfshirë këtu edhe pakicën e pesë vendeve të BE që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës. Serbia ka pohuar se kjo është një okupim dhe se masat e BE-së janë të paligjshme.<ref name="BBC1"/><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/772560/l/catalunya/kosovo/independencia/ International Law Teacher from Catalonia argues that Catalonia or Basque Country and Kosovo cases are different.] (22/07)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/772875/0/moratinos/independencia/kosovo/ Spanish Foreign Minister says Spain will not recognize Kosovo's independence, not even mentioning comparison to Basque Country or Catalonia] (23/07)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/773759/0/ Basque Country politician (EB) states Court decision forces Spanish Government to recognize autodetemination rights] (23/07)<br>Previously in 2008: [http://www.20minutos.es/noticia/349987/0/azkarate/ibarretxe/kosovo/ Basque Government spokeswoman says Kosovo is an example to be followed] (17/022008)<br>[http://www.20minutos.es/noticia/350490/0/llamazares/kosovo/independencia/ Spanish opposition politician denies that cases can be compared] (18/02/2008).</ref> === Organizata e Kombeve të Bashkuara === {{Shiko gjithashtu|Organizata e Kombeve të Bashkuara}} Pas një kërkese nga Rusia, [[Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara]] mbajti një sesion urgjent në pasditen e 17 shkurtit. Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, [[Ban Ki-Moon]], lëshoi një deklaratë asnjanëse duke kërkuar nga të gjitha palët "të përmbahen nga çdo veprim i deklaratave që mund të rrezikojnë paqen, nxisin dhunën ose rrezikojnë sigurinë në Kosovë apo në rajon". Duke folur në emër të gjashtë vendeve - [[Belgjika]], [[Kroacia]], [[Franca]], [[Gjermania]], [[Italia]] dhe [[Shtetet e Bashkuara]] - ambasadori belg shprehu keqardhjen "se Këshilli i Sigurimit nuk mund të bjerë dakord për rrugën përpara, por ky bllokim ka qenë shumë i qartë për disa muaj. Ngjarjet e sotme përfaqësojnë përfundimin e një procesi të statusit që ka shteruar të gjitha rrugët në ndjekje të një rezultati të negociuar".<ref name="forbes">{{cite news|title=UN Security Council to meet on Kosovo - diplomat UPDATE|url=https://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2008/02/17/afx4664520.html|work=AFX News Limited|publisher=Forbes|date=2008-02-17|accessdate=2008-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226063817/http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2008/02/17/afx4664520.html|archivedate=26 shkurt 2008|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Kosovo Declares Its Independence From Serbia – New York Times|url=https://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18kosovo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all|accessdate=2008-02-22|work=The New York Times|first=Dan|last=Bilefsky|date=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110162647/http://www.nytimes.com/2008/02/18/world/europe/18kosovo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all|archivedate=10 nëntor 2012<!--DASHBot-->|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Albanian celebrations leave Serbs defiant|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/18/kosovo.serbia1|accessdate=2008-02-22|location=London|first=Julian|last=Borger|date=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220015717/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/18/kosovo.serbia1|archivedate=20 shkurt 2008 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> == Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë == [[File:Grand Hall de Justice de Palais de La Paix à La Haye Pays-Bas.jpg|parapamje|djathtas|Dëgjimi publik në [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë]] me rastin e [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vlerësimit të Pajtueshmërisë me të Drejtën Ndërkombëtare të Deklaratës për Shpalljen e Pavarësisë]] nga [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë]].]] {{Shiko gjithashtu|Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për Kosovën}} Më 22 korrik 2010 [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] me seli në [[Hagë]] shpalli [[Vendimi për Kosovën nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë|Vendimin e saj për Shpalljen e Pavarësisë së Kosovës]] me të cilën vlerësonte se Deklarata e Kosovës për Pavarësi nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare dhe se autorët e saj ishin duke vepruar në cilësinë e tyre si përfaqësues të popullit të [[Kosovë]]s ([[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendi i Kosovës]] dhe [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë|Institucionet e Përkohshme të Vetë-Qeverisjes]]), pra jashtë kuadrit të [[UNMIK|Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara]] dhe prandaj nuk ishin të detyruar me [[Korniza Kushtetuese e Kosovës|Kornizën Kushtetuese të Kosovës]] (shpallur nga [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|UNMIK-u]]) ose nga [[Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit|UNSCR1244]] që është i drejtuar vetëm për [[Lista e shteteve|Shtetet Anëtare të Kombeve të Bashkuara]] dhe [[Sistemi i OKB-së|Organet e Kombeve të Bashkuara]]. Para shpalljes së deklaratës, [[Hashim Thaçi]] tha se nuk do të ketë asnjë "fitues apo humbës" dhe se "unë pres që ky të jetë një vendim i saktë, në pajtim me vullnetin e qytetarëve të [[Kosovë]]s. Nga ana e saj [[Kosova]] duhet të respektojë mendimin këshillues." Për pjesën e tij, Boris Tadiqi, presidenti i Serbisë, paralajmëroi se "Nëse [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] vendos një parim të ri, ajo do të shkaktojë një proces që do të krijonte disa vende të reja dhe do të destabilizonte shumë rajone në botë."<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/07/201072232633925457.html|title=ICJ rules on Kosovo statehood - Europe|publisher=Al Jazeera English|accessdate=2010-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723170527/http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/07/201072232633925457.html|archivedate=23 korrik 2010 <!--DASHBot-->|language=en}}</ref> == Shih edhe == * [[Prishtina]] * [[Lufta e Kosovës]] * [[Plani i Ahtisaarit]] * [[Newborn|Monumenti Newborn]] * [[Kushtetuta e Kosovës]] * [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] * [[Kuvendi i Republikës së Kosovës]] * [[Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë]] * [[Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës]] * [[Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes në Kosovë]] == Bibliografia == '''(Anglisht)''' * {{citation|last=Lellio|first=Anna Di|title=The case for Kosova: passage to independence|url=https://books.google.com/books?id=aNEW0jtOjK8C&pg=PP1|date=qershor 2006|publisher=Anthem Press|language=en|isbn=978-1-84331-229-1}} * {{Citation|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Kosova|publisher=Scarecrow Press|year=2004|language=en|isbn=978-0-8108-5309-6}} * {{Citation|last=Malcolm|first=Noel|author-link=Noel Malcolm|title=Kosovo: A Short History|publisher=Macmillan|year=1998|language=en|isbn=978-0-333-66612-8}} * Buckley, William Joseph: ''Kosovo. Contending Voices on Balkan Interventions'', ed., William B. Eerdmans, Grand Rapids, Michigan & Cambridge U. K, 2000. * Perritt, Jr. Henry H. (2010) The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan, Cambridge University Press, {{ISBN|9780521116244}} * Bajraktari, Halim. (2010) Kosovo Challenge of Integration in the European Union, GRIN Verlag, {{ISBN|978-3-6406-4925-9}} * Warbrick, Colin. (2008)"I. Kosovo: The Declaration of Independence." International and Comparative Law Quarterly 57.03: 675-690. * Vidmar, Jure. (2009) "International Legal Responses to Kosovo's Declaration of Independence." Vand. J. Transnat'l L. 42: 779. * [https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-17945-8 Ioannis Armakolas and James Ker-Lindsay. 2019. ''The Politics of Recognition and Engagement: EU Member State Relations with Kosovo''. Springer.] * Visoka, Gëzim. 2018. [https://www.routledge.com/Acting-Like-a-State-Kosovo-and-the-Everyday-Making-of-Statehood/Visoka/p/book/9781138285330 Acting Like a State: Kosovo and the Everyday Making of Statehood]. Routledge. '''(Frëngjisht)''' * Dérenset, Jean-Arnault et Catherine Samary (2000) Les conflits yougoslaves de A à Z, Éditions de l'Atelier, {{ISBN|2-7082-3532-X}} * Garapon, Antoine ''Kosovo, un drame annoncé'', éditions Michalon, 1999. * Myriam Gaume, ''Kosovo, la guerre cachée'', Médecins sans Frontières / éditions Mille et une nuits, collection « Les petits libres », 1999. * Jean-Michel De Waele & Gjeloshaj, Kolë (1999) ''De la question albanaise au Kosovo'', éditions Complexe, Paris, {{ISBN|2870277946}} * Pauly, Philippe-Xavier: ''Kosovo assiégé'', Préface d'Alain Griotteray, éditions L'Âge d'Homme, 64 p., 1er juin 2000 {{ISBN|978-2-8251-1390-5}} * Métais, Serge: ''Histoire des Albanais. Des Illyriens à l'indépendance du Kosovo. Essai sur les racines du peuple albanais'', Fayard, Paris, 2006 {{ISBN|2213628947}} * Anne-Marie Lizin, ''Kosovo, l'inévitable indépendance'', Édition Luc Pire, 2007 {{ISBN|2874157716}} * Castellan, Georges (1999) ''Histoire des Balkans, XIVe-XXe siècle'', Fayard, {{ISBN|2213605262}} * Dérenset, Jean-Arnault: ''Kosovo. Année zéro'', préface de Marek Antoni Nowicki, Paris: Paris-Méditerranée, 2004. * Gricourt, Sébastien: ''Kosovo: Récits sur la construction d'un État'', éditions Non Lieu, 2014. '''(Gjermanisht)''' * Karl Kaser, Wolfgang Petritsch, Robert Pichler: ''Kosovo/Kosova. Mythen, Daten, Fakten.'' Wieser, Klagenfurt 1999, ISBN 3-85129-304-5. * Christine von Kohl, Wolfgang Libal: ''Kosovo: gordischer Knoten des Balkan.'' Europaverlag, Wien/Zürich 1992, ISBN 3-203-51161-4. * Jeton Neziraj, Timon Perabo: ''Sehnsucht im Koffer. Geschichten der Migration zwischen Kosovo und Deutschland.'' Be.bra Verlag, Berlin 2013, ISBN 3-95410-011-8. * Hiphold, Peter (Hrsg.): ''Das Kosovo-Gutachten des IGH vom 22. Juli 2010.'' Leiden, Boston 2012, ISBN 978-90-04-20482-9. == Lidhje të jashtme == {{CommonsCat|Kosovo declaration of independence}} {{div col}} * [https://web.archive.org/web/20210217171737/https://www.vetevendosje.org/wp-content/uploads/2019/01/Dek_Pav_sh1494294101.pdf Deklarata e Pavarësisë së Kosovës (Teksti shqip)] * [https://en.wikinews.org/wiki/Kosovo_declares_independence_from_Serbia Shpallja e Pavarësisë së Kosovës] (Wikinews - Anglisht) * [http://www.kosovothanksyou.com/ Kosovo Thanks You Portal] * [http://www.kosovocompromise.com Kosovo Compromise Portal] * [https://web.archive.org/web/20110814093520/http://www.kosovo-young.com/ Kosovo Young Europeans Campaign] * [http://www.sofiaecho.com/article/kosovo--a-timeline-of-independence/id_27620/catid_66 Kosovo - a timeline of independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025205502/http://www.sofiaecho.com/article/kosovo--a-timeline-of-independence/id_27620/catid_66 |date=25 tetor 2016 }}, Feb 17, 2008, The Sofia Echo * [https://web.archive.org/web/20080318150736/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=99123 Kosovo, a testing ground for giants], 17 March 2008, Turkish Daily News * [http://www.assembly-kosova.org/?krye=news&newsid=1635&lang=en Assembly of Kosovo: Kosovo Declaration of Independence], Pristina, 17 February 2008. * [http://en.rian.ru/photolents/20080219/99584289.html Photo Gallery of Kosovo Serbs demonstrating against the proclamation of Kosovo independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516124511/http://en.rian.ru/photolents/20080219/99584289.html |date=16 maj 2013 }}, Feb 18, 2008 RIA Novosti. {{div col end}} == Referime == {{Reflist|3}} [[Kategoria:Shpallja e Pavarësisë së Kosovës]] [[Kategoria:2008 në Kosovë]] [[Kategoria:Pavarësia e Kosovës]] [[Kategoria:Politika e Kosovës]] [[Kategoria:Historia moderne e Kosovës]] [[Kategoria:Kuvendi i Kosovës]] [[Kategoria:17 Shkurti]] [[Kategoria:Njohja ndërkombëtare e Kosovës]] [[Kategoria:Deklarata të pavarësisë]] sy2tjtphmrw1komyslu8p6z47ha3gke 0 230055 2978636 2953331 2026-05-08T16:41:22Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978636 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = Pleistoceni-Tani {{fossil_range|0.3|0|ref=<ref>{{cite web|title=Haliaeetus leucocephalus Linnaeus 1766 (bald eagle)|url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=133778&is_real_user=1|website=PBDB|language=en}}</ref>}} | name = Shqiponja kokëbardhë | image = Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg | image_caption = Shqiponja kokëbardhë duke u përgatitur për të fluturuar në [[Gjiri Kachemak|Gjirin Kachemak]], Alaska, Shtetet e Bashkuara | image2 = Bald_Eagle_Yellowstone_National_Park.ogg | image2_caption = Një regjistrim i një shqiponje kokëbardhë në [[Parku Kombëtar Yellowstone|Parkun Kombëtar Yellowstone]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn|author=BirdLife International|date=2016|title=''Haliaeetus leucocephalus''|volume=2016|page=e.T22695144A93492523|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22695144A93492523.en|language=en|access-date=19 nëntor 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 | status2_system = CITES | status2_ref =<ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org|language=en}}</ref> | genus = Haliaeetus | species = leucocephalus | authority = ([[Karl Lineu|Lineu]], [[Edicioni i 12-të i Systema Naturae|1766]]) | subdivision_ranks = Nënllojet | subdivision = * ''H. l. leucocephalus'' – shqiponja kokëbardhë jugore * ''H. l. washingtoniensis'' – shqiponja kokëbardhë veriore | synonyms = *''Falco leucocephalus'' <small>(Lineu, 1766)</small> | range_map = Distribution H. leucocephalus.png | range_map_caption = Gama e shqiponjës kokëbardhë <div style="text-align:left;"> {{legend|#b13f31|border=1px solid #978e73|Banor mbarështues}} {{legend|#ce6256|border=1px solid #978e73|Vizitor i mbarështimit të verës}} {{legend|#e58e7b|border=1px solid #978e73|Vizitor dimëror}} {{legend|#f2c1ad|border=1px solid #978e73|Vetëm për migrim}} <small>Star: accidental records</small></div> }} '''Shqiponja kokëbardhë''' (''Haliaeetus leucocephalus'', nga gjuha greke ''hali'' "deti", ''aiētos'' "[[shqiponja]]", ''leuco'' "e bardhë", ''cephalos'' "kokë") është një shpend i cili gjendet në [[Amerika Veriore|Amerikën e Veriut]]. Ajo është një lloj i [[Shqiponja e Detit|Shqiponjës së detit]], në kuadër të së cilës dallohen dy nënlloje e të cilat formojnë një çift speciesh me të ashtuquajturën Shqiponja e bardhë e përbaltur (''Haliaeetus albicilla''). Shtrirja e saj gjeografike përfshin [[Kanada|Kanadanë]] dhe [[Alaska|Alaskën]], pjesën kontinentale të [[Shteteve të Bashkuara të Amerikës]], dhe pjesën veriore të [[Meksika|Meksikës]]. Shqiponja kokëbardhë është [[Lista e zogjve kombëtar|zogu kombëtar]] i Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe shfaqet në [[Vula e Madhe e Shteteve të Bashkuara|vulën]] e saj. Në fund të shekullit të 20-të, ajo ishte në prag të [[Zhdukja lokale|zhdukjes]] në Shtetet e Bashkuara fqinje. Popullatat që atëherë janë rikuperuar dhe lloji u hoq nga lista e [[Llojet e rrezikuara|llojeve të rrezikuara]] të [[Qeveria federale e Shteteve të Bashkuara|qeverisë amerikane]] më 12 korrik 1995 dhe u transferua në listën e [[Llojet e kërcënuara|llojeve të kërcënuara]]. Ajo u hoq nga lista e kafshëve të egra të rrezikuara dhe të kërcënuara në shtetet fqinje më 28 qershor 2007. == Galeria == <gallery> Skeda:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|Shqiponja kokëbardhë në gjah Skeda:Back_to_the_Six_Mile_Lake_eagles_(Haliaeetus_leucocephalus)."feed_me_mom"._(19159890706).jpg|Shqiponja e rritur dhe zogthi i saj Skeda:Bald_Eagle_flying_over_ice_(Southern_Ontario,_Canada).jpg|Anatomia e shqiponjës kokëbardhë Skeda:Bald_Eagle,_wings_and_tail_feathers.jpg|Shqiponja kokëbardhë krahëhapur Skeda:Bald-Eagle-9114-cropped.jpg|Shqiponja kokëbardhë në fluturim [[Yelloustoun|Parku Kombëtar Yellowstone]], [[Wyoming]] Skeda:2010-bald-eagle-with-fish.jpg|Me peshk të sapokapur në [[Kodiak]] Skeda:Bald_Eagle_Portrait.jpg|Koka Skeda:31_White-headed_Eagle.jpg|Pikturë nga John James Audubon Skeda:Haliaeetus_leucocephalus-whale-USFWS.jpg|Një shqiponjë kokëbardhë mbi një balenë të pajetë. Skeda:Bald_eagle_at_the_Hawk_Conservancy_Trust_2-2.jpg|Hawk Conservancy Trust në Andover Skeda:Dan_Pancamo_Baytown_Bald_Eagles_Fall_2010-1.jpg|Çiftëzimi Skeda:Fledging_Bald_Eagle.jpg|Shqiponja e re në fluturimin e parë Skeda:Haliaeetus_leucocephalus_38319.JPG|Shqiponja njëvjecare Skeda:Haliaeetus_leucocephalus_-Skagit_valley-8-2c.jpg|Lugina Skagit, [[Washington]], [[Shtetet e Bashkuara]] Haliaeetus leucocephalus MHNT.ZOO.2010.11.96.5.jpg |Museum specimen - Florida, USA </gallery> == Shih edhe == * [[Shqiponja]] * [[Shqiponja e Detit]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.nationaleaglecenter.org The National Eagle Center] * [http://www.baldeagles.org American Bald Eagle Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230822151442/http://www.baldeagles.org/ |date=22 gusht 2023 }} * [http://baldeagleinfo.com American Bald Eagle Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116140704/http://www.baldeagleinfo.com/|date=16 janar 2009 }} * [http://www.flmnh.ufl.edu/index.php/download_file/view/1198/724/ Bald eagle bird sound] - Florida Museum of Natural History == Video lidhje == * [https://www.flickr.com/groups/birdguide/pool/tags/Haliaeetus%20leucocephalus Photo field guide on Flickr] * [http://www.baldeagleinfo.com/eagle/eagle12.html 100+ Bald Eagles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123065447/http://www.baldeagleinfo.com/eagle/eagle12.html |date=23 nëntor 2017 }} [[Kategoria:IUCN Red List least concern species]] [[Kategoria:Shpendë]] [[Kategoria:Shqiponja]] [[Kategoria:Grabitqarë]] 0lxyfoqh3b7y547h7m7pxmetapxwbc2 0 231160 2978695 2978190 2026-05-08T23:26:28Z ~2026-27737-13 187126 Shtova të dhëna në CV 2978695 wikitext text/x-wiki '''Etrita Ibrahimi''' pianiste shqiptare. E lindur në Tiranë në një familje të njohur artistësh e filloi fare e re aktivitetin koncertal duke marrë pjesë dhe duke u nderuar me çmimin e parë në Koncertet e Majit në vitin 1980 dhe 1982. Në vitet në vazhdim ndoqi një seri koncertesh dhe çmimesh të fituara në konkurset kombëtare. Në 1989, pas dy viteve të para të studimeve në Institutin e Lartë të Arteve në klasën e Prof. Nora Çashku, fitoi një bursë studimi dhe u transferua në Itali për të vazhduar studimet në Konservatorin “G. Verdi” të Torinos, ku u diplomua në 1994 “cum laude”, në klasën e Prof. Remo Remoli, nxënësit të preferuar të A. B. Michelangeli. Ka luajtur disa herë <ins>me orkestrën e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit dhe</ins> me orkestrën e Radio Televizionit shqiptar. Ka realizuar shumë koncerte për të gjitha qytetet e krahinës së Piemonte-s dhe në shumë qytete të tjera të Italisë, në Austri, Spanjë, Çeki, Francë, Kosovë, Mal i Zi, Kroaci, Maqedoni, Shqipëri etj. Është klasifikuar në vendet e para në konkurse të ndryshme. Ka regjistruar shumë herë për Radio Televizionin shqiptar. E ftuar nga Brahmsgesellschaft në Baden-Baden<ins>,</ins> ka qëndruar disa kohë në Brahmshaus, për të njohur më thellë jetën dhe veprën e Brahmsit. Ka studiuar klaviçembalo në klasën e Prof. Giorgio Tabacco në Konservatorin “G. Verdi” në Torino. Është specializuar në Ritmica Strumentale sipas metodës Suzuki. Ka qenë pjesëtare e jurisë në festivale të ndryshme <ins>instrumentale në Shqipëri</ins>. Ka qenë koncertmaestër në Konservatorin “G. Verdi” të Torinos dhe në konkurse të ndryshme si Concorso Internazionale në Asti, Torneo “Città di Grugliasco”, Concorso Internazionale “Marco Fiorindo”, etj. Ka qenë pedagoge e pianos dhe e metodologjisë Suzuki, në shumë institute muzikore në Torino, Aosta, Pavia, Vercelli, Romë, etj, si dhe Presidente e Associazione Suzuki Vercelli. Është shumë aktive në muzikën kontemporane, si edhe në përhapjen e muzikës shqiptare brenda dhe jashtë kufijëve të Shqipërisë. <ins>Në duo me violonçelistin Klaudio Zoto, ka regjistruar 2 CD me muzikën për piano solo dhe për violonçel e piano, të kompozitorit të mirënjohur shqiptar, Aleksandër Peçi.</ins> <ins>Përgjatë vitit 2025, përtej të gjithë aktivitet artistik ndër vite, ka realizuar, së bashku me baritonin Artur Vera, tri premiera absolute shqiptare, të cikleve të lied-eve të kompozitorit austriak Franz Schubert, "Winterreise", "Die schöne Müllerin" dhe "Schwanengesang", në skenën e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit, në Tiranë.</ins> Për aktivitetin artistik të zhvilluar në Itali, në vitin 2005 ka fituar çmimin ndërkombëtar për karrierën “Beato Angelico”, i akorduar nga Bashkia e Romës (Itali). <ins>Për dhjetë vite (nga viti 2012 deri në përfundim të tij), ka qenë</ins> Drejtoreshë Artistike e Festivalit Ndërkombëtar “PIANODROM”. <ins>Është koncertmaestër në Teatrin Kombëtar të Operës dhe Baletit në Tiranë.</ins> Është Zv/Presidente e Fondacionit Kulturor “Feim Ibrahimi”. [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Muzikantë shqiptarë]] [[Kategoria:Pianistë shqiptarë]] 7nav4d9us7t9qjjo6udegii6qsa208b 0 236231 2978667 2672042 2026-05-08T19:17:47Z Ermir Bujupi 187194 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 2978667 wikitext text/x-wiki [[File:Queen Victoria by Bassano.jpg|thumb|Queen Victoria by Bassano]] '''Victoria''' (Alexandrina Victoria, 24 maj 1819 - 22 janar 1901) ishte '''Mbretëresha e Mbretërisë së Bashkuar të Britanisë së Madhe dhe Irlandës''' nga 20 qershor 1837 deri në vdekjen e saj. Më 1 maj 1876, ajo miratoi titullin shtesë të Perandorit të Indisë. ==Jeta dhe Familja== Viktoria ishte vajza e '''Princit Edward''', Duka i Kentit dhe Strathearnit, djali i katërt i '''Mbretit Xhorxh III'''. Te dy, Duka i Kentit dhe Mbreti Xhorxh III vdiqën në 1820, dhe Viktoria u rrit nën mbikëqyrjen e ngushtë të nënës së saj gjermane, Princesha Victoria e Saxe-Koburg-Saalfeldit. Ajo trashëgoi fronin në moshën 18 vjeçare, pasi të tre vëllezërit më të mëdhenj të babait të saj kishin vdekur të duke mos lënë fëmijë të ligjshëm. Mbretëria e Bashkuar ishte tashmë një monarki kushtetuese e themeluar, në të cilën sovrani kishte relativisht fuqi të drejtpërdrejtë politike. Privatisht, Victoria u përpoq të ndikonte në politikat qeveritare dhe emërimet ministrore; publikisht, ajo u bë një ikonë kombëtare e identifikuar me standarde strikte të moralit personal.<ref>Hibbert, pp. 3–12; Strachey, pp. 1–17; Woodham-Smith, pp. 15–29</ref> Victoria u martua me kushëririn e saj të parë, Princi Albert i Saks-Koburg dhe Gotha, në 1840. Nëntë fëmijët e tyre u martuan në familje mbretërore dhe fisnike anembanë kontinentit dhe ajo fitoi epitetin "gjyshja e Evropës". Pas vdekjes së Albertit në 1861, Victoria u zhyt në vajtim të thellë dhe shmangi shfaqjet publike. Si rezultat i izolimit të saj, republikanizmi përkohësisht fitoi forcë, por në gjysmën e dytë të mbretërimit të saj popullariteti i saj u rikthye. Jubilenjtë e saj të Artë dhe të Diamantë; ishin kohët e festimit publik. Regjimi i saj 63 vjeçar dhe shtatë muaj ishte më i gjatë se ai i paraardhësve të saj, dhe njihet si epoka e Viktoriane. Ishte një periudhë e ndryshimeve industriale, kulturore, politike, shkencore dhe ushtarake brenda Mbretërisë së Bashkuar, dhe u shënua nga një zgjerim i madh i Perandorisë Britanike. Ajo ishte monarku i fundit britanik i familjes së Hanoverit. Djali dhe pasuesi i saj, Edward VII, filluan Shtëpinë e Sakse-Koburg dhe Gotha, familja e babait të tij. ==Jubileu i Artë== Në vitin 1887, Perandoria Britanike festoi Jubileun e Artë të Viktorias. Victoria shënoi pesëdhjetë vjetorin e anëtarësimit të saj më 20 qershor me një banket ku u ftuan 50 mbretër dhe princa. Ditën tjetër, ajo mori pjesë në një procesion dhe në një shërbim falënderimi në Westminster Abbey<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Westminster_Abbey</ref>. Në këtë kohë, Victoria përsëri ishte jashtëzakonisht popullore. Dy ditë më vonë më 23 qershor, 177 ajo angazhoi dy muslimanë indianë si kamerierë, njëri prej të cilëve ishte Abdul Karim. Ai u promovua së shpejti në "Munshi": mësoi urdinë e saj (të njohur si Hindustani) dhe vepronte si nëpunës. Familja dhe mbajtësit e saj ishin të tmerruar dhe e akuzuan Abdul Karimin për spiunimin e Lidhjes Patriotike Muslimane dhe për anashkalimin e Mbretëreshës kundër Hindusve. Ekuiliumi Frederik Ponsonby (djali i Sir Henry) zbuloi se Munshi kishte gënjyer për prindërit e tij dhe raportoi tek Zoti Elgin, Viceroy of India, "Munshi zë të njëjtën pozitë si John Brown." Viktoria i hodhi poshtë ankesat e tyre si paragjykime racore. Abdul Karim mbeti në shërbimin e saj derisa u kthye në Indi me një pension,deri në vdekjen e saj. [[File:Queen Victoria 60. crownjubilee.jpg|thumb|Queen Victoria 60. crownjubilee]] ==Jubileu i Diamantit== Më 23 shtator 1896, Victoria e tejkaloi gjyshin e saj George III si monarkun më të gjatë në historinë angleze, skoceze dhe britanike. Mbretëresha kërkoi që çdo festim i veçantë të shtyhej deri në 1897, që të përkonte me Jubileun e saj të Diamantit<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Queen_Victoria#cite_note-189</ref>, i cili u bë një festival i Perandorisë Britanike me sugjerimin e Sekretarit Kolonial Joseph Chamberlain. Kryeministrat e të gjitha pushteteve vetëqeverisëse u ftuan në [[Londra|Londër]] për festimet. Një arsye për përfshirjen e kryeministrave të zotërimeve dhe përjashtimin e shteteve të huaja ishte të shmangnin ftesën e nipit të Viktorias, Wilhelm II të Gjermanisë, i cili, nga frika, mund të shkaktonte probleme në ngjarje. Regjistrimi i Jubileut të Mbretëreshës më 22 qershor 1897 pasoi një rrugë gjashtë milje gjatë Londrës dhe përfshiu trupa nga e gjithë perandoria. Procesi u ndalua për një shërbim të hapur falënderimi që mbahen jashtë katedrales së Shën Palit, gjatë së cilës Victoria u ul në karrocën e saj të hapur, për të shmangur që ajo të ngjitej në hapa për të hyrë në ndërtesë. Festimi u shënua nga turma të mëdha të spektatorëve dhe shpërthime të mëdha dashurie për Mbretëreshën 78-vjeçare ==Referimet== [[Kategoria:Mbretër]] [[Kategoria:Politikanë anglezë]] [[Kategoria:Lindje 1819]] [[Kategoria:Vdekje 1901]] jw21bq5ovm18hvwxbvy3p6ckg36hi7t 1 243216 2978711 2970178 2026-05-09T04:17:37Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Postmodernizmi/Arkivi 1]] 2978711 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Postmodernizmi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} jki0swqvsaeuk38zwj7tajmbqh26bwj 1 244013 2978713 2969700 2026-05-09T04:17:57Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Misto Treska/Arkivi 1]] 2978713 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Misto Treska/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} hhjgr3qrvvh2ne5z5cjenybe23p97xd 1 257157 2978715 2970752 2026-05-09T04:18:17Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Qëndrim Rijani/Arkivi 1]] 2978715 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Qëndrim Rijani/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} Përshëndetje komunitetit shqiptarë në Wikipedia! Unë jam një redaktor fillestar në Wikipedia dhe një mik i personit në fjalë - Qëndrim Rijani. U takova me të dhe më shprehu shqetësimin e tij në lidhje me informacionin e pasaktë në artikullin me emrin e tij dhe se e kishte modifikuar për të rregulluar gabimet që gjeti dhe se e kishte plotësuar me më shumë informacion rreth veprimtarisë së tij. Sa po më tregoji, i tregova se duhet të ketë kujdes sepse Wikipedia nuk është faqe personale dhe se ka rregulla dhe njëfarë standardi për cilësi. I tregova gjithashtu se mund ti hiqet komplet artikulli mbi të në qoftë se bën ndryshime të tilla edhe pse po shkruan për vetveten dhe që i di më mirë jetën e tij se kushdo... Po flasim tani për së dyti, tani edhe me paralajmërimin për grisje në artikullin me emrin e tij. I dhash më shumë informacion këtë rradhe se si funksion Wikipedia dhe komuniteti që e mirëmban. Pas një bisede më të thellë dhe me përqëndrim më të madh, ai tani kupton shumë më mirë se pse erdhi puna deri te ky paralajmërim. Unë e vendosa kundërshtimin për grisje me shpresën se Qëndrimi dhe redaktorët e tjerë të këtij artikulli, pasi të kenë lexuar dhe marrë informacion më të plotë rreth rregullave të kësaj platforme, do t'a përmirësojnë informacionin në këtë artikull dhe cilësinë e tij. Besoj se kjo do të ishte më produktive se sa grisja e këtij artikulli dhe fillimi nga hiçi. Por meqë jam fillestarë, do doja mendimin e më të vjetrive këtu. Si mendoni se do të ishte rruga më e mirë nga këtu e tutje? rzwu9nopyy04zwtm08sr8uquy8857jy 1 261642 2978665 2540002 2026-05-08T19:14:52Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978665 wikitext text/x-wiki == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Sumeri]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1996491 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120206052250/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg te http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 09:42 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sumeri]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2048232 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf për lidhjen http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120206052250/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg për lidhjen http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 13:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sumeri]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2540001 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html për lidhjen http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf për lidhjen http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 prill 2023 21:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sumeri]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978664 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20081222094646/http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html për lidhjen http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 21:14 (CEST) fssnlq1g85swxv75v6ppfxz2bk5hyj8 0 265839 2978694 2955710 2026-05-08T23:20:15Z Qendrimi15 122927 2978694 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Semi-Pro | director = [[Kent Alterman]] | producer = James Miller | writer = [[Scot Armstrong]] | starring = [[Will Ferrell]]<br>[[Woody Harrelson]]<br>[[André 3000|André Benjamin]] | music = [[Theodore Shapiro]] | cinematography = [[Shane Hurlbut]] | editing = Debra Neil-Fisher<br>[[Peter Teschner]] | studio = [[Allen Shapiro|Mosaic Media Group]]<br>[[Lauren Shuler Donner|The Donner's Company]] | distributor = [[New Line Cinema]] | released = 19 shkurt 2008 (Westwood premiere)<br>29 shkurt 2008 | runtime = 92 minuta | country = Shtetet e Bashkuara | language = Anglisht | budget = $55 million<ref>[https://www.the-numbers.com/movie/Semi-Pro "Semi-Pro (2008) - Financial Information"]. ''The Numbers''.</ref> | gross = $43.9 million<ref name="mojo">[https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=semipro.htm "Semi-Pro (2008)"]. Box Office Mojo.</ref> }} '''''Semi-Pro''''' është film [[Film komedi|komedi]] [[Film sportiv|sportive] amerikan i vitit 2008 me regji të [[Kent Alterman]] në debutimin e tij regjisorial, skenar nga [[Scot Armstrong]] dhe prodhuar nga [[Jimmy Miller]]. Në të luajnë [[Will Ferrell]], [[Woody Harrelson]], [[André 3000]] (i njohur si André Benjamin) dhe [[Maura Tierney]], ngjarjet zhvillohen gjatë sezonit të fundit të [[American Basketball Association]] dhe tregojnë historinë e një ekipi fiktiv ABA të dëshpëruar për të mbijetuar bashkimin e ligës me [[NBA]]-në. Filmi u xhirua në [[Los Anxhelos]] pranë [[Stadiumi Dodger|Stadiumit Dodger]], në [[Detroit]] dhe në [[Flint, Michigan]]. I publikuar në kinema më 29 shkurt 2008 dhe në [[DVD]] dhe [[Blu-ray|Blu-ray Disc]] më 3 qershor 2008, ishte filmi i fundit nga [[New Line Cinema]] para se të përvetësoheshin nga [[Warner Bros. Pictures]]. Filmi mori vlerësime përgjithësisht negative, me kritikët që kritikuan skenarin, megjithëse performanca e Ferrell mori lëvdata. ==Përmbajtja== Në vitin 1976, Jackie Moon është një këngëtar që shfrytëzoi fitimet nga "Love Me Sexy", për të blerë një ekip basketbolli në [[American Basketball Associttion]] (ABA), Flint Tropics, duke u bërë pronari, traineri kryesor, power forward dhe njoftues para-lojës. Komisioneri i ABA shpall një plan për bashkimin e ligës me [[National Basketball Association]] (NBA), por vetëm katër ekipe do të transferohen në ligën më të vendosur. Tropics, skuadra më e dobët në ligë, ka rrezik të shpërndahet. Jackie argumenton se skuadrat me katër rekordet më të mira duhet të bashkohen dhe Komisioneri pranon. Jackie tregton makinën larëse të skuadrës në [[Kentucky Clolonels]] për Ed Monix, një [[point guard]] që fitoi një kampionat në NBA me [[Boston Celtics]], por nuk luajti gjatë playoffs. Komisioneri zbulon se përveç përfundimit në katër të parat, Tropics do të kenë nevojë për të paktën 2,000 tifozë në çdo ndeshje të mbetur në shtëpi. Jackie fillon të vërë në skenë akrobaci jashtëzakonisht të dëshpëruara gjatë pushimit të pjesës së parë për të rritur pjesëmarrjen, duke përfshirë mundjen e një ariu të gjallë dhe [[corn dog]] falas për audiencën nëse Tropics shënojnë mbi 125 pikë. Tropics fillojnë të luajnë më mirë me Monix, si dhe intensitetin e rritur të Clarence Withers, lojtarit më të mirë të Tropics. Monix merr përsipër si koordinator fyes dhe mbrojtës dhe roje të pikës fillestare, duke lënë Jackie si trajnerin kryesor. Monix stërvit skuadrën me rigorozitet me një lojë që ai e quan "Puke", pasi lojtarët do ta drejtojnë atë derisa të flasin lart. Nga stërvitja e Monix, Tropics kalon në një fitore, duke lëvizur nga e fundit në të pestën. Jackie merr një vizitë nga Komisioneri. NBA nuk mendon se Flint ka një treg mjaft të madh mediatik dhe nuk do t’i lejojë Tropics të futen në ligë edhe nëse e mundin [[San Antonio Spurs]] në ndeshjen e fundit të sezonit. Jackie pranon se ai vodhi "Love Me Sexy" nga një pecetë që mamaja e tij i shkroi tre javë para se të vdiste. Duke kuptuar se të gjitha pasuritë e tij janë vjedhur në thelb, Jackie tregton Withers tek Spurs në mënyrë që ai të mund ta realizojë ëndrrën e tij për të luajtur në NBA. Monix frymëzon skuadrën të lërë gjithçka në gjyq, ndërsa ata mund të mos jenë në gjendje të vazhdojnë ekskluzivitetin pas këtij sezoni, ata kanë ardhur shumë larg dhe kanë akoma shumë për të provuar. Duke hyrë në ndeshjen kundër Spurs, të cilën Jackie e shpall "MegaBowl", Tropics janë në vendin e pestë dhe me një fitore do të shkonin në të katërtin, edhe pse nuk do të lejohen të hyjnë në NBA. Tropics mbeten shpejt prapa, dhe Jackie humbet ndjenjat kur pëson një faull të rëndë në fund të pjesës së parë. Withers vendos se ka parë mjaftueshëm dhe ribashkohet me Tropics në dhomën e zhveshjes, duke shkatërruar shansin e tij në NBA me Spurs. Jackie, i pavetëdijshëm, imagjinon se është në Parajsë me nënën e tij. Ai kërkon falje që i ka vjedhur këngën dhe ajo i jep një armë për të fituar. Duke filluar pjesën e dytë, Tropics zbulojnë armën e tyre të re: [[Alley-oop (basketboll)|alley-oop]]. Me kthimin e Withers, alle-oop është shumë efektive, por gjyqtari e quan lojën faull. Pas disa bindjes nga Jackie dhe Monix, shumë shpejt është i bindur se është një rezultat legjitim. Tropics përfitojnë nga kjo strategji e re dhe fillojnë të kthehen. Pasi Spurs fillon të mbrohet kundër Alley-Oop, Monix thërret një pushim të shpejtë dhe u bën thirrje atyre që të drejtojnë "Puke" me 12 sekonda të fundit dhe poshtë me dy pikë, 117–115. Lojë e jep Jackie topin, por ai përsëri grumbullohet fort me dy sekonda të fundit, duke i dhënë 2 [[Gjuajtje e lirë|gjuajtje të lira]]. Gjuetja e stilit të gjyshes, Moon gjuan me sukses gjuajtjen e parë. E dyta del jashtë, por Monix e kap dhe gjuan nga larg (kjo gjuajtje quhet [[buzzer beater|buzzer]]) për dy pikë për të fituar, duke shkaktuar një festë të egër në arenën dhe rrugët e Flint. Trajneri i Spurs i ofron Withers përsëri pozicionin e tij, duke i dhënë atij një tjetër shans në NBA. Ault i ofron Jackie-t një pozicion në stafin e NBA-së si drejtor marketingu për shkak të suksesit të tij me Tropics, por ndërpritet kur Ault sulmohet nga një ari. Në fund të filmit, Dukes mori një pjesë të parave që Jackie i detyrohej me një premtim për të marrë pjesën tjetër pasi të përfundonte blerja. ==Luajtën== {{div col}} *[[Will Ferrell]] - Jackie Moon – pronari/lojtari/trajneri i Flint Tropics, i famshëm për "Love Me Sexy". *[[André 3000|André Benjamin]] - Clarence Withers – ëndërron të luaj në NBA, edhe pse gjithçka që bën ai është thashetheme. *[[Woody Harrelson]] - Ed Monix – point guard, dhe ish-kampioni i NBA, edhe pse ai u ul gjatë çdo loje play-off për Boston Celtics. *[[Andrew Daly]] - Dick Pepperfield – Njoftues Play-by-Play i Tropics. *[[Will Arnett]] - Lou Redwood – komentator i Tropics. Gjatë lojës, ai tymos duhan dhe pinë Scotch. *[[Matt Walsh (humoristë)|Matt Walsh]] - Father Pat – Edhe pse një prift, ai është gjyqtari për pothuajse të gjitha ndeshjet në ABA, jo vetëm konkurset e Tropics. *[[Andy Richter]] - Bobby Dee – menagjer i përgjithshëm i Tropics. *Jay Phillips - Scootsie Doubleday – Point Guard i Tropics. *[[Josh Braaten]] - Twiggy Munson – Small Forward - Tropics. *[[Peter Cornell]] - Vakidis – Center i Tropics. Nuk kupton anglisht. *[[DeRay Davis]] - Bee Bee Ellis – Guard/Forward dhe gjithashtu njeriu i gjashtë i Tropics. *[[David Koechner]] - Alan Ault – komisioneri i ABA i cili nuk e mban Jackie në një vlerësim të lartë. *[[Maura Tierney]] - Lynn – e dashura e Ed Monix. *[[Rob Corddry]] - Kyle – vëllau i Lynn. {{div col end}} ===Cameos=== {{div col}} *[[Jackie Earle Haley]] - Duke *[[Jason Sudeikis]] - Danny *[[Tim Meadows]] - Cornelius Banks – një shok i Jackie që mendon se ai luan për Tropics. *[[Pat Kilbane]] - Petrelli *[[Patti LaBelle]] - Nëna e Jackie – U shfaq në ëndrrën e Jackie që shpiki [[Alley-oop (basketboll)|alley-oop]]. *[[Ellia English]] - Ms. Quincy, nëna e Clarence – morri pjesë në çdo lojë për ta përkrahur djalin e saj poashtu edhe skuadrën. *[[Kristen Wiig]] - Bear Trainer Girl *[[Ed Helms]] - Turtleneck reporter *[[Brian Huskey]] - White Pants reporter *[[Collette Wolfe]] - Melinda the Ball Girl *[[Ian Roberts (aktor amerikan)|Ian Roberts]] - trajneri i Spurs *[[Phil Hendrie]] - trajneri i [[Broolyn Nets|Nets]] *[[Artis Gilmore]] - konsumator i resturantit #1 *[[George Gervin]] - konsumator i resturantit #2 *[[Jerry Minor]]<ref>{{cite web|last=Evans|first=Bradford|title=Which Movie Has the Most ‘SNL’ Cast Members In It?|date=18 korrik 2013|publisher=[[Splitsider]]|url=http://splitsider.com/2013/07/which-movie-has-the-most-snl-cast-members-in-it/|accessdate=16 korrik 2016|archive-date=12 gusht 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812011922/http://splitsider.com/2013/07/which-movie-has-the-most-snl-cast-members-in-it/|url-status=dead}}</ref> as Paul the DJ (uncredited) {{div col end}} ===Dewie Ariu=== [[Ariu grizzly]] mashkull me emrin Rocky, 2.3 m i gjatë dhe 320 kg, u shfaq në një skenë ku personazhi i Will Ferrell ndeshet me kafshën për të promovuar ekipin e tij të basketbollit. Kaskaderi dhe trajneri Randy Miller luajti në vend të Ferrell gjatë ndeshjes së mundjes me ariun. Më 22 prill 2008, shtatë javë pasi ''Semi-Pro'' hyri në shpërndarje të gjerë, Rocky po filmonte një tjetër video mundjeje me 39-vjeçarin [[Stephan Miller]] (kushëriri i Randy Miller dhe një trajner tjetër kafshësh). Ariu u përgjigj në mënyrë agresive dhe e kafshoi për vdekje Stephan Miller në qafë.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/topstories/2008-04-23-1752604110_x.htm|title=Grizzly bear kills man at Southern California training site|work=USA Today|date=23 prill 2008|access-date=23 maj 2010|language=en}}</ref> Ariu nuk u eutanizua pasi një hetim vendosi se vdekja e Miller ishte aksidentale, por kontakti i Rocky me njerëzit ishte i kufizuar.<ref name=facetoface>{{cite AV media | people = Sharon Petzold (producer-writer), Sue Houghton (director) | title = Grizzly Face to Face: Hollywood Bear Tragedy | medium = television documentary | publisher = National Geographic Channel | location = United States | date = 2010 | language = en}}</ref> ==Referime== {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== *{{IMDb title|id=0839980|title=Semi-Pro}} *{{Mojo title|semipro}} [[Kategoria:Filma 2008]] [[Kategoria:Filma komedi 2008]] [[Kategoria:Filma sportiv 2008]] [[Kategoria:Filma komedi amerikanë]] [[Kategoria:Filma sportiv amerikanë]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma me muzikë nga Theodore Shapiro]] [[Kategoria:Filma me skenarë nga Scot Armstrong]] [[Kategoria:Filma të New Line Cinema]] 9qmvdhbp04r4kynk4bbstcirkgofxhl 1 268232 2978717 2976654 2026-05-09T04:19:46Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Novosibirsku/Arkivi 1]] 2978717 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Novosibirsku/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2976653 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110426174351/http://ksonline.ru/ për lidhjen http://www.ksonline.ru/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 maj 2026 08:35 (CEST) bg6gbiymr2ru5a8gkimgo3f8ioxw1f6 1 268625 2978596 2609499 2026-05-08T14:00:21Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978596 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Sapta Puri/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sapta Puri]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978595 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180220212723/http://sahajaharidwar.tripod.com/About_Haridwar.html për lidhjen http://sahajaharidwar.tripod.com/About_Haridwar.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 16:00 (CEST) cwferbxang9putcph3alg6022ghjgdh 1 268717 2978639 2259509 2026-05-08T16:47:20Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978639 wikitext text/x-wiki == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli [[Shqiptarët në Mbretërinë e Bashkuar]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1996180 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20151014230457/http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_ALBANIA.pdf te http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_ALBANIA.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160304095516/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS206NI.xls te http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS206NI.xls Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 08:55 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqiptarët në Mbretërinë e Bashkuar]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2259508 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151014230457/http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_ALBANIA.pdf për lidhjen http://unitedkingdom.iom.int/sites/default/files/doc/mapping/IOM_ALBANIA.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304095516/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS206NI.xls për lidhjen http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS206NI.xls. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 03:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqiptarët në Mbretërinë e Bashkuar]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978638 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/quick-statistics-for-england-and-wales-on-national-identity--passports-held-and-country-of-birth/rft-qs213ew.xls për lidhjen http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/quick-statistics-for-england-and-wales-on-national-identity--passports-held-and-country-of-birth/rft-qs213ew.xls. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 18:47 (CEST) 6cmrj03vwdu1w2k0ob0snosngltv31p 1 268880 2978673 2580386 2026-05-08T20:25:51Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978673 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Tempujt egjiptianë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tempujt egjiptianë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978672 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html për lidhjen http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 22:25 (CEST) 6jkpums5jsp5v67w4m1bpvheixb87bs 1 268881 2978675 2972274 2026-05-08T20:27:26Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978675 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Tempujt hindu në Varanasi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tempujt hindu në Varanasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2972273 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20051230150249/http://www.mahagauri.com/ për lidhjen http://www.mahagauri.com/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161224030208/http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/ për lidhjen http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 prill 2026 17:19 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tempujt hindu në Varanasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978674 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.swamij.com/upanishad-chandogya.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 22:27 (CEST) cjhfm1ziw2tr1krv6occ5ldvdbwua8n 1 268882 2978677 2691706 2026-05-08T20:27:29Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978677 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Tempujt mortorë të Egjiptit/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tempujt mortorë të Egjiptit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978676 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html për lidhjen http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 22:27 (CEST) hxun4dvy1t5jsgh8gjvn9v8d9779634 1 268893 2978679 2977441 2026-05-08T20:29:59Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978679 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Tempulli mortor i Montuhotepit të II/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tempulli mortor i Montuhotepit të II]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2977113 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://ib205.tripod.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 maj 2026 11:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tempulli mortor i Montuhotepit të II]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978678 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html për lidhjen http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190517112052/http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html për lidhjen http://ib205.tripod.com/mentuhotep_gate.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 22:29 (CEST) dg6z3dtyh1qxs12xer4k8wgcaocxz1r 1 269089 2978699 2972821 2026-05-09T00:42:15Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978699 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Varanasi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Varanasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2972820 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20051230150249/http://www.mahagauri.com/ për lidhjen http://www.mahagauri.com/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161224030208/http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/ për lidhjen http://www.templedetails.com/kashi-vishwanath-temple/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 prill 2026 22:31 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Varanasi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978698 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.swamij.com/upanishad-chandogya.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 02:42 (CEST) 4cfm5q447s3t033pnmbm5f1tvq44pp7 0 276736 2978576 2956237 2026-05-08T12:07:04Z Lightnightx3x 166555 /* Parandalimi */ 2978576 wikitext text/x-wiki {{Infobox pandemi | name = Pandemia e COVID-19 | image = | map1 = [[Skeda:COVID-19 Outbreak World Map.svg|300px]] | legend1 = {{Center|Harta e pandemisë, deri më 12 mars 2020}} {{legend|#510000|10,000+ raste të konfirmuara}} {{legend|#900000|1,000–9,999 raste të konfirmuara}} {{legend|#c80200|100–999 raste të konfirmuara}} {{legend|#ee7070|10–99 raste të konfirmuara}} {{legend|#ffC0C0|1–9 raste të konfirmuara}} | map2 = | legend2 = | disease = [[Sëmundja koronavirus 2019]] (COVID-19) | virus_strain = Sindromë e rëndë akute e frymëmarrje<br>Koronavirus 2 (SARS-CoV-2) | location = Në të gjithë botën ([[Koronavirusi 2019–20 sipas shtetit dhe territorit|Lista e vendeve]]) | first_case = 1 dhjetor 2019 | arrival_date = | origin = [[Vuhani|Vuhan]], [[Hubei]], [[Kinë]]<br />{{coord|30|35|14|N|114|17|17|E|type:adm2nd_region:CN-42}} | confirmed_cases = 687,225,609 | recovery_cases = 659,731,745 | deaths = 7,047,396+ | territories = 189+ | suspected_cases = | total_ili = | website = }} [[Skeda:COVID-19-outbreak-timeline.gif|parapamje|Harta e animuar e rasteve të konfirmuara të koronavirusit që përhapet nga 12 janari 2020.]] '''Koronavirusi''' i përcaktuar si '''SARS-COV-2''', ose ndryshe i njohur si '''COVID-19''',<ref name="Fox2020">{{Cite journal|last=Fox|first=Dan|date=24 janar 2020|title=What you need to know about the Wuhan coronavirus|journal=Nature|language=en|doi=10.1038/d41586-020-00209-y|issn=0028-0836}}</ref> u identifikua së pari në [[Vuhani|Wuhan]], kryeqytetin e provincës Hubei të Kinës, pasi te njerëzit filluan të paraqiteshin [[Pneumonia|pneumoni]] pa një arsye të qartë dhe për të cilat [[Vaksina|vaksinat]] ose trajtimet ekzistuese nuk ishin efektive.<ref name="NYT-20200129">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/29/opinion/coronavirus-outbreak.html|title=Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens.|last=The Editorial Board|date=29 janar 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=30 janar 2020|language=en}}</ref> Virusi ka treguar prova të transmetimit nga njeriu te njeriu, dhe shkalla e transmetimit të tij (shkalla e infeksionit)<ref>{{Cito web|url=https://www.cnbc.com/2020/01/24/chinas-hubei-province-confirms-15-more-deaths-due-to-coronavirus.html|title=China virus death toll rises to 41, more than 1,300 infected worldwide|date=24 janar 2020|website=CNBC|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126003719/https://www.cnbc.com/2020/01/24/chinas-hubei-province-confirms-15-more-deaths-due-to-coronavirus.html|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref> zuri të përshkallëzohej në mesin e janarit të vitit 2020,<ref>{{Cito web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-latest-updates/2020/01/26/4603266c-3fa8-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|title=Fifth coronavirus case confirmed in U.S., 1,000 more cases expected in China|first=Gerry|last=Shih|website=Washington Post|accessdate=27 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200127132045/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-latest-updates/2020/01/26/4603266c-3fa8-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|archivedate=27 janar 2020|language=en}}</ref> me disa vende në Evropë, Amerikën e Veriut dhe Azinë e Paqësorit. Periudha e inkubacionit (koha nga ekspozimi në zhvillimin e simptomave) të virusit është midis dy dhe dhjetë ditë dhe mbetet të përcaktohet nëse është ngjitës gjatë kësaj kohe.<ref>{{Cito web|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV)|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200127-sitrep-7-2019--ncov.pdf|website=www.who.int|publisher=[[World Health Organization]]|language=en}}</ref> Simptomat përfshijnë [[Ethet|ethe]], kollitje dhe [[Dispnea|vështirësi në frymëmarrje]], dhe mund të jetë fatale. Që nga 30 janari 2020, afërsisht 8 287 raste janë konfirmuar, përfshirë këtu çdo pjesë të krahinës Wuhan të Kinës.<ref>{{Cito web|url=https://health.columbia.edu/news/health-advisory-regarding-2019-novel-coronavirus-2019-ncov|title=Health Advisory Regarding 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) {{!}} Columbia Health|website=health.columbia.edu|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126140657/https://health.columbia.edu/news/health-advisory-regarding-2019-novel-coronavirus-2019-ncov|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="Field22Jan20202">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/nine-dead-as-chinese-coronavirus-spreads-despite-efforts-to-contain-it/2020/01/22/1eaade72-3c6d-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|title=Nine dead as Chinese coronavirus spreads, despite efforts to contain it|last=Field|first=Field|date=22 janar 2020|work=The Washington Post|access-date=22 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="Imai21Jan20202">{{Cito web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|title=Estimating the potential total number of novel Coronavirus cases in Wuhan City, China (Report 2|last=Imai|first=Natsuko|date=17 janar 2020|website=Imperial College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124060030/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|archivedate=24 janar 2020|accessdate=18 janar 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.cnn.com/2020/01/28/asia/wuhan-coronavirus-update-jan-29-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus cases inside China have already overtaken SARS|first=James|last=Griffiths|website=CNN|accessdate=29 janar 2020|language=en}}</ref> Vdekja e parë e konfirmuar nga infeksioni koronavirus ndodhi më 9 janar dhe që atëherë 378 112 vdekje janë konfirmuar.<ref>{{Cito web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Operations Dashboard for ArcGIS|date=2020-01-28|website=gisanddata.maps.arcgis.com|publisher=The Center for Systems Science and Engineering (CSSE) is a research collective housed within the Department of Civil and Systems Engineering (CaSE) at Johns Hopkins University (JHU)|archiveurl=https://archive.today/20200129000238/https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html%23/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|archivedate=29 janar 2020|accessdate=2020-01-28|language=en|url-status=live}}</ref><ref name="QinNYT11Jan20202">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|title=China Reports First Death From New Virus|last=Qin|first=Amy|date=10 janar 2020|work=The New York Times|access-date=11 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111020017/https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|archive-date=11 janar 2020|last2=Hernández|first2=Javier C.|language=en|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://bnonews.com/index.php/2020/01/the-latest-coronavirus-cases/|title=Tracking coronavirus: Map, data and timeline|date=27 janar 2020|website=BNO News|accessdate=28 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128010639/https://bnonews.com/index.php/2020/01/the-latest-coronavirus-cases/|archivedate=28 janar 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.cnn.com/2020/01/28/asia/wuhan-coronavirus-update-intl-hnk/index.html|title=Death toll from Wuhan coronavirus tops 100 as infection rate accelerates|last=James Griffiths|website=CNN|accessdate=28 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128121544/https://www.cnn.com/2020/01/28/asia/wuhan-coronavirus-update-intl-hnk/index.html|archivedate=28 janar 2020|language=en}}</ref> Studimet epidemiologjike vlerësojnë se një numër më i madh njerëzish mund të jenë infektuar, por që konsiderohen të pazbuluar.<ref name="Imai21Jan2020">{{Cito web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|title=Estimating the potential total number of novel Coronavirus cases in Wuhan City, China (Report 2|last=Imai|first=Natsuko|website=Imperial College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124060030/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|archivedate=24 janar 2020|date=21 janar 2020|accessdate=27 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="hkumed">{{Cito web|title=HKUMed WHO Collaborating Centre for Infectious Disease Epidemiology and Control releases real-time nowcast on the likely extent of the Wuhan coronavirus outbreak, domestic and international spread with the forecast for chunyun|url=https://sph.hku.hk/en/news/press-releases/2020/nowcasting-and-forecasting-the-wuhan-2019-ncov-outbreak|website=HKUMed School of Public Health|accessdate=23 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125050442/https://sph.hku.hk/en/news/press-releases/2020/nowcasting-and-forecasting-the-wuhan-2019-ncov-outbreak|archivedate=25 janar 2020|language=en}}</ref> Transmetimi i parë lokal i virusit jashtë Kinës ndodhi në [[Vietnami|Vietnam]] nga babai te djali i tij,<ref>{{Cito web|url=https://www.scmp.com/week-asia/economics/article/3048017/china-coronavirus-vietnam-flags-likely-human-transmission-case|title=China coronavirus: 'family cluster' in Vietnam fuels concerns over human transmission|date=29 janar 2020|website=South China Morning Post|accessdate=29 janar 2020|language=en}}</ref> ndërsa transmetimi i parë lokal që nuk përfshinte familje ndodhi në [[Bavaria|Bavari]], [[Gjermania|Gjermani]] në 22 janar kur një bavarez kontraktoi sëmundjen nga një vizitor kinez biznesi në një takim në Gjermani.<ref>{{Cito web|url=https://www.dw.com/en/germany-confirms-human-transmission-of-coronavirus/a-52169007|title=Germany confirms human transmission of coronavirus|date=28 janar 2020|website=Deutsche Welle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128220039/https://www.dw.com/en/germany-confirms-human-transmission-of-coronavirus/a-52169007|archivedate=28 janar 2020|accessdate=29 janar 2020|language=en}}</ref> Në përgjigje të kësaj situate, qytete me një popullsi të kombinuar mbi 57 milionë njerëz, duke përfshirë [[Vuhani|Wuhan]] dhe 15 qytete përreth provincës Hubei janë vendosur nën bllokadë të plotë ose të pjesshme, duke përfshirë ndërprerjen e të gjitha lidhjeve të transportit publik urban dhe të jashtëm me tren, ajror dhe autobusë të distancave të gjata.<ref>{{Cito web|url=https://www.cnn.com/2020/01/26/asia/wuhan-coronavirus-update-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus: Thousands of cases confirmed as China goes into emergency mode|last=CNN|first=James Griffiths and Amy Woodyatt|website=CNN|accessdate=2020-01-29|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://qz.com/1789856/wuhan-quarantined-as-china-fights-coronavirus-outbreak/|title=China has locked down Wuhan, the epicenter of the coronavirus outbreak|last=Hui|first=Jane Li, Mary|website=Quartz|accessdate=23 janar 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2020/01/china-quarantine-coronavirus/605455/|title=A Historic Quarantine – China's attempt to curb a viral outbreak is a radical experiment in authoritarian medicine.|last=Hamblin|first=James|date=24 janar 2020|website=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128063639/https://www.theatlantic.com/health/archive/2020/01/china-quarantine-coronavirus/605455/|archivedate=28 janar 2020|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cito web|url=https://www.dw.com/zh/%E6%AD%A6%E6%B1%89%E8%82%BA%E7%82%8E%E7%97%85%E6%AF%92%E6%8C%81%E7%BB%AD%E6%89%A9%E6%95%A3-%E6%B9%96%E5%8C%97%E4%B8%8B%E4%BB%A4%E5%B0%8115%E4%B8%AA%E5%9F%8E%E5%B8%82/a-52132769|date=24 janar 2020|publisher=Deutsche Welle|location=Germany|language=Zh|accessdate=25 janar 2020|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124234427/https://www.dw.com/zh/%E6%AD%A6%E6%B1%89%E8%82%BA%E7%82%8E%E7%97%85%E6%AF%92%E6%8C%81%E7%BB%AD%E6%89%A9%E6%95%A3-%E6%B9%96%E5%8C%97%E4%B8%8B%E4%BB%A4%E5%B0%8115%E4%B8%AA%E5%9F%8E%E5%B8%82/a-52132769|archivedate=24 janar 2020}}</ref> Shumë ngjarje të Vitit të Ri dhe organizime turistike janë mbyllur nga frika e transmetimit, përfshirë Qytetin e Ndaluar në [[Pekini|Pekin]], panairet tradicionale dhe tubime të tjera festive.<ref>{{Cito web|url=https://p.dw.com/p/3WhBc|title=China cancels Lunar New Year events over deadly virus fears|date=23 janar 2020|publisher=Deutsche Welle|accessdate=24 janar 2020|language=en}}</ref> [[Hong Kong]] gjithashtu ngriti nivelin e tij të përgjegjësisë ndaj sëmundjes infektive në nivelin më të lartë duke shpallur emergjencë, mbylli shkollat e saj deri në mes të shkurtit dhe anuloi festimet e Vitit të Ri.<ref>{{Cito web|url=https://www.discoverhongkong.com/eng/see-do/events-festivals/highlight-events/chinese-new-year-celebrations.jsp|title=Hong Kong Chinese New Year {{!}} Hong Kong Tourism Board|website=www.discoverhongkong.com|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191129175806/http://www.discoverhongkong.com/eng/see-do/events-festivals/highlight-events/chinese-new-year-celebrations.jsp|archivedate=29 nëntor 2019|language=en}}</ref><ref name="SCMP25012020">{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3047645/china-coronavirus-hong-kong-students-get-two-more|title=China coronavirus: Hong Kong leader hits back at delay criticism as she suspends school classes, cancels marathon and declares city at highest level of emergency|last=Lum|first=Alvin|date=25 janar 2020|work=South China Morning Post|access-date=26 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125085413/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3047645/china-coronavirus-hong-kong-students-get-two-more|archive-date=25 janar 2020|publisher=South China Morning Post|last2=Sum|first2=Lok-kei|language=en}}</ref> Një numër vendesh kanë ofruar këshillat e tyre të udhëtimit duke paralajmëruar udhëtimet në provincën [[Vuhani|Wuhan]] dhe Hubei.<ref>{{Cito web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/01/24/coronavirus-outbreak-leads-state-department-issue-level-4-advisory/4562349002/|title=Coronavirus: US says 'do not travel' to Wuhan, China, as airlines issue waivers, add safeguards|last=Gilbertson|first=Jayme Deerwester and Dawn|website=USA TODAY-US|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200127063342/https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/01/24/coronavirus-outbreak-leads-state-department-issue-level-4-advisory/4562349002/|archivedate=27 janar 2020|language=en}}</ref> Udhëtarëve të cilët kanë vizituar pjesën kontinentale të Kinës u është kërkuar të monitorojnë shëndetin e tyre për të paktën dy javë dhe të kontaktojnë ofruesin e tyre të kujdesit shëndetësor për të raportuar ndonjë simptomë të virusit.<ref>{{Cito web|url=https://www.bworldonline.com/travelers-from-china-asked-to-check-for-flu-like-symptoms/|title=Travelers from China asked to check for flu-like symptoms {{!}} BusinessWorld|last=bw_mark-US|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126171811/https://www.bworldonline.com/travelers-from-china-asked-to-check-for-flu-like-symptoms/|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref> Kushdo që dyshon në ndodnjë vatër virusi, këshillohet të veshë një maskë mbrojtëse dhe të kërkojë këshilla mjekësore duke thirrur një mjek në vend se të vizitojë direkt një klinikë personalisht.<ref>{{Cito web|url=https://www.moh.gov.sg/2019-ncov-wuhan|title=MOH {{!}} Updates on Novel Coronavirus|website=www.moh.gov.sg|accessdate=26 janar 2020|language=en|archive-date=12 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712180651/https://www.moh.gov.sg/covid-19|url-status=dead}}</ref> Disa hotele kanë siguruar kthime dhe anulime pa tarifa për rezervime në Kinë ose nga njerëz nga Kina.<ref>{{Cito web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/business/hotel-operators-waive-fees-china-hotel-cancellations-wuhan-virus-12313282|title=Hotel operators waive fees for Chinese hotel cancellations as Wuhan virus fears grow|website=CNA|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124131909/https://www.channelnewsasia.com/news/business/hotel-operators-waive-fees-china-hotel-cancellations-wuhan-virus-12313282|archivedate=24 janar 2020|language=en}}</ref> Aeroportet dhe stacionet e trenave kanë realizuar kontrolle të temperaturës, deklarata shëndetësore dhe sinjalizim informacioni në përpjekje për të identifikuar bartësit e virusit.<ref>{{Cito web|url=https://knpr.org/npr/2020-01/coronavirus-update-masks-and-temperature-checks-hong-kong|title=Coronavirus Update: Masks And Temperature Checks In Hong Kong|website=Nevada Public Radio|accessdate=26 janar 2020|language=en|archive-date=2 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602131447/https://knpr.org/npr/2020-01/coronavirus-update-masks-and-temperature-checks-hong-kong|url-status=dead}}</ref> Shkencëtarët kinezë ishin në gjendje të izolojnë shpejt një paraqitje të koronavirusit të ri, me sekuencën gjenetike që u vihet në dispozicion laboratorëve në të gjithë botën për të zhvilluar në mënyrë të pavarur teste [[PCR]] që mund të konfirmojnë infeksionin në një person.<ref name="Hui14Jan2020">{{Cite journal|last=Hui|first=David S.|last2=Azhar|first2=Esam EI|last3=Madani|first3=Tariq A.|last4=Ntoumi|first4=Francine|last5=Kock|first5=Richard|last6=Dar|first6=Osman|last7=Ippolito|first7=Giuseppe|last8=Mchugh|first8=Timothy D.|last9=Memish|first9=Ziad A.|date=14 janar 2020|title=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|journal=International Journal of Infectious Diseases|language=en|volume=91|pages=264–266|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|pmid=31953166|pmc=7128332}}</ref><ref name="promedmail">{{Cito web|url=https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|title=Undiagnosed pneumonia – China (HU) (01): wildlife sales, market closed, RFI Archive Number: 20200102.6866757|website=Pro-MED-mail|publisher=International Society for Infectious Diseases|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200122124653/https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|archivedate=22 janar 2020|accessdate=13 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="Cohen17Jan20202">{{Cite journal|last=Cohen|first=Jon|last2=Normile|first2=Dennis|date=17 janar 2020|title=New SARS-like virus in China triggers alarm|journal=Science|language=en|volume=367|issue=6475|pages=234–235|doi=10.1126/science.367.6475.234|issn=0036-8075|pmid=31949058}}</ref><ref name="Parry20Jan2020">{{Cite journal|last=Parry|first=Jane|date=20 janar 2020|title=China coronavirus: cases surge as official admits human to human transmission|url=https://www.bmj.com/content/368/bmj.m236|journal=British Medical Journal|language=en|volume=368|pages=m236|doi=10.1136/bmj.m236|issn=1756-1833|pmid=31959587|url-access=subscription}}</ref> Nga 41 personat e parë të konfirmuar me PCR në kohë reale dhe sekuencat e gjeneratës tjetër që janë infektuar, dy të tretat u zbuluan se kishin një lidhje me Tregun me shumicë të detit Huanan, i cili gjithashtu shiste kafshë të gjalla.<ref name="Huang24Jan2020">{{Cite journal|last=Huang|first=Chaolin|last2=Wang|first2=Yeming|last3=Li|first3=Xingwang|last4=Ren|first4=Lili|last5=Zhao|first5=Jianping|last6=Hu|first6=Yi|last7=Zhang|first7=Li|last8=Fan|first8=Guohui|last9=Xu|first9=Jiuyang|date=24 janar 2020|title=Clinical features of patients infected with 2019&nbsp;novel coronavirus in Wuhan, China|url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2820%2930183-5|journal=The Lancet|language=en|volume=0|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|issn=0140-6736|pmid=31986264|pmc=7159299}}</ref><ref name="Joseph24Jan2020">{{Cite news|url=https://www.statnews.com/2020/01/24/coronavirus-infections-no-symptoms-lancet-studies/|title=New coronavirus can cause infections with no symptoms and sicken otherwise healthy people, studies show|last=Joseph|first=Andrew|date=24 janar 2020|work=STAT|access-date=27 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124204338/https://www.statnews.com/2020/01/24/coronavirus-infections-no-symptoms-lancet-studies/|archive-date=24 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="han24Jan2020">{{Cite journal|last=Chan|first=Jasper Fuk-Woo|last2=Yuan|first2=Shuofeng|last3=Kok|first3=Kin-Hang|last4=To|first4=Kelvin Kai-Wang|last5=Chu|first5=Hin|last6=Yang|first6=Jin|last7=Xing|first7=Fanfan|last8=Liu|first8=Jieling|last9=Yip|first9=Cyril Chik-Yan|date=24 janar 2020|title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster|journal=The Lancet|language=en|volume=0|doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9|issn=0140-6736|pmid=31986261|pmc=7159286}}</ref><ref name="Schnirring25Jan2020">{{Cito web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/doubts-rise-about-chinas-ability-contain-new-coronavirus|title=Doubts rise about China's ability to contain new coronavirus|last=Schnirring|first=Lisa|date=25 janar 2020|website=CIDRAP|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126102242/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/doubts-rise-about-chinas-ability-contain-new-coronavirus|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref> Anëtari i shtatë i familjes koronavirus i aftë për të infektuar njerëzit, sekuenca e gjenomit të vitit 2019-nCoV është raportuar të jetë prej 75- deri në 80 për qind identik me SARS-CoV, dhe më shumë se 85-përqind të ngjashëm me disa koronaviruse bat.<ref name="Zhu24Jan2020">{{Cite journal|last=Zhu|first=Na|last2=Zhang|first2=Dingyu|last3=Wang|first3=Wenling|last4=Li|first4=Xinwang|last5=Yang|first5=Bo|last6=Song|first6=Jingdong|last7=Zhao|first7=Xiang|last8=Huang|first8=Baoying|last9=Shi|first9=Weifeng|date=24 janar 2020|title=A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019|journal=New England Journal of Medicine|language=en|location=United States|doi=10.1056/NEJMoa2001017|issn=0028-4793|pmid=31978945|pmc=7092803}}</ref><ref name="PerlmanJan2020">{{Cite journal|last=Perlman|first=Stanley|date=24 janar 2020|title=Another Decade, Another Coronavirus|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=0|pages=null|doi=10.1056/NEJMe2001126|issn=0028-4793|pmid=31978944|pmc=7121143}}</ref> Nëse ky virus është i të njëjtës ashpërsi apo vdekshmëri si SARSi është ende e paqartë. Në Mars 2020, kompanitë që i përkasin Sistema ndanë rreth 1 miliard rubla për luftën kundër koronavirusit, pjesa më e madhe e të cilave u shpenzua për zhvillimin e testeve për të zbuluar infeksionin, si dhe për prodhimin e pajisjeve mbrojtëse dhe antiseptikëve.<ref>https://www.cnews.ru/articles/2023-04-13_evtushenkov_vladimir_biznes_na_blago</ref><ref>https://raexpert.ru/database/person/evtushenkov_vladimir_petrovich/</ref><ref>https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> ==Parandalimi== [[File:A_doctor_wearing_special_protective_suit_for_the_Wuhan_coronavirus_outbreak_treat_patient_in_Hubei_TCM_Hospital,_Wuhan.jpg|alt=|thumb|Një mjek me [[Pajisjen personale mbrojtëse]] duke parë një pacient në një spital në Wuhan.]] Për të zvogëluar mundësitë për t'u infektuar, organizatat shëndetësore kanë rekomanduar shmangjen e kontaktin të afërt me persona të sëmurë, larjen shpesh të duarve me sapun dhe ujë mos prekjen e syve, hundës ose gojës me duar të palara si dhe praktikimi i higjenës së mirë të frymëmarrjes.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=COVID-19 Prevention & Treatment|trans-title=COVID-19 Parandalimi & Trajtimi|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|language=en|location=Shtetet e Bashkuara|date=11 shkurt 2020|accessdate=25 shkurt 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|trans-title=Këshilla për publikun|publisher=World Health Organisation|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archivedate=26 janar 2020|accessdate=10 shkurt 2020}}</ref> Ato që mund të jenë të infektuar këshillohen të qëndrojnë në shtëpi dhe të marrin kujdes mjekësor, të telefonojnë përpara se të vizitojnë një ofrues të kujdesit shëndetësor, të veshin një maskë fytyre (sidomos në publik), të mbulojnë kollën dhe teshtitjet me një shami, të lajnë rregullisht duart me sapun dhe ujë, si dhe të shmangin ndarjen e sendeve personale shtëpiake.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=What to do if you are sick with 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|trans-title=Çfarë të bësh nëse je i sëmurë me Novel Coronavirus 2019 (2019-nCoV)|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|language=en|location=Shtetet e Bashkuara|url-status=live|date=11 shkurt 2020|accessdate=13 shkurt 2020}}</ref> Një numër qeverish këshillojnë kundër të gjitha udhëtimeve jo të rëndësishme në vende dhe zona të prekura nga virusi.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/travelers/index.html|title=COVID-19 Information for Travel|trans-title=COVID-19 Informacioni për udhëtim|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|language=en|location=Shtetet e Bashkuara|url-status=live|date=11 shkurt 2020|accessdate=25 shkurt 2020}}</ref> [[Qeveria e Hong Kongut]] paralajmëroi këdo që udhëtonte jashtë qytetit të mos prekte kafshët; të mos hante mish nga kafshët e vrara për gjuati; dhe të shmangnin vizitat në tregjet e lagështa, tregjet e gjalla të shpendëve dhe fermat.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.chp.gov.hk/en/features/102465.html|title=Severe Respiratory Disease associated with a Novel Infectious Agent|trans-title=Sëmundje e rëndë e frymëmarrjes e shoqëruar me një Agjent Infektiv Novel|publisher=Centre for Health Protection, Department of Health|language=en|location=Hong Kong|accessdate=1 shkurt 2020}}</ref> Nuk ka ende asnjë provë, që kafshët shtëpiake si qeni ose macja, mund të infektohen.<ref name="WHO2020Myth">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/myth-busters|title=Coronavirus disease (COVID-19) advice for the public: Myth busters|trans-title=Sëmundja e Koronavirusit (COVID-19) këshilla për publikut|publisher=[[Organizata Botërore e Shëndetësisë]] (OBSh)|language=en|accessdate=8 shkurt 2020}}</ref> ===Larja e duarve=== Larja e duarve rekomandohet për të parandaluar përhapjen e koronavirusit. CDC rekomandon që individët:<ref name="CDC Prevention">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=Prevention & Treatment|trans-title=Parandalimi & Trajtimi|publisher=U.S. [[Qëndra për Kontrollin e Sëmundjeve dhe Parandalimin]] (CDC)|language=en|url-status=live|date=15 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|archive-date=15 dhjetor 2019|access-date=21 janar 2020}}</ref> *Lani duart shpesh me sapun dhe ujë për të paktën 20 sekonda, veçanërisht pasi të shkoni në tualet; para se të hahet; dhe pasi të fryni hundën, kolliteni ose tështini. *Nëse sapuni dhe uji nuk janë të disponueshëm, përdorni një sanitator dore me bazë alkooli me të paktën 60% alkool. Lani gjithmonë duart me sapun dhe ujë nëse duart janë dukshëm të pista. == Referime == {{reflist|3}} [[Kategoria:All articles containing potentially dated statements]] [[Kategoria:COVID-19]] [[Kategoria:Pandemia e COVID-19]] {{Pandemia e COVID-19}} 71civnzr4hqg6bkgm5t2vvii1dlwgjc 1 288156 2978633 2820453 2026-05-08T16:27:02Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978633 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Shpellat Axhanta/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shpellat Axhanta]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978632 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://eprints.soas.ac.uk/12776/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 18:27 (CEST) 3ian1sxtnt6cjzsbrfx2he2lv1xossz 1 291939 2978712 2773589 2026-05-09T04:17:47Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Misto Treska]] 2978712 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Referencat == Ketu duhet t'i vihet nje mase kerkimit personal, te [https://albania-streets.openalfa.com/streets/rruga-misto-treska-tirane ketij], [http://bashkiakorce.gov.al/files4users/files/p.vendim%20p%C3%ABr%20dh%C3%ABnie%20titulli%20Emblema%20e%20Art%C3%AB%20%28pas%20vdekjes%29%20i%20qytetit%20t%C3%AB%20Kor%C3%A7%C3%ABs%20%281%29.pdf ketij (pa date, pa firme, thjesht projektvendim)] dhe [http://www.tirana.al/librarite-e-qytetit/ ketij lloji]. --[[Përdoruesi:Zall-herr|Zall-herr]] ([[Përdoruesi diskutim:Zall-herr|diskutimet]]) 27 prill 2018 02:08 (CEST) === Referencat e keqvendosura qe hoqa dhe qe duhen lidhur me artikullin, po i le ketu heperhe=== 13. Robert Anastasi, Gazeta Shqiptare nr.1480, 2 Shkurt 2000, f.9, [http://www.bksh.al/adlib/scripts/wwwopac.exe?DATABASE=all&OPAC_URL=/adlib/beginner/index_al.html&LANGUAGE=1&%250=200108643&LIMIT=50 Njeriu që bëri Hygoin të flasë shqip: Kush ishte Misto Treska, përkthyesi dhe diplomati]. 14. [http://www.valbonanathanaili.com/te-mjeret-ne-shqip-nga-misto-treska/ Valbona Nathanaili mbi përkthimin e veprës së Hygoit "Të Mjerët" nga Misto Treska.] 15. Kleopatra Maliqi, Kushtrim brezash nr.25, f.4, 26 Qershor 1998, [http://www.bksh.al/adlib/scripts/wwwopac.exe?DATABASE=all&OPAC_URL=/adlib/beginner/index_al.html&LANGUAGE=1&%250=200033893&LIMIT=50 Misto Treska ish komisar e intelektual i mirënjohur]. :Ktheva versionin e Zall-herr-it, pasi ai e permiresoi. Fjali te tilla si "Intelektual i shquar me kontribute të çmuara, atdhetar, partizan gjatë Luftës Antifashiste Nacional Çlirimtare kundër pushtuesit Nazi-Fashist, ai ishte ndër themeluesit e Partisë së Punës së Shqipërisë," nuk kane NPOV dhe jane te semura nga WP:PEACOCK, qe i ulin vleren artikullit enciklopedik. Nese ne hyrje do te vesh nje fjali te tille, ajo fjali do nje burim te mire. Te thuash qe ishte nder themeluesit e Partise Komuniste do specifikim (ishte nje nga 200 anetaret e pare?), plus do burim, po me sa di une 200 anetaret e pare eshte me teper legjende urbane sesa e vertete, ajo liste ka qene sekrete, dhe ne fakt komunistet deri sa moren pushtetin ishin te gjithe sekrete, pra nuk e benin publike perkatesine e tyre ne parti, kjo nuk lejohesh nga emisaret jugosllave qe e themeluan PKSH-ne: ishte praktike ne gjithe Jugosllavine, si dhe ne kopshtin e saj te lulezuar, Shqiperine. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 27 prill 2018 15:26 (CEST) :: {{ping|134.0.58.51}} une fshiva vetem pjeset qe ngjanin tipike me librat biografike te para-'90, ku lavderohej tjetri ne kulm. Burimet t'i respektova dhe radhita, porse radhita ketu mosdakordesite e mia me ato ''burime''. Ndoshta i vetmi gabim qe i njoh vetes eshte qe tjetersova (kundrejt burimit) statusin e [[Maliq bej Bushati|Bushatit]], qe vertete nuk ka qene ne Regjence, por ish-kryeminister. Je i lutur qe t'i radhisesh te plota referencat ketu nese nuk ke kohe apo nuk ke nge t'i mesosh teknikalitetet, dhe si çdo skede biografike me kritere enciklopedike, do te plotesohen nga une apo ndonje tjeter perdorues konform burimit, por me gjuhe enciklopedike. --[[Përdoruesi:Zall-herr|Zall-herr]] ([[Përdoruesi diskutim:Zall-herr|diskutimet]]) 27 prill 2018 17:41 (CEST) Pertej faktit qe kemi te bejme me sock-un e radhes te Hatakes, qe fyen e sulmon te tjeret pa shkak, vjen e kerkon t'i imponoje gjithkujt qendrimet e tij dhe pretendon te ketë monopolin e se vertetes, po mundohem t'i le keto menjane dhe po shpjegoj me poshte nderhyrjet ne tekst: 1. Meqenese lejohet përsëdytja e çeshtjes së "prokuror majorit" dhe kerkohet te mbivendoset gjithkund, atehere per kunderpeshe u vendos pjesa e perkthimeve te kryeveprave edhe në kokë të artikullit, se fundja per kete njihet më së tepërmi. 2. Pjesa e jetës personale dhe vdekjes u integruan bashke te "Biografia". 3. Sa u takon pjeses se referencave, po i bashkengjis ne ato paragrafe prej te cileve referohen, kini ju lutem miresine t'i integroni te radhitura ne brendesi te listes ne fund te artikullit. Sa i takon pastaj "lavdeve" apo "fryrjeve", gjykimin se cili mund te konsiderohet "personalitet" nuk kam asfare deshire ta marr per baze nga autore artikujsh si "Lazër Radi" etj. I bej thirrje arsyes dhe objektivitetit te administratoreve [[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] qe ta ndalin kete lufte editimesh, duke qene se nuk jam i vetmi qe ankohem per kete personazh krijues 5847634 sock-esh. Po vijon te heqë gradualisht çdo vlere, kontribut, aspekt pozitiv, po i zhbën e po i fshin dhe po mundohet te rishkruaje jeten e dikujt si t'ia ketë ënda ketij... A ESHTE E PRANUESHME KJO NE WIKIPEDIA? Te lihet ky artikull ne gjendjen qe administratoret e gjykojne objektive dhe mos te lejohet per ca kohe askush tjeter te fusë duart pambarimisht. P.S. 3 referencat e Anastasit, Nathanailit dhe Maliqit nuk kane pse te fshihen. Ne rast se administratori nuk gjykon se duhet te qendrojne te referencat sipas paragrafeve perkates ku i kam bashkengjitur, atehere mund te zhvendoset te literatura fare mire, se fundja nga faqja e Bibliotekes Kombetare burojne dhe s'jane as facebook, as youtube e as blog personal i kurrekujt. Per sa kohe jane lejuar referenca nga faqe te ndryshme gazetash (gjyqet politike), nuk shoh asnje problem qe te qendrojne edhe keto artikuj te publikuar gjithaq ne shtypin e shkruar a periodikë te caktuar. Madje do te ishte ne te miren e artikullit, ne ruajtje te objektivitetit dhe do te pasqyroheshin kesisoj njeherazi fjalet e mira dhe ato jo te mira. As lavdet, ama as njollosjet fund e krye. {{unsigned|Arkivisti}} : Arkivist, rrofsh qe u bashkove, prisja nje nofke me kriminologjike nga recidivizmi. Kjo nuk eshte çeshtje monopolesh, por njetrajtesimi i skedave biografike: 1. perkthyesia e M. Treskes eshte theksuar tashme dhe gezon njohje, nderime, vemendje. Por roli historik i tij ne rastin e gjyqit te figurave politike te Luftes kane qene ne hije: keshtu balancohet njohja e tij. 2. Jeta personale nuk ka kurrefare reference, e lashe ne menyre te tille qe t'i jepet kohe plotesimit me referencen perkatese. 3. Po munde, evidento ketu c'eshte per t'iu bashkangjitur artikullit me paragrafet nga referencat e mesiperme (te cilat nuk i fshiva, thjesht i lashe ketu qe t'i perdornim me pas pa cenuar pamjen e artikullit). Ju duhet te uleni me kembe ne toke dhe mos ta shnderroni faqen ne vend ku thuren lavde, gje per te cilen ju ftoj te merrni si shembull ndonje skede biografike me te arrire te bere nga ndokush me i vjeter se une ketu. : Referencat perkatese po ta perseris qe nuk i fshiva, por i solla ketu qe te shestoje se cka duhet cituar prej tyre dhe mos te ta bejme ne te gjithe punen. --[[Përdoruesi:Zall-herr|Zall-herr]] ([[Përdoruesi diskutim:Zall-herr|diskutimet]]) 27 prill 2018 19:31 (CEST) Rrofsh Zall-herr, por nuk kam ndermend te merrem asfare me ty dhe sock-et e tua (nga kjo ndofta buron te folurit ne veten e pare shumes, jo nga perpjekja tinezare per t'u identifikuar me administratoret). Le ta gjykojne administratoret dhe te vendosin se cilin variant te lene ne fuqi. Une u permbahem atyre çka shkrova me siper. -Arkivisti :Arkivist prurjet e tua nuk jane te referencuara mire pra une i zhbera. [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Misto_Treska&diff=prev&oldid=1861031 Ky ndryshim] sjell keqesim te artikullit, dhe te ftoj ta kuptosh qe asnje s'ka inate personale me Misto Tresken. Gjithashtu kupto qe nje artikull me lavderime ka me pak vlere sesa nje artikull i ftohte qe sjell ne dukje me fakte gjithe arritjet e Treskes si diplomat e si perkthyes, ashtu si dhe funksionar i larte shteti. Ne ndryshimet qe bere: #Nuk ka reference qe Treska ishte qytetar nderi i qytetit Rubelles #Fakti qe lindi "në një familje atdhetare" gjithashtu eshte i pareferencuar. Normalisht shumica e familjeve pastaj jane atdhetare, c'do me thene kur nuk jane atdhetare, qe jane tradhtare te kombit? #Miqesia me Kadarene (ku eshte referenca?) #Emrat e familjareve ku jane referencat? #http://www.bksh.al nuk mund te sillet si burim, eshte thjesht nje link me tituj librash dhe nuk mbeshtet fjalet qe sjell ti. #Ti hoqe ne menyre te qellimshme tre referenca (Kleopatra Maliqi, Violeta Murati dhe Fatmira Nikolli) --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 27 prill 2018 20:45 (CEST) [[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] Me vjen keq nese referencat ne fjale jane hequr gabimisht, ato i solla une, nuk gjendeshin ne kete artikull (Anastasi, Nathanaili, Maliqi). Per emrat e te ndjereve, nuk di se ku mund te gjenden online, por te garantoj qe jane te sakte. Miqesite faktohen nga fotografi te shumta qe cdo pjesemarres ne ceremonite e organizuar i ka pare, por gjithsesi jane ceshtje te paperfillshme. Ate te Rubelles s'e kam shtuar une, ka qene aty qe prej krijimit te faqes dhe bashke me te dhenat e tjera autori i pare nuk besoj se i ka shpikur nga hiçi. Nese asnje fjale e mire nuk u dashka shtuar (personalitet, atdhetar etj), atehere e leme ne dore te sock-ut te radhes, e shpallim kriminel, vrases, njeri pa asnje kontribut tjeter vec gjyqeve politike dhe e leme me kaq kete diskutim. Une te ftoj t'i japesh doren tende artikullit, me sa me teper neutralitet dhe objektivitet te jete e mundur dhe me tutje te siguroj qe nuk nderhyj... insistoj te lejohen vetem administratoret, variantet dashakeqe te nje sock-u te konfirmuar 35686923532 here sinqerisht jane te papranueshme. Vetem hidhju nje sy sharjeve, fyerjeve, shpifjeve dhe sulmeve te uleta qe jane ruajtur ne historikun e ndryshimeve te ketij artikulli. Kush e ka nisur me fyerje, kush e ka kthyer ne personale duke pergojuar njerez? Si mund t'i jepet e drejta ketij individi? Lutem te merren masa. :Epo para se te ofendosh individet, shih nje here mire diff-in siper qe solla dhe kupto qe ai individ qe ti ofendon i mbajti referencat Maliqi, Murati dhe Nikolli, kurse ti i hoqe. Gjithashtu eshte e drejta e gjithkujt qe te heqi material te pareferencuar ne wikipedia. Nese ka qene qytetar nderi i Rubelles, dhe dikush s'e beson, mund ta heqi ate material, thjesht sepse eshte i pareferencuar. Kjo do detyroje ate qe e futi i pari te vije mbrapsht e ta fusi nje reference qe ta mbeshtesi materialin . Dhe kur referenca futet, ne te gjithe si wikipediane do e mbrojme me fanatizem materialin. Te gjithe bejme gabime, kur gabojme kerkojme falje. Ndodh. Po nderkaq mundohu te jesh sa me i ftohte, e mos akuzosh, po te fokusohesh te artikulli. Te premtoj qe ketu te gjithe po mundohemi te permiresojme artikullin dhe e duam letersine, sidomos ate te perkthyer mjeshterisht nga Treska. Ne kete forme eshte me mire sesa ka qene perpara ta garantoj, dhe do permiresohet akoma me shume thjesht nese sillemi mire me njeri tjetrin. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 27 prill 2018 21:08 (CEST) == Kerkese mbrojtjeje == Kerkese mbrojtjeje per kete artikull vetem per administratoret, vandalizem i tepruar pasivo-agresiv. --[[Përdoruesi:Zall-herr|Zall-herr]] ([[Përdoruesi diskutim:Zall-herr|diskutimet]]) 5 maj 2018 11:50 (CEST) == Artikulli eshte nen mbrjtje te administratoreve == * Perderisa administratoret nuk e shqyrtojne, artikulli do te jete nen mbrejtje. --[[User:Planeti|'''<span style="color:#000099"><big>P</big></span>'''<span style="color:#0000aa"><small>'''L'''</small></span><span style="color:#0000bb"><small>'''A'''</small></span><span style="color:#0000cc"><small>'''N'''</small></span><span style="color:#0000dd"><small>'''E'''</small></span><span style="color:#0000ee"><small>'''T'''</small></span><span style="color:#0000ff"><small>'''I'''</small></span>]] ^{[[User_talk:Planeti|'''D'''<small><small>'''ISKUTO'''</small></small>]]} 7 maj 2018 00:01 (CEST) :Bera disa rregullime kronologjike, dhe vendosa nje fakt te rendesishem, vrasjen e Tele Bacit, komandant i batalionit Reshit Collaku, ku Treska ishte komisar, dhe qe ishte i fshire. Hyrjen gjithashtu e rregullova kronologjikisht: faktet e Lufte se Dyte Boterore duhet te vijne perpara veprimtarise se Mistos pas Luftes. Per Tele Bacin: Treska duket se e ka qelluar me plumb ne koke Bacin, mbasi skuadra e ekzekutimit e qelloi. Kjo eshte me burime. Tani artikulli duhet te jete ne rregull dhe bllokova perfundimisht Arkivistin si sock te Cinephile-al. Bllokova edhe Cinephile-al per socking, po me mundesine qe te kthehet prape. Gjithashtu hoqa disa gjera te pareferencuara pasi artikulli eshte "Artikull i Javes" dhe merr shume shikime, po vura "cn" per gjera me pak kontroverse, po te pareferencuara. Artikulli mund te rrije i mbrojtur per kohen e paracaktuar nga sysop-i Planeti. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 9 maj 2018 16:10 (CEST) ::Bera ca rregullime te metejshme, ku futa material per ekzekutimin e ballistit Haki Blloshmi, ish-konsull i Shqiperise ne Boston nga Baci/Treska ne 1944. Ne kete pike mendoj qe artikulli ka NPOV. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 9 maj 2018 23:11 (CEST) :::Zhbllokova artikullin ne kete pike, pasi eshte NPOV. Editore te pabllokuar mund ta editojne. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 10 maj 2018 21:25 (CEST) == Postimi ne faqen time te diskutimit == Per ata qe jane te interesuar: Postimet ne faqet e mia te diskutimit [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%ABrdoruesi%3A1l2l3k%2FCinephile-al&type=revision&diff=1863096&oldid=1863044] dhe [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%ABrdoruesi%3A1l2l3k%2FHatake&type=revision&diff=1863107&oldid=1858823] jane kercenime te pastra. Nje postim tjeter, qe nuk po e ve ketu shkon kunder politikave te wikipedias per WP:OUTING. Gjithsesi mua nuk me bejne fare pershtypje. Nese familja e Misto Treskes do te editoje nepermjet edituesit Cinephile-al, kjo perben konflikt interesi. Artikujt ne wikipedia nuk i perkasin askujt dhe gjithkush mund t'i editoje duke iu permbajtur politikave te wikipedias. Biografite e njerezve nuk mund te behen patjeter me autorizimin e familjes, kjo nuk ka asnje baze as ligjore, as te mbeshtetur ne politikat e wikipedias. Ne wikipedia nuk ka asnje detyrim qe te merret autorizimi i te afermve per te bere nje biografi. Gjithashtu ne si administratore nuk jemi ne asnje obligim qe te grisim artikuj pasi familja e nje subjekti ne wikipiedia kerkon qe artikulli te griset sepse familja nuk e paska autorizuar. Artikulli eshte i referencuar per pjeset qe familja po mundohet te heqi. Ato referenca jane nga burime te besueshme, ne publikime qe jane bere ne periodike te ndryshem. Asnje argument s'kam pare deri tani se pse referencat jane te paqena. Ju falenderoj per mirekuptimin. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 10 maj 2018 15:31 (CEST) :Edhe nje gje tjeter. Kete artikull, ne versionin qe eshte tani mund ta perkthejne wikipediane edhe ne versionin anglisht. Kjo do ishte shume e rendesishme per artikullin, pasi do merrte vemendje nga wikipediane te pavarur nderkombetare. Gjithashtu, ndihuni te lire ta coni ate artikull per grisje [[WP:VPG|ketu]] ose ne [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion enwiki], te shohim se si do shkojne gjerat atje. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 10 maj 2018 21:50 (CEST) == Marreveshja e Ministrise se Aresimit me ISKK == Sipas [http://www.iskk.gov.al/?page_id=2460 kesaj faqeje], ka nje marreveshje qe ISKK eshte e angazhuar ne ndryshimet e teksteve shkollore per klasat 9-12 ne territoret mbareshqiptare, duke pasqyruar me mire ne to krimet e komunizmit. Nuk eshte direkt, po indirekt i lidhur me kete artikull. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 10 maj 2018 21:12 (CEST) == Mbrojtje 6 muaj == Ky artikull ka pasur shume vandalizma dhe tashme eshte i mbrojtur. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 15 maj 2018 15:58 (CEST) :Dua te sqaroj pse e mbrojta kaq gjate kete artikull. Kjo eshte nje mbrojtje qe justifikohet me sjelljen jashtezakonisht vandale te pales qe kundershton versionin e tanishem. Ky njeri: #Ka bere socking te vazhdueshem #Ka kerkuar vazhdimisht grisje ose heqje te pjeseve te caktuara te artikullit #Ka bere WP:OUTING te wikipedianeve duke u thene emrin e tyre te vertete #Ka thyer WP:LEGAL duke bere kercenime ligjore #Nuk eshte angazhuar ne faqen e diskutimit per te arritur konsensus Nese kjo pale ka angazhim ne faqen e diskutimit dhe gjerat behen sipas procedurave, si dhe perfundon socking-ung e vazhdueshem, gjithashtu nese nuk ben me WP:OUTING apo kercenime me rruge ligjore, atehere do konsideroj ta heq mbrojtjen. --[[Përdoruesi:1l2l3k|1l2l3k]] ([[Përdoruesi diskutim:1l2l3k|diskutimet]]) 5 qershor 2018 17:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Misto Treska]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2593351 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191029010051/http://www.poradeci.com/portal/Portals/0/mokra/pdf/mokra për lidhjen http://www.poradeci.com/portal/Portals/0/mokra/pdf/mokra%20145.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819004921/https://njekomb.org/ për lidhjen http://www.njekomb.com/?p=10330. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191029133501/http://www.mapo.al/20-vjet-ne-gazetari-mustafa-nano-shkrimit-te-pare-nuk-doja-ti-vendosja-emrin-tim/ për lidhjen http://www.mapo.al/20-vjet-ne-gazetari-mustafa-nano-shkrimit-te-pare-nuk-doja-ti-vendosja-emrin-tim/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191029133505/http://www.mod.gov.al/images/gazetaushtria/pdf/2017/tetor/ushtria_27_10_2017.pdf për lidhjen http://www.mod.gov.al/images/gazetaushtria/pdf/2017/tetor/ushtria_27_10_2017.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191029133518/https://www.valbonanathanaili.com/te-mjeret-ne-shqip-nga-misto-treska/ për lidhjen http://www.valbonanathanaili.com/te-mjeret-ne-shqip-nga-misto-treska/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.tirana.al/librarite-e-qytetit/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2023 13:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Misto Treska]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2700105 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200108080912/http://bashkiakorce.gov.al/files4users/files/p.vendim%20p%C3%ABr%20dh%C3%ABnie%20titulli%20Emblema%20e%20Art%C3%AB%20%28pas%20vdekjes%29%20i%20qytetit%20t%C3%AB%20Kor%C3%A7%C3%ABs%20%281%29.pdf për lidhjen http://bashkiakorce.gov.al/files4users/files/p.vendim%20p%C3%ABr%20dh%C3%ABnie%20titulli%20Emblema%20e%20Art%C3%AB%20%28pas%20vdekjes%29%20i%20qytetit%20t%C3%AB%20Kor%C3%A7%C3%ABs%20%281%29.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 shtator 2024 14:47 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Misto Treska]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2767516 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200128085904/http://www.standard.al/2014/11/29/lufta-e-dyte-boterore-ne-shqiperi-e-papublikuar-arkivi-i-shtetit-260-emrat-qe-rrefyen-ekzekutimet-ne-ushtrine-partizane/ për lidhjen http://www.standard.al/2014/11/29/lufta-e-dyte-boterore-ne-shqiperi-e-papublikuar-arkivi-i-shtetit-260-emrat-qe-rrefyen-ekzekutimet-ne-ushtrine-partizane/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200128085904/http://www.standard.al/2014/11/29/lufta-e-dyte-boterore-ne-shqiperi-e-papublikuar-arkivi-i-shtetit-260-emrat-qe-rrefyen-ekzekutimet-ne-ushtrine-partizane/ për lidhjen http://www.standard.al/2014/11/29/lufta-e-dyte-boterore-ne-shqiperi-e-papublikuar-arkivi-i-shtetit-260-emrat-qe-rrefyen-ekzekutimet-ne-ushtrine-partizane/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 mars 2025 07:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Misto Treska]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2969699 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181006075242/http://www.korcaregion.com/index.php?idr=32&idm=55&mod=1&lang=1 për lidhjen http://www.korcaregion.com/index.php?idr=32&idm=55&mod=1&lang=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 10:13 (CEST) p7xzpgnhbzqnnfu63qtny9wvdnc7o6v 1 292367 2978714 2887239 2026-05-09T04:18:07Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Qëndrim Rijani]] 2978714 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2068781 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://sot.com.al/kultura/drama-xhelatet-me-aktore-te-njohur-cel-sezonin-artistik-te-teatrit-kombetar. *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://flaka.com.mk/teatri-i-operes-dhe-baletit-ne-shkup-per-here-te-pare-sjell-operen-skenderbeu/. *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://sot.com.al/kultura/opera-skenderbeu-ne-shkup-regjisori-qendrim-rijani-shpresoj-ta-sjell-dhe. *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://mia.mk/premiera-e-operes-skenderbeu-ne-operen-dhe-baletin-kombetare/?lang=sq. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 janar 2020 07:17 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2071095 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130155010/http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387 për lidhjen http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 janar 2020 19:29 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2072710 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130155010/http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387 për lidhjen http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170430042806/http://akademiakult.com/ për lidhjen http://akademiakult.com/edicioni-2016/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 shkurt 2020 10:27 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2078341 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190813154458/http://pozoriste.ba/?p=1012 për lidhjen http://pozoriste.ba/?p=1012. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130155010/http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387 për lidhjen http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170430042806/http://akademiakult.com/ për lidhjen http://akademiakult.com/edicioni-2016/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 shkurt 2020 13:38 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2120879 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190813154458/http://pozoriste.ba/?p=1012 për lidhjen http://pozoriste.ba/?p=1012. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130155010/http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387 për lidhjen http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20200120162117/https://mia.mk/premiera-e-operes-skenderbeu-ne-operen-dhe-baletin-kombetare/?lang=sq për lidhjen https://mia.mk/premiera-e-operes-skenderbeu-ne-operen-dhe-baletin-kombetare/?lang=sq. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170430042806/http://akademiakult.com/ për lidhjen http://akademiakult.com/edicioni-2016/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 maj 2020 07:51 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2121675 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200427165132/https://tv21.tv/qendrim-rijani-per-here-te-pare-ne-teatrin-e-operes-dhe-baletit-ne-maqedoni-do-te-sjell-operen-skenderbeu/ për lidhjen https://tv21.tv/qendrim-rijani-per-here-te-pare-ne-teatrin-e-operes-dhe-baletit-ne-maqedoni-do-te-sjell-operen-skenderbeu/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190813154458/http://pozoriste.ba/?p=1012 për lidhjen http://pozoriste.ba/?p=1012. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130155010/http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387 për lidhjen http://a.kultplus.com/?id=2&l=16387. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20200120162117/https://mia.mk/premiera-e-operes-skenderbeu-ne-operen-dhe-baletin-kombetare/?lang=sq për lidhjen https://mia.mk/premiera-e-operes-skenderbeu-ne-operen-dhe-baletin-kombetare/?lang=sq. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170430042806/http://akademiakult.com/ për lidhjen http://akademiakult.com/edicioni-2016/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 qershor 2020 12:52 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2147644 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190805165110/https://archive.koha.net/?id=8&arkiva=1&l=153583 për lidhjen https://archive.koha.net/?id=8&arkiva=1&l=153583. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 gusht 2020 14:47 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 20 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2154837 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190202202445/http://uart.edu.al/media/2018%20-%20LISTA%20E%20FITUESVE%20TE%20PEDAGOGEVE%20TE%20JASHTEM%20UART%202018-2019.pdf për lidhjen http://uart.edu.al/media/2018%20-%20LISTA%20E%20FITUESVE%20TE%20PEDAGOGEVE%20TE%20JASHTEM%20UART%202018-2019.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200423204323/https://kultura-k.com/sq/2019/11/shfaqja-teatrale-jashte-bie-bore/ për lidhjen https://kultura-k.com/sq/2019/11/shfaqja-teatrale-jashte-bie-bore/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200423212413/https://portalb.mk/597535-jashte-bie-bore-do-te-shfaqet-edhe-ne-bursa-te-turqise-foto-video/ për lidhjen https://portalb.mk/597535-jashte-bie-bore-do-te-shfaqet-edhe-ne-bursa-te-turqise-foto-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200423213503/http://www.arsalbanica.mk/aktoret-nga-teatri-i-korces-ngjiten-ne-skenen-e-teatrit-ne-beograd/ për lidhjen http://www.arsalbanica.mk/aktoret-nga-teatri-i-korces-ngjiten-ne-skenen-e-teatrit-ne-beograd/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180822132138/https://portalb.mk/545886-gjymtimi-ne-regji-te-qendrim-rijanit-pjese-e-festivalit-martin-mcdonagh-rusi/ për lidhjen https://portalb.mk/545886-gjymtimi-ne-regji-te-qendrim-rijanit-pjese-e-festivalit-martin-mcdonagh-rusi/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170328102729/https://portalb.mk/386522-teatri-i-tetoves-per-here-te-pare-ne-festival-nderkombetar-me-ushtria-e-ui-tomas-it/ për lidhjen https://portalb.mk/386522-teatri-i-tetoves-per-here-te-pare-ne-festival-nderkombetar-me-ushtria-e-ui-tomas-it/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181109055025/https://portalb.mk/560867-gjymtimi-shfaqet-sot-ne-kuader-te-festivalit-martin-mcdonagh-ne-rusi-video/ për lidhjen https://portalb.mk/560867-gjymtimi-shfaqet-sot-ne-kuader-te-festivalit-martin-mcdonagh-ne-rusi-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200428194129/http://gazetashqiptare.al/2018/10/02/xhepa-shfaqjet-nuk-meritonin-ditirambe-kishte-tri-cilesi/ për lidhjen http://gazetashqiptare.al/2018/10/02/xhepa-shfaqjet-nuk-meritonin-ditirambe-kishte-tri-cilesi/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181004075126/http://bordo.al/2018/10/01/perfundon-festivali-mbarekombetar-i-teatrit-ja-kush-trumfoi/ për lidhjen http://bordo.al/2018/10/01/perfundon-festivali-mbarekombetar-i-teatrit-ja-kush-trumfoi/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20200120145335/https://sot.com.al/kultura/drama-xhelatet-me-aktore-te-njohur-cel-sezonin-artistik-te-teatrit-kombetar për lidhjen https://sot.com.al/kultura/drama-xhelatet-me-aktore-te-njohur-cel-sezonin-artistik-te-teatrit-kombetar. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190531113941/https://portalb.mk/585392-interviste-me-regjisorin-qendrim-rijani-ne-jemi-aq-te-mire-sa-shfaqja-jone-e-radhes/ për lidhjen https://portalb.mk/585392-interviste-me-regjisorin-qendrim-rijani-ne-jemi-aq-te-mire-sa-shfaqja-jone-e-radhes/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200502144302/https://kercova.net/index.php/2020/01/30/trupi-ne-luzern-koka-ne-cervice/ për lidhjen https://kercova.net/index.php/2020/01/30/trupi-ne-luzern-koka-ne-cervice/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200428014551/http://opusalb.com/sq/shqip-duke-ndjekur-operen-skenderbeu/ për lidhjen http://opusalb.com/sq/shqip-duke-ndjekur-operen-skenderbeu/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200427123516/https://m.facebook.com/al.mrt.com.mk/videos/458541994744401/?refsrc=https%3A%2F%2Fm.facebook.com%2Fstory.php&_rdr për lidhjen https://www.latest.facebook.com/al.mrt.com.mk/videos/458541994744401/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170905054613/https://portalb.mk/113048-komedia-e-zeze-ne-ngjyrat-e-gjymtimit/ për lidhjen https://portalb.mk/113048-komedia-e-zeze-ne-ngjyrat-e-gjymtimit/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191203145034/http://www.standard.al/2013/05/16/katastrofa-ne-magazinat-e-teatrit/ për lidhjen http://www.standard.al/2013/05/16/katastrofa-ne-magazinat-e-teatrit/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20200120154353/https://flaka.com.mk/teatri-i-operes-dhe-baletit-ne-shkup-per-here-te-pare-sjell-operen-skenderbeu/ për lidhjen https://flaka.com.mk/teatri-i-operes-dhe-baletit-ne-shkup-per-here-te-pare-sjell-operen-skenderbeu/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200426144537/http://kultura.gov.mk/sq/premierna-izvedba-na-operata-skenderbeg-vo-nacionalnata-opera-i-balet/ për lidhjen http://kultura.gov.mk/sq/premierna-izvedba-na-operata-skenderbeg-vo-nacionalnata-opera-i-balet/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160710191715/https://portalb.mk/248654-oskaret-shqiptare-ne-shkup-fituesit-e-milingona-e-arte-2015-foto/ për lidhjen https://portalb.mk/248654-oskaret-shqiptare-ne-shkup-fituesit-e-milingona-e-arte-2015-foto/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191229193136/https://www.alsat-m.tv/240104/ për lidhjen https://www.alsat-m.tv/240104/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 shtator 2020 00:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 21 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2155112 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191210074811/https://www.koha.mk/qendrim-rijani-arti-historikisht-njihet-si-armiku-me-i-madh-i-politikes/ për lidhjen https://www.koha.mk/qendrim-rijani-arti-historikisht-njihet-si-armiku-me-i-madh-i-politikes/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20200120160336/https://sot.com.al/kultura/opera-skenderbeu-ne-shkup-regjisori-qendrim-rijani-shpresoj-ta-sjell-dhe për lidhjen https://sot.com.al/kultura/opera-skenderbeu-ne-shkup-regjisori-qendrim-rijani-shpresoj-ta-sjell-dhe. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191225174348/https://portalb.mk/109942-shfaqja-gjymtimi-triumfoi-ne-kokofest/ për lidhjen https://portalb.mk/109942-shfaqja-gjymtimi-triumfoi-ne-kokofest/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191226173323/http://www.standard.al/2015/03/20/qendrim-rijani-si-mund-te-behet-nje-shkaterrim-dramaturgjik-ne-korce/ për lidhjen http://www.standard.al/2015/03/20/qendrim-rijani-si-mund-te-behet-nje-shkaterrim-dramaturgjik-ne-korce/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191226174054/https://sot.com.al/kultura/%E2%80%9Cdoktor-shuster%E2%80%9D-n%C3%AB-teatrin-komb%C3%ABtar-p%C3%ABr-problemet-e-shoq%C3%ABris%C3%AB-n%C3%AB-tranzicion për lidhjen https://sot.com.al/kultura/%E2%80%9Cdoktor-shuster%E2%80%9D-n%C3%AB-teatrin-komb%C3%ABtar-p%C3%ABr-problemet-e-shoq%C3%ABris%C3%AB-n%C3%AB-tranzicion. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191127131353/https://portalb.mk/181589-teatri-i-tetoves-vjen-me-nje-shfaqje-te-re/ për lidhjen https://portalb.mk/181589-teatri-i-tetoves-vjen-me-nje-shfaqje-te-re/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191204125436/http://www.albalove.ch/teatri-i-tetoves-sjell-shfaqen-art/ për lidhjen http://www.albalove.ch/teatri-i-tetoves-sjell-shfaqen-art/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191226162808/https://www.classlifestyle.com/d/0/126/5256/genjeshter-pas-genjeshtre/ për lidhjen https://www.classlifestyle.com/d/0/126/5256/genjeshter-pas-genjeshtre/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190428020136/http://shekulli.com.al/teatri-ti-mbledhe-njerezit-per-te-njohur-shoqerine/ për lidhjen http://shekulli.com.al/teatri-ti-mbledhe-njerezit-per-te-njohur-shoqerine/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160815030818/http://www.albalove.ch/te-shtunen-premiera-e-pare-per-kete-vit-ne-teatrin-e-tetoves/ për lidhjen http://www.albalove.ch/te-shtunen-premiera-e-pare-per-kete-vit-ne-teatrin-e-tetoves/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130154436/https://balkanweb.com/hani-i-elbasanit-behet-shtepia-e-bernarda-albes/ për lidhjen https://balkanweb.com/hani-i-elbasanit-behet-shtepia-e-bernarda-albes/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191128090102/https://shekulli.com.al/flaka-e-janarit-kur-aktoret-e-uck-sfidojne-ne-teater/ për lidhjen https://shekulli.com.al/flaka-e-janarit-kur-aktoret-e-uck-sfidojne-ne-teater/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191130142857/https://portalb.mk/362865-darka-e-therrimeve-fituese-e-talia-e-flakes/ për lidhjen https://portalb.mk/362865-darka-e-therrimeve-fituese-e-talia-e-flakes/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191128092302/https://portalb.mk/392201-qendrim-rijani-sjell-komedine-me-te-re-39-hapatvideo/ për lidhjen https://portalb.mk/392201-qendrim-rijani-sjell-komedine-me-te-re-39-hapatvideo/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191128093003/https://sot.com.al/kultura/komedia-%E2%80%9C39-hapat%E2%80%9D-premier%C3%AB-n%C3%AB-sken%C3%ABn-e-teatrit-metropol për lidhjen https://sot.com.al/kultura/komedia-%E2%80%9C39-hapat%E2%80%9D-premier%C3%AB-n%C3%AB-sken%C3%ABn-e-teatrit-metropol. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191129125105/https://portalb.mk/488595-me-he-baba-a-u-ngope-dhe-binde-me-kaq-sa-degjove-u-shfaq-premiera-grate-video/ për lidhjen https://portalb.mk/488595-me-he-baba-a-u-ngope-dhe-binde-me-kaq-sa-degjove-u-shfaq-premiera-grate-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191129125326/https://www.alsat-m.tv/grate-pushtojne-skenen-e-teatrit-shqiptar-ne-shkup/ për lidhjen https://www.alsat-m.tv/grate-pushtojne-skenen-e-teatrit-shqiptar-ne-shkup/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191118105951/https://gazetaeprizrenit.net/prizren-teatri-i-qytetit-shfaqi-premieren-roberto-zucco/ për lidhjen https://gazetaeprizrenit.net/prizren-teatri-i-qytetit-shfaqi-premieren-roberto-zucco/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191129123034/https://www.pacensure.com/qendrim-rijani-sjelle-premieren-ne-det-ne-teatrin-e-kumanoves/ për lidhjen https://www.pacensure.com/qendrim-rijani-sjelle-premieren-ne-det-ne-teatrin-e-kumanoves/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191127123857/https://portalb.mk/567632-jashte-bie-bore-mbi-doza-e-morfines-qe-ua-mori-jeten-lakmitareve-te-pasurise-foto-video/ për lidhjen https://portalb.mk/567632-jashte-bie-bore-mbi-doza-e-morfines-qe-ua-mori-jeten-lakmitareve-te-pasurise-foto-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191224134008/https://www.vizionplus.tv/skenderbeu-pushton-shkupin-artistet-shqiptare-behen-bashke-ne-nje-opera/ për lidhjen https://www.vizionplus.tv/skenderbeu-pushton-shkupin-artistet-shqiptare-behen-bashke-ne-nje-opera/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2020 18:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2155426 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170707124651/https://www.botasot.info/teatri-kultura/624201/shpallen-fituesit-e-cmimeve-kult-teatri-i-korces-rremben-tre-trofe/ për lidhjen https://www.botasot.info/teatri-kultura/624201/shpallen-fituesit-e-cmimeve-kult-teatri-i-korces-rremben-tre-trofe/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 shtator 2020 09:04 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 7 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2259050 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190202202445/http://uart.edu.al/media/2018%20-%20LISTA%20E%20FITUESVE%20TE%20PEDAGOGEVE%20TE%20JASHTEM%20UART%202018-2019.pdf për lidhjen http://uart.edu.al/media/2018%20-%20LISTA%20E%20FITUESVE%20TE%20PEDAGOGEVE%20TE%20JASHTEM%20UART%202018-2019.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20200120145335/https://sot.com.al/kultura/drama-xhelatet-me-aktore-te-njohur-cel-sezonin-artistik-te-teatrit-kombetar për lidhjen https://sot.com.al/kultura/drama-xhelatet-me-aktore-te-njohur-cel-sezonin-artistik-te-teatrit-kombetar. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190805165110/https://archive.koha.net/?id=8&arkiva=1&l=153583 për lidhjen https://archive.koha.net/?id=8&arkiva=1&l=153583. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191203145034/http://www.standard.al/2013/05/16/katastrofa-ne-magazinat-e-teatrit/ për lidhjen http://www.standard.al/2013/05/16/katastrofa-ne-magazinat-e-teatrit/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160710191715/https://portalb.mk/248654-oskaret-shqiptare-ne-shkup-fituesit-e-milingona-e-arte-2015-foto/ për lidhjen https://portalb.mk/248654-oskaret-shqiptare-ne-shkup-fituesit-e-milingona-e-arte-2015-foto/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191229193136/https://www.alsat-m.tv/240104/ për lidhjen https://www.alsat-m.tv/240104/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170430042806/http://akademiakult.com/ për lidhjen http://akademiakult.com/edicioni-2016/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 00:47 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2369325 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://flaka.com.mk/18-e-regjisorit-rijani-shpallet-fituese-ne-festivalin-nderkombetar-te-teatrove-ne-shkup/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 dhjetor 2021 19:41 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2486266 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://www.youtube.com/watch?v=uQ2ZiBsTuw8 me https://web.archive.org/web/20200122061717/https://www.facebook.com/qendrim.rijani/videos/vb.1230203136/10206271277200743/ te lidhja https://www.facebook.com/qendrim.rijani/videos/vb.1230203136/10206271277200743/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2022 14:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2725926 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240112145530/https://apla.mk/direktno/item/12765-silni-ovaacii-za-pretstavata-arturo-ui-na-bitolskoto-teatar-vo-tirana?fbclid=IwAR3UFhGVBpPBean8emrMW7lW8bNO12MDarUGvSKM7O9qQy-TKHoeIS7xMG8 për lidhjen https://apla.mk/direktno/item/12765-silni-ovaacii-za-pretstavata-arturo-ui-na-bitolskoto-teatar-vo-tirana?fbclid=IwAR3UFhGVBpPBean8emrMW7lW8bNO12MDarUGvSKM7O9qQy-TKHoeIS7xMG8. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 dhjetor 2024 04:36 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2819990 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220826204302/https://kultura.gov.mk/sq/shfaqja-te-cmendur-per-dashuri-me-e-mira-ne-festivalin-nderkombetar-te-teatrove-othello/ për lidhjen https://kultura.gov.mk/sq/shfaqja-te-cmendur-per-dashuri-me-e-mira-ne-festivalin-nderkombetar-te-teatrove-othello/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 korrik 2025 23:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2883499 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240112151044/https://ina-online.net/qendrim-rijani-shperblehet-me-cmimin-artisti-i-ri-me-i-mire-nga-presidenti-i-vendit/ për lidhjen https://ina-online.net/qendrim-rijani-shperblehet-me-cmimin-artisti-i-ri-me-i-mire-nga-presidenti-i-vendit/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 dhjetor 2025 05:59 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qëndrim Rijani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2970751 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240421114857/https://kultura24.mk/2024/04/15/na-dnoto-vo-naroden-teatar-bitola/ për lidhjen https://kultura24.mk/2024/04/15/na-dnoto-vo-naroden-teatar-bitola/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 22:50 (CEST) nglhs8amo3l019msz6khiz6pu11wtjz 1 293056 2978716 2529396 2026-05-09T04:19:36Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Novosibirsku]] 2978716 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli [[Novosibirsk]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1994786 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20130808043817/http://gelio.newsib.ru/post/231/ te http://gelio.newsib.ru/post/231/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20151022051602/http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ te http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20090819104258/http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/history/ te http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/history/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150215170931/http://nebo-nsk.nios.ru/about/history te http://nebo-nsk.nios.ru/about/history Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 05:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsk]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2038345 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304135834/http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf për lidhjen http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 24 shtator 2019 06:50 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 7 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsk]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2070284 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130808043817/http://gelio.newsib.ru/post/231/ për lidhjen http://gelio.newsib.ru/post/231/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151022051602/http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ për lidhjen http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090819104258/http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/history/ për lidhjen http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/history/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304135834/http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf për lidhjen http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130520135159/http://english.novo-sibirsk.ru/general-information/ për lidhjen http://english.novo-sibirsk.ru/general-information/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091002135521/http://www.qsi.org/nvs_home/nvs_home.htm për lidhjen http://www.qsi.org/nvs_home/nvs_home.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150215170931/http://nebo-nsk.nios.ru/about/history për lidhjen http://nebo-nsk.nios.ru/about/history. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 janar 2020 14:24 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2171543 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130224041400/http://biz.newsib.ru/news/theme/52/ për lidhjen http://biz.newsib.ru/news/theme/52/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080307043150/http://www.novo-sibirsk.ru/index/section/53 për lidhjen http://www.novo-sibirsk.ru/index/section/53. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 janar 2021 06:49 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2258404 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150215170931/http://nebo-nsk.nios.ru/about/history për lidhjen http://nebo-nsk.nios.ru/about/history. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 tetor 2021 20:56 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2487589 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141129020011/http://zsnso.ru/116/ për lidhjen http://zsnso.ru/116/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 tetor 2022 14:52 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489622 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150215161535/http://www.minstroyrf.ru/press/obyavleny-pobediteli-pervogo-ezhegodnogo-gradostroitelnogo-konkursa/ për lidhjen http://www.minstroyrf.ru/press/obyavleny-pobediteli-pervogo-ezhegodnogo-gradostroitelnogo-konkursa/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 tetor 2022 23:53 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Novosibirsku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2969946 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080211122744/http://allsiberia.com/novosibirsk/ për lidhjen http://www.allsiberia.com/novosibirsk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 14:04 (CEST) kct62r1iw0442ydc8b9c06pvssjzlbg 1 302556 2978705 2220003 2026-05-09T02:25:00Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978705 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Wi-Fi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2220002 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190807081449/http://www.ero.dk/ për lidhjen http://www.ero.dk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 prill 2021 09:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Wi-Fi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978704 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120308123721/http://www.webopedia.com/term/w/wi_fi.html për lidhjen http://www.webopedia.com/TERM/W/Wi_Fi.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 04:25 (CEST) l3g3jbp05m202qrtsh9ljyvik1vpo17 0 303261 2978657 2977530 2026-05-08T18:42:13Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978657 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Stefano Pioli | image = Persepolis F.C. v Al Nassr FC, 17 February 2025, Stefano Pioli.jpg | caption = Pioli në vitin 2015 | fullname = Stefano Pioli<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/7656/files/allegati/7709/cu242.pdf|title=Comunicato Ufficiale N. 242|publisher=Lega Serie A|language=it|page=6|date=15 maj 2018|access-date=6 dhjetor 2020|archive-date=13 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713024801/http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/7656/files/allegati/7709/cu242.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1965|10|20|df=yes}} | birth_place = [[Parma]], Itali | height = 1.85 m | position = [[Mbrojtësi (futboll)|Mbrojtës]] | currentclub = — | youthyears1 = 1979–1982 | youthclubs1 = [[Parma Calcio 1913|Parma]] | years1 = 1982–1984 | clubs1 = [[Parma Calcio 1913|Parma]] | caps1 = 42 | goals1 = 1 | years2 = 1984–1987 | clubs2 = [[Juventus F.C.|Juventus]] | caps2 = 35 | goals2 = 0 | years3 = 1987–1989 | clubs3 = [[Hellas Verona F.C.|Hellas Verona]] | caps3 = 42 | goals3 = 0 | years4 = 1989–1995 | clubs4 = [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] | caps4 = 154 | goals4 = 1 | years5 = 1995–1996 | clubs5 = [[Calcio Padova|Padova]] | caps5 = 4 | goals5 = 0 | years6 = 1996–1997 | clubs6 = [[U.S. Pistoiese 1921|Pistoiese]] | caps6 = 14 | goals6 = 1 | years7 = 1997–1998 | clubs7 = [[U.S. Fiorenzuola 1922|Fiorenzuola]] | caps7 = 21 | goals7 = 0 | years8 = 1998–1999 | clubs8 = Colorno | caps8 = 20 | goals8 = 3 | totalcaps = 312 | totalgoals = 6 | nationalyears1 = 1985–1987 | nationalteam1 = Italia U21 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | manageryears1 = 2003–2004 | managerclubs1 = [[U.S. Salernitana 1919|Salernitana]] | manageryears2 = 2004–2006 | managerclubs2 = [[Modena F.C.|Modena]] | manageryears3 = 2006 | managerclubs3 = [[Modena F.C.|Modena]] | manageryears4 = 2006–2007 | managerclubs4 = [[Parma Calcio 1913|Parma]] | manageryears5 = 2007–2008 | managerclubs5 = [[F.C. Grosseto S.S.D.|Grosseto]] | manageryears6 = 2008–2009 | managerclubs6 = [[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] | manageryears7 = 2009–2010 | managerclubs7 = [[U.S. Sassuolo Calcio|Sassuolo]] | manageryears8 = 2010–2011 | managerclubs8 = [[A.C. Chievo Verona|Chievo]] | manageryears9 = 2011 | managerclubs9 = [[U.S. Città di Palermo|Palermo]] | manageryears10 = 2011–2014 | managerclubs10 = [[Bologna F.C. 1909|Bologna]] | manageryears11 = 2014–2016 | managerclubs11 = [[S.S. Lazio|Lazio]] | manageryears12 = 2016–2017 | managerclubs12 = [[Inter Milan|Inter]] | manageryears13 = 2017–2019 | managerclubs13 = [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] | manageryears14 = 2019–2024 | managerclubs14 = [[A.C. Milan|Milan]] | manageryears15 = 2024–2025 | managerclubs15 = [[Al-Nassr FC|Al-Nassr]] | manageryears16 = 2025 | managerclubs16 = [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] }} '''Stefano Pioli''' (lindur më 20 tetor 1965) është një trajner futbolli dhe ish-futbollist italian që luante si mbrojtës. Ai njihet për periudhën e tij si trajner i [[A.C. Milan|Milan]], me të cilin fitoi titullin e [[Serie A]] në sezonin 2021–2022. == Karriera si lojtar == Stefano Pioli e filloi karrierën si futbollist te [[Parma Calcio 1913|Parma]], përpara se të transferohej te [[Juventus F.C.|Juventus]], me të cilin fitoi [[Serie A]] dhe [[Liga e Kampionëve UEFA|Kupën e Kampionëve]] në sezonin 1984–1985. Më pas luajti për disa klube italiane, përfshirë [[Hellas Verona F.C.|Hellas Verona]] dhe [[ACF Fiorentina|Fiorentina]], ku kaloi pjesën më të madhe të karrierës së tij. Ai e përfundoi karrierën si lojtar në vitin 1999. == Karriera si trajner == Pas përfundimit të karrierës si futbollist, Pioli filloi punën si trajner në nivelet e ulëta të futbollit italian, përpara se të drejtonte klube si [[Parma Calcio 1913|Parma]], [[Bologna F.C. 1909|Bologna]] dhe [[S.S. Lazio|Lazio]]. Ai drejtoi gjithashtu [[Inter Milan|Inter]] dhe [[ACF Fiorentina|Fiorentina]], duke u dalluar për organizimin taktik dhe stabilitetin e skuadrave të tij. Në vitin 2019 u emërua trajner i [[A.C. Milan|Milan]], me të cilin arriti suksesin më të madh të karrierës, duke fituar titullin e [[Serie A]] në sezonin 2021–2022. Pas largimit nga Milani në vitin 2024, ai mori drejtimin e klubit saudit [[Al-Nassr FC|Al-Nassr]]. Në vitin 2025 u rikthye te [[ACF Fiorentina|Fiorentina]], por aventura e tij zgjati pak. == Stili i lojës == Skuadrat e drejtuara nga Pioli njihen për organizimin taktik, fleksibilitetin dhe përdorimin e formacioneve si 4-2-3-1 dhe 4-3-3. Ai vlerësohet për aftësinë për të zhvilluar lojtarët dhe për të ndërtuar skuadra të balancuara. == Trofetë si trajner == * '''[[Serie A]]''' ** Fitues (1): 2021–22 (me [[A.C. Milan|Milan]]) == Shih edhe == * [[A.C. Milan]] * [[Serie A]] * [[Trajneri (futboll)|Trajner futbolli]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Futbollistë italianë]] [[Kategoria:Lindje 1965]] b8e10ozpzmtx8hn3h48o7iu8u3wh2q7 1 310719 2978637 2387422 2026-05-08T16:41:23Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978637 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqiponja kokëbardhë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375364 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171123065447/http://www.baldeagleinfo.com/eagle/eagle12.html për lidhjen http://www.baldeagleinfo.com/eagle/eagle12.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 20:21 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqiponja kokëbardhë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2387421 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090116140704/http://www.baldeagleinfo.com/ për lidhjen http://baldeagleinfo.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 janar 2022 01:36 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqiponja kokëbardhë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978636 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230822151442/http://www.baldeagles.org/ për lidhjen http://www.baldeagles.org/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 18:41 (CEST) ewugj8hjq62b6bd6546sfcxor1gjgby 0 312043 2978626 2932932 2026-05-08T15:50:22Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 2978626 wikitext text/x-wiki '''Robert Jashari''' ( 10 Maj 1937 - 22 Janar 2022) ishte një futbollist dhe trajner shqiptar në pension, i cili ka luajtur për Partizanin e Tiranës dhe Kombëtaren e Shqipërisë. Ai fitoi gjashtë herë Kampionatin Kombëtar midis viteve 1957 dhe 1964 me Partizanin e Tiranës dhe ishte golashënuesi më i mirë në Kampionatin Kombëtar në tre sezone radhazi midis viteve 1962 dhe 1965, me respektivisht 18, 9 dhe 14 gola. Për Partizanin ka shënuar gjithsej 69 gola në ligë {{Infobox football biography|name=Robert Jashari|image=Robert Jashari (1964).jpg|birth_date=Maj 10, 1937|death_date=Janar 22, 2022|birth_place=[[Tirana]], [[Shqipëria]]|death_place=[[Tirana]], [[Shqipëria]]|position=Gjuajtes}} Robert Jashari eshte lindur ne Tirane. Bert Jashari u rrit nga nëna e tij pasi babai i tij vdiq kur ai ishte vetëm 3 vjeç. Nje periudhe te femijerise se tij ai e kaloi ne shtepine e femijes ne Shkoder Nëna e tij u rimartua me një italian, i cili ne vitet 1950 u lejua të largohej nga Shqipëria komuniste para mbylljes se kufijve për në Itali. Ne vitin : 1954 ka mbaruar shkollen e rezervave te punes per tornitor Ka mbaruar shkollen e mesme dhe te larte te I.K.F. Vojo Kushi 1958 ka marre titullin Mjeshter Sporti 1988 ka marre titullin Mjeshter i Merituar Eshte licensuar me licensen me te larte si Trajner Profesionist '''Aktiviteti Futbollistik Zyrtar Kombetar''' Ne vitin : 1953 - 1954 Futbollist me te rinjte e klubit Partizani 1954 - 1955 Futbollist me te rinjte e klubit te Tiranes 1955 - 1956 Futbollist me Spartakun e Tiranes ne kategorine e dyte 1956 - 1969 Futbollist i Klubit Sportiv Partizani ne kategorine e pare si Titullar 1957 - 1967 Anetar i Ekipit Kombetar Si futbollist me ekipet e siper permendura ka fituar Trofete e poshte shenuara Ne vitin : 1955 - 1956 Kampion me Spartakun e Tiranes ne Kategorine e Dyte 1956 - 1959 Kampion me Partizanin 1957 - 1958 Fitues i Kupave te gazetes " Sporti Popullor" dhe " Zeri i Popullit" Ai bëri debutimin e tij për Shqipërinë në ndeshjen kualifikuese të Lojërave Olimpike të qershorit 1963 kundër Bullgarisë në Tiranë dhe realizoi gjithsej 7 paraqitje, duke shënuar 1 gol. Ndërkombëtar i tij i fundit ishte një ndeshje kualifikuese për Kupën e Botës FIFA në maj të vitit 1965 kundër Irlandës së Veriut. Në këtë pikë të fundit, Jashari shënoi golin e parë të Shqipërisë në një ndeshje konkurruese ndërkombëtare Fitues i vendit te dyte ne Kupen e 50-vjetorit te Pamvaresise Fitues i Kupes se Republikes 5 ( pese ) here, ndersa ne vendin e dyte disa here te tjera Fitues i Kampionatit Kombetar te Kategorise se pare 6 ( gjashte ) here, ne vendin e dyte disa here Tre here golashenuesi me i mire i vendit kur ekipi ka dale Kampion ne Kategorine e Pare Aktivitete Kombetare me Klubin Sportiv " Partizani " Pjesmarres aktiv ne Kupat e Kampioneve duke luajtur me ekipet me ne ze si Norceping, Spartak, Pilovdiv, Keln etj Pjesmarres aktiv ne Kupen e Kupave duke u ndeshur me ekipe ne ze te asaj kohe Granata e Torinos, Levski i Sofies, Fenerbace etj Po keshtu ne Kupen Ballkanike ne vitin 1966 ekipi ku bente pjese Robert Jashari zuri vendin e dyte Robert Jashari ishte Titullar i dy Spartakiadave te Ushtrive Mike respektivisht ne Gjermani dhe Vietnam ku ekipi i Partizanit si ne vitin 1958 dhe ne vitin 1963 zuri vendin e dyte duke u dekoruar me Medaljen e Argjente Robert Jashari ne Gjermani u cilesua si lojtari me i dalluar i Spartakiades dhe ne Vietnam si lojtar i dalluar dhe golashenuesi me i mire i Aktivitetit me 11 gola. Aktivitetet me Ekipin Kombetar Pjesmarres ne Eliminatoret e Kampionatit Boteror te vitit 1966 jane ndeshur me Hollanden,Irlanden e Veriut dhe Zvicren Pjesmarres ne Ekipin perfaqesues Olimpik ne Aktivitete Nderkombetare Pjesmarres i Ekipit Kombetar ne Aktivitete Miqesore psh me Algjerine etj I Diplomuar si Trajner Ne vitin: 1959 si Trajner i Kategorise se Dyte 1982 si Trajner i Kategorise se Pare 1998 si trajner Profesionist Puna si Trajner Trajner ne Pallatin e Pioniereve Trajner ne Kategorine e Dyte me Yllin e Kuq te Pogradecit Trajner ne Kategorine e Dyte me Apollonine e Fierit Trajner ne Kategorine e Dyte me Butrintin e Sarandes Trajner me Dajtin e Tiranes (fitues i Kupes Butrinti ne vitet 1973-1974, Kampion i Kategorise se Dyte) Trajner me 31 Korrikun e Matit ( Kampion i Kategorise se Dyte dhe pjesmarres me dinjitet dhe rezultate ne Kategorine e Pare Drejtor Teknik i Futbollit ne Klubin Sportiv " Partizani " ne vitet 1988 - 1994 Trajner me Kastriotin e Krujes ( Kampion ne Kategorine e Dyte dhe pjesmarres ne Kategorine e Pare Trajner i grupmoshave dhe i Kategorise se Trete ne Qendren Sociale "Don Bosko" ne Tirane ne vitet 1998 - 2001 '''Golat me te bukur te karrieres''' Dy Gola ! Njeri me Levskin e Sofjes ne Tirane dhe me Luftetarin e Gjirokastres jane gola te realizuar ne pozicionin vertikal i mbeshtetur mbi duar, goditje me thembren e kembes dhe Gol. Robert Jashari ka shenuar golin e pare ne ndeshje nderkombetare per Eliminatoret e Kampionatit Boteror, ne ndeshjen me Irlanden e Veriut ne Belfast ne vitin 1966. Ne vitin 1958 - Mjeshter Sporti (ne futboll) Ne vitin 1988 Mjeshter i Merituar Nderi i Qytetit te Tiranes nga Bashkia e Qytetit te Tiranes Nder i Kombit nga Presidiumi i Kuvendit Popullor Mjeshter i Merituar i Sportit nga Insituti Shqipetar per zhvillimin e Sportit me 13 maj 2007 Mirenjohje per kontribut jetegjate dhene ne zhvillimin e futbollit shqiptar si trajner nga FSHF Legjenda e Futbollit Shqiptar nga FSHF ne vitin 2016 Medaljen e Merites ne Futboll ne 4 prill 2016 Dekoraten " Gjergj Kastrioti Skenderbeu " ( pas vdekjes ) nga Presidenti i Republikes ,me 14.07.2022 == Vdekja == Robert Jashari u nda nga jeta ne moshen 84 vjecare ne Tirane, Shqiperi.<ref>{{Cite web|title=Shuhet në moshën 83-vjeçare futbollisti legjend i Partizanit, Robert Jashari - Shqiptarja.com|url=https://shqiptarja.com/lajm/shuhet-ne-moshen-83vjecare-futbollisti-legjend-i-partizanit-robert-jashari|access-date=2022-01-24|website=shqiptarja.com|language=sq}}</ref> == Referime == [[Kategoria:Lindje 1938]] [[Kategoria:Vdekje 2022]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Kastrioti]] 7d33f1iogl3ewiakcrkx1vchw89bio2 1 316047 2978719 2970290 2026-05-09T04:22:12Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës/Arkivi 1]] 2978719 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} r3q507m0p7m3k22z6d758mu1s7ymmdv 1 321658 2978658 2494703 2026-05-08T18:42:14Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978658 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stefano Pioli]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2494702 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180713024801/http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/7656/files/allegati/7709/cu242.pdf për lidhjen http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/7656/files/allegati/7709/cu242.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 nëntor 2022 08:31 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stefano Pioli]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978657 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180713024801/http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/7656/files/allegati/7709/cu242.pdf për lidhjen http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/7656/files/allegati/7709/cu242.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 20:42 (CEST) b2aks455oz7flvj0qdw430o4f99d0mn 0 325231 2978681 2961570 2026-05-08T21:33:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978681 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|parapamje|upright|[[Josip Broz Tito]]]] '''Titoizmi''' është një filozofi politike [[Socializmi|socialiste]] e lidhur më së shumti me [[Josip Broz Tito]]n gjatë [[Lufta e ftohtë|Luftës së Ftohtë]].<ref>{{cite book|author-last=Boeckh|author-first=Katrin|date=2014|chapter=Allies Are Forever (Until They Are No More): Yugoslavia's Multivectoral Foreign Policy During Titoism|language=en|pages=18–43|editor-first1=Soeren|editor-last1=Keil|editor-first2=Bernhard|editor-last2=Stahl|title=The Foreign Policies of Post-Yugoslav States|series=New Perspectives on South-East Europe|publisher=Palgrave Macmillan|location=London|doi=10.1057/9781137384133_2|isbn=978-1137384126}}</ref> Ajo karakterizohet nga një [[Jugosllavizmi|identitet i gjerë jugosllav]], [[vetëmenaxhimi i punëtorëve]], një [[Ndarja Tito-Stalin|ndarje politike]] nga [[Bashkimi Sovjetik]] dhe udhëheqja në Lëvizjen e Jo-Angazhimeve.<ref>{{citation|title=Titoism|author-first=Lidia|author-last=Bocanegra|url=https://www.lbocanegra.eu/UserFiles/File/titoism.pdf|language=en|access-date=22 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831164953/https://www.lbocanegra.eu/UserFiles/File/titoism.pdf|archive-date=31 gusht 2021|url-status=live}}</ref> Tito udhëhoqi [[partizanët jugosllavë]] gjatë [[Jugosllavia në Luftën e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore në Jugosllavi]].<ref name="Perović">{{cite journal|title=The Tito–Stalin split: a reassessment in light of new evidence|author-first=Jeronim|author-last=Peroviq|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|language=en|volume=9|issue=2|date=2007|pages=32–63|publisher=MIT Press|doi=10.1162/jcws.2007.9.2.32|s2cid=57567168|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/62735/1/Perovic_Tito.pdf|access-date=22 janar 2023|archive-date=4 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704114441/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/62735/1/Perovic_Tito.pdf|url-status=dead}}</ref> Pas luftës u ngritën tensione mes Jugosllavisë dhe Bashkimit Sovjetik. Edhe pse këto çështje u zvogëluan me kalimin e kohës, Jugosllavia mbeti ende relativisht e pavarur në mendime dhe politikë. Tito udhëhoqi Jugosllavinë deri në [[Vdekja e Josip Bros Titos|vdekjen e tij]] në vitin 1980.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito|title=Josip Broz Tito|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|language=en|access-date=27 prill 2010}}</ref> Sot, termi "Titoizëm" përdoret ndonjëherë për t'iu referuar [[Jugonostalgjia|jugonostalgjisë]], një dëshirë e madhe për rivendosjen ose ringjalljen e Jugosllavizmit ose [[Jugosllavia|Jugosllavisë]] nga qytetarët e shteteve pasardhëse të Jugosllavisë. ==Ndarja Tito-Stalin== {{Kryesor|Ndarja Tito-Stalin}} Kur pjesa tjetër e [[Blloku Lindor|Evropës Lindore]] u bë shtete satelitore të Bashkimit Sovjetik, Jugosllavia refuzoi të pranonte Rezolutën e [[Kominform]]it të vitit 1948<ref>{{cite journal|title=Stalinism and the Meaning of Titoism|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1952-01_4_2/page/219|author-first=Roy|author-last=Macridis|journal=[[World Politics]]|volume=4|issue=2|date=janar 1952|pages=219–238|publisher=Cambridge University Press|language=en|doi=10.2307/2009046|jstor=2009046}}</ref><ref name="Ulam">{{cite book|author-first=Adam Bruno|author-last=Ulam|author-link=Adam Ulam|chapter=Tito, Titoismus|trans-chapter=Tito, Titoism|editor-first=Claus Dieter|editor-last=Kernig|editor-link=:de:Claus Dieter Kernig|title=Sowjetsystem und demokratische Gesellschaft|trans-title=Sistemi sovjetik dhe shoqëria demokratike|language=de|volume=6|date=1972|pages=451–465}}</ref><ref name="Perović"/> dhe periudhës nga viti 1948 deri më 1955, e njohur si [[Rasti informbyroisti|Informbiro]], u shënua nga të rënda shtypja e kundërshtarëve dhe shumë të tjerëve të akuzuar për qëndrime pro-Stalinit u dërguan në [[Kampi i punës|kampin penal]] në [[Goli Otok]].<ref>{{cite book|url=http://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/6836/1/Previ%C5%A1i%C4%87,%20Martin.pdf|title=Povijest informbiroovskog logora na Golom otoku 1949. –1956.|trans-title=Historia e Kampit të Burgut Kominformist Goli Otok 1949. – 1956.|author-last=Previshiq|author-first=Martin|author-link=Martin Previshiq|year=2014|publisher=[[Fakulteti i Shkencave Humane dhe Sociale, Universiteti i Zagrebit]]|language=hr|access-date=30 korrik 2018}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://hrcak.srce.hr/134023|title=Broj kažnjenika na Golom otoku i drugim logorima za informbirovce u vrijeme sukoba sa SSSR-om (1948.-1956.)|trans-title=Numri i të dënuarve në Goli Otok dhe kampet e tjera të internimit gjatë periudhës Informbiro (1948 – 1956)|journal=Historijski zbornik|volume=66|issue=1|date=shkurt 2015|author-last=Previshiq|author-first=Martin|author-link=Martin Previshiq|pages=173–193|language=hr|format=PDF|access-date=27 korrik 2018}}</ref> ==Ideologjia== Elementet e titizmit karakterizohen nga politika dhe praktika të bazuara në parimin se në çdo vend mjetet për arritjen e qëllimeve përfundimtare komuniste duhet të diktohen nga kushtet e atij vendi të caktuar, sesa nga një model i vendosur në një vend tjetër. Ai dallon nga teoria e "[[Socializmi në një vend|socializmit në një vend]]" të [[Josif Stalini]]t, pasi Tito mbrojti bashkëpunimin midis kombeve përmes Lëvizjes së të Paangazhuarve, ndërsa në të njëjtën kohë ndiqte socializmin në çfarëdo mënyre që u përshtatet më së miri kombeve të veçanta. Në të kundërt, "socializmi në një vend" u fokusua në industrializimin dhe modernizimin e shpejtë, në mënyrë që të konkurronte me atë që Stalini i perceptonte si kombet më të përparuara të Perëndimit. Gjatë epokës së Titos, idetë e tij në mënyrë specifike nënkuptonin se qëllimi komunist duhet të ndiqej në mënyrë të pavarur (dhe shpesh në kundërshtim me) ato që ai i referohej si politika [[Stanilizmi|staliniste]] dhe [[Imperializmi|imperialiste]] të Bashkimit Sovjetik.<ref name="Perović"/> Gjatë gjithë kohës në detyrë, Tito krenohej me pavarësinë e Jugosllavisë nga Bashkimi Sovjetik, ku Jugosllavia nuk pranoi kurrë anëtarësimin e plotë në [[Këshilli i Ndihmës Ekonomike Reciproke|Comecon]] dhe refuzimin e hapur të Titos të shumë aspekteve të stalinizmit si manifestimet më të dukshme të kësaj. Sovjetikët dhe shtetet e tyre satelitore shpesh akuzonin Jugosllavinë për [[Trockizmi|trockizëm]] dhe [[Socialdemokracia|socialdemokraci]], akuza të bazuara lirshëm në samoupravljanje ([[Vetëmenaxhimi socialist|vetëmenaxhimi]]) të Titos, përpjekje për demokratizim më të madh dhe teorinë e punës shoqëruese (politikat e ndarjes së fitimit dhe industritë në pronësi të punëtorëve të iniciuara prej tij, [[Millovan Gjillas]] dhe [[Edvard Kardel]] më 1950). Pikërisht në këto gjëra udhëheqja sovjetike akuzoi se mbante farat e [[Komunizmi këshilltar|komunizmit këshilltar]] apo edhe [[korporatizmi]]n. == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Josip Broz Tito]] [[Kategoria:Ideologjitë politike eponime]] [[Kategoria:Politika në Jugosllavi]] [[Kategoria:Ideologjitë e shtetit]] [[Kategoria:Llojet e socializmit]] [[Kategoria:E majta antistaliniste]] atmhkbrolws9v8k6mcm3mvkagzm75fp 1 335230 2978721 2973624 2026-05-09T04:22:34Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Reinhard Bütikofer/Arkivi 1]] 2978721 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Reinhard Bütikofer/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} pegg3wajdt7guhvrkezy4yx874l3zys 0 341750 2978640 2964728 2026-05-08T16:52:13Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978640 wikitext text/x-wiki {{Infobox ESC Viti Country|Festivali=|Viti=2024|Shteti={{ALB}}|Procesi=[[Festivali i 62-të i Këngës në RTSH|Festivali i Këngës 62]]|pre=[[Festivali Evropian i Këngës 2023|2023]]|nex=[[Festivali Evropian i Këngës 2025|2025]]|Data e Përzgjedhjes='''Gjysmëfinalet:'''<br/>19 dhjetor 2023<br/>20 dhjetor 2020<br/>21 dhjetor 2023<br/>'''Finalja:'''<br/>22 dhjetor 2023|Kënga={{lang|sq|Zemrën n'dorë|i=no}}|Performues=[[Besa Kokëdhima]]|Rez Gjf=|Rez F=}}[[Shqipëria]] do të marrë pjesë në [[Festivali Evropian i Këngës 2024|Eurovision Song Contest 2024]] në [[Malmö]], Suedi, me "{{Lang|sq|Zemrën n'dorë|italic=no}}" interpretuar nga [[Besa Kokëdhima]]. Hyrja u përzgjodh me një votim të veçantë gjatë konkursit tradicional kombëtar të përzgjedhjes {{Lang|sq|[[Festivali i Këngës]]|italic=no}}, organizuar nga transmetuesi shqiptar {{Lang|sq|[[Radio Televizioni Shqiptar]]|italic=no}} (RTSH). == Sfondi == {{Kryesor|Shqipëria në Eurovizion}} Përpara konkursit të vitit 2024, Shqipëria ka marrë pjesë në [[Festivali Evropian i Këngës|Eurovision Song Contest]] 19 herë që nga hyrja e saj e parë në {{Escyr|2004}}. Vendi më i lartë i vendit në garë, deri në këtë pikë, ka qenë vendi i pestë, i cili u arrit në {{Escyr|2012}} me këngën "{{Lang|la|[[Suus]]|italic=no}}" interpretuar nga [[Rona Nishliu]]. Shqipëria arriti vendin e dytë më të lartë kur mori pjesë për herë të parë në vitin 2004, me këngën "[[The Image of You]]" interpretuar nga [[Anjeza Shahini]], duke përfunduar në vendin e shtatë. Gjatë qëndrimit të tij në garë, kombi nuk arriti të kualifikohej në finale tetë herë, me hyrjen e {{Escyr|2022}} që ishte jokualifikuesi më i fundit. Në {{Escyr|2023}}, kombi u kualifikua në finale, duke u renditur përfundimisht në vendin e 22-të dhe duke shënuar 76 pikë me këngën "{{Lang|sq|[[Duje (song)|Duje]]|italic=no}}" interpretuar nga [[Albina Kelmendi|Albina]] dhe Familja Kelmendi.<ref name="profile">{{Cite web|title=Albania|url=https://eurovision.tv/country/albania|access-date=2023-08-30|website=Eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)}}</ref> Transmetuesi kombëtar shqiptar, {{Lang|sq|[[RTSH|Radio Televizioni Shqiptar]]|italic=no}} (RTSH), transmeton konkursin brenda Shqipërisë dhe organizon {{Lang|sq|[[Festivali i Këngës]]|italic=no}}, një konkurs vjetor muzikor i cili është përdorur vazhdimisht si formati kombëtar i përzgjedhjes shqiptare për konkursin që nga debutimi i vendit në vitin 2004.<ref name="profile"/> Më 30 gusht 2023, transmetuesi konfirmoi synimin e Shqipërisë për të marrë pjesë në konkursin e vitit 2024 dhe publikoi trailerin e {{Lang|sq|Festivalit të Këngës|italic=no}};<ref>{{Cite web|last=Bijuvignesh|first=Darshan|date=30 gusht 2023|title=Albania: RTSH Confirms Eurovision 2024 Participation|url=https://eurovoix.com/2023/08/30/🇦🇱-albania-rtsh-confirms-eurovision-2024-participation/|access-date=30 gusht 2023|website=Eurovoix}}</ref><ref>{{Cite Instagram|date=2023-08-30|title=Festivali i Këngës në Radio Televizionin Shqiptar – Edicioni 62 – PO VJEN!}}</ref> pak më vonë, RTSH konfirmoi se do të vazhdonte të përdorte festivalin si metodë përzgjedhëse shqiptare për konkursin.<ref name="ibrayeva">{{Cite web|last=Ibrayeva|first=Laura|date=1 shtator 2023|title=Albania: RTSH Opens Submissions for Festivali i Këngës 62|url=https://eurovoix.com/2023/09/01/submissions-festivali-kenges-62/|access-date=1 shtator 2023|website=Eurovoix}}</ref> == Para Eurovizionit == === <span lang="sq">Festivali i Këngës</span> === {{Kryesor|Festivali i 62-të i Këngës në RTSH}} Përfaqësuesja shqiptare në Eurovision 2023 u përzgjodh në edicionin e 62-të të {{Lang|sq|[[Festivali i Këngës]]|italic=no}}, një konkurs i përvitshëm muzikor në Shqipëri i organizuar nga RTSH në [[Pallati i Kongreseve (Tiranë)|Pallatin e Kongreseve]] në Tiranë. Ngjarja u zhvillua midis 19 dhe 22 dhjetor 2023 dhe u drejtua nga {{Interlanguage link|Adriana Matoshi|sq}} dhe [[Kledi Kadiu]].<ref>{{Cite web|last=Ntinos|first=Fotios|date=14 tetor 2023|title=Albania: The potential dates of Festivali i Këngës 62!|url=https://eurovisionfun.com/en/2023/10/albania-the-potential-dates-of-festivali-i-kenges-62/|access-date=14 tetor 2023|website=Eurovisionfun}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bijuvignesh|first=Darshan|date=2023-11-01|title=Albania: More Details of Festivali i Këngës 62 Announced Including Line-up Change|url=https://eurovoix.com/2023/11/01/albania-more-details-on-festivali-i-kenges-62/|access-date=2023-11-01|website=Eurovoix|language=en-GB}}</ref> Fituesi i festivalit u zgjodh nga një juri, ndërsa një televotim i veçantë zgjodhi hyrjen e Shqipërisë në Eurovizion.<ref>{{Cite web|last=Argyropoulos|first=Dimitris|date=2023-11-01|title=Albania: The public will choose the 2024 Eurovision representative, while the jury the winner of Festivali i Këngës 62!|url=https://eurovisionfun.com/en/2023/11/albania-the-public-will-choose-the-2024-eurovision-representative-while-the-jury-the-winner-of-festivali-i-kenges-62/|access-date=2023-11-03|website=Eurovisionfun|archive-date=3 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103211550/https://eurovisionfun.com/en/2023/11/albania-the-public-will-choose-the-2024-eurovision-representative-while-the-jury-the-winner-of-festivali-i-kenges-62/|url-status=dead}}</ref> Transmetuesi hapi një periudhë aplikimi për artistët dhe kompozitorët e interesuar për të dorëzuar aplikimet e tyre më 1 shtator 2023, që zgjat deri më 10 tetor 2023,<ref name="ibrayeva"/><ref>{{Cite web|last=Van Dijk|first=Sem Anne|date=2023-09-19|title=Albania: RTSH Announces Submissions Deadline for Festivali i Këngës 62|url=https://eurovoix.com/2023/09/19/albania-rtsh-submissions-deadline-for-festivali-i-kenges-62/|access-date=2023-09-19|website=Eurovoix}}</ref> dhe në fund zgjodhi 31 konkurrues.<ref>{{Cite web|last=Juhász|first=Ervin|date=2023-10-17|title=Meet all the participants of the 62nd Festivali i Këngës!|url=https://escbubble.com/2023/10/meet-all-the-participants-of-the-62nd-festivali-i-kenges/|access-date=2023-10-17|website=ESCBubble|language=en-GB}}</ref> Pas shpalljes së hyrjeve, tre artistë u tërhoqën, por të gjithë u zëvendësuan nga pjesëmarrës të tjerë.<ref>{{Cite web|last=Van Dijk|first=Sem Anne|date=2023-12-11|title=Albania: Eden Baja Replaces Sardi Strugaj in Festivali i Këngës|url=https://eurovoix.com/2023/12/11/eden-baja-replaces-sardi-strugaj-in-festivali-i-kenges/|access-date=2023-12-11|website=Eurovoix}}</ref> ==== Finalja ==== Finalja e madhe e {{Lang|sq|Festivalit të Këngës|italic=no}} u mbajt më 22 dhjetor 2023. [[Besa Kokëdhima]] me "{{Lang|sq|Zemrën n'dorë|italic=no}}" doli fitues i votimit të publikut dhe u zgjodh kështu si përfaqësuesja e Shqipërisë për Eurovision Song Contest 2024.<ref>{{Cite web|date=23 dhjetor 2023|title=Albania: Besa Kokëdhima wins ticket to Eurovision 2024|url=https://eurovision.tv/story/albania-besa-kokedhima-wins-ticket-eurovision-2024|access-date=23 dhjetor 2023|website=Eurovision.tv|publisher=EBU}}</ref> {| class="sortable wikitable plainrowheaders" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align:left;" !{{Abbr|Code|Televoting code}} !Artist !Song |- ! scope="row" style="text-align:center;" |1 |Stivi Ushe |"{{Lang|sq|Askush si ty|italic=no}}" |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center;" |2 |[[Besa Kokëdhima]] |"{{Lang|sq|Zemrën n'dorë|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |3 |Mal Retkoceri |"{{Lang|sq|Çmendur|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |4 |Eldis Arrnjeti |"{{Lang|sq|Një kujtim|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |5 |Shpat Deda |"{{Lang|sq|S'mund t'fitoj pa ty|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |6 |Jehona Ponari |"{{Lang|sq|Evol|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |7 |PeterPan Quartet |"{{Lang|sq|Edhe një herë|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |8 |Festina Mejzini |"{{Lang|sq|Melos|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |9 |[[Kastro Zizo]] |"2073" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |10 |Luan Durmishi |"{{Lang|sq|Përsëritja|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |11 |Melodajn Mancaku |"{{Lang|sq|Nuk jemi më|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |12 |Olsi Ballta |"{{Lang|sq|Unë|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |13 |Andi Tanko |"{{Lang|sq|Herë pas here|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |14 |Sergio Hajdini |"{{Lang|sq|Uragan|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |15 |Santino De Bartolo |"{{Lang|sq|Dua të rri me ty|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |16 |Olimpia Smajlaj |"{{Lang|sq|Asaj|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |17 |Big Basta dhe [[Vesa Luma]] |"{{Lang|sq|Mbinatyrale|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |18 |[[Elsa Lila]] |"{{Lang|sq|Mars|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |19 |Jasmina Hako |"{{Lang|sq|Ti|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |20 |Michela Paluca |"{{Lang|sq|Për veten|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |21 |Anduel Kovaçi |"{{Lang|sq|Nan'"|italic=no}} |- ! scope="row" style="text-align:center;" |22 |Kleansa Susaj |"{{Lang|sq|Pikturë|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |23 |Eden Baja |"{{Lang|sq|Ajër|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |24 |Erina and the Elementals |"{{Lang|sq|Jetën n'skaj|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |25 |Irma Lepuri |"{{Lang|sq|Më prit|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |26 |Arsi Bako |"{{Lang|sq|Zgjohu|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |27 |Tiri Gjoci |"{{Lang|sq|Në ëndërr|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |28 |Besa Krasniqi |"{{Lang|sq|Esenciale|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |29 |Bledi Kaso |"{{Lang|sq|Çdo gjë mbaroi|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |30 |Troy Band |"{{Lang|sq|Horizonti i ëndrrave|italic=no}}" |- ! scope="row" style="text-align:center;" |31 |Martina Serreqi |"{{Lang|sq|Vetëm ty|italic=no}}" |} == Në Eurovizion == [[Festivali Evropian i Këngës 2024|Eurovision Song Contest 2024]] do të zhvillohet në [[Malmö Arena]] në [[Malmö]], Suedi, dhe përbëhet nga dy gjysmëfinale të mbajtura në datat përkatëse 7 dhe 9 maj dhe finalja më 11 maj 2024. Të gjitha kombet me përjashtim të vendit pritës dhe "[[Festivali Evropian i Këngës|Pesëshes së Madhe]]" (Franca, Gjermania, Italia, Spanja dhe Mbretëria e Bashkuar) duhet të kualifikohen në një nga dy gjysmëfinalet në mënyrë që të konkurrojnë për finalen; dhjetë vendet e para nga çdo gjysmëfinale do të kalojnë në finale. Më 30 janar 2024, do të bëhet shorti i ndarjes për të përcaktuar se në cilën nga dy gjysmëfinalet, si dhe në cilën gjysmë të shfaqjes do të performojë secili vend; [[Bashkimi Evropian i Transmetuesve|Unioni Evropian i Transmetuesve]] (EBU) i ndan vendet konkurruese në vazo të ndryshme bazuar në modelet e votimit nga garat e mëparshme, me vendet me histori votimi të favorshme të vendosura në të njëjtën tenxhere.<ref>{{Cite web|last=Van Dijk|first=Sem Anne|date=2023-12-13|title=Eurovision 2024: Semi-Final Allocation Draw on January 30|url=https://eurovoix.com/2023/12/13/eurovision-2024-allocation-draw-january-30/|access-date=2023-12-13|website=Eurovoix}}</ref> == Referime == {{Reflist}}{{Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës}} [[Kategoria:Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës]] q9yagnw9s479evzjw790ksgt2zwn8zi 0 347958 2978724 2965644 2026-05-09T06:15:51Z ~2026-27930-15 187211 987 2978724 wikitext text/x-wiki {{About|figurës folklorike|filmin|Krampus (film)}} [[Skeda:Mikuláš_a_Krampus_1900s.jpg|parapamje| Ilustrim i viteve 1900 i Shën Nikollës dhe Krampusit duke vizituar një fëmijë]] '''Brauchtum''' ({{Respell|Kram|PU|si}}) është një figurë [[Antropomorfizmi|antropomorfe]] me brirë në [[Folklori|folklorin]] [[Alpet|Alpin]] Qendror dhe Lindor të Evropës, i cili, gjatë sezonit të [[Ardhja|Ardhjes]], tremb fëmijët që janë sjellë keq. Duke ndihmuar [[Shën Nikolla (folklor evropian)|Shën Nikollën]], ose [[Babadimri|Babadimrin]], dyshja vizitojnë fëmijët natën e 5 dhjetorit, me Shën Nikollën që i shpërblen fëmijët e sjellshëm me dhurata si portokall, fruta të thata, arra dhe çokollatë, ndërsa ata që sillen keq marrin vetëm ndëshkime nga Krampusi me [[Mështekna|shufra thupër]].<ref>{{Cite web|last=Magazine|first=Smithsonian|last2=Billock|first2=Jennifer|title=The Origin of Krampus, Europe's Evil Twist on Santa|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/krampus-could-come-you-holiday-season-180957438/|access-date=2023-12-04|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-10-20|title=Krampus {{!}} Definition, History, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Krampus|access-date=2023-12-04|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> Origjina e figurës është e paqartë; disa [[Folkloristika|folkloristë]] dhe [[Antropologu|antropologë]] kanë supozuar se mund të ketë origjinë parakristiane.<ref name="Forcher & Peterlini">{{Cite book|last=Forcher|first=Michael|title=Südtirol in Geschichte und Gegenwart|last2=Peterlini|first2=Hans Karl|date=2010|publisher=Haymon Verlag|page=399|language=de|trans-title=South Tyrol past and present}}</ref> Në parada tradicionale dhe në ngjarje të tilla si {{Lang|de|Krampuslauf}} (shqip: ''Krampus vrapo''), të rinj të veshur si Krampusi përpiqen të trembin audiencën me veprimet e tyre.<ref>{{Cite web|date=16 maj 2019|title=What is the Karmpuslauf?|url=https://www.traveldudes.com/what-is-the-krampuslauf/|website=Travel Dudes}}</ref> Ngjarje të tilla ndodhin çdo vit në shumicën e qyteteve alpine.<ref name="Krampuslauf">{{Cite web|last=Crimmins|first=Peter|date=15 dhjetor 2011|title=Horror For The Holidays: Meet The Anti-Santa|url=https://www.npr.org/2011/12/10/143485735/naughty-or-nice-krampus-horror-for-the-holidays|access-date=25 nëntor 2015|publisher=[[NPR]]}}</ref> Krampusi është paraqitur në kartolinat përshëndetëse të festave të quajtura {{Lang|de|Krampuskarten}}. Figura është importuar në [[Kultura e Shteteve të Bashkuara|kulturën popullore amerikane]] dhe është shfaqur në filma, TV dhe video lojëra. == Etimologjia == ''Krampus'' mendohet se vjen nga Bavarian, që do të thotë "i vdekur", "i kalbur" ose nga {{Lang-de|kramp/krampen}}, që do të thotë "kthetra".<ref>{{Cite web|last=Novak|first=Laura|date=dhjetor 2008|title=Arrivano I Krampus: Un Inno Alla Mostruosità|trans-title=The Krampus arrive: A Hymn to Monstrosity|url=http://www.instoria.it/home/krampus.htm|website=Instoria|language=it}}</ref><ref>[{{Cite web|date=28 tetor 2011|title=I Krampus|trans-title=The Krampus|url=http://www.friulani.net/i-krampus/|website=Friulani.net|language=it|access-date=6 dhjetor 2023|archive-date=23 janar 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123095445/http://www.friulani.net/i-krampus/|url-status=dead}}</ref><ref name="Muckerman, 2018">{{Cite news|last=Muckerman|first=Anna|date=8 dhjetor 2018|title=The man behind the Krampus mask|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/travel/article/20181206-the-man-behind-the-krampus-mask}}</ref> Krampus konsiderohet të jetë një përbindësh gjysmë dhie, gjysmë demon në disa legjenda. Roli i tij është të ndëshkojë fëmijët e këqij ose t'i trembë ata që të jenë të mirë.<ref>{{Cite web|date=6 tetor 2018|title=St. Nicholas Day in Switzerland & Central Europe|url=https://www.ifolor.ch/en/inspire/st-nicholas-day-switzerland-central-europe|access-date=28 nëntor 2023|website=iFolor}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 nëntor 2020|title=Santa Claus Day in Hungary: Have You Been Naughty or Nice?|url=https://www.hungarianpod101.com/blog/2020/11/06/santa-claus-day-in-hungary/|access-date=28 nëntor 2023|website=Hungarian Pod 101}}</ref> == Origjina == [[Skeda:Krampus_Morzger_Pass_Salzburg_2008_04.jpg|parapamje| Një person i veshur si Krampus në Kalimin Morzger, [[Salcburgu|Salcburg]], Austri]] Historia e figurës së Krampusit është teorizuar se shtrihet në [[traditat alpine parakristiane]],<ref name="Forcher & Peterlini"/><ref name="Muckerman, 2018"/> me festime që përfshijnë Krampusin që datojnë në shekullin VI ose VII pas Krishtit,<ref name="Muckerman, 2018" /> edhe pse nuk ka burime të shkruara para fundi i shekullit të 16-të.<ref>{{Cite journal|last=Schubladen|first=Hans|date=1983–1984|title=Zur Geschichte von Perchtenbräuchen im Berchtesgadener Land, in Tirol und Salzburg vom 16. bis zum 19. Jahrhundert. Grundlagen zur Analyse heutigen Traditionsverständnisses|trans-title=On the history of Perchten customs in the Berchtesgadener Land, in Tyrol and Salzburg from the 16th to the 19th century. Basics for the analysis of today's understanding of tradition|journal=Bayerische Hefte für Volkskunde|language=de|pages=1–29}}</ref> Duke diskutuar vëzhgimet e tij në 1975 ndërsa ishte në [[Irdning]], një qytet i vogël në [[Stiria]], antropologu John J. Honigmann shkroi se:<blockquote>Festivali i Shën Nikollës që po përshkruajmë përfshin elementë kulturorë të shpërndarë gjerësisht në Evropë, në disa raste që kthehen në kohët parakristiane. Vetë Nikolla u bë i njohur në Gjermani rreth shekullit të njëmbëdhjetë. Festa kushtuar këtij mbrojtësi të fëmijëve është vetëm një rast dimëror në të cilin fëmijët janë objekt i një vëmendjeje të veçantë, të tjera janë [[Dita e Shën Martinit|Martinmas]], [[Masakra e të Pafajshmëve|Festa e të Pafajshmëve]] dhe [[Dita e Vitit te Ri|Viti i Ri]]. Djajtë e maskuar që veprojnë në mënyrë të zhurmshme dhe bëjnë bezdi për veten e tyre janë të njohur në Gjermani të paktën që nga shekulli i gjashtëmbëdhjetë, ndërsa djajtë e maskuar me kafshë që kombinojnë të tmerrshme-komike ({{Lang|de|schauriglustig}}) antikët u shfaqën në shfaqjet kishtare [[Arti mesjetar|mesjetare]]. Një literaturë e madhe, pjesa më e madhe e saj nga folkloristët evropianë, bazohet në këto tema. ... Austriakët në komunitetin që studiuam janë mjaft të vetëdijshëm për elementët "paganë" që përzihen me elementë të krishterë në zakonet e Shën Nikollës dhe në ceremonitë e tjera tradicionale të dimrit. Ata besojnë se Krampus rrjedh nga një mbinatyror pagan i cili ishte asimiluar me [[Djall i krishterë|djallin e krishterë]].<ref name="HONIGMANN-264">{{Cite journal|last=Honigmann|first=John J.|date=vjeshtë 1977|title=The Masked Face|journal=Ethos|volume=5|issue=3|pages=263–80|doi=10.1525/eth.1977.5.3.02a00020|doi-access=free}}</ref></blockquote>Shifrat e Krampusit vazhduan dhe në shekullin XVII, Krampusi ishte përfshirë në festimet e dimrit të krishterë duke çiftuar Krampusin me [[Nikolla i Mirës|Shën Nikollën]].<ref name="Der Spiegel">{{Cite news|date=2 dhjetor 2008|title=Run, Kris Kringle, Krampus is Coming!|work=[[Der Spiegel]] Online|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,594050,00.html|access-date=17 dhjetor 2011}}</ref> == Historia moderne == Pas zgjedhjeve të vitit 1932 në [[Republika e Parë Austriake|Austri]], tradita e Krampusit u ndalua nga regjimi i [[Engelbert Dollfuß|Dollfuss]]<ref name="nytimes-19341223">{{Cite news|date=23 dhjetor 1934|title=Krampus disliked in Fascist Austria; Genial Black and Red Devil, Symbol of Christmas Fun, Is Frowned Upon|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1934/12/23/archives/krampus-disliked-in-fascist-austria-genial-black-and-red-devil.html}}</ref> nën [[Fronti i Atdheut (Austri)|Frontin]] [[Klerofashizmi|klerikal fashist të]] Atdheut ({{Lang|de|Vaterländische Front}}) dhe [[Partia Sociale Kristiane (Austri)|Partia Socialiste Kristiane]]. Në vitet 1950, [[Qeveria e Austrisë|qeveria]] shpërndau pamflete me titull "Krampus është një njeri i keq" nga frika se takimet me Krampus mund të dëmtojnë shëndetin mendor të fëmijëve.<ref>{{Cite news|date=7 dhjetor 1953|title=Throw Out Krampus|page=41|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,890728,00.html|url-status=dead|access-date=18 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081222115126/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,890728,00.html|archive-date=22 dhjetor 2008}}</ref> Nga fundi i shekullit, një ringjallje popullore e festimeve të Krampus ndodhi dhe vazhdon edhe sot.<ref name="NGS">{{Cite web|last=Silver|first=Marc|date=30 nëntor 2009|title=Merry Krampus?|url=http://blogs.ngm.com/blog_central/2009/11/merry-krampus.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922072934/http://blogs.ngm.com/blog_central/2009/11/merry-krampus.html|archive-date=22 shtator 2010|access-date=17 dhjetor 2011|website=NGM Blog Central|publisher=[[National Geographic Society]]}}</ref> Tradita e Krampusit po ringjallet edhe në [[Bavaria|Bavari]], së bashku me traditën artistike lokale të maskave prej druri të gdhendura me dorë.<ref>{{Cite news|last=Olsen|first=Erik|date=21 dhjetor 2014|title=In Bavaria, Krampus Catches the Naughty|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/video/world/europe/100000003337979/the-krampus-returns.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108132954/https://www.nytimes.com/video/world/europe/100000003337979/the-krampus-returns.html|archive-date=8 nëntor 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Alexandra|first=Zawadil|date=6 dhjetor 2006|title=Santa's evil sidekick? Who knew?|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-christmas-devil-idUSL0438534320061206|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102221605/http://www.reuters.com:80/article/us-austria-christmas-devil-idUSL0438534320061206|archive-date=2 nëntor 2017}}</ref> Në vitin 2019 pati raportime për sjellje të dehur ose të çrregullt nga Krampuse të maskuar në disa qytete austriake.<ref>{{Cite news|last=Oltermann|first=Philip|date=8 dhjetor 2019|title=Austria struggles with marauding Krampus demons gone rogue: Police record rising violence and drunkenness in relation to traditional folkloric festivities|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/08/austria-struggles-with-marauding-krampus-day-demons-gone-rogue|access-date=8 dhjetor 2019}}</ref> == Pamja e jashtme == [[Skeda:Gruss_vom_Krampus.jpg|parapamje| Një kartolinë përshëndetëse e viteve 1900 ku lexohet "Përshëndetje nga Krampusi!"]] Edhe pse Krampusi shfaqet në shumë variacione, shumica kanë disa karakteristika të përbashkëta fizike. Ai është me flokë, zakonisht kafe ose i zi, dhe ka [[Thundra e ndarë|thundrat dhe brirët e një dhie të ndarë]]. Gjuha e tij e gjatë dhe e mprehtë i bie jashtë,<ref name="Bruce">{{Cite journal|last=Bruce|first=Maurice|date=mars 1958|title=The Krampus in Styria|journal=[[The Folklore Society|Folklore]]|volume=69|issue=1|pages=44–47|doi=10.1080/0015587X.1958.9717121}}</ref><ref name="nytimes-20001224">{{Cite news|last=Zeller|first=Tom|date=24 dhjetor 2000|title=Have a Very Scary Christmas|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2000/12/24/weekinreview/ideas-trends-have-a-very-scary-christmas.html}}</ref> dhe ai ka fantazma. Krampusi mban zinxhirë, që mendohet se simbolizojnë lidhjen e [[Satanai|Djallit]] nga [[Kisha e Krishterë]]. Ai i përplas zinxhirët për efekt dramatik. Zinxhirët ndonjëherë shoqërohen me kambana të madhësive të ndryshme.<ref>{{Cite news|last=Gatzke|first=Gretchen|date=1 dhjetor 2009|title=Krampus? Who's That?|work=[[The Vienna Review]]|url=https://www.theviennareview.at/archives/2009/krampus-whos-that|access-date=17 dhjetor 2011|archive-date=5 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205011538/https://www.theviennareview.at/archives/2009/krampus-whos-that|url-status=dead}}</ref> Me origjinë më [[Paganizmi|pagane]] është {{Lang|de|Rute}}, një tufë me degë [[Betula|thupërje]] që Krampusi mbart dhe me të cilat herë pas here [[Mështekna|përkëdhel fëmijët]].<ref name="Bruce"/> {{Lang|de|Rute}} mund të ketë pasur rëndësi në ritet e fillimit pagan para-kristiane.<ref name="Bruce" /> Degët e thuprës zëvendësohen me kamxhik në disa paraqitje. Ndonjëherë Krampus shfaqet me një thes ose një shportë të lidhur në shpinë; kjo është për t'i larguar fëmijët e këqij për t'u mbytur, ngrënë ose transportuar në [[Ferri|Ferr]] . Disa nga versionet e vjetra përmendin fëmijët e prapë që futen në çantë dhe merren me vete.<ref name="Bruce" /> Kjo cilësi mund të gjendet tek [[Shoqëruesit e Shën Nikollës|shokët e tjerë të Shën Nikollës]] si [[Zwarte Piet]].<ref>{{Cite book|last=Davis|first=Robert|title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|date=2004|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-1403945518}}</ref> == {{Lang|de|Krampusnacht}} == [[Festa e Shën Nikollës]] festohet në disa pjesë të Evropës më 6 dhjetor.<ref name="npr">{{Cite news|title=Horror for the Holidays: Meet the Anti Santa|work=[[NPR]]|publisher=[[NPR|National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/2011/12/10/143485735/naughty-or-nice-krampus-horror-for-the-holidays|access-date=22 dhjetor 2011}}</ref> Në mbrëmjen e mëparshme të 5 dhjetorit, Nata e Krampusit ose {{Lang|de|Krampusnacht}}, djalli i keq me flokë shfaqet në rrugë. Herë duke e shoqëruar Shën Nikollën dhe herë i vetëm, Krampusi viziton shtëpitë dhe bizneset.<ref name="Bruce"/> Shenjtori zakonisht shfaqet me [[Veshje|veshjet]] [[Ritet e Kishave Katolike Lindore|e ritit lindor]] të një peshkopi dhe ai mban një shkop ceremonial të artë. Ndryshe nga versionet amerikano-veriore të Babadimrit, në këto festime Shën Nikolla merret vetëm me fëmijët e mirë, ndërsa Krampusi është përgjegjës për të këqijat. Nicholas shpërndan dhurata, ndërsa Krampus furnizon qymyr dhe {{Lang|de|Rute}}.<ref name="Siefker">{{Cite book|last=Siefker|first=Phyllis|title=Santa Claus, last of the Wild Men: the origins and evolution of Saint Nicholas|url=https://archive.org/details/santaclauslastof0000sief|publisher=[[McFarland and Co.]]|year=1997|isbn=978-0-7864-0246-5|location=[[Jefferson, North Carolina]]|pages=[https://archive.org/details/santaclauslastof0000sief/page/155 155]–159}}</ref> Një lojë sezonale që u përhap në të gjithë rajonet alpine njihej si {{Lang|de|{{ill|Nikolausspiel|de}}}} ("Nikolla Luan"). Frymëzuar nga shfaqjet e Parajsës, <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2018)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> që fokusohej në takimin e [[Adami dhe Eva|Adamit dhe Evës]] me një tundues, drama e Nikollës paraqiste konkurrencë për shpirtrat njerëzorë dhe luante në çështjen e [[Loja e moralit|moralit]]. Në këto shfaqje të Nikollës, Shën Nikolla do t'i shpërblente fëmijët për përpjekjet akademike dhe jo për sjelljen e mirë. {{Sfn|Ridenour|2016}} Kjo është një temë që u rrit në rajonet alpine ku [[Kisha katolike|Kisha Katolike Romake]] kishte ndikim të rëndësishëm. === {{Lang|de|Perchtenlauf}} dhe {{Lang|de|Krampuslauf}} === Kishte tashmë tradita pagane të vendosura në [[shtetet alpine|rajonet alpine]] që u ndërthurën me katolicizmin. Njerëzit do të maskoheshin si një figurë djallëzore e njohur si {{Lang|de|Percht}}, një dhi humanoid me dy këmbë me një qafë si gjirafë, e veshur me gëzof kafshësh. {{Sfn|Ridenour|2016}} Njerëzit mbanin kostume dhe marshonin në procesione të njohura si {{Lang|de|[[Perchtenlaufen]]}}, të cilat konsiderohen si një formë e mëparshme e vrapimeve Krampus. {{Lang|de|Perchtenlaufen}} u panë me dyshim nga Kisha Katolike dhe u ndaluan nga disa autoritete civile. Për shkak të popullatës së rrallë dhe mjediseve të ashpra brenda rajonit alpin, ndalimi nuk ishte efektiv ose zbatohej lehtësisht, duke e bërë ndalimin të padobishëm. Përfundimisht {{Lang|de|Perchtenlauf}}, i frymëzuar nga dramat e Nikollës, prezantoi Shën Nikollën dhe grupin e tij të moralit të mirë. {{Lang|de|Percht}} u shndërrua në atë që tani njihet si Krampusi dhe u bë për t'iu nënshtruar testamentit të Shën Nikollës. {{Sfn|Ridenour|2016}} Është e zakonshme të ofrohet një [[schnapps]] Krampusi, një raki frutash të forta të distiluara.<ref name="Bruce"/> Këto drejtime mund të përfshijnë {{Lang|de|[[Pre-Christian Alpine traditions#Perchten|Perchten]]}}, në mënyrë të ngjashme shpirtrat e egër pagane të [[Folklori gjermanik|folklorit gjermanik]] dhe nganjëherë femra në përfaqësim, megjithëse {{Lang|de|Perchten}} janë të lidhura siç duhet me periudhën ndërmjet [[Solstici dimëror|solsticit dimëror]] dhe 6 janarit. == {{Lang|de|Krampuskarten}} == Evropianët kanë shkëmbyer [[kartolina urimi]] me Krampus që nga shekulli i 19-të.<ref name="History.com">{{Cite web|last=Little|first=Becky|date=5 dhjetor 2018|title=Meet Krampus, the Christmas Devil Who Punishes Naughty Children: The Alpine legend is the original bad Santa|url=https://www.history.com/news/krampus-christmas-legend-origin|access-date=17 dhjetor 2022|website=[[History (American TV network)|History]]}}</ref> Ndonjëherë prezantohet me {{Lang|de|Gruß vom Krampus}} (Përshëndetje nga Krampusi), kartat zakonisht kanë rima dhe poezi humoristike. Krampusi shpesh paraqitet duke u kërcënuar mbi fëmijët. Ai gjithashtu tregohet se ka një këmbë njeriu dhe një thundër të ndarë. Në disa, Krampus ka ngjyrime seksuale; ai është fotografuar duke ndjekur gra të rreme.<ref>{{Cite book|last=Beauchamp|first=Monte|title=The Devil in Design: The Krampus Postcards|date=2004|publisher=[[Fantagraphics Books|Fantagraphics]]|isbn=978-1-56097-542-7|location=[[Seattle]], Washington|pages=14–29, 32|author-link=Monte Beauchamp}}</ref> Me kalimin e kohës, përfaqësimi i Krampus në karta ka ndryshuar; Versionet e vjetra kanë një Krampus më të frikshëm, ndërsa versionet moderne kanë një krijesë më të lezetshme, më të ngjashme me [[Cupid|Kupidin]]. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2016)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> Krampus ka zbukuruar gjithashtu [[Kartolinë|kartolina]] dhe kontejnerë karamele.<ref>{{Cite book|last=Apkarian-Russell|first=Pamela|title=Postmarked yesteryear: art of the holiday postcard|url=https://archive.org/details/postmarkedyester0000apka|publisher=Collectors Press|year=2001|isbn=978-1-888054-54-5|location=[[Portland, Oregon]]|page=[https://archive.org/details/postmarkedyester0000apka/page/136 136]}}</ref> == Variacion rajonal == Krampus shfaqet në folklorin e Austrisë, Bavarisë, [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnjë dhe Hercegovinës]], [[Kroacia|Kroacisë]], [[Republika Çeke|Republikës Çeke]], [[Hungaria|Hungarisë]], Rumanisë, [[Italia veriore|Italisë Veriore]] ([[Provinca Autonome e Trentos]] dhe [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolit Jugor]]), [[Sllovakia|Sllovakisë]] dhe [[Sllovenia|Sllovenisë]].<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Victoria|url=https://books.google.com/books?id=t_58DQAAQBAJ&pg=PA222|title=Celebrating Life Customs around the World: From Baby Showers to Funerals|date=2016|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-4408-3659-6|location=Santa Barbara, California|page=222|via=[[Google Books]]}}</ref> Në [[Stiria]], {{Lang|de|Rute}} u prezantohet nga Krampusi familjeve. Degët janë lyer me ar dhe shfaqen gjatë gjithë vitit në shtëpi - një kujtesë për çdo fëmijë që ka harruar përkohësisht Krampusi. Në fshatrat më të vegjël, më të izoluar, figura ka shoqërues të tjerë bishë, si figurat e "njeriut të egër" me brirë, dhe Shën Nikolla nuk shihet askund. Këta shokë Stirian të Krampusit quhen {{Lang|de|Schabmänner}} ose {{Lang|de|Rauhen}}.<ref name="Bruce"/> Një version i zbutur i Krampus është pjesë e tregjeve të njohura të Krishtlindjeve në qendrat urbane austriake si [[Salcburgu|Salzburgu]] . Në këto interpretime më miqësore për turistët, Krampus është më shumë humor se sa i frikshëm.<ref>{{Cite book|last=Haid|first=Oliver|title=Festivals, tourism and social change: remaking worlds|publisher=[[Channel View Publications]]|year=2006|isbn=978-1-84541-048-3|editor-last=Picard|editor-first=David|location=[[Buffalo, New York]]|pages=216–19|chapter=Christmas markets in the Tyrolean Alps: Representing regional traditions in a newly created world of Christmas|editor-last2=Robinson|editor-first2=Mike}}</ref> [[Skeda:Dallas_Krampus_Walk_2016.jpg|parapamje| Dallas Krampus Society Walk, 2016]] Festimet e Krampus në Amerikën e Veriut janë një fenomen në rritje.<ref name="npr-20111210">{{Cite news|last=Crimmins|first=Peter|date=10 dhjetor 2011|title=Horror for the Holidays: Meet the Anti-Santa|publisher=[[NPR|National Public Radio]]|url=https://www.npr.org/2011/12/10/143485735/naughty-or-nice-krampus-horror-for-the-holidays}}</ref> Shifra të ngjashme janë regjistruar në zonat fqinje. {{Lang|bar|Strohbart}} në Bavari, {{Lang|bar|Klaubauf(mann)}} në Austri dhe Bavari, ndërsa {{Lang|bar|Bartl}} ose {{Lang|bar|Bartel}}, {{Lang|bar|Niglobartl}}, dhe {{Lang|bar|Wubartl}} përdoren në pjesën jugore të vendit. Emra të tjerë përfshijnë {{Lang|de|Barrel}} ose {{Lang|de|Bartholomeus}} ([[Stiria]]), {{Lang|gsw|Schmutzli}} ([[Zvicra gjermanishtfolëse]]), {{Lang|de|Pöpel}} ose {{Lang|de|Hüllepöpel}} ([[Würzburg]]), {{Lang|cs|Zember}} ([[Cheb]]), {{Lang|swg|Belzmärte}}m dhe {{Lang|swg|Pelzmärtel}} ([[Schwaben|Swabia]] dhe [[Frankonia]]). Në shumicën e pjesëve të Sllovenisë, kultura e së cilës u ndikua shumë nga kultura austriake, Krampusi quhet {{Lang|sl|parkelj}} dhe është një nga shoqëruesit e Miklavz, forma sllovene e Shën Nikollës.<ref name="Bruce"/><ref name="Miles">{{Cite book|last=Miles|first=Clement A.|title=Christmas in ritual and tradition: Christian and Pagan|publisher=Bell and Cockburn|year=1912|isbn=978-0-665-81125-8|location=[[Toronto]]|pages=227–29|chapter=VIII|chapter-url=http://www.sacred-texts.com/time/crt/crt12.htm#page_219/this,}}</ref> Në shumë pjesë të Bosnje-Hercegovinës dhe Kroacisë, Krampusi përshkruhet si një djall që mban një thes prej pëlhure rreth belit dhe zinxhirë rreth qafës, kyçeve të këmbës dhe kyçeve të dorës. Si pjesë e një tradite, kur një fëmijë merr një dhuratë nga Shën Nikolla, atij i jepet një degë e artë për të përfaqësuar veprat e tij të mira gjatë gjithë vitit; megjithatë, nëse fëmija është sjellë keq, Krampus do t'i marrë dhuratat për vete dhe do të lërë vetëm një degë argjendi për të përfaqësuar veprimet e këqija të fëmijës.<ref>{{Cite web|date=6 dhjetor 2015|title=Dobili ste šibu u čizmici? Evo tko je Krampus koji ju je ostavio|trans-title=Got a kick in the boot? This is who the Krampus who left her is|url=http://www.index.hr/black/clanak/dobili-ste-sibu-u-cizmici-evo-tko-je-krampus-koji-ju-je-ostavio/860555.aspx|access-date=14 dhjetor 2015|website=[[Index.hr]]|language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sveti Nikola – Mikulaš|trans-title=Saint Nicholas - Mikulas|url=http://www.hrvatskarijec.rs/vest/A2755/Sve%C2%ADti-Ni%C2%ADko%C2%ADla-%E2%80%93-Mi%C2%ADku%C2%ADlas/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222131735/http://www.hrvatskarijec.rs/vest/A2755/Sve%C2%ADti-Ni%C2%ADko%C2%ADla-%E2%80%93-Mi%C2%ADku%C2%ADlas/|archive-date=22 dhjetor 2015|access-date=14 dhjetor 2015|website=www.hrvatskarijec.rs|language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 dhjetor 2014|title=Krampus nije baš tako loš kao što se čini, on samo opominje|trans-title=Krampus isn't as bad as he seems, he just warns|url=http://www.24sata.hr/lifestyle/krampus-nije-bas-tako-los-kao-sto-se-cini-on-samo-opominje-395670|website=www.24sata.hr|language=hr}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 nëntor 2016|title=FOTO: Sveti Nikola i Krampus stigli su morem i nagradili dobru djecu|trans-title=PHOTO: Saint Nicholas and Krampus arrived by sea and rewarded good children|url=http://www.liburnija.net/foto-sveti-nikola-i-krampus-stigli-su-morem-i-nagradili-dobru-djecu-ika/|access-date=5 dhjetor 2016|website=Liburnija.net|language=hr|archive-date=30 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530010914/http://www.liburnija.net/foto-sveti-nikola-i-krampus-stigli-su-morem-i-nagradili-dobru-djecu-ika/|url-status=dead}}</ref> == Në kulturën popullore == Karakteri i Krampusit është importuar [[Monte Beauchamp|dhe]] modifikuar për media të ndryshme të<ref>{{Cite web|last=Hix|first=Lisa|date=11 dhjetor 2012|title=You'd Better Watch Out: Krampus Is Coming to Town|url=https://www.collectorsweekly.com/articles/krampus-is-coming-to-town/|access-date=4 dhjetor 2018|website=Collectors Weekly}}</ref> ''së'' Veriut,<ref name="CBR">{{Cite web|date=19 nëntor 2013|title=Joines & Kotz's "Krampus!" Terrorizes Christmas at Image|url=https://www.cbr.com/joines-kotzs-krampus-terrorizes-christmas-at-image/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126163812/https://www.cbr.com/joines-kotzs-krampus-terrorizes-christmas-at-image/|archive-date=26 janar 2021|access-date=21 dhjetor 2014|website=[[Comic Book Resources]]}}</ref> duke përfshirë shtypin<ref name="History.com"/> (p.sh. ''The Yule Lord'', një roman i vitit 2012 nga [[Gerald Brom]]<ref>{{Cite web|last=Hoffert|first=Barbara|date=3 maj 2012|title=Fiction Previews, November 2012, Pt. 1: McCall Smith, Mayle, Munro, and More|url=http://reviews.libraryjournal.com/2012/05/prepub/fiction-previews/fiction-previews-november-2012-pt-1-mccall-smith-mayle-munro-and-more/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629225725/http://reviews.libraryjournal.com/2012/05/prepub/fiction-previews/fiction-previews-november-2012-pt-1-mccall-smith-mayle-munro-and-more/|archive-date=29 qershor 2017|access-date=21 dhjetor 2014|website=[[Library Journal]]}}</ref>); ''Krampus'', një seri komike nga Image Comics në 2013 e krijuar nga Dean Kotz dhe Brian Joines, televizion – të dyja aksione të drejtpërdrejta ("[[Lista e episodeve të Ligës|A Krampus Carol]]", një episod i vitit 2012 i ''[[Liga|The League]]''<ref name="CBR" />) dhe animacion ("[[Një Krishtlindje me shumë sipërmarrje|A Very Venture Christmas]]", një episod i vitit 2004 i ''[[Venture Bros.|The Venture Bros.]]'',<ref name="natgeo" /> "[[Minstrel Krampus]]", një episod i vitit 2013 i ''[[American Dad!]]''<ref>{{Cite web|last=McFarland|first=Kevin|date=16 dhjetor 2013|title=American Dad: "Minstrel Krampus"|url=https://tv.avclub.com/american-dad-minstrel-krampus-1798179016|access-date=5 shtator 2020|website=[[The A.V. Club]]|archive-date=26 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926020019/https://tv.avclub.com/american-dad-minstrel-krampus-1798179016|url-status=dead}}</ref> - video lojëra (''[[CarnEvil]]'', një [[lojë arcade]] 1998,<ref>{{Cite web|last=Reed|first=Ashley|last2=Houghton|first2=David|date=19 dhjetor 2014|title=12 games where you beat the everloving cheer out of Santa Claus|url=http://www.gamesradar.com/12-games-where-you-beat-everloving-cheer-out-santa-claus/|access-date=21 dhjetor 2014|website=[[GamesRadar]]}}</ref> ''[[Lidhja e Isakut: Rilindja|Lidhja e Isaac: Rilindja]]'', një Lojë video 2014<ref>{{Cite web|date=18 nëntor 2016|title=Krampus – Binding of Isaac: Rebirth Wiki|url=http://bindingofisaacrebirth.gamepedia.com/Krampus|access-date=5 dhjetor 2016}}</ref>), dhe film (''[[Krampus (film)|Krampus]]'', një film [[horror komedi]] Krishtlindjesh i vitit 2015 nga [[Universal Studios|Universal Pictures]]<ref>{{Cite web|last=McNary|first=Dave|author-link=Dave McNary|date=4 dhjetor 2015|title=Box Office: Christmas Horror-Comedy 'Krampus' Jingles its Way to $16 Million|url=https://variety.com/2015/film/news/box-office-krampus-mockingjay-good-dinosaur-creed-1201653946/|access-date=14 dhjetor 2015|website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref>). == Kritika == Çdo vit ka debate gjatë vrapimeve të Krampusit. Herë pas here spektatorët hakmerren për kamxhik dhe sulmojnë Krampusët. Në vitin 2013, pas disa vrapimeve të Krampusit në [[Tirolin Lindor]], gjithsej tetë persona të lënduar (kryesisht me kocka të thyera) u pranuan në spitalin e qarkut [[Lienz]] dhe mbi 60 pacientë të tjerë u trajtuan në baza ambulatore.<ref>{{Cite news|last=Mittermayr|first=Helmut|date=8 dhjetor 2013|title=70 Verletzte bei Krampuslauf|language=de|trans-title=70 injured in Krampus run|work=[[Tiroler Tageszeitung]]|url=https://www.tt.com/artikel/7588184/70-verletzte-bei-krampuslauf}}</ref> == Biologjia == ''[[Protomelas krampus]]'', peshku [[Actinopterygii|aktinopterigjik]] i ujërave të ëmbla, është emëruar pas Krampusit.<ref>{{Cite journal|last=Dierickx K., Snoeks J.|date=2020|title=''Protomelas krampus'', a new paedophagous cichlid from Lake Malawi (Teleostei, Cichlidae)|url=https://europeanjournaloftaxonomy.eu/index.php/ejt/article/view/999/2369|url-status=live|journal=European Journal of Taxonomy|issue=672|doi=10.5852/ejt.2020.672|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804170100/https://europeanjournaloftaxonomy.eu/index.php/ejt/article/view/999/2369|archive-date=2022-08-04|doi-access=free}}</ref> == Galeria == <gallery class="center" widths="175" heights="225"> Skeda:1911 circa anonymer Künstler Wiener Werkstätte Postkarte No. 542, Krampus mit Kind.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1911_circa_anonymer_K%C3%BCnstler_Wiener_Werkst%C3%A4tte_Postkarte_No._542,_Krampus_mit_Kind.jpg|Kartolinë ''Krampus mit Kind'' ("Krampus me një fëmijë") rreth vitit 1911 Skeda:Nikolaus krampus.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nikolaus_krampus.jpg|Krampusi dhe [[Nikolla i Mirës|Shën Nikolla]] vizitojnë një shtëpi [[Vjena|Vjeneze]] në 1896 Skeda:Nikolaus und Krampus.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nikolaus_und_Krampus.jpg|Nikolla dhe Krampusi në Austri në fillim të shekullit XX Skeda:Međimurski fašnjak 2015. - Svetomartinski krampus.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Me%C4%91imurski_fa%C5%A1njak_2015._-_Svetomartinski_krampus.jpg|Një Krampus nga [[Sveti Martin na Muri]], Kroacia veriore, në karnavalin lokal në [[Çakovec]] (2015) Skeda:DC Krampus.jpg|lidhja=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DC_Krampus.jpg|Shëtitja në Uashington DC në Krampusnacht (2016) </gallery><gallery class="center" widths="300px" heights="200px"> Skeda:Masopust_držíme_31.jpg|alt=A St. Nicholas procession with Krampus, and other characters, c. 1910|Një procesion i Shën Nikollës me Krampus dhe personazhe të tjerë, shek. 1910 Skeda:KrampusWeissbach.jpg|alt=St. Nikolaus with 12 Krampuses in Berchtesgadener Land, Germany (2016)|Shën Nikolaus me 12 Krampuse në Berchtesgadener Land, Gjermani (2016) Skeda:Kramupus_a_Sesto_03.jpg|alt=In Sexten, Italy (2016)|Në [[Sexten]], Itali (2016) </gallery><gallery class="center" widths="200px" heights="200px"> Skeda:Krampus_at_Perchtenlauf_Klagenfurt.jpg|alt=A modern Krampus at the Perchtenlauf in Klagenfurt (2006)|Një Krampus modern në Perchtenlauf në [[Klagenfurt]] (2006) Skeda:Krampus_Toblach.jpg|alt=Krampus in Toblach, Italy (2006)|Krampus në [[Toblach]], Itali (2006) </gallery> === Të tjera === * [[Bogeyman]] – Krijesë mitike * [[Demoni]] * [[hyjni me brirë|Hyjni me brira]] == Referime == [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] [[Kategoria:Numër lidhjesh të shabllonit të lidhjeve ndërgjuhësore]] ajuh0ncnnrsf9fkx4tgo603h6u3kka4 0 349639 2978754 2965998 2026-05-09T11:02:29Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978754 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=Arbnor Muja|image=Arbnor muja-1691909639.png|caption=Muja në 2023|full_name=|birth_date={{Birth date and age|year=1998|month=11|day=29|df=yes}}|birth_place=[[Mitrovicë]], [[Kosovë]]|height=1.79 m|position=[[Anësor i majtë]]|currentclub=[[Royal Antwerp F.C.|Antwerp]]|clubnumber=11|youthyears1=2006-2015|youthclubs1=[[KF Bardhi|Bardhi]]|youthyears2=2015–2016|youthclubs2=[[KF Trepça|Trepça]]|years1=2016–2017|clubs1=[[KF Trepça|Trepça]]|caps1=4|goals1=0|years2=2017–2018|clubs2=[[KF Trepça '89|Trepça '89]]|caps2=2|goals2=0|years3=2018–2019|clubs3=[[Eintracht Braunschweig II]]|caps3=17|goals3=7|years4=2019–2021|clubs4=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu Korçë]]|caps4=9|goals4=1|years5=2020–2021|clubs5=→ [[KF Trepça '89|Trepça '89]] (huazuar)|caps5=40|goals5=9|years6=2021–2022|clubs6=[[FC Drita|Drita]]|caps6=20|goals6=4|years7=2022–|clubs7=[[Royal Antwerp F.C.|Antwerp]]|caps7=37|goals7=6|nationalyears1=2018–2019|nationalteam1=[[Përfaqësuesja kosovare nën-21 e futbollit|Kosovo U21]]|nationalcaps1=6|nationalgoals1=0|nationalyears2=2023–|nationalteam2=[[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Albania]]|nationalcaps2=2|nationalgoals2=0|club-update=13 tetor 2023|nationalteam-update=10 shtator 2023}}'''Arbnor Muja''' (lindur më 29 nëntor 1998) është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Shqipëria|shqiptar]] i cili luan si [[Mesfushori (futboll)|anësor i majtë]] për klubin belg Antwerp. I lindur në Kosovë, ai luan për [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Kombëtaren e Shqipërisë]]. == Karriera në klub == === Eintracht Braunschweig II === Më 16 qershor 2021, Muja nënshkroi kontratë trevjeçare me klubin [[Superliga e Futbollit të Kosovës|e Superligës së Kosovës]] [[KF Drita (Gjilan)|Drita]].<ref>{{Cite news|date=16 qershor 2021|title=Zyrtare: 'Bombs' Drita, prezanton transferin më të ri|language=sq|trans-title=Official: 'Bombardon' Drita, presents the newest transfer|work=Gazeta Olle|url=https://gazeta-topi.com/zyrtare-bombardon-drita-prezanton-transferin-me-te-ri/?fbclid=IwAR1RVQ08FrytcKwHS-Kv-VXyVStUNYnJDfqM--FYAj1lrhyG6ML6clQt7t4|access-date=26 janar 2024|archive-date=21 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921022127/https://gazeta-topi.com/zyrtare-bombardon-drita-prezanton-transferin-me-te-ri/?fbclid=IwAR1RVQ08FrytcKwHS-Kv-VXyVStUNYnJDfqM--FYAj1lrhyG6ML6clQt7t4|url-status=dead}}</ref> Më 8 korrik 2021, ai bëri debutimin e tij me Dritën në raundin e parë kualifikues të UEFA Europa Conference League 2021–22 kundër skuadrës malazeze [[FK Deçiqi|Deçiç]] pasi u emërua në formacionin startues,<ref>{{Cite news|date=8 korrik 2021|title=Formacionet zyrtare, Drita – Deçiçi: Gjilanasit duan fitore në Conference League|language=sq|trans-title=Official line-ups, Drita – Deçiçi: Gjilanians want victory in Conference League|publisher=[[Telegrafi]]|url=https://telegrafi.com/formacionet-zyrtare-drita-decici-gjilanasit-duan-fitore-ne-conference-league/}}</ref> dhe asistoi në golin e dytë të skuadrës së tij gjatë një Fitore 2–1 në shtëpi.<ref>{{Cite news|date=8 korrik 2021|title=Drita mposht Deçiçin me rikthim në Conference League, ndeshje e tensionuar në disa momente|language=sq|trans-title=Drita defeats Deçiç with a return to the Conference League, a tense match at times|publisher=[[Telegrafi]]|url=https://telegrafi.com/drita-mposht-decicin-rikthim-ne-conference-league-ndeshje-e-tensionuar-ne-disa-momente/}}</ref> === Skënderbeu Korçë === Më 31 gusht 2019, Muja nënshkroi një kontratë dyvjeçare me klubin [[Kategoria Superiore|e Kategorisë Superiore]] [[KF Skënderbeu|Skënderbeu Korçë]].<ref>{{Cite news|date=31 gusht 2019|title=Tjetër talent për Skënderbeun, prezantohet Arbnor Muja|language=sq|publisher=[[SuperSport (Albanian TV network)|SuperSport Albania]]|url=https://www.supersport.al/tjeter-talent-per-skenderbeun-prezantohet-arbnor-muja/}}</ref> Pas katërmbëdhjetë ditësh, ai bëri debutimin e tij në humbjen 3–1 jashtë fushe kundër [[KF Tirana|Tiranës]], pasi hyri si zëvendësues në minutën e 41-të në vend të [[Gjergji Muzaka|Gjergji Muzakës]] së dëmtuar.<ref>{{Cite news|date=14 shtator 2019|title=VIDEO/Tirana me hap pretendenti, likuidon Skënderbeun dhe nis shkëputjen|language=sq|publisher=[[Panorama Sport]]|url=http://www.panorama.com.al/sport/live-tirana-skenderbeu-shperthen-festa-ne-selman-stermasi-halili-kalon-ne-avantazh-bardheblute-video/}}</ref> ==== Kthimi në Trepça '89 si huazim ==== Më 31 janar 2020, Muja iu bashkua si huazim klubit të [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Superligës së Kosovës]] [[KF Trepça '89|Trepça '89]].<ref>{{Cite news|date=1 shkurt 2020|title=Arbnor Muja kalon nga Skenderbeu në Trepça 89|language=sq|trans-title=Arbnor Muja passes from Skenderbeu to Trepça 89|work=Insporti|url=https://insporti.com/arbnor-muja-kalon-nga-skenderbeu-ne-trepca-89/|access-date=26 janar 2024|archive-date=21 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921020657/https://insporti.com/arbnor-muja-kalon-nga-skenderbeu-ne-trepca-89/|url-status=dead}}</ref> Një muaj më vonë, ai debutoi me një humbje 3–0 jashtë fushe kundër [[KF Feronikeli|Feronikelit]] pasi u emërua në formacionin fillestar.<ref>{{Cite news|date=29 shkurt 2020|title=Formacionet zyrtare: Feronikeli – Trepça '89|language=sq|work=TopSporti|url=https://topsporti.com/artikulli/formacionet-zyrtare-feronikeli-trepca-892/ffk-superliga-e-kosoves|access-date=26 janar 2024|archive-date=11 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211051723/https://topsporti.com/artikulli/formacionet-zyrtare-feronikeli-trepca-892/ffk-superliga-e-kosoves|url-status=dead}}</ref> === Drita === Më 15 gusht 2018, Muja nënshkroi një kontratë dyvjeçare me klubin e Oberliga Niedersachsen, Eintracht Braunschweig II.<ref>{{Cite news|date=15 gusht 2018|title=Arbnor Muja kalon nga Trepça '89 te Eintracht Braunschweig|language=sq|trans-title=Arbnor Muja passes from Trepça '89 to Eintracht Braunschweig|publisher=[[Telegrafi]]|url=https://telegrafi.com/arbnor-muja-nga-trepca-89-te-eintracht-braunschweig/}}</ref> Shtatëmbëdhjetë ditë më vonë, ai debutoi kundër Arminia Hannoverit pasi u emërua në formacionin fillestar dhe shënoi golin e dytë të skuadrës së tij gjatë një barazimi 3–3 në shtëpi.<ref>{{Cite web|title=Eintracht Braunschweig II – Arminia Hannover 3:3|url=https://www.worldfootball.net/report/oberliga-niedersachsen-2018-2019-eintracht-braunschweig-ii-arminia-hannover/|access-date=1 shtator 2018|website=WorldFootball.net|language=en}}</ref> Një muaj pas debutimit, ai u emërua si zëvendësues i ekipit të parë për herë të parë në çerekfinalet e Kupës së Saksonisë së Ulët 2018–19 kundër SV Drochtersen/Assel.<ref>{{Cite web|date=4 tetor 2018|title=D/A schlägt Braunschweig – Der Liveticker (zum Nachlesen)|trans-title=D/A beats Braunschweig – The Live Ticker (for reading)|url=https://sv-drochtersen-assel.com/2018/10/04/d-a-schlaegt-braunschweig-der-liveticker-zum-nachlesen/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715201532/https://sv-drochtersen-assel.com/2018/10/04/d-a-schlaegt-braunschweig-der-liveticker-zum-nachlesen/|archive-date=15 korrik 2021|access-date=15 korrik 2021|publisher=[[SV Drochtersen/Assel]]|language=de}}</ref> === Antwerp === Më 28 korrik 2022, klubi belg i Divizionit të Parë A Antwerp arriti një marrëveshje me Dritën për transferimin e Mujës dhe kjo marrëveshje u bë pak minuta pasi Antwerp mposhti Dritën në ndeshjen e dytë të raundit të dytë kualifikues të UEFA Europa League 2022–23.<ref>{{Cite news|date=28 korrik 2022|title=Publikohet fotografia e Arbnor Mujës pas marrëveshjes për transferimin te Antwerp|language=sq|trans-title=The photo of Arbnor Muja after the agreement for the transfer to Antwerp is published|work=IndeksOnline|url=https://indeksonline.net/publikohet-fotografia-e-arbnor-mujes-pas-marreveshjes-per-transferimin-te-antwerp-1/}}</ref> Tetë ditë më vonë, klubi konfirmoi se transferimi i Mujës ishte i përhershëm dhe ai mori numrin 11 të skuadrës<ref>{{Cite web|date=5 gusht 2022|title=RAFC versterkt zich met Arbnor Muja|trans-title=RAFC strengthens with Arbnor Muja|url=https://royalantwerpfc.be/nieuws/rafc-versterkt-zich-met-arbnor-muja|publisher=[[Royal Antwerp F.C.]]|language=nl}}</ref> Antwerp thuhet se ka paguar një tarifë transferimi prej 400 mijë euro, duke u bërë transferimi më i shtrenjtë në historinë e Superligës së Kosovës.<ref>{{Cite news|date=5 gusht 2022|title=ZYRTARE/Skënderbeu e la të lirë 1 vit më parë, klubi shqiptar fiton 400 mijë euro nga sulmuesi|language=sq|trans-title=OFFICIAL/Skënderbeu released him 1 year ago, the Albanian club earns 400 thousand euros from the striker|work=Newsport.al|url=https://newsport.al/zyrtare-skenderbeu-e-la-te-lire-1-vit-me-pare-klubi-shqiptar-fiton-400-mije-euro-nga-sulmuesi/}}</ref> Debutimi i tij me Antwerp-in erdhi më 2 tetor në një humbje 2–1 jashtë fushe kundër Kortrijk pasi hyri si zëvendësues në minutën e 45-të në vend të [[Koji Miyoshi]]. == Karriera ndërkombëtare == Më 4 tetor 2018, Muja mori një thirrje nga [[Përfaqësuesja kosovare nën-21 e futbollit|Kosova U21]] për ndeshjen kualifikuese të Kampionatit Evropian U21 2019 UEFA kundër Izraelit U21,<ref>{{Cite web|date=4 tetor 2018|title=Prekazi publikon listën e futbollistëve për ndeshjen kundër Izraelit|trans-title=Prekazi publishes the list of footballers for the match against Israel|url=http://www.ffk-kosova.com/federata/2018/10/04/prekazi-publikon-listen-e-futbollisteve-per-ndeshjen-kunder-izraelit/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009041201/http://www.ffk-kosova.com/federata/2018/10/04/prekazi-publikon-listen-e-futbollisteve-per-ndeshjen-kunder-izraelit/|archive-date=9 tetor 2018|access-date=8 korrik 2021|publisher=[[Football Federation of Kosovo]]|language=sq}}</ref> dhe bëri debutimin e tij pasi hyri si zëvendësues në minutën e 64të në vend të Muharrem Jasharit.<ref>{{Cite web|title=Israel U21 vs. Kosovo U21 3–0|url=https://int.soccerway.com/matches/2018/10/16/europe/uefa-u21-championship/israel-under-21/kosovo-u21/2429830/|access-date=16 tetor 2018|website=Soccerway|language=en}}</ref> Më 17 mars 2023, Muja mori një thirrje nga [[Kombëtarja e futbollit të Kosovës|Kosova]] për ndeshjet kualifikuese të UEFA Euro 2024 kundër [[Kombëtarja izraelite e futbollit|Izraelit]] dhe [[Kombëtarja andorrase e futbollit|Andorrës]],<ref>{{Cite web|date=17 mars 2023|title=Alain Giresse publikon listen e futbollistëve për dy ndeshjet e marsit|trans-title=Alain Giresse publishes the list of footballers for the two March matches|url=http://www.ffk-kosova.com/alain-giresse-publikon-listen-e-futbollisteve-per-dy-ndeshjet-e-marsit/|publisher=[[Football Federation of Kosovo]]|language=sq}}</ref> por ai ishte një zëvendësues i papërdorur në këto ndeshje. Në qershor 2023, Muja mori sërish thirrje nga Kosova për ndeshjet kualifikuese të UEFA Euro 2024 kundër [[Kombëtarja rumune e futbollit|Rumanisë]] dhe [[Kombëtarja bjelloruse e futbollit|Bjellorusisë]], por ai e refuzoi thirrjen pasi nuk kishte marrë garanci se do të startonte në këto ndeshje.<ref>{{Cite news|date=9 qershor 2023|title=Giresse: Muja ka kërkuar garanci për vendin e titullarit|language=sq|trans-title=Giresse: Muja has asked for a guarantee for the starting position|publisher=[[Koha Ditore]]|url=https://www.koha.net/sport/381017/giresse-i-vlereson-te-rendesishme-ndeshjet-e-ketij-muaji/}}</ref> === Shqipëria === Më 15 gusht 2023, Muja mori [[Pasaporta e Shqipërisë|pasaportën shqiptare]], duke e bërë të drejtën për të luajtur për [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|kombëtaren shqiptare]].<ref>{{Cite news|date=16 gusht 2023|title=Arbnor Muja pajiset me pasaportë shqiptare|language=sq|trans-title=Arbnor Muja is provided with an Albanian passport|publisher=[[Klan Kosova]]|url=https://klankosova.tv/arbnor-1muja-pajiset-1me-1pasaporte-shqiptare/}}</ref> Shefi i Departamentit të Marrëdhënieve me Publikun në [[Federata Shqiptare e Futbollit|Federatën Shqiptare të Futbollit]], Andi Verçani ka konfirmuar dy ditë më vonë përmes një interviste për [[Koha Ditore]] se Muja do të thirret nga Shqipëria në shtator të vitit 2023 për ndeshjet kualifikuese të UEFA Euro 2024 kundër [[Kombëtarja çeke e futbollit|Republikës Çeke]] dhe [[Kombëtarja polake e futbollit|Polonisë]].<ref>{{Cite news|date=17 gusht 2023|title=FSHF-ja konfirmon se Arbnor Muja do të ftohet në shtator nga Sylvinho|language=sq|trans-title=The AFA confirms that Arbnor Muja will be invited in September by Sylvinho|publisher=[[Koha Ditore]]|url=https://www.koha.net/sport/388882/fshf-ja-konfirmon-se-arbnor-muja-do-te-ftohet-ne-shtator-nga-sylvinho/}}</ref> Më 1 shtator 2023, ai zyrtarizon vendimin dhe pranon thirrjen e tyre për ndeshjet kualifikuese të UEFA Euro 2024 kundër [[Kombëtarja çeke e futbollit|Republikës Çeke]] dhe [[Kombëtarja polake e futbollit|Polonisë]].<ref>{{Cite web|date=1 shtator 2023|title=Kualifikueset e Euro 2024 / Sylvinho zbardh listën me emrat e 25 lojtarëve për sfidat me Çekinë & Poloninë|trans-title=Euro 2024 Qualifiers / Sylvinho releases the list of the 25 players for the matches against Czechia and Poland|url=https://fshf.org/sq/kualifikueset-e-euro-2024-sylvinho-zbardh-listen-me-emrat-e-25-lojtareve-per-sfidat-me-cekine-polonine/|access-date=1 shtator 2023|publisher=[[Albanian Football Association]]|language=sq}}</ref> Ai debutoi në ndeshjen e barazuar 1-1 në shtëpi ndaj çekëve.<ref>{{Cite web|date=2023-09-07|title=EURO 2024/ Shqipëria barazon me Çekinë në Pragë|url=https://fshf.org/sq/euro-2024-shqiperia-barazon-me-cekine-ne-prage/|access-date=2023-09-08|language=sq}}</ref> == Statistikat e Karrierës == === Klubi === {{Përditësuar|13 shtator 2023}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Appearances and goals by club, season and competition ! rowspan="2" |Klubi ! rowspan="2" |Sezoni ! colspan="3" |Liga ! colspan="2" |Kupa kombëtare ! colspan="2" |Kontinentale ! colspan="2" |Tjera ! colspan="2" |Gjithsej |- !Division !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals |- |[[KF Trepça|KF Trepca]] |2016–17 |[[Superliga e Futbollit të Kosovës|Kosovo Superleague]] |4 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |4 |0 |- |[[KF Trepça '89|KF Trepca '89]] |2017–18 |[[Superliga e Futbollit të Kosovës|Kosovo Superleague]] |2 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |2 |0 |- |Eintracht Braunschweig II |[[:de:Fußball-Oberliga_Niedersachsen_2018/19|2018–19]] |Oberliga Niedersachsen |17 |7 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |17 |7 |- |[[KF Skënderbeu]] |[[Kategoria Superiore 2019–20|2019–20]] |[[Kategoria Superiore|Albanian Superliga]] |9 |1 |2 |1 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |11 |2 |- | rowspan="3" |[[KF Trepça '89|KF Trepca '89]] (e huazuar) |2019-20 |[[Prva HNL|Kosovo Superleague]] |11 |1 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |11 |1 |- |2020-21 |[[Superliga e Futbollit të Kosovës|Kosovo Superleague]] |31 |8 |1 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |32 |8 |- ! colspan="2" |Total !42 !9 !1 !0 ! colspan="2" |— ! colspan="2" |— !43 !9 |- | rowspan="3" |[[KF Drita (Gjilan)|Drita]] |2021–22 |[[Superliga e Futbollit të Kosovës|Kosovo Superleague]] |20 |4 |3 |2 |4{{Efn|Paraqitje në [[UEFA Europa Conference League]]|name=UECL}} |0 | colspan="2" |— |27 |6 |- |2022–23 |[[Superliga e Futbollit të Kosovës|Kosovo Superleague]] | colspan="2" |— | colspan="2" |— |4{{Efn|name=UECL}} |2 | colspan="2" |— |4 |2 |- ! colspan="2" |Total !20 !4 !3 !2 !8 !2 ! colspan="2" |— !31 !8 |- | rowspan="3" |Royal Antwerp |2022-23 |Belgian Pro League |21 |3 |6 |1 | colspan="2" |— |6 |0 |33 |4 |- |2023–24 |Belgian Pro League |14 |4 |1 |0 |4{{Efn|Paraqitje në [[UEFA Champions League]]|name=UCL}} |1 |1 |0 |20 |5 |- ! colspan="2" |Total !35 !7 !7 !1 !4 !1 !7 !0 !53 !9 |- ! colspan="3" |Career total !129 !28 !13 !4 !12 !3 !7 !0 !161 !35 |} === Ndërkombëtare === ''Që nga ndeshja më 17 nëntor 2023'' {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Paraqitjet dhe golat sipas kombëtares dhe vitit ! Skuadra kombëtare ! Viti ! Paraqitjet ! Golat |- | rowspan="1" | [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | 2023 | 5 | 0 |- ! colspan="2" | Total ! 5 ! 0 |} == Jeta personale == Muja ka lindur në Mitrovicë, FR Jugosllavi dhe është vëllai më i vogël Ardian Muja është një futbollist i cili luan si [[Mesfushori (futboll)|anësor i djathtë]] për klubin kosovar [[KF Prishtina|Prishtina]],<ref>{{Cite news|date=8 gusht 2022|title=Ardian Muja intends to follow the path of his brother, Arbnor|language=en|work=[[Koha Ditore]]|url=https://www.koha.net/en/sports/338223/Ardian-Muja-intends-to-follow-the-path-of-his-brother-Arbnori/}}</ref> dhe kanë qenë bashkëlojtarë në klubet kosovare Trepça (para 2017) dhe Trepça '89. (2017–2018, 2021–2022).<ref>{{Cite news|date=29 maj 2017|title=Zyrtare: Trepça '89 realizon dy përforcimet e para|language=sq|trans-title=Official: Trepça '89 makes the first two reinforcements|work=Gazeta Infokus|url=https://gazetainfokus.com/%E2%9A%BD%EF%B8%8F-zyrtare-trepca-89-realizon-dy-perforcimet-e-para/}}</ref> == Nderimet == '''Antwerp''' * Liga Pro Belgjike: 2022–23<ref name="bbc23">{{Cite news|date=4 qershor 2023|title=Antwerp win Belgian title on dramatic final day|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/65805961|access-date=8 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604215702/https://www.bbc.com/sport/football/65805961|archive-date=4 qershor 2023}}</ref> * Kupa e Belgjikës: 2022–23<ref name="eurosport322">{{Cite web|title=Geen schoonheidsprijs, wel een vierde beker: Antwerp maakt favorietenrol waar tegen KV Mechelen|url=https://sporza.be/nl/matches/voetbal/croky-cup/2022-2023/finale/01/kv-mechelen-antwerp-geen-schoonheidsprijs-wel-een-vierde-beker-antwerp-maakt-favorietenrol-waar-tegen-kv-mechelen~1664288888029/|publisher=[[Sporza]]|language=nl|publication-date=30 prill 2023}}</ref> * Superkupa e Belgjikës: 2023–24 == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * {{Soccerway}} * {{WorldFootball.net}} [[Kategoria:Futbollistë në Royal Antwerp F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Skënderbeu]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Drita]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Trepça'89]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Trepça]] [[Kategoria:Futbollistë në Raiffeisen Superliga]] [[Kategoria:Shqiptarë të Kosovës]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë nga Mitrovica]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1998]] ec7wgcffsf6neweby17txs239hmvhy1 0 355123 2978688 2674086 2026-05-08T21:59:36Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978688 wikitext text/x-wiki [[Skeda:David_Garejeli_(18th_c._miniature).jpg|parapamje| Shën Davidi i Garejës, një miniaturë e shekullit të 18-të.]] '''Trembëdhjetë Etërit Asirianë''' ( {{Lang-ka|ათცამმეტი ასურელი მამანი|tr}} </link> ) ishin, sipas traditës [[Kisha Ortodokse Gjeorgjiane|së kishës gjeorgjiane]], një grup misionarësh monastikë që mbërritën nga [[Mesopotamia]] në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]] për të forcuar krishterimin në vend në shekullin e 6-të. Ata vlerësohen nga historianët e kishës gjeorgjiane për themelimin e disa [[Manastiri (ndërtesë)|manastireve]] dhe vetmitareve dhe fillimin e lëvizjes [[Asketizmi|asketike]] në Gjeorgji. <ref>[[David Marshall Lang|Lang, David Marshall]] (1956), ''Lives and Legends of the Georgian Saints'', pp. 81-83. London: Allen & Unwin</ref> == Historia == [[Skeda:13_assyrian_fathers'_locations_in_mid-6th._c._Iberia.svg|parapamje| Vendndodhjet në Iberi ku shërbenin baballarët.]] Jetët e Etërve Asirianë janë të dokumentuara në një cikël tekstesh hagiografike gjeorgjiane mesjetare, por informacioni për to është i kufizuar në burimet e disponueshme. Disa prej këtyre teksteve janë krijime të formalizuara për sinaksaret e shekullit të 18-të, ndërsa katër prej tyre ekzistojnë në formën e tyre origjinale, së bashku me një version të përkthyer. Datimi dhe autorësia e këtyre teksteve janë të diskutueshme dhe subjekt i debateve.Arsen I (830-887) dhe Arseni II (955-980), të dy katolikë gjeorgjianë, janë sugjeruar si autorë të disa prej biografive të Etërve Asirianë. Megjithatë, për shkak të mungesës së burimeve të sakta dhe të dhënave të qarta, këto sugjerime janë të vështira për të verifikuar.Tekstet e tjera që lidhen me jetët e Etërve Asirianë, të cilat nuk janë të atribuara specifikisht, mund të jenë shkruar më herët, në fund të shekullit të shtatë. Për shkak të kufizimeve të burimeve dhe pasqyrimit të ngjarjeve historike, është vështirë të vendoset me siguri datimi dhe autorësia e tyre.Përkundër vështirësive në përcaktimin e datës dhe autorësisë së këtyre teksteve, ata mbeten burimet kryesore për të kuptuar jetën dhe veprën e Etërve Asirianë në kontekstin e krishterimit mesjetar në Gjeorgji. Shumë manastire të rëndësishme në Gjeorgjinë moderne janë emërtuar sipas Etërve Asirianë, duke treguar ndikimin e tyre të fortë në traditën fetare gjeorgjiane.Thuhet se këto manastire janë themeluar dhe udhëhequr nga Etërit Asirianë dhe dishepujt e tyre të shumtë.Gjatë mesjetës, këto themele fetare luajtën një rol të rëndësishëm në formësimin e identitetit të krishterë gjeorgjian.Kjo dëshmon se Etërit Asirianë kanë pasur një ndikim të konsiderueshëm në zhvillimin e krishterimit dhe kulturës fetare në Gjeorgji gjatë periudhës së mesjetës. Roli i tyre në themelimin dhe drejtimin e manastireve të rëndësishme ndihmoi në konsolidimin e traditave të krishtera gjeorgjiane, duke kontribuar kështu në ndërtimin e identitetit kombëtar gjeorgjian brenda kontekstit të krishterë. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme gjatë një periudhe kur Gjeorgjia kalonte nëpër sfidat e pushtimeve të huaja dhe ndikimeve kulturore. Tradita, e dokumentuar si me shkrim ashtu edhe gojore, përmend ekzistencën e 19 murgjve asirianë aktivë në Gjeorgji në shekullin e gjashtë. Numri "13" është kryesisht simbolik në këtë kontekst. Megjithatë, mendimi i studiuesve moderne është i ndarë në lidhje me prejardhjen e tyre dhe natyrën e tyre.Disa studiues mendojnë se murgjtë asirianë ishin asirianë që ishin arsimuar në asirian dhe erdhën në Gjeorgji si misionarë apo refugjatë. Ata ndoshta ishin miafitë ose diofitë, dy degë të ndryshme të krishterimit që kishin dallime në doktrinë e tyre. Në këtë kohë, Gjeorgjia ishte kryesisht miafitë, ndërsa miafitizmi ishte tërhequr nga Siria.Megjithatë, ka edhe ndonjë debate dhe ndarje në mendimet e studiuesve. Disa sugjerojnë se murgjtë asirianë mund të kenë qenë gjeorgjianë të arsimuar në asirian dhe jo asirianë të vërtetë. Kjo tregon se çështja e prejardhjes së tyre dhe natyra e tyre mbetet ende e pazgjidhur dhe e diskutueshme.Pavarësisht nga ndarjet dhe diskutimet, roli i murgjve asirianë në Gjeorgji në shekullin e gjashtë është i rëndësishëm për zhvillimin dhe forcimin e krishterimit në vend. Ata kanë lënë një ndikim të rëndësishëm në historinë dhe kulturën gjeorgjiane dhe në përhapjen e mesazhit të Krishtit në atë kohë. == Etërit e Shenjtë == Shefat e Etërve Asirianë ishin: # Davit Garejeli (დავით გარეჯელი) / David of [[Kompleksi i Manastirit David Gareja|Gareja]] # Ioane Zedazneli (იოანე ზედაზნელი) / John of Zedazeni # Abibos Nekreseli (abibos Nekreseli) / Abibos of Nekresi # Shio Mgvimeli (შიო მღვიმელი) / Shio of Mgvime # Ioseb Alaverdeli (იოსeb ალავერდელი) / Joseph of Alaverdi # Anton Martkopeli (anton მარტყოფელი) / Anton of Martkopi # Tadeoz Stepantsmindeli (თადეოზ სტეფანწმინდელი) / Thaddeus of [[Stepantsminda monastery|Stepantsminda]] # Piros Breteli (პიროს ბრეთელი) / Pyrrhus of [[Breti monastery|Breti]] # Iese Tsilkneli (იესე წილკნელი) / Jesse of Tsilkani # Stepane Khirseli (Stefane Khirseli) / Stephen of Khirsa # Isidore Samtavneli (ისიდორი სამთავნელი) / Isidor of Samtavisi # Mikael Ulumboeli (მიქაელ ულუმბოელი) / Michael of [[Ulumbo]] # Zenon Ikaltoeli (ზენონ იყალთოელი) / Zenon of Ikalto == Shiko gjithashtu == * Nëntë shenjtorë == Referencat == {{Reflist}}Rapp, Stephen H. (2003), ''Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts'', p. 321. Peeters Publishers, {{ISBN|90-429-1318-5}}[[:en:David_Marshall_Lang|Lang, David Marshall]] (1956), ''Lives and Legends of the Georgian Saints'', pp. 81-83. London: Allen & Unwin [[:en:Rayfield,_Donald|Rayfield, Donald]] (2000), ''[[:en:The_Literature_of_Georgia:_A_History|The Literature of Georgia: A History]]'', pp. 50-51. [[:en:Routledge|Routledge]], {{ISBN|0-7007-1163-5}}. == Linqe te jashtme == * [http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf Kurdët jezidi dhe asirianët e Gjeorgjisë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315044059/http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf |date=15 mars 2023 }}, Gazeta e Azisë Qendrore dhe Kaukazit, Iraklii Chikhladze, Giga Chikhladze. (3/21/2003) * [https://web.archive.org/web/20080723154238/http://www.iridium-travel.com/david-gareja.php Duke ndjekur rrugën e Etërve të Shenjtë Asirianë] * [http://www.ca-c.org/online/2006/journal_eng/cac-03/16.komen.shtml Asirianët e Gjeorgjisë: Specifikat etnike duhet të rezervohen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424182016/http://www.ca-c.org/online/2006/journal_eng/cac-03/16.komen.shtml |date=24 prill 2017 }} * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5224/ Manastiret David Gareji dhe Hermitage nga Unesco] l2paatgk6wycef91ixvpchingnvx5z0 1 357324 2978689 2674087 2026-05-08T21:59:36Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978689 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Trembëdhjetë Etër Asirianë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2674086 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170424182016/http://www.ca-c.org/online/2006/journal_eng/cac-03/16.komen.shtml për lidhjen http://www.ca-c.org/online/2006/journal_eng/cac-03/16.komen.shtml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 korrik 2024 01:19 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Trembëdhjetë Etër Asirianë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978688 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230315044059/http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf për lidhjen http://www.aina.org/reports/tykaaog.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 23:59 (CEST) ltgjvrw2diy6kg2nk9q31zr5w26wgvq 0 358408 2978731 2967791 2026-05-09T09:30:49Z Dimitr Gashi 187218 Referenca 2978731 wikitext text/x-wiki [[Skeda:RH logo red.jpg|parapamje|Logo e Russian Helicopters.]] '''JSC Russian Helicopters''' ([[Gjuha ruse|rusisht]]: ''Vertolyoty Rossii'') është një kompani e projektimit dhe prodhimit të [[Helikopteri|helikopterëve]] me seli në [[Moska|Moskë]], [[Rusia|Rusi]]. Kompania projekton dhe prodhon helikopterë civilë dhe [[Helikopteri ushtarak|ushtarakë]]. Aksionari kryesor i kompanisë është [[Rostec]].<ref>{{cite news|date=11 janar 2018|title="Ростех" ликвидировал корпорацию "Оборонпром"|language=ru|work=РИА Новости|url=https://ria.ru/defense_safety/20180111/1512408975.html|access-date=23 tetor 2018}}</ref> Është kontraktori i 24-të më i madh i mbrojtjes në botë i matur me të ardhurat e mbrojtjes në vitin 2012 (viti më i mirë në shekullin e 21-të) dhe i dyti më i madhi me bazë në Rusi (pas [[Almaz-Antey]]).<ref>{{Cite news|title=Defense News Top 100 for 2012|publisher=Defense News|url=http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|url-status=dead|access-date=22 korrik 2014|archive-url=https://archive.today/20131224092712/http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|archive-date=24 dhjetor 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref> == Shiko edhe == * [[Ilyushin]] * [[Antonov]] == Referime == [[Kategoria:Kompani të hapësirës ajrore të Rusisë]] [[Kategoria:Kompani shumëkombëshe me seli në Rusi]] [[Kategoria:Marka ruse]] [[Kategoria:Kompani ajrore]] 6fmcsgravngwbvbf4kvzfbyxa2crdq4 2978743 2978731 2026-05-09T10:33:45Z Dimitr Gashi 187218 Shtesë, referime 2978743 wikitext text/x-wiki [[Skeda:RH logo red.jpg|parapamje|Logo e Russian Helicopters.]] '''JSC Russian Helicopters''' (''Helikopterët Ruse'', [[Gjuha ruse|rusisht]]: ''Vertolyoty Rossii'') është një kompani holding ruse e prodhimit të helikopterëve që bashkon shumicën e ndërmarrjeve ruse të prodhimit të helikopterëve dhe është një degë e [[Rostec]]. Kompania holding përfshin fabrikat e prodhimit që prodhojnë produkte të gatshme dhe zyrat e projektimit.<ref>{{cite news|date=11 janar 2018|title="Ростех" ликвидировал корпорацию "Оборонпром"|language=ru|work=РИА Новости|url=https://ria.ru/defense_safety/20180111/1512408975.html|access-date=23 tetor 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Defense News Top 100 for 2012|publisher=Defense News|url=http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|url-status=dead|access-date=22 korrik 2014|archive-url=https://archive.today/20131224092712/http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|archive-date=24 dhjetor 2013|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=С.С. Желтиков |date=2009 |title=Ветолетостроительный холдинг: оптимизируем структуру |url=https://cyberleninka.ru/article/n/reorganizatsiya-holdinga-vertoletostroitelnoy-otrasli/viewer |journal=Российское предпринимательство |language=ru |issue=11 (2) |pages=101-106}}</ref> ''Russian Helicopters'' prodhon helikopterë të lehtë, të mesëm, të mesëm-të rëndë dhe të rëndë për përdorim ushtarak dhe civil. Në vitin 2019, kompania mbante një pjesë prej 9.54% të tregut të helikopterëve ushtarakë dhe një pjesë prej 1.66% të tregut të helikopterëve civilë.<ref>{{Cite journal |last=В.Б. Балдин, В.И. Волков |date=2022 |title=Обзор вертолетных новинок: к вопросу исследования оптимальности типажа отечественных вертолетов |url=https://cyberleninka.ru/article/n/obzor-vertoletnyh-novinok-k-voprosu-issledovaniya-optimalnosti-tipazha-otechestvennyh-vertoletov/viewer |journal=Научный вестник ОПК России |language=ru |issue=2 |pages=64-71}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Н.А. Бударина, Ю.А. Басалаева |date=2021 |title=Диверсификация холдига "Вертолеты России" как один из способов повышения внешнеэкономического потенциала |url=https://cyberleninka.ru/article/n/diversifikatsiya-holdinga-vertolety-rossii-kak-odin-iz-sposobov-povysheniya-vneshneekonomicheskogo-potentsiala/viewer |journal=Jornal of Economy and Business |language=ru |volume=3-1 |issue=73 |pages=97-101}}</ref> == Historia == Kompania Holding ''Russian Helicopters'' u krijua në vitin 2006 si një degë e OAO OPK Oboronprom, së cilës iu transferuan asetet e prodhimit të helikopterëve të kompanisë mëmë.<ref>{{Cite web |date=2006-12-05 |title=Вертолеты имени России |url=https://www.aviaport.ru/news/113111/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2007, ''Russian Helicopters'' bashkuan të gjithë komponentët e prodhimit dhe mirëmbajtjes së helikopterëve: zhvillimin e helikopterëve - zyrat e projektimit të Mil, Kamov dhe Fabrika e Helikopterëve Kazan; ndërmarrjet për prodhimin serik të pajisjeve të helikopterëve - Fabrika e Helikopterëve Kazan, Fabrika e Aviacionit Ulan-Ude, Fabrika e Helikopterëve të rëndë Rostvertol; prodhuesit e komponentëve: Ndërmarrja e Prodhimit të Ndërtimit të Makinerive Stupino, Fabrika e Ndërtimit të Makinerive në Moskë "Vpered"; prodhimi i simulatorit të helikopterëve - "R.E.T. Kronstadt"; riparimi i helikopterëve - Fabrika e Riparimit të Avionëve në Novosibirsk; kompanitë e shërbimit dhe marketingut - "Kompania e Shërbimit të Helikopterëve", e krijuar në bazë të OJSC "Kamov-Holding", linja ajrore "Aero-Kamov".<ref>{{Cite web |date=2007-08-16 |title=ОПК "Оборонпром" завершает процесс консолидации вертолетостроительной отрасли России |url=https://www.aviaport.ru/news/126238/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-12-18 |title=Казанские вертолеты станут "Вертолетами России" |url=https://www.aviaport.ru/news/113418/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shtator 2009, EASA, agjencia evropiane përgjegjëse për mbikëqyrjen e pajtueshmërisë me standardet e sigurisë së aviacionit civil në vendet evropiane, certifikoi helikopterin Ka-32A11BC, duke i lejuar atij të operojë në hapësirën ajrore të Bashkimit Evropian. Certifikata e tipit EASA.IM.R.133 e helikopterit u lejon operatorëve të BE-së të përdorin ligjërisht avionin rus për qëllime komerciale.<ref>{{Cite web |title=На открывшейся в Европе международной выставке AIRTEC 2009 ОАО "Вертолеты России" представляет российскую вертолетную технику // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/184440/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Deri në fund të vitit 2010, kompania mbajtëse kishte konsoliduar aksionet kontrolluese në të gjitha fabrikat e prodhimit të helikopterëve në Rusi.<ref>{{Cite web |title=Финам.ru - Инвестиционные идеи : Ежедневный обзор рынка акций и прогнозы : Вертолёты России консолидировали контрольные пакеты акций вертолётостроительных компаний |url=http://www.finam.ru/investments/comments00001024FB/ |access-date=2026-05-09 |website=www.finam.ru |language=ru}}</ref> Në maj të vitit 2011, ''Russian Helicopters'' planifikoi të mbante një ofertë publike fillestare (IPO) në Bursën e Londrës, duke mbledhur afërsisht 500 milionë dollarë. Në prag të IPO-së, kompania vlerësohej në 1.8-2.4 miliardë dollarë. Kompania planifikoi të mblidhte mbi 500 milionë dollarë (duke përfshirë deri në 250 milionë dollarë investime në vetë kompaninë, ndërsa pjesa tjetër do t'i shkonte pronarit të saj, Oboronprom). Përgatitja për IPO u shoqërua nga një fushatë reklamuese mjaft e dukshme, në veçanti, një mesazh urimi për [[Uilliami, Princi i Uellsit|Uilliami (Princi i Uellsit)]] për martesën e tij u botua në gazetën The Times. Një reklamë me një faqe të plotë paraqiste një helikopter Mi-26T që qëndronte pezull mbi Pallatin e Buckinghamit me një pako të madhe dhuratash. Reklama shoqërohej me sloganin "Për një pilot të famshëm nga një prodhues i famshëm helikopterësh". Megjithatë, publikimi i aksioneve u shty për shkak të kërkesës së ulët për aksione.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" оценили себя перед IPO в 2 миллиарда долларов |url=https://lenta.ru/news/2011/04/26/ipo/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-10 |title="Вертолеты России" отложили IPO, не собрав книгу заявок |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2011/05/10/vertolety_rossii_otlozhili_ipo_ne_sobrav_knigu_zayavok |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-11 |title="Вертолеты России" пролетели мимо Лондона |url=https://www.kommersant.ru/doc/1637780 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Uilliami, Princi i Uellsit Në vitin 2011, ''Russian Helicopters'' përfundoi vendosjen e obligacioneve të tregtuara në bursë të serisë BO-02 me vlerë 5 miliardë rubla. Gazprombank shërbeu si menaxher i emetimit.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" разместили бонды на 5 млрд рублей - Новости - Rusbonds |url=http://www.rusbonds.ru/nwsinf.asp?id=3562747 |access-date=2026-05-09 |website=www.rusbonds.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, një ndërmarrje e përbashkët italo-ruse për prodhimin e helikopterëve civilë AW139 u ndërtua dhe u vu në punë në Tomilino, Rajoni i Moskës, në ambientet e Qendrës Kombëtare të Prodhimit të Helikopterëve (me shqetësimin [[AgustaWestland]], pjesë e grupit [[Leonardo S.p.A.|Finmeccanica]]). Fluturimi i parë i AW139 të montuar në Rusi u zhvillua në dhjetor 2012. Që nga qershori 2014, ndërmarrja e përbashkët kishte prodhuar vetëm dy helikopterë të konfiguruar VIP, me shtatë të tjerë në linjën e montimit. Në Farnborough Airshow 2012, palët nënshkruan një marrëveshje kornizë për të zhvilluar një helikopter të lehtë me një motor të vetëm, që peshonte 2.5 ton. Prodhimi serial ishte planifikuar të fillonte në vitin 2015 dhe pritej të ishte një partneritet 50/50. Megjithatë, në mars 2014, projekti i përbashkët u ndërpre. Palët përmendën pamundësinë e krijimit të një produkti të qëndrueshëm komercialisht në këtë segment të tregut.<ref>{{Cite web |title=PосБизнесКонсалтинг - Новости дня - Объем инвестиций в строительство совместного с Италией производства вертолетов AW139 в России составит 40 млн евро. |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100622130855.shtml |access-date=2026-05-09 |website=www.rbc.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-06-05 |title=Итальянские вертолеты не взлетели в России |url=https://www.kommersant.ru/doc/2486640 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Në renditjen e saj vjetore të Defense News TOP 100 të kompanive të industrisë së mbrojtjes në mbarë botën, botimi i industrisë Defense News e vendosi ''Russian Helicopters'' në vendin e 24-të për vitin 2012, duke vënë në dukje shkallën rekord të rritjes së kompanisë ruse të mbrojtjes, e cila u rrit nga vendi i 39-të në renditje në vitin 2011. Analiza e vlerësimit vëren se industria ruse e mbrojtjes në tërësi demonstroi rezultate mbresëlënëse gjatë periudhës së raportimit, veçanërisht në sfondin e rënies së shpenzimeve ushtarake nga Shtetet e Bashkuara dhe disa vende evropiane.<ref>{{Cite web |title=Defense News TOP 100: впечатляющий успех российского ОПК - ВПК.name |url=http://vpk.name/news/93527_defense_news_top_100_vpechatlyayushii_uspeh_rossiiskogo_opk.html |access-date=2026-05-09 |website=vpk.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2015, në shfaqjen ajrore MAKS-2015, kompania prezantoi një qendër shërbimi mobile për servisimin dhe riparimet rutinë të avionëve civilë dhe ushtarakë. Po atë vit, kompania dorëzoi nëntë helikopterë Ka-32A11BC në Kinë për departamentet lokale të sigurisë publike dhe kompanitë tregtare.<ref>{{Cite web |date=2015-08-25 |title="Вертолеты России" впервые представили на МАКС-2015 мобильный сервисный центр |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/2208598 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shkurt të vitit 2017, ''Rostec'' nënshkroi një marrëveshje për të shitur 12% të ''Russian Helicopters'' një konsorciumi të Fondit Rus të Investimeve Direkte (RDIF) dhe investitorëve arabë për 282 milionë dollarë. Vlerësimi i 100% të aksioneve të kompanisë ishte 2.35 miliardë dollarë.<ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=РФПИ и арабские инвесторы купили долю в «Вертолетах России» |url=https://www.rbc.ru/business/20/02/2017/58aacff69a79474d7b08a67f |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=Ростех подписал соглашение о продаже 12% «Вертолетов России» за $282 млн |url=https://www.forbes.ru/news/339457-rosteh-podpisal-soglashenie-o-prodazhe-12-vertoletov-rossii-za |url-status=live |language=ru}}</ref> Në fund të vitit 2019, pjesa e kompanisë në tregun e jashtëm në segmentin e helikopterëve ushtarakë arriti në 9.54% (shifra u ul me 2.66% nga viti 2017), dhe në segmentin e helikopterëve civilë - 1.66% (shifra u rrit nga 0.95% në vitin 2017).<ref name=":1" /> == Aktiviteti == ''Russian Helicopters'' zhvillon dhe prodhon helikopterë dhe mjete ajrore pa pilot, ofron shërbime riparimi, shërbimi dhe marketingu për helikopterët.<ref name=":0" /> ''Russian Helicopters'' përfshin dy shkolla prodhimi helikopterësh - Byronë e Dizajnit Kamov dhe Uzinën e Helikopterëve Mil Moscow. Objektet e saj kryesore të prodhimit përfshijnë Uzinën e Helikopterëve Kazan, Uzinën e Aviacionit Ulan-Ude, Kompaninë e Prodhimit të Avionëve Kumertau, Rostvertol dhe Kompaninë e Aviacionit Arsenyev Progress, si dhe prodhuesit e pjesëve - Kompaninë e Prodhimit të Makinerive Stupino dhe Reduktor-PM.<ref>{{Cite web |date=2019-07-02 |title=АО «Вертолеты России»: финансовые показатели - топ 100 компаний |url=https://www.kommersant.ru/doc/3502550/w/vertolety-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Produktet e kompanisë eksportohen në [[Kina|Kinë]], [[Spanja|Spanjë]], [[Kazakistani|Kazakistan]], [[Bjellorusia|Bjellorusi]], [[Serbia|Serbi]], [[Algjer|Algjeri]], [[Iraku|Irak]], [[Angola|Angolë]], [[Nigeri]], [[Uganda|Ugandë]], [[Zimbabveja|Zimbabve]], [[Brazili|Brazil]], [[Venezuela|Venezuelë]], [[Kolumbia|Kolumbi]], [[Koreja e Jugut|Korenë e Jugut]], [[Egjipti|Egjipt]], [[Sri Lanka|Sri Lankë]] dhe [[India|Indi]]. Helikopterët Ka-32 përdoren për shuarjen e zjarreve në Evropë. Që nga viti 2010, Koreja e Jugut kishte blerë afërsisht 70 helikopterë Ka-32 dhe ishte një nga klientët kryesorë të modelit.<ref>{{Cite web |date=2010-07-08 |title=Российские вертолеты Ка-32 понравились испанским пожарным |url=https://ria.ru/20100708/253043964.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-09-19 |title="Ростех" передал вертолет "Ансат" в Зимбабве |url=https://ria.ru/20220919/ansat-1817847311.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-07 |title=Южная Корея впервые за десять лет купила вертолеты у России |url=https://www.rbc.ru/economics/07/02/2025/67a5b0c59a7947d69d5b05c7 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Martin |first=Guy |date=2023-05-19 |title=Zimbabwe gets new VIP jet, Russian helicopters - DefenceWeb |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/zimbabwe-gets-new-vip-jet-russian-helicopters/ |access-date=2026-05-09 |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khalem Chapman |date=2022-04-08 |title=Sri Lankan Mi-17s deployed to the Central African Republic |url=https://www.key.aero/article/sri-lankan-mi-17s-deployed-central-african-republic |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-11 |title=Депутат Черногории Кнежевич высмеял НАТО по поводу помощи в тушении пожаров |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/24757677 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2018, ''Russian Helicopters'' prezantuan për herë të parë mjetin ajror pa pilot (UAV) VRT300, me një peshë maksimale ngritjeje prej 300 kg dhe një ngarkesë objektivi prej 70 kg. U krijuan dy prototipa: Arctic Supervision, me një radar anësor për zbulimin e akullit (që përcakton trashësinë e akullit), dhe Opticvision, me një rreze të zgjeruar fluturimi për monitorimin dhe teledeteksionin e tokës. Mbikëqyrja Arktike u zhvillua për integrim në sistemin e transportit të Rrugës Detare Veriore, ndërsa Opticvision është menduar kryesisht për diagnostikimin, parandalimin dhe reagimin ndaj emergjencave gjatë prodhimit dhe transportit të hidrokarbureve, si dhe për diagnostikimin e linjave të energjisë ajrore, hartëzimin, transportin e ngarkesave, operacionet e kërkimit etj. Mund të qëndrojë në ajër deri në 5 orë.<ref>{{Cite web |date=2018-04-19 |title=«Вертолеты России» начнут продавать беспилотники |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/04/19/767252-vertoleti-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2019, ''Russian Helicopters'' zhvilluan një projekt paraprak për një "sinkrokopter" me dy rotorë kryesorë dhe një rotor shtytës. Projekti bazohet në një helikopter me rotor sinkro dhe do të jetë i aftë të arrijë një shpejtësi maksimale prej 420 km/orë.<ref>{{Cite web |date=2019-04-24 |title=«Вертолеты России» разрабатывают проект синхрокоптера |url=https://www.kommersant.ru/doc/3954019 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në korrik 2021, në Sallonin e Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë (MAKS-2021), ''Russian Helicopters'' prezantoi helikopterin pa pilot BAS-200. Aeroplani ka një peshë maksimale ngritjeje prej 200 kg, një qendër kontrolli të lëvizshme të montuar në një rimorkio të lehtë dhe mund të qëndrojë në ajër deri në katër orë. Droni mund të përdoret për monitorimin e terrenit dhe për transportimin e ngarkesave me peshë deri në 50 kg. Në të njëjtin Sallon të Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë, ''Russian Helicopters'' nënshkroi një marrëveshje me Postën Ruse për përdorimin e mjeteve ajrore pa pilot BAS-200 dhe VRT300 në Okrugut Autonom të Chukotkas.<ref>{{Cite web |date=2021-07-20 |title=«Вертолеты России» представили беспилотный вертолет на МАКС-2021 |url=https://www.kommersant.ru/doc/4909089 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ростех - Медиа - Новости - Ростех и Почта России начнут тестовую эксплуатацию беспилотников для доставки грузов на Чукотке |url=https://rostec.ru/media/news/rostekh-i-pochta-rossii-nachnut-testovuyu-ekspluatatsiyu-bespilotnikov-dlya-dostavki-gruzov-na-chuko/ |access-date=2026-05-09 |website=rostec.ru |language=ru}}</ref> Më 16 nëntor 2021, Russian Helicopters dhe AJ Holding LLC me seli në [[Emiratet e Bashkuara Arabe]] themeluan Alpha Aviation LLC, një sipërmarrje të përbashkët në Zonën e Lirë të Ajmanit, e cila do të promovojë dhe shesë helikopterë civilë rusë jashtë vendit.<ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" и AJ Holding LLC создали СП по продаже российских вертолетов |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12935909 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" планируют поставлять на Ближний Восток порядка 10 вертолетов в год |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12934673 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, pati një rënie në dërgesat e Mi-8/17, për shkak të faktit se çmimi i tij u rrit 3-4 herë. Në vitin 2007, helikopteri më i shtrenjtë i kësaj serie kushtoi rreth 6 milionë dollarë, një helikopter standard - 4.5-5.3 milionë dollarë. Në vitin 2021, kostoja e një helikopteri arriti në 15-18 milionë dollarë.<ref name=":1" /> == Shiko edhe == * [[Ilyushin]] * [[Antonov]] == Referime == [[Kategoria:Kompani të hapësirës ajrore të Rusisë]] [[Kategoria:Kompani shumëkombëshe me seli në Rusi]] [[Kategoria:Marka ruse]] [[Kategoria:Kompani ajrore]] hqup3jupfj0dgktq1v4iarlk8sbwub2 2978756 2978743 2026-05-09T11:09:44Z Dimitr Gashi 187218 Shtesë, referime 2978756 wikitext text/x-wiki [[Skeda:RH logo red.jpg|parapamje|Logo e Russian Helicopters.]] '''JSC Russian Helicopters''' (''Helikopterët Ruse'', [[Gjuha ruse|rusisht]]: ''Vertolyoty Rossii'') është një kompani holding ruse e prodhimit të helikopterëve që bashkon shumicën e ndërmarrjeve ruse të prodhimit të helikopterëve dhe është një degë e [[Rostec]]. Kompania holding përfshin fabrikat e prodhimit që prodhojnë produkte të gatshme dhe zyrat e projektimit.<ref>{{cite news|date=11 janar 2018|title="Ростех" ликвидировал корпорацию "Оборонпром"|language=ru|work=РИА Новости|url=https://ria.ru/defense_safety/20180111/1512408975.html|access-date=23 tetor 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Defense News Top 100 for 2012|publisher=Defense News|url=http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|url-status=dead|access-date=22 korrik 2014|archive-url=https://archive.today/20131224092712/http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|archive-date=24 dhjetor 2013|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=С.С. Желтиков |date=2009 |title=Ветолетостроительный холдинг: оптимизируем структуру |url=https://cyberleninka.ru/article/n/reorganizatsiya-holdinga-vertoletostroitelnoy-otrasli/viewer |journal=Российское предпринимательство |language=ru |issue=11 (2) |pages=101-106}}</ref> ''Russian Helicopters'' prodhon helikopterë të lehtë, të mesëm, të mesëm-të rëndë dhe të rëndë për përdorim ushtarak dhe civil. Në vitin 2019, kompania mbante një pjesë prej 9.54% të tregut të helikopterëve ushtarakë dhe një pjesë prej 1.66% të tregut të helikopterëve civilë.<ref>{{Cite journal |last=В.Б. Балдин, В.И. Волков |date=2022 |title=Обзор вертолетных новинок: к вопросу исследования оптимальности типажа отечественных вертолетов |url=https://cyberleninka.ru/article/n/obzor-vertoletnyh-novinok-k-voprosu-issledovaniya-optimalnosti-tipazha-otechestvennyh-vertoletov/viewer |journal=Научный вестник ОПК России |language=ru |issue=2 |pages=64-71}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Н.А. Бударина, Ю.А. Басалаева |date=2021 |title=Диверсификация холдига "Вертолеты России" как один из способов повышения внешнеэкономического потенциала |url=https://cyberleninka.ru/article/n/diversifikatsiya-holdinga-vertolety-rossii-kak-odin-iz-sposobov-povysheniya-vneshneekonomicheskogo-potentsiala/viewer |journal=Jornal of Economy and Business |language=ru |volume=3-1 |issue=73 |pages=97-101}}</ref> == Historia == Kompania Holding ''Russian Helicopters'' u krijua në vitin 2006 si një degë e OAO OPK Oboronprom, së cilës iu transferuan asetet e prodhimit të helikopterëve të kompanisë mëmë.<ref>{{Cite web |date=2006-12-05 |title=Вертолеты имени России |url=https://www.aviaport.ru/news/113111/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2007, ''Russian Helicopters'' bashkuan të gjithë komponentët e prodhimit dhe mirëmbajtjes së helikopterëve: zhvillimin e helikopterëve - zyrat e projektimit të Mil, Kamov dhe Fabrika e Helikopterëve Kazan; ndërmarrjet për prodhimin serik të pajisjeve të helikopterëve - Fabrika e Helikopterëve Kazan, Fabrika e Aviacionit Ulan-Ude, Fabrika e Helikopterëve të rëndë Rostvertol; prodhuesit e komponentëve: Ndërmarrja e Prodhimit të Ndërtimit të Makinerive Stupino, Fabrika e Ndërtimit të Makinerive në Moskë "Vpered"; prodhimi i simulatorit të helikopterëve - "R.E.T. Kronstadt"; riparimi i helikopterëve - Fabrika e Riparimit të Avionëve në Novosibirsk; kompanitë e shërbimit dhe marketingut - "Kompania e Shërbimit të Helikopterëve", e krijuar në bazë të OJSC "Kamov-Holding", linja ajrore "Aero-Kamov".<ref>{{Cite web |date=2007-08-16 |title=ОПК "Оборонпром" завершает процесс консолидации вертолетостроительной отрасли России |url=https://www.aviaport.ru/news/126238/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-12-18 |title=Казанские вертолеты станут "Вертолетами России" |url=https://www.aviaport.ru/news/113418/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shtator 2009, EASA, agjencia evropiane përgjegjëse për mbikëqyrjen e pajtueshmërisë me standardet e sigurisë së aviacionit civil në vendet evropiane, certifikoi helikopterin Ka-32A11BC, duke i lejuar atij të operojë në hapësirën ajrore të Bashkimit Evropian. Certifikata e tipit EASA.IM.R.133 e helikopterit u lejon operatorëve të BE-së të përdorin ligjërisht avionin rus për qëllime komerciale.<ref>{{Cite web |title=На открывшейся в Европе международной выставке AIRTEC 2009 ОАО "Вертолеты России" представляет российскую вертолетную технику // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/184440/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Deri në fund të vitit 2010, kompania mbajtëse kishte konsoliduar aksionet kontrolluese në të gjitha fabrikat e prodhimit të helikopterëve në Rusi.<ref>{{Cite web |title=Финам.ru - Инвестиционные идеи : Ежедневный обзор рынка акций и прогнозы : Вертолёты России консолидировали контрольные пакеты акций вертолётостроительных компаний |url=http://www.finam.ru/investments/comments00001024FB/ |access-date=2026-05-09 |website=www.finam.ru |language=ru}}</ref> Në maj të vitit 2011, ''Russian Helicopters'' planifikoi të mbante një ofertë publike fillestare (IPO) në Bursën e Londrës, duke mbledhur afërsisht 500 milionë dollarë. Në prag të IPO-së, kompania vlerësohej në 1.8-2.4 miliardë dollarë. Kompania planifikoi të mblidhte mbi 500 milionë dollarë (duke përfshirë deri në 250 milionë dollarë investime në vetë kompaninë, ndërsa pjesa tjetër do t'i shkonte pronarit të saj, Oboronprom). Përgatitja për IPO u shoqërua nga një fushatë reklamuese mjaft e dukshme, në veçanti, një mesazh urimi për [[Uilliami, Princi i Uellsit|Uilliami (Princi i Uellsit)]] për martesën e tij u botua në gazetën The Times. Një reklamë me një faqe të plotë paraqiste një helikopter Mi-26T që qëndronte pezull mbi Pallatin e Buckinghamit me një pako të madhe dhuratash. Reklama shoqërohej me sloganin "Për një pilot të famshëm nga një prodhues i famshëm helikopterësh". Megjithatë, publikimi i aksioneve u shty për shkak të kërkesës së ulët për aksione.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" оценили себя перед IPO в 2 миллиарда долларов |url=https://lenta.ru/news/2011/04/26/ipo/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-10 |title="Вертолеты России" отложили IPO, не собрав книгу заявок |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2011/05/10/vertolety_rossii_otlozhili_ipo_ne_sobrav_knigu_zayavok |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-11 |title="Вертолеты России" пролетели мимо Лондона |url=https://www.kommersant.ru/doc/1637780 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Uilliami, Princi i Uellsit Në vitin 2011, ''Russian Helicopters'' përfundoi vendosjen e obligacioneve të tregtuara në bursë të serisë BO-02 me vlerë 5 miliardë rubla. Gazprombank shërbeu si menaxher i emetimit.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" разместили бонды на 5 млрд рублей - Новости - Rusbonds |url=http://www.rusbonds.ru/nwsinf.asp?id=3562747 |access-date=2026-05-09 |website=www.rusbonds.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, një ndërmarrje e përbashkët italo-ruse për prodhimin e helikopterëve civilë AW139 u ndërtua dhe u vu në punë në Tomilino, Rajoni i Moskës, në ambientet e Qendrës Kombëtare të Prodhimit të Helikopterëve (me shqetësimin [[AgustaWestland]], pjesë e grupit [[Leonardo S.p.A.|Finmeccanica]]). Fluturimi i parë i AW139 të montuar në Rusi u zhvillua në dhjetor 2012. Që nga qershori 2014, ndërmarrja e përbashkët kishte prodhuar vetëm dy helikopterë të konfiguruar VIP, me shtatë të tjerë në linjën e montimit. Në Farnborough Airshow 2012, palët nënshkruan një marrëveshje kornizë për të zhvilluar një helikopter të lehtë me një motor të vetëm, që peshonte 2.5 ton. Prodhimi serial ishte planifikuar të fillonte në vitin 2015 dhe pritej të ishte një partneritet 50/50. Megjithatë, në mars 2014, projekti i përbashkët u ndërpre. Palët përmendën pamundësinë e krijimit të një produkti të qëndrueshëm komercialisht në këtë segment të tregut.<ref>{{Cite web |title=PосБизнесКонсалтинг - Новости дня - Объем инвестиций в строительство совместного с Италией производства вертолетов AW139 в России составит 40 млн евро. |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100622130855.shtml |access-date=2026-05-09 |website=www.rbc.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-06-05 |title=Итальянские вертолеты не взлетели в России |url=https://www.kommersant.ru/doc/2486640 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Në renditjen e saj vjetore të Defense News TOP 100 të kompanive të industrisë së mbrojtjes në mbarë botën, botimi i industrisë Defense News e vendosi ''Russian Helicopters'' në vendin e 24-të për vitin 2012, duke vënë në dukje shkallën rekord të rritjes së kompanisë ruse të mbrojtjes, e cila u rrit nga vendi i 39-të në renditje në vitin 2011. Analiza e vlerësimit vëren se industria ruse e mbrojtjes në tërësi demonstroi rezultate mbresëlënëse gjatë periudhës së raportimit, veçanërisht në sfondin e rënies së shpenzimeve ushtarake nga Shtetet e Bashkuara dhe disa vende evropiane.<ref>{{Cite web |title=Defense News TOP 100: впечатляющий успех российского ОПК - ВПК.name |url=http://vpk.name/news/93527_defense_news_top_100_vpechatlyayushii_uspeh_rossiiskogo_opk.html |access-date=2026-05-09 |website=vpk.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2015, në shfaqjen ajrore MAKS-2015, kompania prezantoi një qendër shërbimi mobile për servisimin dhe riparimet rutinë të avionëve civilë dhe ushtarakë. Po atë vit, kompania dorëzoi nëntë helikopterë Ka-32A11BC në Kinë për departamentet lokale të sigurisë publike dhe kompanitë tregtare.<ref>{{Cite web |date=2015-08-25 |title="Вертолеты России" впервые представили на МАКС-2015 мобильный сервисный центр |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/2208598 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shkurt të vitit 2017, ''Rostec'' nënshkroi një marrëveshje për të shitur 12% të ''Russian Helicopters'' një konsorciumi të Fondit Rus të Investimeve Direkte (RDIF) dhe investitorëve arabë për 282 milionë dollarë. Vlerësimi i 100% të aksioneve të kompanisë ishte 2.35 miliardë dollarë.<ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=РФПИ и арабские инвесторы купили долю в «Вертолетах России» |url=https://www.rbc.ru/business/20/02/2017/58aacff69a79474d7b08a67f |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=Ростех подписал соглашение о продаже 12% «Вертолетов России» за $282 млн |url=https://www.forbes.ru/news/339457-rosteh-podpisal-soglashenie-o-prodazhe-12-vertoletov-rossii-za |url-status=live |language=ru}}</ref> Në fund të vitit 2019, pjesa e kompanisë në tregun e jashtëm në segmentin e helikopterëve ushtarakë arriti në 9.54% (shifra u ul me 2.66% nga viti 2017), dhe në segmentin e helikopterëve civilë - 1.66% (shifra u rrit nga 0.95% në vitin 2017).<ref name=":1" /> == Aktiviteti == ''Russian Helicopters'' zhvillon dhe prodhon helikopterë dhe mjete ajrore pa pilot, ofron shërbime riparimi, shërbimi dhe marketingu për helikopterët.<ref name=":0" /> ''Russian Helicopters'' përfshin dy shkolla prodhimi helikopterësh - Byronë e Dizajnit Kamov dhe Uzinën e Helikopterëve Mil Moscow. Objektet e saj kryesore të prodhimit përfshijnë Uzinën e Helikopterëve Kazan, Uzinën e Aviacionit Ulan-Ude, Kompaninë e Prodhimit të Avionëve Kumertau, Rostvertol dhe Kompaninë e Aviacionit Arsenyev Progress, si dhe prodhuesit e pjesëve - Kompaninë e Prodhimit të Makinerive Stupino dhe Reduktor-PM.<ref>{{Cite web |date=2019-07-02 |title=АО «Вертолеты России»: финансовые показатели - топ 100 компаний |url=https://www.kommersant.ru/doc/3502550/w/vertolety-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Produktet e kompanisë eksportohen në [[Kina|Kinë]], [[Spanja|Spanjë]], [[Kazakistani|Kazakistan]], [[Bjellorusia|Bjellorusi]], [[Serbia|Serbi]], [[Algjer|Algjeri]], [[Iraku|Irak]], [[Angola|Angolë]], [[Nigeri]], [[Uganda|Ugandë]], [[Zimbabveja|Zimbabve]], [[Brazili|Brazil]], [[Venezuela|Venezuelë]], [[Kolumbia|Kolumbi]], [[Koreja e Jugut|Korenë e Jugut]], [[Egjipti|Egjipt]], [[Sri Lanka|Sri Lankë]] dhe [[India|Indi]]. Helikopterët Ka-32 përdoren për shuarjen e zjarreve në Evropë. Që nga viti 2010, Koreja e Jugut kishte blerë afërsisht 70 helikopterë Ka-32 dhe ishte një nga klientët kryesorë të modelit.<ref>{{Cite web |date=2010-07-08 |title=Российские вертолеты Ка-32 понравились испанским пожарным |url=https://ria.ru/20100708/253043964.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-09-19 |title="Ростех" передал вертолет "Ансат" в Зимбабве |url=https://ria.ru/20220919/ansat-1817847311.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-07 |title=Южная Корея впервые за десять лет купила вертолеты у России |url=https://www.rbc.ru/economics/07/02/2025/67a5b0c59a7947d69d5b05c7 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Martin |first=Guy |date=2023-05-19 |title=Zimbabwe gets new VIP jet, Russian helicopters - DefenceWeb |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/zimbabwe-gets-new-vip-jet-russian-helicopters/ |access-date=2026-05-09 |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khalem Chapman |date=2022-04-08 |title=Sri Lankan Mi-17s deployed to the Central African Republic |url=https://www.key.aero/article/sri-lankan-mi-17s-deployed-central-african-republic |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-11 |title=Депутат Черногории Кнежевич высмеял НАТО по поводу помощи в тушении пожаров |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/24757677 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2018, ''Russian Helicopters'' prezantuan për herë të parë mjetin ajror pa pilot (UAV) VRT300, me një peshë maksimale ngritjeje prej 300 kg dhe një ngarkesë objektivi prej 70 kg. U krijuan dy prototipa: Arctic Supervision, me një radar anësor për zbulimin e akullit (që përcakton trashësinë e akullit), dhe Opticvision, me një rreze të zgjeruar fluturimi për monitorimin dhe teledeteksionin e tokës. Mbikëqyrja Arktike u zhvillua për integrim në sistemin e transportit të Rrugës Detare Veriore, ndërsa Opticvision është menduar kryesisht për diagnostikimin, parandalimin dhe reagimin ndaj emergjencave gjatë prodhimit dhe transportit të hidrokarbureve, si dhe për diagnostikimin e linjave të energjisë ajrore, hartëzimin, transportin e ngarkesave, operacionet e kërkimit etj. Mund të qëndrojë në ajër deri në 5 orë.<ref>{{Cite web |date=2018-04-19 |title=«Вертолеты России» начнут продавать беспилотники |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/04/19/767252-vertoleti-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2019, ''Russian Helicopters'' zhvilluan një projekt paraprak për një "sinkrokopter" me dy rotorë kryesorë dhe një rotor shtytës. Projekti bazohet në një helikopter me rotor sinkro dhe do të jetë i aftë të arrijë një shpejtësi maksimale prej 420 km/orë.<ref>{{Cite web |date=2019-04-24 |title=«Вертолеты России» разрабатывают проект синхрокоптера |url=https://www.kommersant.ru/doc/3954019 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në korrik 2021, në Sallonin e Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë (MAKS-2021), ''Russian Helicopters'' prezantoi helikopterin pa pilot BAS-200. Aeroplani ka një peshë maksimale ngritjeje prej 200 kg, një qendër kontrolli të lëvizshme të montuar në një rimorkio të lehtë dhe mund të qëndrojë në ajër deri në katër orë. Droni mund të përdoret për monitorimin e terrenit dhe për transportimin e ngarkesave me peshë deri në 50 kg. Në të njëjtin Sallon të Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë, ''Russian Helicopters'' nënshkroi një marrëveshje me Postën Ruse për përdorimin e mjeteve ajrore pa pilot BAS-200 dhe VRT300 në Okrugut Autonom të Chukotkas.<ref>{{Cite web |date=2021-07-20 |title=«Вертолеты России» представили беспилотный вертолет на МАКС-2021 |url=https://www.kommersant.ru/doc/4909089 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ростех - Медиа - Новости - Ростех и Почта России начнут тестовую эксплуатацию беспилотников для доставки грузов на Чукотке |url=https://rostec.ru/media/news/rostekh-i-pochta-rossii-nachnut-testovuyu-ekspluatatsiyu-bespilotnikov-dlya-dostavki-gruzov-na-chuko/ |access-date=2026-05-09 |website=rostec.ru |language=ru}}</ref> Më 16 nëntor 2021, Russian Helicopters dhe AJ Holding LLC me seli në [[Emiratet e Bashkuara Arabe]] themeluan Alpha Aviation LLC, një sipërmarrje të përbashkët në Zonën e Lirë të Ajmanit, e cila do të promovojë dhe shesë helikopterë civilë rusë jashtë vendit.<ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" и AJ Holding LLC создали СП по продаже российских вертолетов |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12935909 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" планируют поставлять на Ближний Восток порядка 10 вертолетов в год |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12934673 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, pati një rënie në dërgesat e Mi-8/17, për shkak të faktit se çmimi i tij u rrit 3-4 herë. Në vitin 2007, helikopteri më i shtrenjtë i kësaj serie kushtoi rreth 6 milionë dollarë, një helikopter standard - 4.5-5.3 milionë dollarë. Në vitin 2021, kostoja e një helikopteri arriti në 15-18 milionë dollarë.<ref name=":1" /> == Shifrat e prodhimit të helikopterëve == Në vitin 2007, Russian Helicopters prodhoi dhe u dorëzoi klientëve 121 helikopterë.<ref>{{Cite journal |last=Андрей Фомин |date=2008 |title=Вертолеты России-2008 |url=http://www.take-off.ru/pdf/05_2008.pdf |journal=Национальный аэрокосмический журнал "Взлет" |language=ru |issue=41 |pages=9}}</ref> Në vitin 2008, kompania prodhoi dhe u dorëzoi klientëve 169 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=В 2008 году в России было построено 169 вертолетов военного и гражданского назначения // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/168124/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2009, ndërmarrjet e holding prodhuan 183 helikopterë me modifikime të ndryshme.<ref>{{Cite web |title=В 2009 году производство вертолетов в России выросло на 8,3% // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/191060/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-03-03 |title=В 2009 году "Вертолеты России" увеличили производство на 8,3% |url=https://www.finam.ru/publications/item/v-2009-godu-vertolety-rossii-uvelichili-proizvodstvo-na-8-3-20100303-1704/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2010, u prodhuan 214 helikopterë.<ref>{{Cite web |date=2011-07-22 |title="Ансат" без "Мотор Сич" |url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2011/07/22/ansat_bez_motor_sich |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2011, 262 helikopterë iu dorëzuan klientëve.<ref>{{Cite web |date=2012-04-09 |title=Вертолеты России нарастили чистую прибыль на 13% в 2011 году |url=https://www.reuters.com/article/business/-13-2011--idUSRXE83807T/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, 290 helikopterë u ndërtuan në ndërmarrjet prodhuese të helikopterëve që janë pjesë e kompanisë mbajtëse.<ref>{{Cite web |last=Игорь Попов |date=2013-07-02 |title=Подъемная сила |url=https://www.forbes.ru/forbes/issue/2013-07/241191-podemnaya-sila |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-18 |title=Нелегкое бремя {{!}} Компетенция на РБК Бизнес-среда |url=https://plus.rbc.ru/news/573b8c187a8aa94cfcea03b7 |access-date=2026-05-09 |website=РБК Бизнес-среда |language=ru}}</ref> Në vitin 2013, u prodhuan 303 helikopterë, 130 njësi iu dorëzuan klientëve të huaj.<ref>{{Cite web |date=2014-05-14 |title=Лопасти экспорта |url=https://www.kommersant.ru/doc/2466700 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-30 |title=Консолидированная выручка "Вертолетов России" по РСБУ за 2013 год превысит 140 млрд рублей |url=https://www.finam.ru/publications/item/konsolidirovannaya-vyruchka-vertoletov-rossii-po-rsbu-za-2013-god-prevysit-140-mlrd-rubleiy-20131230-142312/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-11-15 |title=Экспорт российских вертолетов за 10 лет увеличился в 10 раз |url=https://ria.ru/20131115/977063154.html |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2014, Russian Helicopters u dorëzoi klientëve 271 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=НИИ экономики {{!}} «Вертолеты России» в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% |url=https://niieap.com/2016/08/02/vertolety-rossii-v-2015-g-snizili-postavki-vertoletov-zakazchikam-na-21/ |access-date=2026-05-09 |language=ru-RU}}</ref> Në vitin 2015, prodhimi i helikopterëve u ul me 21%, me një total prej 212 helikopterësh ushtarakë dhe civilë të prodhuar.<ref>{{Cite web |date=2016-08-02 |title="Вертолеты России" в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% - до 212 машин |url=https://tass.ru/ekonomika/3504193 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=НИИ экономики {{!}} «Вертолеты России» в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% |url=https://niieap.com/2016/08/02/vertolety-rossii-v-2015-g-snizili-postavki-vertoletov-zakazchikam-na-21/ |access-date=2026-05-09 |language=ru-RU}}</ref> Në vitin 2016, numri i helikopterëve të prodhuar u ul me 10.8%, me 189 helikopterë të prodhuar.<ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2017, u ndërtuan 205 helikopterë dhe 148 helikopterë iu nënshtruan riparimeve të mëdha.<ref>{{Cite web |date=2018-07-06 |title="Вертолеты России" поставили в 2017 году 213 машин различным заказчикам |url=https://tass.ru/ekonomika/5353844 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2018, Helikopterët Ruse prodhuan rreth 200 avionë.<ref>{{Cite web |date=2018-03-23 |title=Глава "Вертолетов России" рассказал о производственных планах в 2018 году |url=https://ria.ru/20180323/1517083358.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Азад Каррыев |first= |last2= |date=2019-05-15 |title=HeliRussia 2019. Рынок. Итоги. Прогнозы |url=https://helisystems.ru/helirussia-2019-rynok-itogi-prognozy/ |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=HeliSystems |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Выручка «Вертолетов России» в 2018 г. снизилась на 24% |url=https://aeroo.ru/30351-Vyruchka-Vertoletov-Rossii-v-2018-g-snizilas-na-24.html |access-date=2026-05-09 |website=Авиа новости - портал авиа-новостей. Новости авиации России. |language=ru}}</ref> Në vitin 2019, kompania prodhoi dhe dorëzoi 153 helikopterë të rinj dhe përfundoi riparime të mëdha në 124 helikopterë.<ref name=":1" /> Në vitin 2020, u prodhuan 128 helikopterë, 141 helikopterë iu dorëzuan klientëve.<ref>{{Cite web |last=Харитонова |first=Людмила |title=Годовой отчет АО «Вертолеты России» за 2020 год |url=https://profavia.ru/news/novosty/rossijskoj-aviatsii/16600-godovoj-otchet-ao-vertolety-rossii-za-2020-god |access-date=2026-05-09 |website=Профавиа |language=ru-ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Николай |first=АНДРЕЕВ |title="Вертолёты России" в 2020 году произвели 128 вертолетов — отчёт |url=https://mashnews.ru/vertolyotyi-rossii-v-2020-godu-proizveli-128-vertoletov-otchet.html |access-date=2026-05-09 |website=Информационно-аналитический портал «Новости промышленности MASHNEWS» |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, u prodhuan 185 helikopterë.<ref>{{Cite web |date=2022-06-16 |title=План вертикального подъема |url=https://www.kommersant.ru/doc/5413557 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në vitin 2022, ndërmarrjet e holdingut prodhuan 296 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=Раскрыто число произведенных «Вертолетами России» в 2022 году вертолетов |url=https://lenta.ru/news/2023/08/07/296/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru-Ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Чемезов рассказал Путину об увеличении производства военных вертолетов |url=https://www.kommersant.ru/doc/6147823 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në vitin 2023, ndërmarrjet e holdingut ndërtuan 311 helikopterë.<ref>{{Cite web |last=Струкова |first=Татьяна |date=2023-08-07 |title=Путин и Чемезов обсудили годовой отчет «Ростеха». Главное |url=https://rtvi.com/news/putin-i-chemezov-obsudili-godovoj-otchet-rosteha-glavnoe/ |access-date=2026-05-09 |website=Главные новости в России и мире - RTVI |language=ru}}</ref> == Menaxhimi == Nikolay Aleksandrovich Kolesov - Drejtor i Përgjithshëm që nga nëntori 2021.<ref>{{Cite web |date=2021-11-30 |title="Вертолеты России" возглавил экс-гендиректор КРЭТ Колесов |url=https://www.interfax.ru/business/805852 |url-status=live |language=ru}}</ref> Andrey Ivanovich Boginsky - CEO nga janari 2017 deri në nëntor 2021.<ref>{{Cite web |title=Андрей Богинский |url=https://roscongress.ru/speakers/boginskiy-andrey/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-12-27 |title=«Вертолеты России» возглавит заместитель министра промышленности и торговли Богинский |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2016/12/27/671402-vertoleti |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Alexander Alexandrovich Mikheev - Drejtor i Përgjithshëm nga shtatori 2013 deri në janar 2017.<ref>{{Cite web |title=Александр Михеев |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/miheev-aleksandr-aleksandrovich |url-status=live |language=ru}}</ref> Dmitry Evgenievich Petrov - Drejtor i Përgjithshëm nga shtatori 2010 deri në shtator 2013.<ref>{{Cite web |date=2013-10-16 |title=Экс-глава "Вертолетов России" стал топ-менеджером в ОСК |url=https://www.forbes.ru/news/246275-eks-glava-vertoletov-rossii-stal-top-menedzherom-v-osk |url-status=live |language=ru}}</ref> == Projektet e sponsorizuara == Në vitin 2012, ''Russian Helicopters'' filloi një partneritet me kompaninë britanike Caterham Group, e cila zotëron markën Caterham Cars dhe ekipin Caterham F1 [[Formula Një|Formula 1]]. Gjatë këtij bashkëpunimi, palët zbatuan ide të shumta reciprokisht të dobishme, duke përfshirë një program për të promovuar sportet motorike në Rusi dhe projekte të përbashkëta ndërkombëtare të marketingut që përfshijnë helikopterë të prodhuar në Rusi dhe makina të vërteta garash Caterham F1. Kompanitë i kushtojnë një rëndësi të madhe bashkëpunimit të tyre teknologjik. Kjo siguron bazën për programe të reja të përbashkëta në fushën e materialeve kompozite dhe teknologjisë së lartë. Në vitin 2012, ''Russian Helicopters'' ishte partneri zyrtar i ekipit Caterham F1 Formula 1.<ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» и Caterham расширяют сотрудничество |url=https://www.f1news.ru/news/f1-81799.html |access-date=2026-05-09 |website=www.f1news.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Partners Caterham F1 Team |url=https://www.webcitation.org/6D2MvgkKB?url=http://www.caterhamf1.com/partners |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=webcitation.org |language=en}}</ref> Që nga viti 2013, holdingu ka sponsorizuar ekipin fitues të titullit të çiklizmit rrugor, ''Russian Helicopters'', i cili përfshin shumë çiklistë të rinj rusë.<ref>{{Cite web |title=Новая велокоманда «Вертолеты России» выступит в континентальном дивизионе |url=https://www.sovsport.ru/bicycle_highway/news/585239-novaja-velokomanda-vertolety-rossii-vystupit-v-kontinentalnom-divizione |access-date=2026-05-09 |website=Советский спорт |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2014, ''Russian Helicopters'' u bë sponsori zyrtar i klubit të futbollit të Moskës CSKA.<ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» подписали договор о спонсорской поддержке футбольного клуба ЦСКА |url=http://www.russianhelicopters.aero/ru/press/news/CSKA/ |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website= |language=ru}}</ref> == Shiko edhe == * [[Ilyushin]] * [[Antonov]] == Referime == [[Kategoria:Kompani të hapësirës ajrore të Rusisë]] [[Kategoria:Kompani shumëkombëshe me seli në Rusi]] [[Kategoria:Marka ruse]] [[Kategoria:Kompani ajrore]] am8sl7aho9abhkb4ocrxa9purkin2dw 2978759 2978756 2026-05-09T11:22:07Z Dimitr Gashi 187218 Shtesë 2978759 wikitext text/x-wiki [[Skeda:RH logo red.jpg|parapamje|Logo e Russian Helicopters.]] '''JSC Russian Helicopters''' (''Helikopterët Ruse'', [[Gjuha ruse|rusisht]]: ''Vertolyoty Rossii'') është një kompani holding ruse e prodhimit të helikopterëve që bashkon shumicën e ndërmarrjeve ruse të prodhimit të helikopterëve dhe është një degë e [[Rostec]]. Kompania holding përfshin fabrikat e prodhimit që prodhojnë produkte të gatshme dhe zyrat e projektimit.<ref>{{cite news|date=11 janar 2018|title="Ростех" ликвидировал корпорацию "Оборонпром"|language=ru|work=РИА Новости|url=https://ria.ru/defense_safety/20180111/1512408975.html|access-date=23 tetor 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Defense News Top 100 for 2012|publisher=Defense News|url=http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|url-status=dead|access-date=22 korrik 2014|archive-url=https://archive.today/20131224092712/http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|archive-date=24 dhjetor 2013|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=С.С. Желтиков |date=2009 |title=Ветолетостроительный холдинг: оптимизируем структуру |url=https://cyberleninka.ru/article/n/reorganizatsiya-holdinga-vertoletostroitelnoy-otrasli/viewer |journal=Российское предпринимательство |language=ru |issue=11 (2) |pages=101-106}}</ref> ''Russian Helicopters'' prodhon helikopterë të lehtë, të mesëm, të mesëm-të rëndë dhe të rëndë për përdorim ushtarak dhe civil. Në vitin 2019, kompania mbante një pjesë prej 9.54% të tregut të helikopterëve ushtarakë dhe një pjesë prej 1.66% të tregut të helikopterëve civilë.<ref>{{Cite journal |last=В.Б. Балдин, В.И. Волков |date=2022 |title=Обзор вертолетных новинок: к вопросу исследования оптимальности типажа отечественных вертолетов |url=https://cyberleninka.ru/article/n/obzor-vertoletnyh-novinok-k-voprosu-issledovaniya-optimalnosti-tipazha-otechestvennyh-vertoletov/viewer |journal=Научный вестник ОПК России |language=ru |issue=2 |pages=64-71}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Н.А. Бударина, Ю.А. Басалаева |date=2021 |title=Диверсификация холдига "Вертолеты России" как один из способов повышения внешнеэкономического потенциала |url=https://cyberleninka.ru/article/n/diversifikatsiya-holdinga-vertolety-rossii-kak-odin-iz-sposobov-povysheniya-vneshneekonomicheskogo-potentsiala/viewer |journal=Jornal of Economy and Business |language=ru |volume=3-1 |issue=73 |pages=97-101}}</ref> == Historia == Kompania Holding ''Russian Helicopters'' u krijua në vitin 2006 si një degë e OAO OPK Oboronprom, së cilës iu transferuan asetet e prodhimit të helikopterëve të kompanisë mëmë.<ref>{{Cite web |date=2006-12-05 |title=Вертолеты имени России |url=https://www.aviaport.ru/news/113111/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2007, ''Russian Helicopters'' bashkuan të gjithë komponentët e prodhimit dhe mirëmbajtjes së helikopterëve: zhvillimin e helikopterëve - zyrat e projektimit të Mil, Kamov dhe Fabrika e Helikopterëve Kazan; ndërmarrjet për prodhimin serik të pajisjeve të helikopterëve - Fabrika e Helikopterëve Kazan, Fabrika e Aviacionit Ulan-Ude, Fabrika e Helikopterëve të rëndë Rostvertol; prodhuesit e komponentëve: Ndërmarrja e Prodhimit të Ndërtimit të Makinerive Stupino, Fabrika e Ndërtimit të Makinerive në Moskë "Vpered"; prodhimi i simulatorit të helikopterëve - "R.E.T. Kronstadt"; riparimi i helikopterëve - Fabrika e Riparimit të Avionëve në Novosibirsk; kompanitë e shërbimit dhe marketingut - "Kompania e Shërbimit të Helikopterëve", e krijuar në bazë të OJSC "Kamov-Holding", linja ajrore "Aero-Kamov".<ref>{{Cite web |date=2007-08-16 |title=ОПК "Оборонпром" завершает процесс консолидации вертолетостроительной отрасли России |url=https://www.aviaport.ru/news/126238/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-12-18 |title=Казанские вертолеты станут "Вертолетами России" |url=https://www.aviaport.ru/news/113418/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shtator 2009, EASA, agjencia evropiane përgjegjëse për mbikëqyrjen e pajtueshmërisë me standardet e sigurisë së aviacionit civil në vendet evropiane, certifikoi helikopterin Ka-32A11BC, duke i lejuar atij të operojë në hapësirën ajrore të Bashkimit Evropian. Certifikata e tipit EASA.IM.R.133 e helikopterit u lejon operatorëve të BE-së të përdorin ligjërisht avionin rus për qëllime komerciale.<ref>{{Cite web |title=На открывшейся в Европе международной выставке AIRTEC 2009 ОАО "Вертолеты России" представляет российскую вертолетную технику // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/184440/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Deri në fund të vitit 2010, kompania mbajtëse kishte konsoliduar aksionet kontrolluese në të gjitha fabrikat e prodhimit të helikopterëve në Rusi.<ref>{{Cite web |title=Финам.ru - Инвестиционные идеи : Ежедневный обзор рынка акций и прогнозы : Вертолёты России консолидировали контрольные пакеты акций вертолётостроительных компаний |url=http://www.finam.ru/investments/comments00001024FB/ |access-date=2026-05-09 |website=www.finam.ru |language=ru}}</ref> Në maj të vitit 2011, ''Russian Helicopters'' planifikoi të mbante një ofertë publike fillestare (IPO) në Bursën e Londrës, duke mbledhur afërsisht 500 milionë dollarë. Në prag të IPO-së, kompania vlerësohej në 1.8-2.4 miliardë dollarë. Kompania planifikoi të mblidhte mbi 500 milionë dollarë (duke përfshirë deri në 250 milionë dollarë investime në vetë kompaninë, ndërsa pjesa tjetër do t'i shkonte pronarit të saj, Oboronprom). Përgatitja për IPO u shoqërua nga një fushatë reklamuese mjaft e dukshme, në veçanti, një mesazh urimi për [[Uilliami, Princi i Uellsit|Uilliami (Princi i Uellsit)]] për martesën e tij u botua në gazetën The Times. Një reklamë me një faqe të plotë paraqiste një helikopter Mi-26T që qëndronte pezull mbi Pallatin e Buckinghamit me një pako të madhe dhuratash. Reklama shoqërohej me sloganin "Për një pilot të famshëm nga një prodhues i famshëm helikopterësh". Megjithatë, publikimi i aksioneve u shty për shkak të kërkesës së ulët për aksione.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" оценили себя перед IPO в 2 миллиарда долларов |url=https://lenta.ru/news/2011/04/26/ipo/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-10 |title="Вертолеты России" отложили IPO, не собрав книгу заявок |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2011/05/10/vertolety_rossii_otlozhili_ipo_ne_sobrav_knigu_zayavok |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-11 |title="Вертолеты России" пролетели мимо Лондона |url=https://www.kommersant.ru/doc/1637780 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Uilliami, Princi i Uellsit Në vitin 2011, ''Russian Helicopters'' përfundoi vendosjen e obligacioneve të tregtuara në bursë të serisë BO-02 me vlerë 5 miliardë rubla. Gazprombank shërbeu si menaxher i emetimit.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" разместили бонды на 5 млрд рублей - Новости - Rusbonds |url=http://www.rusbonds.ru/nwsinf.asp?id=3562747 |access-date=2026-05-09 |website=www.rusbonds.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, një ndërmarrje e përbashkët italo-ruse për prodhimin e helikopterëve civilë AW139 u ndërtua dhe u vu në punë në Tomilino, Rajoni i Moskës, në ambientet e Qendrës Kombëtare të Prodhimit të Helikopterëve (me shqetësimin [[AgustaWestland]], pjesë e grupit [[Leonardo S.p.A.|Finmeccanica]]). Fluturimi i parë i AW139 të montuar në Rusi u zhvillua në dhjetor 2012. Që nga qershori 2014, ndërmarrja e përbashkët kishte prodhuar vetëm dy helikopterë të konfiguruar VIP, me shtatë të tjerë në linjën e montimit. Në Farnborough Airshow 2012, palët nënshkruan një marrëveshje kornizë për të zhvilluar një helikopter të lehtë me një motor të vetëm, që peshonte 2.5 ton. Prodhimi serial ishte planifikuar të fillonte në vitin 2015 dhe pritej të ishte një partneritet 50/50. Megjithatë, në mars 2014, projekti i përbashkët u ndërpre. Palët përmendën pamundësinë e krijimit të një produkti të qëndrueshëm komercialisht në këtë segment të tregut.<ref>{{Cite web |title=PосБизнесКонсалтинг - Новости дня - Объем инвестиций в строительство совместного с Италией производства вертолетов AW139 в России составит 40 млн евро. |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100622130855.shtml |access-date=2026-05-09 |website=www.rbc.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-06-05 |title=Итальянские вертолеты не взлетели в России |url=https://www.kommersant.ru/doc/2486640 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Në renditjen e saj vjetore të Defense News TOP 100 të kompanive të industrisë së mbrojtjes në mbarë botën, botimi i industrisë Defense News e vendosi ''Russian Helicopters'' në vendin e 24-të për vitin 2012, duke vënë në dukje shkallën rekord të rritjes së kompanisë ruse të mbrojtjes, e cila u rrit nga vendi i 39-të në renditje në vitin 2011. Analiza e vlerësimit vëren se industria ruse e mbrojtjes në tërësi demonstroi rezultate mbresëlënëse gjatë periudhës së raportimit, veçanërisht në sfondin e rënies së shpenzimeve ushtarake nga Shtetet e Bashkuara dhe disa vende evropiane.<ref>{{Cite web |title=Defense News TOP 100: впечатляющий успех российского ОПК - ВПК.name |url=http://vpk.name/news/93527_defense_news_top_100_vpechatlyayushii_uspeh_rossiiskogo_opk.html |access-date=2026-05-09 |website=vpk.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2015, në shfaqjen ajrore MAKS-2015, kompania prezantoi një qendër shërbimi mobile për servisimin dhe riparimet rutinë të avionëve civilë dhe ushtarakë. Po atë vit, kompania dorëzoi nëntë helikopterë Ka-32A11BC në Kinë për departamentet lokale të sigurisë publike dhe kompanitë tregtare.<ref>{{Cite web |date=2015-08-25 |title="Вертолеты России" впервые представили на МАКС-2015 мобильный сервисный центр |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/2208598 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shkurt të vitit 2017, ''Rostec'' nënshkroi një marrëveshje për të shitur 12% të ''Russian Helicopters'' një konsorciumi të Fondit Rus të Investimeve Direkte (RDIF) dhe investitorëve arabë për 282 milionë dollarë. Vlerësimi i 100% të aksioneve të kompanisë ishte 2.35 miliardë dollarë.<ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=РФПИ и арабские инвесторы купили долю в «Вертолетах России» |url=https://www.rbc.ru/business/20/02/2017/58aacff69a79474d7b08a67f |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=Ростех подписал соглашение о продаже 12% «Вертолетов России» за $282 млн |url=https://www.forbes.ru/news/339457-rosteh-podpisal-soglashenie-o-prodazhe-12-vertoletov-rossii-za |url-status=live |language=ru}}</ref> Në fund të vitit 2019, pjesa e kompanisë në tregun e jashtëm në segmentin e helikopterëve ushtarakë arriti në 9.54% (shifra u ul me 2.66% nga viti 2017), dhe në segmentin e helikopterëve civilë - 1.66% (shifra u rrit nga 0.95% në vitin 2017).<ref name=":1" /> == Aktiviteti == ''Russian Helicopters'' zhvillon dhe prodhon helikopterë dhe mjete ajrore pa pilot, ofron shërbime riparimi, shërbimi dhe marketingu për helikopterët.<ref name=":0" /> ''Russian Helicopters'' përfshin dy shkolla prodhimi helikopterësh - Byronë e Dizajnit Kamov dhe Uzinën e Helikopterëve Mil Moscow. Objektet e saj kryesore të prodhimit përfshijnë Uzinën e Helikopterëve Kazan, Uzinën e Aviacionit Ulan-Ude, Kompaninë e Prodhimit të Avionëve Kumertau, Rostvertol dhe Kompaninë e Aviacionit Arsenyev Progress, si dhe prodhuesit e pjesëve - Kompaninë e Prodhimit të Makinerive Stupino dhe Reduktor-PM.<ref>{{Cite web |date=2019-07-02 |title=АО «Вертолеты России»: финансовые показатели - топ 100 компаний |url=https://www.kommersant.ru/doc/3502550/w/vertolety-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Produktet e kompanisë eksportohen në [[Kina|Kinë]], [[Spanja|Spanjë]], [[Kazakistani|Kazakistan]], [[Bjellorusia|Bjellorusi]], [[Serbia|Serbi]], [[Algjer|Algjeri]], [[Iraku|Irak]], [[Angola|Angolë]], [[Nigeri]], [[Uganda|Ugandë]], [[Zimbabveja|Zimbabve]], [[Brazili|Brazil]], [[Venezuela|Venezuelë]], [[Kolumbia|Kolumbi]], [[Koreja e Jugut|Korenë e Jugut]], [[Egjipti|Egjipt]], [[Sri Lanka|Sri Lankë]] dhe [[India|Indi]]. Helikopterët Ka-32 përdoren për shuarjen e zjarreve në Evropë. Që nga viti 2010, Koreja e Jugut kishte blerë afërsisht 70 helikopterë Ka-32 dhe ishte një nga klientët kryesorë të modelit.<ref>{{Cite web |date=2010-07-08 |title=Российские вертолеты Ка-32 понравились испанским пожарным |url=https://ria.ru/20100708/253043964.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-09-19 |title="Ростех" передал вертолет "Ансат" в Зимбабве |url=https://ria.ru/20220919/ansat-1817847311.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-07 |title=Южная Корея впервые за десять лет купила вертолеты у России |url=https://www.rbc.ru/economics/07/02/2025/67a5b0c59a7947d69d5b05c7 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Martin |first=Guy |date=2023-05-19 |title=Zimbabwe gets new VIP jet, Russian helicopters - DefenceWeb |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/zimbabwe-gets-new-vip-jet-russian-helicopters/ |access-date=2026-05-09 |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khalem Chapman |date=2022-04-08 |title=Sri Lankan Mi-17s deployed to the Central African Republic |url=https://www.key.aero/article/sri-lankan-mi-17s-deployed-central-african-republic |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-11 |title=Депутат Черногории Кнежевич высмеял НАТО по поводу помощи в тушении пожаров |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/24757677 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2018, ''Russian Helicopters'' prezantuan për herë të parë mjetin ajror pa pilot (UAV) VRT300, me një peshë maksimale ngritjeje prej 300 kg dhe një ngarkesë objektivi prej 70 kg. U krijuan dy prototipa: Arctic Supervision, me një radar anësor për zbulimin e akullit (që përcakton trashësinë e akullit), dhe Opticvision, me një rreze të zgjeruar fluturimi për monitorimin dhe teledeteksionin e tokës. Mbikëqyrja Arktike u zhvillua për integrim në sistemin e transportit të Rrugës Detare Veriore, ndërsa Opticvision është menduar kryesisht për diagnostikimin, parandalimin dhe reagimin ndaj emergjencave gjatë prodhimit dhe transportit të hidrokarbureve, si dhe për diagnostikimin e linjave të energjisë ajrore, hartëzimin, transportin e ngarkesave, operacionet e kërkimit etj. Mund të qëndrojë në ajër deri në 5 orë.<ref>{{Cite web |date=2018-04-19 |title=«Вертолеты России» начнут продавать беспилотники |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/04/19/767252-vertoleti-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2019, ''Russian Helicopters'' zhvilluan një projekt paraprak për një "sinkrokopter" me dy rotorë kryesorë dhe një rotor shtytës. Projekti bazohet në një helikopter me rotor sinkro dhe do të jetë i aftë të arrijë një shpejtësi maksimale prej 420 km/orë.<ref>{{Cite web |date=2019-04-24 |title=«Вертолеты России» разрабатывают проект синхрокоптера |url=https://www.kommersant.ru/doc/3954019 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në korrik 2021, në Sallonin e Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë (MAKS-2021), ''Russian Helicopters'' prezantoi helikopterin pa pilot BAS-200. Aeroplani ka një peshë maksimale ngritjeje prej 200 kg, një qendër kontrolli të lëvizshme të montuar në një rimorkio të lehtë dhe mund të qëndrojë në ajër deri në katër orë. Droni mund të përdoret për monitorimin e terrenit dhe për transportimin e ngarkesave me peshë deri në 50 kg. Në të njëjtin Sallon të Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë, ''Russian Helicopters'' nënshkroi një marrëveshje me Postën Ruse për përdorimin e mjeteve ajrore pa pilot BAS-200 dhe VRT300 në Okrugut Autonom të Chukotkas.<ref>{{Cite web |date=2021-07-20 |title=«Вертолеты России» представили беспилотный вертолет на МАКС-2021 |url=https://www.kommersant.ru/doc/4909089 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ростех - Медиа - Новости - Ростех и Почта России начнут тестовую эксплуатацию беспилотников для доставки грузов на Чукотке |url=https://rostec.ru/media/news/rostekh-i-pochta-rossii-nachnut-testovuyu-ekspluatatsiyu-bespilotnikov-dlya-dostavki-gruzov-na-chuko/ |access-date=2026-05-09 |website=rostec.ru |language=ru}}</ref> Më 16 nëntor 2021, Russian Helicopters dhe AJ Holding LLC me seli në [[Emiratet e Bashkuara Arabe]] themeluan Alpha Aviation LLC, një sipërmarrje të përbashkët në Zonën e Lirë të Ajmanit, e cila do të promovojë dhe shesë helikopterë civilë rusë jashtë vendit.<ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" и AJ Holding LLC создали СП по продаже российских вертолетов |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12935909 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" планируют поставлять на Ближний Восток порядка 10 вертолетов в год |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12934673 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, pati një rënie në dërgesat e Mi-8/17, për shkak të faktit se çmimi i tij u rrit 3-4 herë. Në vitin 2007, helikopteri më i shtrenjtë i kësaj serie kushtoi rreth 6 milionë dollarë, një helikopter standard - 4.5-5.3 milionë dollarë. Në vitin 2021, kostoja e një helikopteri arriti në 15-18 milionë dollarë.<ref name=":1" /> == Gama e modelit == ==== Helikopterë në prodhim serik: ==== <gallery widths="160" heights="130"> Skeda:Rhc_ansat1.jpg|Ansat — helikopter i lehtë shumëfunksional Skeda:Rhc_ka-226t.jpg|Kamov Ka-226 — helikopter i lehtë shumëfunksional Skeda:Rhc_ka-32a11bc.jpg|Kamov Ka-32 — helikopter transporti i rëndë Skeda:Russian_Navy_Kamov_Ka-31.jpg|Kamov Ka-31 — helikopter me radar Skeda:Russian_Kamov_Ka-52_helicopter_-_Bronnitsy.jpg|Kamov Ka-52 — helikopter zbulimi dhe sulmi Skeda:Kamov, Kamov Ka-62 (51527806378).jpg|[[Kamov Ka-60]] — helikopter transporti ushtarak me dy motorë të mesëm Skeda:Mil Mi-8P, Baltic Airlines (cropped).jpg|[[Mil Mi-8]] — helikopter me dy motorë të mesëm Skeda:Rhc_mi-8-17.jpg|[[Mil Mi-17]] — helikopter i mesëm shumëfunksional Skeda:Rhc_mi-26t.jpg|Mil Mi-26 — helikopter transporti i rëndë shumëfunksional Skeda:Ми-24ЛЛ_(прототип_№7)_используется_для_тестовых_полетов_с_ММГ_оружия_и_тестового_применения_стандартного_вооружения.jpg|[[Mil Mi-24]] — helikopter sulmi luftarak Skeda:Kamov_Ka-27PS,_Russia_-_Air_Force_AN2193401.jpg|Kamov Ka-27 — helikopter anti-nëndetëse për anije Skeda:Russian_Air_Force,_RF-13489,_Mil_Mi-28NM_(49581609382).jpg|[[Mil Mi-28]] — helikopter sulmi luftarak </gallery> ==== Helikopterë në fazën e kërkim-zhvillimit ose propozimit teknik: ==== <gallery widths="160" heights="130"> Skeda:Rhc_mi-171a2.jpg|Mil Mi-171 — helikopter transporti i mesëm Skeda:Rhc_mi-38.jpg|Mil Mi-38 — helikopter i mesëm shumëfunksional Skeda:VRT 300 on MAKS 2017.jpg|VRT 300 - helikopter pa pilot Skeda:VRT_500_mockup_at_Dubai_Air_Show_2019.jpg|VRT 500 — helikopter i lehtë </gallery> == Shifrat e prodhimit të helikopterëve == Në vitin 2007, Russian Helicopters prodhoi dhe u dorëzoi klientëve 121 helikopterë.<ref>{{Cite journal |last=Андрей Фомин |date=2008 |title=Вертолеты России-2008 |url=http://www.take-off.ru/pdf/05_2008.pdf |journal=Национальный аэрокосмический журнал "Взлет" |language=ru |issue=41 |pages=9}}</ref> Në vitin 2008, kompania prodhoi dhe u dorëzoi klientëve 169 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=В 2008 году в России было построено 169 вертолетов военного и гражданского назначения // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/168124/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2009, ndërmarrjet e holding prodhuan 183 helikopterë me modifikime të ndryshme.<ref>{{Cite web |title=В 2009 году производство вертолетов в России выросло на 8,3% // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/191060/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-03-03 |title=В 2009 году "Вертолеты России" увеличили производство на 8,3% |url=https://www.finam.ru/publications/item/v-2009-godu-vertolety-rossii-uvelichili-proizvodstvo-na-8-3-20100303-1704/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2010, u prodhuan 214 helikopterë.<ref>{{Cite web |date=2011-07-22 |title="Ансат" без "Мотор Сич" |url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2011/07/22/ansat_bez_motor_sich |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2011, 262 helikopterë iu dorëzuan klientëve.<ref>{{Cite web |date=2012-04-09 |title=Вертолеты России нарастили чистую прибыль на 13% в 2011 году |url=https://www.reuters.com/article/business/-13-2011--idUSRXE83807T/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, 290 helikopterë u ndërtuan në ndërmarrjet prodhuese të helikopterëve që janë pjesë e kompanisë mbajtëse.<ref>{{Cite web |last=Игорь Попов |date=2013-07-02 |title=Подъемная сила |url=https://www.forbes.ru/forbes/issue/2013-07/241191-podemnaya-sila |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-18 |title=Нелегкое бремя {{!}} Компетенция на РБК Бизнес-среда |url=https://plus.rbc.ru/news/573b8c187a8aa94cfcea03b7 |access-date=2026-05-09 |website=РБК Бизнес-среда |language=ru}}</ref> Në vitin 2013, u prodhuan 303 helikopterë, 130 njësi iu dorëzuan klientëve të huaj.<ref>{{Cite web |date=2014-05-14 |title=Лопасти экспорта |url=https://www.kommersant.ru/doc/2466700 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-30 |title=Консолидированная выручка "Вертолетов России" по РСБУ за 2013 год превысит 140 млрд рублей |url=https://www.finam.ru/publications/item/konsolidirovannaya-vyruchka-vertoletov-rossii-po-rsbu-za-2013-god-prevysit-140-mlrd-rubleiy-20131230-142312/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-11-15 |title=Экспорт российских вертолетов за 10 лет увеличился в 10 раз |url=https://ria.ru/20131115/977063154.html |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2014, Russian Helicopters u dorëzoi klientëve 271 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=НИИ экономики {{!}} «Вертолеты России» в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% |url=https://niieap.com/2016/08/02/vertolety-rossii-v-2015-g-snizili-postavki-vertoletov-zakazchikam-na-21/ |access-date=2026-05-09 |language=ru-RU}}</ref> Në vitin 2015, prodhimi i helikopterëve u ul me 21%, me një total prej 212 helikopterësh ushtarakë dhe civilë të prodhuar.<ref>{{Cite web |date=2016-08-02 |title="Вертолеты России" в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% - до 212 машин |url=https://tass.ru/ekonomika/3504193 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=НИИ экономики {{!}} «Вертолеты России» в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% |url=https://niieap.com/2016/08/02/vertolety-rossii-v-2015-g-snizili-postavki-vertoletov-zakazchikam-na-21/ |access-date=2026-05-09 |language=ru-RU}}</ref> Në vitin 2016, numri i helikopterëve të prodhuar u ul me 10.8%, me 189 helikopterë të prodhuar.<ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2017, u ndërtuan 205 helikopterë dhe 148 helikopterë iu nënshtruan riparimeve të mëdha.<ref>{{Cite web |date=2018-07-06 |title="Вертолеты России" поставили в 2017 году 213 машин различным заказчикам |url=https://tass.ru/ekonomika/5353844 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2018, Helikopterët Ruse prodhuan rreth 200 avionë.<ref>{{Cite web |date=2018-03-23 |title=Глава "Вертолетов России" рассказал о производственных планах в 2018 году |url=https://ria.ru/20180323/1517083358.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Азад Каррыев |first= |last2= |date=2019-05-15 |title=HeliRussia 2019. Рынок. Итоги. Прогнозы |url=https://helisystems.ru/helirussia-2019-rynok-itogi-prognozy/ |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=HeliSystems |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Выручка «Вертолетов России» в 2018 г. снизилась на 24% |url=https://aeroo.ru/30351-Vyruchka-Vertoletov-Rossii-v-2018-g-snizilas-na-24.html |access-date=2026-05-09 |website=Авиа новости - портал авиа-новостей. Новости авиации России. |language=ru}}</ref> Në vitin 2019, kompania prodhoi dhe dorëzoi 153 helikopterë të rinj dhe përfundoi riparime të mëdha në 124 helikopterë.<ref name=":1" /> Në vitin 2020, u prodhuan 128 helikopterë, 141 helikopterë iu dorëzuan klientëve.<ref>{{Cite web |last=Харитонова |first=Людмила |title=Годовой отчет АО «Вертолеты России» за 2020 год |url=https://profavia.ru/news/novosty/rossijskoj-aviatsii/16600-godovoj-otchet-ao-vertolety-rossii-za-2020-god |access-date=2026-05-09 |website=Профавиа |language=ru-ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Николай |first=АНДРЕЕВ |title="Вертолёты России" в 2020 году произвели 128 вертолетов — отчёт |url=https://mashnews.ru/vertolyotyi-rossii-v-2020-godu-proizveli-128-vertoletov-otchet.html |access-date=2026-05-09 |website=Информационно-аналитический портал «Новости промышленности MASHNEWS» |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, u prodhuan 185 helikopterë.<ref>{{Cite web |date=2022-06-16 |title=План вертикального подъема |url=https://www.kommersant.ru/doc/5413557 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në vitin 2022, ndërmarrjet e holdingut prodhuan 296 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=Раскрыто число произведенных «Вертолетами России» в 2022 году вертолетов |url=https://lenta.ru/news/2023/08/07/296/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru-Ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Чемезов рассказал Путину об увеличении производства военных вертолетов |url=https://www.kommersant.ru/doc/6147823 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në vitin 2023, ndërmarrjet e holdingut ndërtuan 311 helikopterë.<ref>{{Cite web |last=Струкова |first=Татьяна |date=2023-08-07 |title=Путин и Чемезов обсудили годовой отчет «Ростеха». Главное |url=https://rtvi.com/news/putin-i-chemezov-obsudili-godovoj-otchet-rosteha-glavnoe/ |access-date=2026-05-09 |website=Главные новости в России и мире - RTVI |language=ru}}</ref> == Menaxhimi == Nikolay Aleksandrovich Kolesov - Drejtor i Përgjithshëm që nga nëntori 2021.<ref>{{Cite web |date=2021-11-30 |title="Вертолеты России" возглавил экс-гендиректор КРЭТ Колесов |url=https://www.interfax.ru/business/805852 |url-status=live |language=ru}}</ref> Andrey Ivanovich Boginsky - CEO nga janari 2017 deri në nëntor 2021.<ref>{{Cite web |title=Андрей Богинский |url=https://roscongress.ru/speakers/boginskiy-andrey/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-12-27 |title=«Вертолеты России» возглавит заместитель министра промышленности и торговли Богинский |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2016/12/27/671402-vertoleti |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Alexander Alexandrovich Mikheev - Drejtor i Përgjithshëm nga shtatori 2013 deri në janar 2017.<ref>{{Cite web |title=Александр Михеев |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/miheev-aleksandr-aleksandrovich |url-status=live |language=ru}}</ref> Dmitry Evgenievich Petrov - Drejtor i Përgjithshëm nga shtatori 2010 deri në shtator 2013.<ref>{{Cite web |date=2013-10-16 |title=Экс-глава "Вертолетов России" стал топ-менеджером в ОСК |url=https://www.forbes.ru/news/246275-eks-glava-vertoletov-rossii-stal-top-menedzherom-v-osk |url-status=live |language=ru}}</ref> == Projektet e sponsorizuara == Në vitin 2012, ''Russian Helicopters'' filloi një partneritet me kompaninë britanike Caterham Group, e cila zotëron markën Caterham Cars dhe ekipin Caterham F1 [[Formula Një|Formula 1]]. Gjatë këtij bashkëpunimi, palët zbatuan ide të shumta reciprokisht të dobishme, duke përfshirë një program për të promovuar sportet motorike në Rusi dhe projekte të përbashkëta ndërkombëtare të marketingut që përfshijnë helikopterë të prodhuar në Rusi dhe makina të vërteta garash Caterham F1. Kompanitë i kushtojnë një rëndësi të madhe bashkëpunimit të tyre teknologjik. Kjo siguron bazën për programe të reja të përbashkëta në fushën e materialeve kompozite dhe teknologjisë së lartë. Në vitin 2012, ''Russian Helicopters'' ishte partneri zyrtar i ekipit Caterham F1 Formula 1.<ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» и Caterham расширяют сотрудничество |url=https://www.f1news.ru/news/f1-81799.html |access-date=2026-05-09 |website=www.f1news.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Partners Caterham F1 Team |url=https://www.webcitation.org/6D2MvgkKB?url=http://www.caterhamf1.com/partners |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=webcitation.org |language=en}}</ref> Që nga viti 2013, holdingu ka sponsorizuar ekipin fitues të titullit të çiklizmit rrugor, ''Russian Helicopters'', i cili përfshin shumë çiklistë të rinj rusë.<ref>{{Cite web |title=Новая велокоманда «Вертолеты России» выступит в континентальном дивизионе |url=https://www.sovsport.ru/bicycle_highway/news/585239-novaja-velokomanda-vertolety-rossii-vystupit-v-kontinentalnom-divizione |access-date=2026-05-09 |website=Советский спорт |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2014, ''Russian Helicopters'' u bë sponsori zyrtar i klubit të futbollit të Moskës CSKA.<ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» подписали договор о спонсорской поддержке футбольного клуба ЦСКА |url=http://www.russianhelicopters.aero/ru/press/news/CSKA/ |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website= |language=ru}}</ref> == Shiko edhe == * [[Ilyushin]] * [[Antonov]] == Referime == [[Kategoria:Kompani të hapësirës ajrore të Rusisë]] [[Kategoria:Kompani shumëkombëshe me seli në Rusi]] [[Kategoria:Marka ruse]] [[Kategoria:Kompani ajrore]] iioo80dex6hk5w3ydylg57m525yn1ao 2978760 2978759 2026-05-09T11:31:57Z Dimitr Gashi 187218 2978760 wikitext text/x-wiki [[Skeda:RH logo red.jpg|parapamje|Logo e Russian Helicopters.]] '''JSC Russian Helicopters''' (''Helikopterët Ruse'', [[Gjuha ruse|rusisht]]: ''Vertolyoty Rossii'') është një kompani ruse e prodhimit të [[Helikopteri|helikopterëve]] që bashkon shumicën e ndërmarrjeve ruse të prodhimit të helikopterëve dhe është një degë e [[Rostec]]. Kompania holding përfshin fabrikat e prodhimit që prodhojnë produkte të gatshme dhe zyrat e projektimit.<ref>{{cite news|date=11 janar 2018|title="Ростех" ликвидировал корпорацию "Оборонпром"|language=ru|work=РИА Новости|url=https://ria.ru/defense_safety/20180111/1512408975.html|access-date=23 tetor 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Defense News Top 100 for 2012|publisher=Defense News|url=http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|url-status=dead|access-date=22 korrik 2014|archive-url=https://archive.today/20131224092712/http://special.defensenews.com/top-100/charts/rank_2013.php|archive-date=24 dhjetor 2013|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=С.С. Желтиков |date=2009 |title=Ветолетостроительный холдинг: оптимизируем структуру |url=https://cyberleninka.ru/article/n/reorganizatsiya-holdinga-vertoletostroitelnoy-otrasli/viewer |journal=Российское предпринимательство |language=ru |issue=11 (2) |pages=101-106}}</ref> ''Russian Helicopters'' prodhon helikopterë të lehtë, të mesëm, të mesëm-të rëndë dhe të rëndë për përdorim ushtarak dhe civil. Në vitin 2019, kompania mbante një pjesë prej 9.54% të tregut të helikopterëve ushtarakë dhe një pjesë prej 1.66% të tregut të helikopterëve civilë.<ref>{{Cite journal |last=В.Б. Балдин, В.И. Волков |date=2022 |title=Обзор вертолетных новинок: к вопросу исследования оптимальности типажа отечественных вертолетов |url=https://cyberleninka.ru/article/n/obzor-vertoletnyh-novinok-k-voprosu-issledovaniya-optimalnosti-tipazha-otechestvennyh-vertoletov/viewer |journal=Научный вестник ОПК России |language=ru |issue=2 |pages=64-71}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Н.А. Бударина, Ю.А. Басалаева |date=2021 |title=Диверсификация холдига "Вертолеты России" как один из способов повышения внешнеэкономического потенциала |url=https://cyberleninka.ru/article/n/diversifikatsiya-holdinga-vertolety-rossii-kak-odin-iz-sposobov-povysheniya-vneshneekonomicheskogo-potentsiala/viewer |journal=Jornal of Economy and Business |language=ru |volume=3-1 |issue=73 |pages=97-101}}</ref> == Historia == ''Russian Helicopters'' u krijua në vitin 2006 si një degë e OAO OPK Oboronprom, së cilës iu transferuan asetet e prodhimit të helikopterëve të kompanisë mëmë.<ref>{{Cite web |date=2006-12-05 |title=Вертолеты имени России |url=https://www.aviaport.ru/news/113111/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2007, ''Russian Helicopters'' bashkuan të gjithë komponentët e prodhimit dhe mirëmbajtjes së helikopterëve: zhvillimin e helikopterëve - zyrat e projektimit të Mil, Kamov dhe Fabrika e Helikopterëve Kazan ; ndërmarrjet për prodhimin serik të pajisjeve të helikopterëve - Fabrika e Helikopterëve Kazan ([[Kazani, Tataristan|Kazani]]), Fabrika e Aviacionit Ulan-Ude, Fabrika e Helikopterëve të rëndë Rostvertol; prodhuesit e komponentëve: Ndërmarrja e Prodhimit të Ndërtimit të Makinerive Stupino, Fabrika e Ndërtimit të Makinerive në Moskë "Vpered" ([[Moska]]); prodhimi i simulatorit të helikopterëve - "R.E.T. Kronstadt"; riparimi i helikopterëve - Fabrika e Riparimit të Avionëve në [[Novosibirsku|Novosibirsk]]; kompanitë e shërbimit dhe marketingut - "Kompania e Shërbimit të Helikopterëve", e krijuar në bazë të OJSC "Kamov-Holding", linja ajrore "Aero-Kamov".<ref>{{Cite web |date=2007-08-16 |title=ОПК "Оборонпром" завершает процесс консолидации вертолетостроительной отрасли России |url=https://www.aviaport.ru/news/126238/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-12-18 |title=Казанские вертолеты станут "Вертолетами России" |url=https://www.aviaport.ru/news/113418/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shtator 2009, EASA, agjencia evropiane përgjegjëse për mbikëqyrjen e pajtueshmërisë me standardet e sigurisë së aviacionit civil në vendet evropiane, certifikoi helikopterin Ka-32A11BC, duke i lejuar atij të operojë në hapësirën ajrore të Bashkimit Evropian. Certifikata e tipit EASA.IM.R.133 e helikopterit u lejon operatorëve të BE-së të përdorin ligjërisht avionin rus për qëllime komerciale.<ref>{{Cite web |title=На открывшейся в Европе международной выставке AIRTEC 2009 ОАО "Вертолеты России" представляет российскую вертолетную технику // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/184440/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Deri në fund të vitit 2010, kompania mbajtëse kishte konsoliduar aksionet kontrolluese në të gjitha fabrikat e prodhimit të helikopterëve në Rusi.<ref>{{Cite web |title=Финам.ru - Инвестиционные идеи : Ежедневный обзор рынка акций и прогнозы : Вертолёты России консолидировали контрольные пакеты акций вертолётостроительных компаний |url=http://www.finam.ru/investments/comments00001024FB/ |access-date=2026-05-09 |website=www.finam.ru |language=ru}}</ref> Në maj të vitit 2011, ''Russian Helicopters'' planifikoi të mbante një ofertë publike fillestare (IPO) në Bursën e Londrës, duke mbledhur afërsisht 500 milionë dollarë. Në prag të IPO-së, kompania vlerësohej në 1.8-2.4 miliardë dollarë. Kompania planifikoi të mblidhte mbi 500 milionë dollarë (duke përfshirë deri në 250 milionë dollarë investime në vetë kompaninë, ndërsa pjesa tjetër do t'i shkonte pronarit të saj, Oboronprom). Përgatitja për IPO u shoqërua nga një fushatë reklamuese mjaft e dukshme, në veçanti, një mesazh urimi për [[Uilliami, Princi i Uellsit|Uilliami (Princi i Uellsit)]] për martesën e tij u botua në gazetën The Times. Një reklamë me një faqe të plotë paraqiste një helikopter Mi-26T që qëndronte pezull mbi Pallatin e Buckinghamit me një pako të madhe dhuratash. Reklama shoqërohej me sloganin "Për një pilot të famshëm nga një prodhues i famshëm helikopterësh". Megjithatë, publikimi i aksioneve u shty për shkak të kërkesës së ulët për aksione.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" оценили себя перед IPO в 2 миллиарда долларов |url=https://lenta.ru/news/2011/04/26/ipo/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-10 |title="Вертолеты России" отложили IPO, не собрав книгу заявок |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2011/05/10/vertolety_rossii_otlozhili_ipo_ne_sobrav_knigu_zayavok |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-05-11 |title="Вертолеты России" пролетели мимо Лондона |url=https://www.kommersant.ru/doc/1637780 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2011, ''Russian Helicopters'' përfundoi vendosjen e obligacioneve të tregtuara në bursë të serisë BO-02 me vlerë 5 miliardë rubla. Gazprombank shërbeu si menaxher i emetimit.<ref>{{Cite web |title="Вертолеты России" разместили бонды на 5 млрд рублей - Новости - Rusbonds |url=http://www.rusbonds.ru/nwsinf.asp?id=3562747 |access-date=2026-05-09 |website=www.rusbonds.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, një ndërmarrje e përbashkët italo-ruse për prodhimin e helikopterëve civilë AW139 u ndërtua dhe u vu në punë në Tomilino, Rajoni i Moskës, në ambientet e Qendrës Kombëtare të Prodhimit të Helikopterëve (me shqetësimin [[AgustaWestland]], pjesë e grupit [[Leonardo S.p.A.|Finmeccanica]]). Fluturimi i parë i AW139 të montuar në Rusi u zhvillua në dhjetor 2012. Që nga qershori 2014, ndërmarrja e përbashkët kishte prodhuar vetëm dy helikopterë të konfiguruar VIP, me shtatë të tjerë në linjën e montimit. Në Farnborough Airshow 2012, palët nënshkruan një marrëveshje kornizë për të zhvilluar një helikopter të lehtë me një motor të vetëm, që peshonte 2.5 ton. Prodhimi serial ishte planifikuar të fillonte në vitin 2015 dhe pritej të ishte një partneritet 50/50. Megjithatë, në mars 2014, projekti i përbashkët u ndërpre. Palët përmendën pamundësinë e krijimit të një produkti të qëndrueshëm komercialisht në këtë segment të tregut.<ref>{{Cite web |title=PосБизнесКонсалтинг - Новости дня - Объем инвестиций в строительство совместного с Италией производства вертолетов AW139 в России составит 40 млн евро. |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100622130855.shtml |access-date=2026-05-09 |website=www.rbc.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-06-05 |title=Итальянские вертолеты не взлетели в России |url=https://www.kommersant.ru/doc/2486640 |access-date=2026-05-09 |website=www.kommersant.ru |language=ru}}</ref> Në renditjen e saj vjetore të Defense News TOP 100 të kompanive të industrisë së mbrojtjes në mbarë botën, botimi i industrisë Defense News e vendosi ''Russian Helicopters'' në vendin e 24-të për vitin 2012, duke vënë në dukje shkallën rekord të rritjes së kompanisë ruse të mbrojtjes, e cila u rrit nga vendi i 39-të në renditje në vitin 2011. Analiza e vlerësimit vëren se industria ruse e mbrojtjes në tërësi demonstroi rezultate mbresëlënëse gjatë periudhës së raportimit, veçanërisht në sfondin e rënies së shpenzimeve ushtarake nga Shtetet e Bashkuara dhe disa vende evropiane.<ref>{{Cite web |title=Defense News TOP 100: впечатляющий успех российского ОПК - ВПК.name |url=http://vpk.name/news/93527_defense_news_top_100_vpechatlyayushii_uspeh_rossiiskogo_opk.html |access-date=2026-05-09 |website=vpk.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2015, në shfaqjen ajrore MAKS-2015, kompania prezantoi një qendër shërbimi mobile për servisimin dhe riparimet rutinë të avionëve civilë dhe ushtarakë. Po atë vit, kompania dorëzoi nëntë helikopterë Ka-32A11BC në Kinë për departamentet lokale të sigurisë publike dhe kompanitë tregtare.<ref>{{Cite web |date=2015-08-25 |title="Вертолеты России" впервые представили на МАКС-2015 мобильный сервисный центр |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/2208598 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në shkurt të vitit 2017, ''Rostec'' nënshkroi një marrëveshje për të shitur 12% të ''Russian Helicopters'' një konsorciumi të Fondit Rus të Investimeve Direkte (RDIF) dhe investitorëve arabë për 282 milionë dollarë. Vlerësimi i 100% të aksioneve të kompanisë ishte 2.35 miliardë dollarë.<ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=РФПИ и арабские инвесторы купили долю в «Вертолетах России» |url=https://www.rbc.ru/business/20/02/2017/58aacff69a79474d7b08a67f |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=Ростех подписал соглашение о продаже 12% «Вертолетов России» за $282 млн |url=https://www.forbes.ru/news/339457-rosteh-podpisal-soglashenie-o-prodazhe-12-vertoletov-rossii-za |url-status=live |language=ru}}</ref> Në fund të vitit 2019, pjesa e kompanisë në tregun e jashtëm në segmentin e helikopterëve ushtarakë arriti në 9.54% (shifra u ul me 2.66% nga viti 2017), dhe në segmentin e helikopterëve civilë - 1.66% (shifra u rrit nga 0.95% në vitin 2017).<ref name=":1" /> == Aktiviteti == ''Russian Helicopters'' zhvillon dhe prodhon helikopterë dhe mjete ajrore pa pilot, ofron shërbime riparimi, shërbimi dhe marketingu për helikopterët.<ref name=":0" /> ''Russian Helicopters'' përfshin dy shkolla prodhimi helikopterësh - Byronë e Dizajnit Kamov dhe Uzinën e Helikopterëve Mil Moscow. Objektet e saj kryesore të prodhimit përfshijnë Uzinën e Helikopterëve Kazan, Uzinën e Aviacionit Ulan-Ude, Kompaninë e Prodhimit të Avionëve Kumertau, Rostvertol dhe Kompaninë e Aviacionit Arsenyev Progress, si dhe prodhuesit e pjesëve - Kompaninë e Prodhimit të Makinerive Stupino dhe Reduktor-PM.<ref>{{Cite web |date=2019-07-02 |title=АО «Вертолеты России»: финансовые показатели - топ 100 компаний |url=https://www.kommersant.ru/doc/3502550/w/vertolety-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Produktet e kompanisë eksportohen në [[Kina|Kinë]], [[Spanja|Spanjë]], [[Kazakistani|Kazakistan]], [[Bjellorusia|Bjellorusi]], [[Serbia|Serbi]], [[Algjer|Algjeri]], [[Iraku|Irak]], [[Angola|Angolë]], [[Nigeri]], [[Uganda|Ugandë]], [[Zimbabveja|Zimbabve]], [[Brazili|Brazil]], [[Venezuela|Venezuelë]], [[Kolumbia|Kolumbi]], [[Koreja e Jugut|Korenë e Jugut]], [[Egjipti|Egjipt]], [[Sri Lanka|Sri Lankë]] dhe [[India|Indi]]. Helikopterët Ka-32 përdoren për shuarjen e zjarreve në Evropë. Që nga viti 2010, Koreja e Jugut kishte blerë afërsisht 70 helikopterë Ka-32 dhe ishte një nga klientët kryesorë të modelit.<ref>{{Cite web |date=2010-07-08 |title=Российские вертолеты Ка-32 понравились испанским пожарным |url=https://ria.ru/20100708/253043964.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» поставили в Бразилию очередной грузопассажирский вертолет Ми-171А1 |url=https://kr-media.ru/news/vertoletostroenie/vertolety-rossii-postavili-v-braziliyu-ocherednoy-gruzopassazhirskiy-vertolet-mi-171a1-/ |access-date=2026-05-09 |website=kr-media.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-09-19 |title="Ростех" передал вертолет "Ансат" в Зимбабве |url=https://ria.ru/20220919/ansat-1817847311.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-07 |title=Южная Корея впервые за десять лет купила вертолеты у России |url=https://www.rbc.ru/economics/07/02/2025/67a5b0c59a7947d69d5b05c7 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Martin |first=Guy |date=2023-05-19 |title=Zimbabwe gets new VIP jet, Russian helicopters - DefenceWeb |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/zimbabwe-gets-new-vip-jet-russian-helicopters/ |access-date=2026-05-09 |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khalem Chapman |date=2022-04-08 |title=Sri Lankan Mi-17s deployed to the Central African Republic |url=https://www.key.aero/article/sri-lankan-mi-17s-deployed-central-african-republic |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-11 |title=Депутат Черногории Кнежевич высмеял НАТО по поводу помощи в тушении пожаров |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/24757677 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2018, ''Russian Helicopters'' prezantuan për herë të parë mjetin ajror pa pilot (UAV) VRT300, me një peshë maksimale ngritjeje prej 300 kg dhe një ngarkesë objektivi prej 70 kg. U krijuan dy prototipa: Arctic Supervision, me një radar anësor për zbulimin e akullit (që përcakton trashësinë e akullit), dhe Opticvision, me një rreze të zgjeruar fluturimi për monitorimin dhe teledeteksionin e tokës. Mbikëqyrja Arktike u zhvillua për integrim në sistemin e transportit të Rrugës Detare Veriore, ndërsa Opticvision është menduar kryesisht për diagnostikimin, parandalimin dhe reagimin ndaj emergjencave gjatë prodhimit dhe transportit të hidrokarbureve, si dhe për diagnostikimin e linjave të energjisë ajrore, hartëzimin, transportin e ngarkesave, operacionet e kërkimit etj. Mund të qëndrojë në ajër deri në 5 orë.<ref>{{Cite web |date=2018-04-19 |title=«Вертолеты России» начнут продавать беспилотники |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/04/19/767252-vertoleti-rossii |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2019, ''Russian Helicopters'' zhvilluan një projekt paraprak për një "sinkrokopter" me dy rotorë kryesorë dhe një rotor shtytës. Projekti bazohet në një helikopter me rotor sinkro dhe do të jetë i aftë të arrijë një shpejtësi maksimale prej 420 km/orë.<ref>{{Cite web |date=2019-04-24 |title=«Вертолеты России» разрабатывают проект синхрокоптера |url=https://www.kommersant.ru/doc/3954019 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në korrik 2021, në Sallonin e Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë (MAKS-2021), ''Russian Helicopters'' prezantoi helikopterin pa pilot BAS-200. Aeroplani ka një peshë maksimale ngritjeje prej 200 kg, një qendër kontrolli të lëvizshme të montuar në një rimorkio të lehtë dhe mund të qëndrojë në ajër deri në katër orë. Droni mund të përdoret për monitorimin e terrenit dhe për transportimin e ngarkesave me peshë deri në 50 kg. Në të njëjtin Sallon të Aviacionit dhe Hapësirës në Moskë, ''Russian Helicopters'' nënshkroi një marrëveshje me Postën Ruse për përdorimin e mjeteve ajrore pa pilot BAS-200 dhe VRT300 në Okrugut Autonom të Chukotkas.<ref>{{Cite web |date=2021-07-20 |title=«Вертолеты России» представили беспилотный вертолет на МАКС-2021 |url=https://www.kommersant.ru/doc/4909089 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ростех - Медиа - Новости - Ростех и Почта России начнут тестовую эксплуатацию беспилотников для доставки грузов на Чукотке |url=https://rostec.ru/media/news/rostekh-i-pochta-rossii-nachnut-testovuyu-ekspluatatsiyu-bespilotnikov-dlya-dostavki-gruzov-na-chuko/ |access-date=2026-05-09 |website=rostec.ru |language=ru}}</ref> Më 16 nëntor 2021, Russian Helicopters dhe AJ Holding LLC me seli në [[Emiratet e Bashkuara Arabe]] themeluan Alpha Aviation LLC, një sipërmarrje të përbashkët në Zonën e Lirë të Ajmanit, e cila do të promovojë dhe shesë helikopterë civilë rusë jashtë vendit.<ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" и AJ Holding LLC создали СП по продаже российских вертолетов |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12935909 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-16 |title="Вертолеты России" планируют поставлять на Ближний Восток порядка 10 вертолетов в год |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/12934673 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, pati një rënie në dërgesat e Mi-8/17, për shkak të faktit se çmimi i tij u rrit 3-4 herë. Në vitin 2007, helikopteri më i shtrenjtë i kësaj serie kushtoi rreth 6 milionë dollarë, një helikopter standard - 4.5-5.3 milionë dollarë. Në vitin 2021, kostoja e një helikopteri arriti në 15-18 milionë dollarë.<ref name=":1" /> == Gama e modelit == ==== Helikopterë në prodhim serik: ==== <gallery widths="160" heights="130"> Skeda:Rhc_ansat1.jpg|Ansat — helikopter i lehtë shumëfunksional Skeda:Rhc_ka-226t.jpg|Kamov Ka-226 — helikopter i lehtë shumëfunksional Skeda:Rhc_ka-32a11bc.jpg|Kamov Ka-32 — helikopter transporti i rëndë Skeda:Russian_Navy_Kamov_Ka-31.jpg|Kamov Ka-31 — helikopter me radar Skeda:Russian_Kamov_Ka-52_helicopter_-_Bronnitsy.jpg|Kamov Ka-52 — helikopter zbulimi dhe sulmi Skeda:Kamov, Kamov Ka-62 (51527806378).jpg|[[Kamov Ka-60]] — helikopter transporti ushtarak me dy motorë të mesëm Skeda:Mil Mi-8P, Baltic Airlines (cropped).jpg|[[Mil Mi-8]] — helikopter me dy motorë të mesëm Skeda:Rhc_mi-8-17.jpg|[[Mil Mi-17]] — helikopter i mesëm shumëfunksional Skeda:Rhc_mi-26t.jpg|Mil Mi-26 — helikopter transporti i rëndë shumëfunksional Skeda:Ми-24ЛЛ_(прототип_№7)_используется_для_тестовых_полетов_с_ММГ_оружия_и_тестового_применения_стандартного_вооружения.jpg|[[Mil Mi-24]] — helikopter sulmi luftarak Skeda:Kamov_Ka-27PS,_Russia_-_Air_Force_AN2193401.jpg|Kamov Ka-27 — helikopter anti-nëndetëse për anije Skeda:Russian_Air_Force,_RF-13489,_Mil_Mi-28NM_(49581609382).jpg|[[Mil Mi-28]] — helikopter sulmi luftarak </gallery> ==== Helikopterë në fazën e kërkim-zhvillimit ose propozimit teknik: ==== <gallery widths="160" heights="130"> Skeda:Rhc_mi-171a2.jpg|Mil Mi-171 — helikopter transporti i mesëm Skeda:Rhc_mi-38.jpg|Mil Mi-38 — helikopter i mesëm shumëfunksional Skeda:VRT 300 on MAKS 2017.jpg|VRT 300 - helikopter pa pilot Skeda:VRT_500_mockup_at_Dubai_Air_Show_2019.jpg|VRT 500 — helikopter i lehtë </gallery> == Shifrat e prodhimit të helikopterëve == Në vitin 2007, Russian Helicopters prodhoi dhe u dorëzoi klientëve 121 helikopterë.<ref>{{Cite journal |last=Андрей Фомин |date=2008 |title=Вертолеты России-2008 |url=http://www.take-off.ru/pdf/05_2008.pdf |journal=Национальный аэрокосмический журнал "Взлет" |language=ru |issue=41 |pages=9}}</ref> Në vitin 2008, kompania prodhoi dhe u dorëzoi klientëve 169 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=В 2008 году в России было построено 169 вертолетов военного и гражданского назначения // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/168124/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref> Në vitin 2009, ndërmarrjet e holding prodhuan 183 helikopterë me modifikime të ndryshme.<ref>{{Cite web |title=В 2009 году производство вертолетов в России выросло на 8,3% // АвиаПорт.Новости |url=https://www.aviaport.ru/news/191060/ |access-date=2026-05-09 |website=www.aviaport.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-03-03 |title=В 2009 году "Вертолеты России" увеличили производство на 8,3% |url=https://www.finam.ru/publications/item/v-2009-godu-vertolety-rossii-uvelichili-proizvodstvo-na-8-3-20100303-1704/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2010, u prodhuan 214 helikopterë.<ref>{{Cite web |date=2011-07-22 |title="Ансат" без "Мотор Сич" |url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2011/07/22/ansat_bez_motor_sich |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2011, 262 helikopterë iu dorëzuan klientëve.<ref>{{Cite web |date=2012-04-09 |title=Вертолеты России нарастили чистую прибыль на 13% в 2011 году |url=https://www.reuters.com/article/business/-13-2011--idUSRXE83807T/ |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2012, 290 helikopterë u ndërtuan në ndërmarrjet prodhuese të helikopterëve që janë pjesë e kompanisë mbajtëse.<ref>{{Cite web |last=Игорь Попов |date=2013-07-02 |title=Подъемная сила |url=https://www.forbes.ru/forbes/issue/2013-07/241191-podemnaya-sila |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-18 |title=Нелегкое бремя {{!}} Компетенция на РБК Бизнес-среда |url=https://plus.rbc.ru/news/573b8c187a8aa94cfcea03b7 |access-date=2026-05-09 |website=РБК Бизнес-среда |language=ru}}</ref> Në vitin 2013, u prodhuan 303 helikopterë, 130 njësi iu dorëzuan klientëve të huaj.<ref>{{Cite web |date=2014-05-14 |title=Лопасти экспорта |url=https://www.kommersant.ru/doc/2466700 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-30 |title=Консолидированная выручка "Вертолетов России" по РСБУ за 2013 год превысит 140 млрд рублей |url=https://www.finam.ru/publications/item/konsolidirovannaya-vyruchka-vertoletov-rossii-po-rsbu-za-2013-god-prevysit-140-mlrd-rubleiy-20131230-142312/ |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-11-15 |title=Экспорт российских вертолетов за 10 лет увеличился в 10 раз |url=https://ria.ru/20131115/977063154.html |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2014, Russian Helicopters u dorëzoi klientëve 271 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=НИИ экономики {{!}} «Вертолеты России» в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% |url=https://niieap.com/2016/08/02/vertolety-rossii-v-2015-g-snizili-postavki-vertoletov-zakazchikam-na-21/ |access-date=2026-05-09 |language=ru-RU}}</ref> Në vitin 2015, prodhimi i helikopterëve u ul me 21%, me një total prej 212 helikopterësh ushtarakë dhe civilë të prodhuar.<ref>{{Cite web |date=2016-08-02 |title="Вертолеты России" в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% - до 212 машин |url=https://tass.ru/ekonomika/3504193 |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=НИИ экономики {{!}} «Вертолеты России» в 2015 г. снизили поставки вертолетов заказчикам на 21% |url=https://niieap.com/2016/08/02/vertolety-rossii-v-2015-g-snizili-postavki-vertoletov-zakazchikam-na-21/ |access-date=2026-05-09 |language=ru-RU}}</ref> Në vitin 2016, numri i helikopterëve të prodhuar u ul me 10.8%, me 189 helikopterë të prodhuar.<ref>{{Cite web |date=2017-05-03 |title=«Вертолеты России» подвели финансовые итоги работы за 2016 год |url=https://vpk.name/news/180706_vertolety_rossii_podveli_finansovye_itogi_raboty_za_2016_god.html |access-date=2026-05-09 |website=ВПК.name |language=ru}}</ref> Në vitin 2017, u ndërtuan 205 helikopterë dhe 148 helikopterë iu nënshtruan riparimeve të mëdha.<ref>{{Cite web |date=2018-07-06 |title="Вертолеты России" поставили в 2017 году 213 машин различным заказчикам |url=https://tass.ru/ekonomika/5353844 |url-status=live |language=ru}}</ref> Në vitin 2018, Helikopterët Ruse prodhuan rreth 200 avionë.<ref>{{Cite web |date=2018-03-23 |title=Глава "Вертолетов России" рассказал о производственных планах в 2018 году |url=https://ria.ru/20180323/1517083358.html |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Азад Каррыев |first= |last2= |date=2019-05-15 |title=HeliRussia 2019. Рынок. Итоги. Прогнозы |url=https://helisystems.ru/helirussia-2019-rynok-itogi-prognozy/ |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=HeliSystems |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Выручка «Вертолетов России» в 2018 г. снизилась на 24% |url=https://aeroo.ru/30351-Vyruchka-Vertoletov-Rossii-v-2018-g-snizilas-na-24.html |access-date=2026-05-09 |website=Авиа новости - портал авиа-новостей. Новости авиации России. |language=ru}}</ref> Në vitin 2019, kompania prodhoi dhe dorëzoi 153 helikopterë të rinj dhe përfundoi riparime të mëdha në 124 helikopterë.<ref name=":1" /> Në vitin 2020, u prodhuan 128 helikopterë, 141 helikopterë iu dorëzuan klientëve.<ref>{{Cite web |last=Харитонова |first=Людмила |title=Годовой отчет АО «Вертолеты России» за 2020 год |url=https://profavia.ru/news/novosty/rossijskoj-aviatsii/16600-godovoj-otchet-ao-vertolety-rossii-za-2020-god |access-date=2026-05-09 |website=Профавиа |language=ru-ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Николай |first=АНДРЕЕВ |title="Вертолёты России" в 2020 году произвели 128 вертолетов — отчёт |url=https://mashnews.ru/vertolyotyi-rossii-v-2020-godu-proizveli-128-vertoletov-otchet.html |access-date=2026-05-09 |website=Информационно-аналитический портал «Новости промышленности MASHNEWS» |language=ru}}</ref> Në vitin 2021, u prodhuan 185 helikopterë.<ref>{{Cite web |date=2022-06-16 |title=План вертикального подъема |url=https://www.kommersant.ru/doc/5413557 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në vitin 2022, ndërmarrjet e holdingut prodhuan 296 helikopterë.<ref>{{Cite web |title=Раскрыто число произведенных «Вертолетами России» в 2022 году вертолетов |url=https://lenta.ru/news/2023/08/07/296/ |access-date=2026-05-09 |website=Lenta.RU |language=ru-Ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Чемезов рассказал Путину об увеличении производства военных вертолетов |url=https://www.kommersant.ru/doc/6147823 |access-date=2026-05-09 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> Në vitin 2023, ndërmarrjet e holdingut ndërtuan 311 helikopterë.<ref>{{Cite web |last=Струкова |first=Татьяна |date=2023-08-07 |title=Путин и Чемезов обсудили годовой отчет «Ростеха». Главное |url=https://rtvi.com/news/putin-i-chemezov-obsudili-godovoj-otchet-rosteha-glavnoe/ |access-date=2026-05-09 |website=Главные новости в России и мире - RTVI |language=ru}}</ref> == Menaxhimi == Nikolay Aleksandrovich Kolesov - Drejtor i Përgjithshëm që nga nëntori 2021.<ref>{{Cite web |date=2021-11-30 |title="Вертолеты России" возглавил экс-гендиректор КРЭТ Колесов |url=https://www.interfax.ru/business/805852 |url-status=live |language=ru}}</ref> Andrey Ivanovich Boginsky - CEO nga janari 2017 deri në nëntor 2021.<ref>{{Cite web |title=Андрей Богинский |url=https://roscongress.ru/speakers/boginskiy-andrey/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F |url-status=live |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-12-27 |title=«Вертолеты России» возглавит заместитель министра промышленности и торговли Богинский |url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2016/12/27/671402-vertoleti |access-date=2026-05-09 |website=Ведомости |language=ru}}</ref> Alexander Alexandrovich Mikheev - Drejtor i Përgjithshëm nga shtatori 2013 deri në janar 2017.<ref>{{Cite web |title=Александр Михеев |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/miheev-aleksandr-aleksandrovich |url-status=live |language=ru}}</ref> Dmitry Evgenievich Petrov - Drejtor i Përgjithshëm nga shtatori 2010 deri në shtator 2013.<ref>{{Cite web |date=2013-10-16 |title=Экс-глава "Вертолетов России" стал топ-менеджером в ОСК |url=https://www.forbes.ru/news/246275-eks-glava-vertoletov-rossii-stal-top-menedzherom-v-osk |url-status=live |language=ru}}</ref> == Projektet e sponsorizuara == Në vitin 2012, ''Russian Helicopters'' filloi një partneritet me kompaninë britanike Caterham Group, e cila zotëron markën Caterham Cars dhe ekipin Caterham F1 [[Formula Një|Formula 1]]. Gjatë këtij bashkëpunimi, palët zbatuan ide të shumta reciprokisht të dobishme, duke përfshirë një program për të promovuar sportet motorike në Rusi dhe projekte të përbashkëta ndërkombëtare të marketingut që përfshijnë helikopterë të prodhuar në Rusi dhe makina të vërteta garash Caterham F1. Kompanitë i kushtojnë një rëndësi të madhe bashkëpunimit të tyre teknologjik. Kjo siguron bazën për programe të reja të përbashkëta në fushën e materialeve kompozite dhe teknologjisë së lartë. Në vitin 2012, ''Russian Helicopters'' ishte partneri zyrtar i ekipit Caterham F1 Formula 1.<ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» и Caterham расширяют сотрудничество |url=https://www.f1news.ru/news/f1-81799.html |access-date=2026-05-09 |website=www.f1news.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Partners Caterham F1 Team |url=https://www.webcitation.org/6D2MvgkKB?url=http://www.caterhamf1.com/partners |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=webcitation.org |language=en}}</ref> Që nga viti 2013, holdingu ka sponsorizuar ekipin fitues të titullit të [[Çiklizmi|çiklizmit]] rrugor, ''Russian Helicopters'', i cili përfshin shumë çiklistë të rinj rusë.<ref>{{Cite web |title=Новая велокоманда «Вертолеты России» выступит в континентальном дивизионе |url=https://www.sovsport.ru/bicycle_highway/news/585239-novaja-velokomanda-vertolety-rossii-vystupit-v-kontinentalnom-divizione |access-date=2026-05-09 |website=Советский спорт |language=ru}}</ref> Në prill të vitit 2014, ''Russian Helicopters'' u bë sponsori zyrtar i klubit të [[Futbolli|futbollit]] të Moskës CSKA.<ref>{{Cite web |title=«Вертолеты России» подписали договор о спонсорской поддержке футбольного клуба ЦСКА |url=http://www.russianhelicopters.aero/ru/press/news/CSKA/ |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website= |language=ru}}</ref> == Shiko edhe == * [[Ilyushin]] * [[Antonov]] == Referime == [[Kategoria:Kompani të hapësirës ajrore të Rusisë]] [[Kategoria:Kompani shumëkombëshe me seli në Rusi]] [[Kategoria:Marka ruse]] [[Kategoria:Kompani ajrore]] tv1640t83ulqj0hiehhju7kep3vgvt3 0 361059 2978592 2968285 2026-05-08T13:34:21Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 2978592 wikitext text/x-wiki {{Infobox zhanër muzikor|name=Samba|image=Samba in 1936.png|caption=Grup i sambës në Rio de Zhaneiro (1936)|stylistic_origins=Afro-Brazilian [[batucada]] dhe kërcime ritmike tradicionale, sidomos {{lang|pt|samba de roda}} dhe ritme të tjera afrikane të origjinës [[Bantutë|bantu]]|cultural_origins=Shekulli XIX i vonë në [[Bahia]], dhe fillimi i shekullit të XX, [[Rio de Zhaneiro]] dhe [[Salvador, Bahia|Salvador]], Brazil<!--"Samba" si zhanër muzikor i lindur nga kultura afro-braziliane në shtetet e Rios dhe Bahias nga shekulli i XIX në fillimin e atij të XX.-->|subgenres={{hlist|[[Bossa nova]]|[[pagode]]|[[samba-canção]]|[[samba-choro]]|[[samba-jazz]]|[[samba de breque]]|[[samba-enredo|samba de enredo]]|samba de exaltação|[[partido alto|samba de partido-alto]]||samba de terreiro|samba duro|samba de chula|sambalanço, among others}}|other_topics={{hlist|[[Samba reggae]]|[[Samba rock]]|[[Brazilian Carnival]]|}}}} '''Samba''' është një emër ose parashtesë që përdoret për disa variante ritmike, si '''samba urbano carioca''' {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Fenerick|2002}} '''samba de roda''' (nganjëherë quhet edhe samba rurale),<ref>{{Cite journal|last=Sandroni|first=Carlos|date=2010|title=Samba de roda, patrimônio imaterial da humanidade.|url=https://www.scielo.br/j/ea/a/dBfRTxGdpcQh4VffwpLjhMx/?format=pdf&lang=pt|journal=Estudos avançados|volume=24|issue=69|pages=373–388|doi=10.1590/S0103-40142010000200023|via=Scielo|doi-access=free}}</ref> ndër shumë forma të tjera të sambas, më së shumti e ka origjinën në shtetet e [[Rio de Zhaneiro (shteti)|Rio de Zhaneiros]] dhe [[Bahia|Bahias]] .<ref>{{Citation|last=Carvalho|first=Caê Garcia|title=Samba de Roda e Identidade: um estudo comparativo da identidade regional mediada e catalisada pelo samba no Recôncavo e no Portal do Sertão|date=2015|url=http://dx.doi.org/10.7476/9788523220129.0011|work=Territórios da Bahia: regionalização, cultura e identidade|pages=259–298|publisher=EDUFBA|doi=10.7476/9788523220129.0011|isbn=9788523220129|access-date=2023-01-31}}</ref><ref>{{Cite thesis|title=A Iminência do Samba: análise do processo de criação da coreografia O Samba do Criolo Doido|url=http://dx.doi.org/10.14393/ufu.di.2019.3|publisher=EDUFU – Editora da Universidade Federal de Uberlandia|first=Luiz|last=Barbosa|doi=10.14393/ufu.di.2019.3|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last=Sandroni|first=Carlos|title=When Did Samba Become Samba?|date=2021-10-15|url=http://dx.doi.org/10.5622/illinois/9780252044021.003.0007|work=A Respectable Spell|pages=111–121|publisher=University of Illinois Press|doi=10.5622/illinois/9780252044021.003.0007|isbn=9780252044021|access-date=2023-01-31}}</ref> Samba është një term i gjerë për shumë nga ritmet që kompozojnë zhanret më të njohura të muzikës [[Brazili|braziliane]] që kanë origjinën në komunitetet [[afro-brazilianët|afro-braziliane]] të Bahia në fund të shekullit të 19-të<ref>{{Cite journal|last=Zamith|first=Rosa Maria|date=1995|title=O samba-de-roda baiano em tempo e espaço.|url=https://revistas.ufrj.br/index.php/interfaces/article/download/33105/18568|journal=Interfaces|volume=2|issue=1|pages=53–66|via=UFRJ}}</ref> dhe në fillim të shekullit të 20-të, duke vazhduar zhvillimin e saj në komunitetet e [[Rio de Zhaneiro|Rios de Zhaneiros]] në fillim të shekullit të 20-të. {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Marcondes|1977}} Duke pasur rrënjët e saj në [[Candomblé|Candomblé-n]] afro-braziliane,<ref>{{Cite journal|last=Nigri|first=Bruno Silva|last2=Debortoli|first2=José Alfredo Oliveira|date=2015-09-30|title=O Samba no Contexto do Candomblé|url=http://dx.doi.org/10.35699/1981-3171.2015.1140|journal=LICERE – Revista do Programa de Pós-graduação Interdisciplinar em Estudos do Lazer|volume=18|issue=3|pages=275–304|doi=10.35699/1981-3171.2015.1140|issn=1981-3171|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Behague|first=Gerard|last2=fr Oliveira Pinto|first2=Tiago|last3=Simon|first3=Artur|date=1993|title=Capoeira, Samba, Candomble, Bahia, Brasil|url=http://dx.doi.org/10.2307/851729|journal=Ethnomusicology|volume=37|issue=3|pages=449|doi=10.2307/851729|issn=0014-1836|jstor=851729}}</ref><ref>{{Cite book|last=Browning, Barbara|url=http://worldcat.org/oclc/31374055|title=Samba : resistance in motion|date=1995|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-32867-5|oclc=31374055}}</ref> si dhe tradita të tjera popullore afro-braziliane dhe indigjene, të tilla si Samba de Caboclo tradicionale,<ref>{{Cite book|last=Motta Lody|first=Raul Giovanni da|title=Samba de Caboclo|date=1977|publisher=Ministério da Educação e Cultura, Departamento de Assuntos Culturais, Fundação Nacional de Arte, Campanha de Defesa do Folclore Brasileiro|oclc=616494221}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022|title=Full Guide on Candomblé|url=https://opanije.com/what-is-candomble/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509150606/https://opanije.com/what-is-candomble/|archive-date=9 maj 2023|access-date=2023-01-31|website=Opanije.com}}</ref> konsiderohet si një nga dukuritë më të rëndësishme kulturore në Brazil {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Iphan|2014}} dhe një nga simbolet e vendit. {{Sfn|Lopes|2019}} {{Sfn|Benzecry|2015}} {{Sfn|Paranhos|2003}} {{Sfn|Benzecry|2015}} E pranishme në [[Gjuha portugeze|gjuhën portugeze]] të paktën që nga shekulli i 19-të, fjala "samba" u përdor fillimisht për të përcaktuar një "valle popullore". {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Me kalimin e kohës, kuptimi i saj është zgjeruar në një "valle rrethore të ngjashme me batuque", një [[Samba (valle braziliane)|stil kërcimi]] dhe gjithashtu në një "zhanër muzikor". {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Frugiuele|2015}} Ky proces i vendosjes së vetvetes si një zhanër muzikor filloi në vitet 1910 {{Sfn|Lopes|2019}} dhe pati pikë referimi inauguruese në këngën " [[Pelo Telefone]] ", e lançuar në vitin 1917. {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Reijonen|2017}} Pavarësisht se u identifikua nga krijuesit e tij, publiku dhe [[Industria e muzikës|industria muzikore]] braziliane si "samba", ky stil pionier ishte shumë më i lidhur nga pikëpamja ritmike dhe instrumentale me [[Maxixe (valle)|maksisin]] sesa me vetë sambën. {{Sfn|Lopes|2019}} {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Matos|2013}} Samba u strukturua në mënyrë moderne si një zhanër muzikor vetëm në fund të viteve 1920 {{Sfn|Lopes|2019}} {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Sandroni|2001}} nga lagja [[Estácio, Rio de Zhaneiro|Estácio]] dhe së shpejti u shtri në Oswaldo Cruz dhe pjesë të tjera të Rios përmes hekurudhës së saj të udhëtarëve . {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Sot sinonim i ritmit të sambës, {{Sfn|Reijonen|2017}} kjo samba e re solli risi në ritëm, melodi dhe gjithashtu në aspektin tematik. {{Sfn|Paiva|2009}} Ndryshimi i saj ritmik i bazuar në një model të ri instrumental me goditje rezultoi në një stil më "batucado" dhe të sinkopuar {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} - në krahasim me "samba-maxixe" fillestare {{Sfn|Paiva|2009}} - karakterizuar veçanërisht nga një ritëm më i shpejtë, nota më të gjata dhe një kadencë shumë përtej pëllëmbëve të thjeshta të përdorura deri më tani. {{Sfn|Franceschi|2010}} {{Sfn|Marcondes|1977}} Gjithashtu "paradigma e Estácio" solli risi në formatimin e sambas si këngë, me organizimin e saj muzikor në pjesën e parë dhe të dytë si në melodi ashtu edhe në tekst. {{Sfn|Matos|2013}} {{Sfn|Paranhos|2003}} {{Sfn|Paiva|2009}} Në këtë mënyrë, sambistët e Estácio-s krijuan, strukturuan dhe ripërcaktuan sambën qytetare të Carioca-s si një zhanër në një mënyrë moderne dhe të përfunduar. {{Sfn|Matos|2013}} Në këtë proces të themelimit si një shprehje muzikore qytetare dhe moderne, samba Carioca kishte rolin vendimtar të shkollave samba, përgjegjëse për përcaktimin dhe ligjërimin përfundimisht të bazave estetike të ritmit, {{Sfn|Paiva|2009}} dhe [[Transmetimi radiofonik|transmetimit radiofonik]], gjë që kontribuoi shumë në përhapjen dhe popullarizimin e zhanrit dhe këngëtarëve të tij. {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Kështu, samba arriti projeksion të madh në të gjithë Brazilin dhe është bërë një nga [[Simboli kombëtar|simbolet]] kryesore të [[Identiteti kombëtar|identitetit kombëtar]] brazilian. {{Sfn|Stockler|2011}} {{Sfn|Iphan|2014}} Pasi u kriminalizua dhe u refuzua për origjinën e saj afro-braziliane, dhe padyshim muzikën e klasës punëtore në origjinën e saj mitike, zhanri ka marrë gjithashtu mbështetje nga anëtarët e klasave të larta dhe elitën kulturore të vendit. {{Sfn|Benzecry|2015}} {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Samba moderne që u shfaq në fillim të shekullit të 20-të është kryesisht në një [[Nënshkrimi i kohës|kohë]] {{Music|time|2|4}} ndryshonte {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} me përdorimin e vetëdijshëm të një kori të kënduar ndaj një ritmi [[batucada]], me strofa të ndryshme të vargjeve shpall[se. {{Sfn|Marcondes|1977}} {{Sfn|Mello|2000}} Instrumentimi i tij tradicional është i përbërë nga instrumente me goditje si [[pandeiro]], [[cuíca]], tamborim, ganzá dhe surdo {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Bolão|2009}} {{Sfn|Santos|2018}} shoqërimi – frymëzimi i të cilit është koro – si kitara klasike dhe [[cavaquinho]] . {{Sfn|Tinhorão|1990}} {{Sfn|Carvalho|2006}} Në vitin 2005 [[UNESCO]] e shpalli Samba de Roda pjesë të [[Trashëgimia kulturore jomateriale e njerëzimit|Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit]],<ref>{{Cite web|title=UNESCO – Samba de Roda of the Recôncavo of Bahia|url=https://ich.unesco.org/en/RL/samba-de-roda-of-the-recncavo-of-bahia-00101|access-date=2023-01-31|website=ich.unesco.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sandroni|first=Carlos|date=2010|title=Samba de roda, patrimônio imaterial da humanidade|url=http://dx.doi.org/10.1590/s0103-40142010000200023|journal=Estudos Avançados|volume=24|issue=69|pages=373–388|doi=10.1590/s0103-40142010000200023|issn=0103-4014|doi-access=free}}</ref> dhe në 2007, Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Historike dhe Artistike të Brazilit shpalli Carioca samba dhe tre nga matricat e saj - samba de terreiro, partido-toal dhe samba de enredo – si [[Trashëgimia kulturore|trashëgimi kulturore]] në Brazil. {{Sfn|Iphan|2014}} {{Sfn|Portal Iphan|2007}} {{Sfn|Uchôa|2007}} {{Sfn|Figueiredo|2007}} Gjithashtu, në vitin 2018, prefektura e Salvadorit shpalli Samba Junino, i njohur gjithashtu si Samba Duro, një variant urban i Sambës si pjesë e Trashëgimisë së Saj Kulturore.<ref>{{Cite journal|last=Melo|first=Gustavo José Jaques de|last2=Lühning|first2=Ângela Elisabeth|date=2018|title=Samba Junino, Patrimônio Cultural da Cidade de Salvador: Uma Abordagem Histôrica e Contemporânea|url=https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917|journal=Pontos de Interrogação — Revista de Crítica Cultural|language=pt|volume=8|issue=2|pages=179–198|doi=10.30620/p.i..v8i2.5917|issn=2237-9681|doi-access=free}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{Cite web|title=FGM – Prefeitura Municipal do Salvador|url=http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador|access-date=2023-01-31|website=cultura.salvador.ba.gov.br|archive-date=31 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131203450/http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador|url-status=dead}}</ref> [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura përfundimisht]] [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura]] nosz8mw9o1ia5u25hw20a8h7al93e98 1 361253 2978710 2885124 2026-05-09T04:17:27Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Postmodernizmi]] 2978710 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli [[Postmodernizmi]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1995285 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20080529005000/http://www.toronto-h.schools.nsw.edu.au/postmodernism.htm te http://www.toronto-h.schools.nsw.edu.au/postmodernism.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20060513090311/http://www.umass.edu/complit/aclanet/SyllPDF/JanuList.pdf te http://www.umass.edu/complit/aclanet/SyllPDF/JanuList.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20051029142944/http://www.tasc.ac.uk/depart/media/staff/ls/Modules/Theory/PoMoDis.htm te http://www.tasc.ac.uk/depart/media/staff/ls/Modules/Theory/PoMoDis.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20100329102206/http://fleetwood.baylor.edu/certain_doubts/?p=453 te http://fleetwood.baylor.edu/certain_doubts/?p=453 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20080516224120/http://www.butterfliesandwheels.com/articleprint.php?num=13 te http://www.butterfliesandwheels.com/articleprint.php?num=13 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20080423215203/http://nmc.loyola.edu/intro/postmod/table.htm te http://nmc.loyola.edu/intro/postmod/table.htm Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 06:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Postmodernizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2038670 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080907184340/http://www.borderlandsejournal.adelaide.edu.au/ për lidhjen http://www.borderlandsejournal.adelaide.edu.au/. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 24 shtator 2019 08:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Postmodernizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375037 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100310045105/http://www.colorado.edu/English/courses/ENGL2012Klages/pomo.html për lidhjen http://www.colorado.edu/English/courses/ENGL2012Klages/pomo.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 13:44 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Postmodernizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2502060 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090706080434/http://www.christiancadre.org/topics/postmodern.html për lidhjen http://christiancadre.org/topics/postmodern.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 dhjetor 2022 06:50 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Postmodernizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2880611 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20081013005801/http://www.critcrim.org/critpapers/milovanovic_postmod.htm për lidhjen http://www.critcrim.org/critpapers/milovanovic_postmod.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 dhjetor 2025 06:59 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Postmodernizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2970177 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.info.ucl.ac.be/~pvr/decon.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 20:02 (CEST) dia1z7zs7k4e4u9702u6q0vn56auxrm 1 361778 2978718 2692678 2026-05-09T04:22:02Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]] 2978718 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2449743 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190329074426/http://www.seebiz.eu/en/corporate/retailing/todoric%E2%80%99s-idea-attacked-in-uzice,9023.html/ për lidhjen http://www.seebiz.eu/en/corporate/retailing/todoric%E2%80%99s-idea-attacked-in-uzice,9023.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080430184810/http://www.jutarnji.hr/svijet/clanak/art-2008,2,21,,109553.jl për lidhjen http://www.jutarnji.hr/svijet/clanak/art-2008,2,21,,109553.jl. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080501023537/http://www.jutarnji.hr/dogadjaji_dana/clanak/art-2008,2,21,,109602.jl për lidhjen http://www.jutarnji.hr/dogadjaji_dana/clanak/art-2008,2,21,,109602.jl. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304052319/http://www.sofiaecho.com/article/ongoing-violence-threatens-relations-with-serbia--eu/id_27741/catid_66 për lidhjen http://www.sofiaecho.com/article/ongoing-violence-threatens-relations-with-serbia--eu/id_27741/catid_66. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.sportal.hr/sportal/sportal/kosarka/nlb/3018890/index.do. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080420180311/http://www.jutarnji.hr/kultura_i_zivot/showbiz/clanak/art-2008,2,22,,109690.jl për lidhjen http://www.jutarnji.hr/kultura_i_zivot/showbiz/clanak/art-2008,2,22,,109690.jl. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181118165051/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/serbia-on-verge-of-isolation-after-riots_10020530.html për lidhjen http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/serbia-on-verge-of-isolation-after-riots_10020530.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 maj 2022 05:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2486235 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/brW3d1yM0OM me https://web.archive.org/web/20220421150841/https://www.youtube.com/watch?v=brW3d1yM0OM&gl=US&hl=en te lidhja https://www.youtube.com/watch?v=brW3d1yM0OM. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2022 13:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489737 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190329074426/http://www.seebiz.eu/en/corporate/retailing/todoric%E2%80%99s-idea-attacked-in-uzice,9023.html/ për lidhjen http://www.seebiz.eu/en/corporate/retailing/todoric%E2%80%99s-idea-attacked-in-uzice,9023.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080430184810/http://www.jutarnji.hr/svijet/clanak/art-2008,2,21,,109553.jl për lidhjen http://www.jutarnji.hr/svijet/clanak/art-2008,2,21,,109553.jl. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080501023537/http://www.jutarnji.hr/dogadjaji_dana/clanak/art-2008,2,21,,109602.jl për lidhjen http://www.jutarnji.hr/dogadjaji_dana/clanak/art-2008,2,21,,109602.jl. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304052319/http://www.sofiaecho.com/article/ongoing-violence-threatens-relations-with-serbia--eu/id_27741/catid_66 për lidhjen http://www.sofiaecho.com/article/ongoing-violence-threatens-relations-with-serbia--eu/id_27741/catid_66. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.sportal.hr/sportal/sportal/kosarka/nlb/3018890/index.do. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080420180311/http://www.jutarnji.hr/kultura_i_zivot/showbiz/clanak/art-2008,2,22,,109690.jl për lidhjen http://www.jutarnji.hr/kultura_i_zivot/showbiz/clanak/art-2008,2,22,,109690.jl. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181118165051/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/serbia-on-verge-of-isolation-after-riots_10020530.html për lidhjen http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/serbia-on-verge-of-isolation-after-riots_10020530.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2022 03:50 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2563201 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.ph/20121209135427/http://www.adelaidenow.com.au/serbia-rejects-kosovo-move/story-e6frea8l-1111115578474 për lidhjen http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,23231577-912,00.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 qershor 2023 08:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2639684 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120315054315/http://moj.dnevnik.si/novice/svet/299413 për lidhjen http://moj.dnevnik.si/novice/svet/299413. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 shkurt 2024 22:51 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat e vitit 2008 kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2970289 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/MMAH-7C88BX?OpenDocument. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 20:50 (CEST) ghd37744tjntgmvc90334ddh6rexmzu 1 366319 2978739 2715769 2026-05-09T10:06:04Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978739 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Augsburg]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2715768 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221204212603/https://www.tellerreport.com/news/2019-07-06---%22great-honor%22--augsburg-water-management-system-recognized-as-a-world-heritage-.SyN9tmRxB.html për lidhjen https://www.tellerreport.com/news/2019-07-06---%22great-honor%22--augsburg-water-management-system-recognized-as-a-world-heritage-.SyN9tmRxB.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 nëntor 2024 05:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Augsburg]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978738 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.augsburg.de/buergerservice-rathaus/stadtrat-und-verwaltung/oberbuergermeisterin. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 12:06 (CEST) 8yqqic78ahyufobt6n6nprs17d0splt 0 366383 2978670 2969470 2026-05-08T19:52:36Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978670 wikitext text/x-wiki {{Infobox shahist | emri = Tania Sachdev | image = Tania Sachdev (29793031373) (cropped).jpg | caption = Sachdev më 2016 | emri_lindjes = | shteti = {{flagicon|IND}} [[India]] | ditëlindja = {{Birth date and age|year=1986|month=8|day=20}} | vendlindja = [[Delhi]], Indi | ditëvdekja = | vendvdekja = | titulli = [[Mjeshtër Ndërkombëtar]] (2008) <br/> [[Mjeshtre e Madhe Femër]] (2005) | vlerësimi = 2443 (shtator 2013) }} '''Tania Sachdev''' (lindi më 20 gusht 1986) është një shahiste indiane, e cila mban [[titujt FIDE]] të Mjeshtres Ndërkombëtare (IM) dhe Mjeshtres së Madhe Femër (WGM). Ajo është dy herë kampione indiane në shah për femra më 2006 dhe 2007,<ref name="chess.com">[https://www.chess.com/players/tania-sachdev Tania Sachdev &#124; Chess Celebrities] [[Chess.com]]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chessbase.in/news/Evolution-of-womens-chess-in-India|title=The evolution of women's chess in India|website=ChessBase India|date=8 mars 2021|language=en}}</ref> një herë kampione aziatike në shah për femra më 2007<ref name="chess.com" /><ref>[https://mumbaimirror.indiatimes.com/sport/others/tania-sachdev-wins-asian-chess-title/articleshow/15740961.cms Tania sachdev wins Asian chess title] ''Mumbai Mirror''</ref> dhe tre herë dhe kampione aktuale e shahut të Komonuelthit më 2016,<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/tania-wins-maiden-commonwealth-gold-sets-eyes-on-2016-chess-olympiad/story-ymmYyb7z6TpfciMVV1SjNK.html|title=Tania wins maiden Commonwealth gold, sets eyes on 2016 Chess Olympiad|date=9 gusht 2016|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> 2018,<ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/news/view/p-karthikeyan-and-tania-sachdev-win-commonwealth-titles-6506|title=P. Karthikeyan, Tania Sachdev Win Commonwealth Titles|first=Rakesh|last=Kulkarni|website=Chess.com|language=en}}</ref> dhe 2019.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/commonwealth-chess-championship-fantastic-fifth-for-abhijeet-gupta/article28313734.ece|title=Commonwealth chess championship: Fantastic fifth for Abhijeet Gupta|first=Rakesh|last=Rao|newspaper=The Hindu|date=7 korrik 2019|via=www.thehindu.com|language=en}}</ref> Ajo është gjithashtu prezantuese dhe komentuese shahu. ==Vitet e hershme== E lindur në Delhi, Sachdev u prezantua me lojën nga nëna e saj, Anju, në moshën 6-vjeçare.<ref name="redbull">{{Cite web|url=https://www.redbull.com/in-en/athlete/tania-sachdev|title=Tania Sachdev|website=[[Red Bull]]|language=en|access-date=30 janar 2018}}</ref> Prindërit i ofruan asaj trajnime profesionale. Ajo fitoi titullin e saj të parë ndërkombëtar kur ishte tetë vjeç. Ajo u drejtua nga K. C. Joshi në vitet e saj të hershme. Si fëmijë, ajo fitoi shumë ngjarje. Sukseset e saj në karrierë janë kampione indiane nën 12 vjeç, kampione aziatike për vajza U14 në vitin 2000<ref name="chessdom1">{{cite web|url=http://www.chessdom.com/tania-sachdev-joins-the-chessdom-commentators-team/|title=Tania Sachdev joins the Chessdom commentators team|website=Chessdom|date=6 nëntor 2013|access-date=20 nëntor 2013|language=en}}</ref> kampione aziatike për vajza nën-14 në vitin 2000<ref> * {{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/young-champions-are-back/article28009903.ece|title=Young champions are back|date=4 prill 2000|website=[[The Hindu]]|url-access=subscription|language=en|location=New Delhi}} * {{cite news|title=Young champions are back|url=http://www.thehindu.com/2000/04/04/stories/0704020b.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225062410/https://www.thehindu.com/2000/04/04/stories/0704020b.htm|archive-date=25 dhjetor 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=4 prill 2000|location=New Delhi|language=en}}</ref> dhe fituese e medaljes bronzi në [[Kampionati Botëror i Shahut për të Rinj|Kampionatin Botëror të Shahut për të Rinj]] në vitin 1998 në divizionin e vajzave nën-12.<ref>{{Cite web|url=http://old.chess.gr/tourn/1998/wrld_u18/index.html|title=World Championship in U18 categories. 25/10-7/11/1998|website=chess.gr|access-date=28 janar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226050153/http://old.chess.gr/tourn/1998/wrld_u18/index.html|archive-date=26 dhjetor 2019|language=en}}</ref> Në vitin 2002, ajo fitoi [[Kampionati Aziatik i Shahut për Junior|Kampionatin Aziatik për Vajzat Junior]] në [[Marawila]].<ref>{{cite web|website=25th Asian Juniors 2002, Sri Lanka|title=Deepan and Tania Champs, India sweeps all the titles|url=http://asianjuniors02.tripod.com/main/id3.html|via=[[Tripod (web hosting)|Tripod]]|access-date=7 nëntor 2015|location=Colombo|language=en|archive-date=25 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225062400/http://asianjuniors02.tripod.com/main/id3.html|url-status=dead}}</ref> ==Karriera== Në vitin 2005, Sachdev u bë lojtarja e tetë indiane që iu dha titulli Mjeshtre e madhe Grua. Ajo fitoi [[Kampionati Indian i Shahut|Kampionatin Kombëtar të Shahut për Femra]] të Indisë në 2006 dhe 2007. Në vitin 2007, ajo gjithashtu fitoi [[Kampionati Aziatik i Shahut|Kampionatin Aziatik të Shahut]] për Femra me 6½ pikë nga nëntë raunde në [[Tehran]].<ref>{{Cite web|url=http://chess-results.com/tnr7855.aspx?lan=1&art=1&flag=30&wi=821|title=12th Asian Women Indevidual [sic] Chess Championship|website=Chess-Results.com|access-date=14 qershor 2021|language=en}}</ref> Ajo u nderua me [[Arjuna Award]] në vitin 2009. Në vitin 2016, Sachdev fitoi çmimin e gruas më të mirë në [[Reykjavik Open]]<ref>{{Cite web|url=https://en.chessbase.com/post/indian-success-in-iceland|title=Indian success in Iceland|last=Ramirez|first=Alejandro|author-link=Alejandro Ramírez (chess player)|date=20 mars 2016|publisher=[[ChessBase]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/Abhijeet-wins-Reykjavik-Open-Tania-makes-Grandmaster-norm/articleshow/51441690.cms|title=Abhijeet wins Reykjavik Open; Tania makes Grandmaster norm|date=17 mars 2016|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=2016-08-31|language=en}}</ref> dhe fitoi titullin kampion për femra të [[Komonuelthi i Kombeve|Komonuelthit]] në [[Kalutara]].<ref>{{Cite news|url=http://www.dailynews.lk/?q=2016/08/19/sports/90797|title=Gupta and Sachdev overall champions of Commonwealth Open Chess|first=Narayanaswamy|last=Jayaratnam|date=19 gusht 2016|newspaper=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=31 gusht 2016|language=en}}</ref> Ajo ka luajtur për ekipin kombëtar indian në [[Olimpiada e Shahut për Femra|Olimpiadat e Shahut për Femra]] që nga viti 2008, [[Kampionati Botëror i Shahut Ekipor|Kampionatin Botëror të Shahut Ekipor]] për femra në 2009 dhe 2011, [[Kampionati Aziatik i Shahut Ekipor|Kampionatin Aziatik të Shahut Ekipor]] për Femra që nga viti 2003, [[Lojërat Aziatike]] 2006, dhe [[2009 Asian Indoor Games]]. Sachdev fitoi medaljen individuale të bronzit për tabelën 3 në Olimpiadën e Shahut për Femra 2012 në [[Stamboll]], katër medalje të argjendta ekipore (në 2008, 2009, 2012 dhe 2014) dhe katër individuale (tre të argjendta dhe një bronzi) në Kampionatin Aziatik për Femra.<ref>{{Cite web|url=http://www.olimpbase.org/playersw/bltbfbze.html|title=OlimpBase :: Women's Chess Olympiads :: Sachdev Tania|access-date=14 qershor 2021|website=OlimpBase|language=en}}</ref> Në shtator 2024, Sachdev ishte pjesë e ekipit indian që fitoi medaljen e artë në konkurrencën e femrave në [[Olimpiada e 45-të të Shahut|Olimpiadën e 45-të të Shahut]] në [[Budapest]], Hungari, hera e parë që vendi kishte marrë titullin e Olimpiadës.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/chess/story/_/id/41379777/milestones-indian-chess-history-2024-olympiad-gold-gukesh-viswanathan-anand-manuel-aaron-subbaraman-vijayalakshmi|title=68 years in the making: Olympiad golds mark milestones in Indian chess history|publisher=ESPN|language=en|accessdate=3 tetor 2024}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-09-22|title=Chess Olympiad: Double delight for India as they clinch gold medals in Open and Women’s events; Gukesh, Arjun and Divya star once more|url=https://indianexpress.com/article/sports/chess/chess-olympiad-double-delight-for-india-as-they-clinch-gold-medals-in-open-and-womens-events-gukesh-arjun-and-divya-star-once-more-9582621/|access-date=2024-10-03|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref name="final-women">{{cite web|url=https://chess-results.com/tnr967172.aspx?lan=1&art=0&rd=11&flag=30|title=45th Olympiad Chennai 2024 Women – Final Ranking after 11 Rounds|publisher=Chess-results.com|access-date=22 shtator 2024|archive-date=22 shtator 2024|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922225259/https://chess-results.com/tnr967172.aspx?lan=1&art=0&rd=11&flag=30|url-status=live}}</ref> Në vitin 2015, Sachdev fitoi një medalje argjendi në Kampionatin Kontinental Aziatik të Shahut të Shpejtë për Femra.<ref>{{Cite web|agency=PTI|date=12 gusht 2015|title=Tania Sachdev wins silver in rapid chess &#124; Chess News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/tania-sachdev-wins-silver-in-rapid-chess/articleshow/48456709.cms|access-date=2021-07-03|website=The Times of India|language=en}}</ref> Sachdev ka prezantuar një DVD të Strategjisë së Fritztrainer për [[Chessbase]] dhe ishte anëtar i ekipit zyrtar të komenteve për [[Kampionati Botëror i Shahut 2013|Ndeshjen e Kampionatit Botëror 2013]] (Chennai) midis [[Magnus Carlsen]] dhe [[Viswanathan Anand]].<ref>{{cite web|url=https://en.chessbase.com/post/improve-your-chess-with-tania-sachdev|title=Improve Your Chess With Tania Sachdev|last=Shah|first=Sagar|date=4 korrik 2014|website=Chess News|publisher=[[ChessBase]]|access-date=5 shtator 2016|language=en}}</ref> Në korrik 2019, Sachdev fitoi Kampionatin e Komonuelthit për femra dhe mbrojti titullin e saj.<ref>{{Cite news|last=Rao|first=Rakesh|date=2019-07-07|title=Commonwealth chess championship: Fantastic fifth for Abhijeet Gupta|language=en|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/commonwealth-chess-championship-fantastic-fifth-for-abhijeet-gupta/article28313734.ece|access-date=2021-10-13|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|title=Abhijeet Gupta wins the Commonwealth title for a record fifth time!|url=https://www.chessbase.in/news/Abhijeet-Gupta-wins-Commonwealth-Championships-2019|access-date=2021-10-13|website=ChessBase India|date=8 korrik 2019|language=en}}</ref> == Referime == {{reflist|30em}} ==Lidhje të jashtme== * [https://ratings.fide.com/profile/5007844 Tania Sachdev] karta e vlerësimit në [[FIDE]] * [https://www.365chess.com/players/Sachdev_Tania Tania Sachdev] lojërat e shahut në 365chess.com * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=98434 Tania Sachdev] profili dhe lojërat në [[Chessgames.com]] [[Kategoria:Lindje 1986]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Njerëz nga Delhi]] [[Kategoria:Mjeshtre të mëdha shahu]] [[Kategoria:Mjeshtër Ndërkombëtar Shahu]] [[Kategoria:Shahistë indianë]] [[Kategoria:Garues të Olimpiadës së Shahut]] [[Kategoria:Shahistë të shekullit të 21-të]] sdw4po2hzxhwfo0t09au34hmm6fp8u9 3 371435 2978575 2978035 2026-05-08T12:06:12Z Sojetz 169541 2978575 wikitext text/x-wiki == Xhamia e Madhe e Durrësit == {{ping|Artan Kacani}} Keni edhe ju informacione dhe foto historike të [[Xhamia e Fatihut|Xhamisë Fatih]] si në [[Xhamia e Madhe e Durrësit]]? Pse është bërë johistorik dhe i shëmtuar rindërtimi i [[minare]]s? [[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 27 janar 2025 16:10 (CET) :pershendetje @[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]], di qe minarja e Xhamise Vogel asnjeher nuk ka qene origjinalja, sepse qe ne 1501, deri vone, ne 1700, merrej shenjester nga anije veneciane kur tregtia nuk shkonte sic duhej. (Shih shenimet e Injac Zamputi). Kulla prapa murit, ka pasur peme te medha fiku, qe te kamuflonte minaren ne kohen osmane. restaurimi i sotcem eshte bere pas viteve 90. duhet me kerkuar me shume me siguri [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 3 mars 2026 23:48 (CET) ::{{ping|Artan Kacani}} dëshironi ta shtoni këtë informacion në artikullin me burime? Kur do të restaurohet minarja e kësaj ndërtese të vjetër historike? Për momentin, duket shumë e papërshtatshme dhe e shëmtuar dhe nuk përfaqëson stilin historik dhe origjinal të minareve prej guri shqiptaro-osman - si shumë minare të ndërtuara pas vitit 1990. [[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 5 maj 2026 16:15 (CEST) :::si je? po shihe, bera disa ndryshime dhe me thuaj. te pershendes [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 6 maj 2026 19:38 (CEST) ::::{{ping|Artan Kacani}} Faleminderit shum! Dhe a e dini nëse dhe kur do të restaurohet [[Minareja|minarja]] e kësaj ndërtese të vjetër historike me [[Sherefeja|sherefen]]? Për momentin, duket shumë e papërshtatshme dhe e shëmtuar dhe nuk përfaqëson stilin historik dhe origjinal të minareve prej guri shqiptaro-osmane - si shumë minare të ndërtuara pas vitit 1990.--[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 8 maj 2026 14:06 (CEST) cjbtk1e6crmxzc9p0lsq66rl4xcqjc1 2978590 2978575 2026-05-08T13:20:38Z Artan Kacani 145731 /* Xhamia e Madhe e Durrësit */ Përgjigje 2978590 wikitext text/x-wiki == Xhamia e Madhe e Durrësit == {{ping|Artan Kacani}} Keni edhe ju informacione dhe foto historike të [[Xhamia e Fatihut|Xhamisë Fatih]] si në [[Xhamia e Madhe e Durrësit]]? Pse është bërë johistorik dhe i shëmtuar rindërtimi i [[minare]]s? [[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 27 janar 2025 16:10 (CET) :pershendetje @[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]], di qe minarja e Xhamise Vogel asnjeher nuk ka qene origjinalja, sepse qe ne 1501, deri vone, ne 1700, merrej shenjester nga anije veneciane kur tregtia nuk shkonte sic duhej. (Shih shenimet e Injac Zamputi). Kulla prapa murit, ka pasur peme te medha fiku, qe te kamuflonte minaren ne kohen osmane. restaurimi i sotcem eshte bere pas viteve 90. duhet me kerkuar me shume me siguri [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 3 mars 2026 23:48 (CET) ::{{ping|Artan Kacani}} dëshironi ta shtoni këtë informacion në artikullin me burime? Kur do të restaurohet minarja e kësaj ndërtese të vjetër historike? Për momentin, duket shumë e papërshtatshme dhe e shëmtuar dhe nuk përfaqëson stilin historik dhe origjinal të minareve prej guri shqiptaro-osman - si shumë minare të ndërtuara pas vitit 1990. [[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 5 maj 2026 16:15 (CEST) :::si je? po shihe, bera disa ndryshime dhe me thuaj. te pershendes [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 6 maj 2026 19:38 (CEST) ::::{{ping|Artan Kacani}} Faleminderit shum! Dhe a e dini nëse dhe kur do të restaurohet [[Minareja|minarja]] e kësaj ndërtese të vjetër historike me [[Sherefeja|sherefen]]? Për momentin, duket shumë e papërshtatshme dhe e shëmtuar dhe nuk përfaqëson stilin historik dhe origjinal të minareve prej guri shqiptaro-osmane - si shumë minare të ndërtuara pas vitit 1990.--[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 8 maj 2026 14:06 (CEST) :::::besoj se eshte proces shum i komplikuar pasi eshte monument kulture i kategorise pare. eshte nevoje emergjente me e rregulluar minaren, sic thua. por nuk besoj se me keto drejtues lokal apo kombetare te behet dicka. [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 8 maj 2026 15:20 (CEST) o0eidcyaq2gqfifzcmiyxzb3wsifc3r 2978594 2978590 2026-05-08T13:35:33Z Sojetz 169541 /* Xhamia e Madhe e Durrësit */ 2978594 wikitext text/x-wiki == Xhamia e Madhe e Durrësit == {{ping|Artan Kacani}} Keni edhe ju informacione dhe foto historike të [[Xhamia e Fatihut|Xhamisë Fatih]] si në [[Xhamia e Madhe e Durrësit]]? Pse është bërë johistorik dhe i shëmtuar rindërtimi i [[minare]]s? [[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 27 janar 2025 16:10 (CET) :pershendetje @[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]], di qe minarja e Xhamise Vogel asnjeher nuk ka qene origjinalja, sepse qe ne 1501, deri vone, ne 1700, merrej shenjester nga anije veneciane kur tregtia nuk shkonte sic duhej. (Shih shenimet e Injac Zamputi). Kulla prapa murit, ka pasur peme te medha fiku, qe te kamuflonte minaren ne kohen osmane. restaurimi i sotcem eshte bere pas viteve 90. duhet me kerkuar me shume me siguri [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 3 mars 2026 23:48 (CET) ::{{ping|Artan Kacani}} dëshironi ta shtoni këtë informacion në artikullin me burime? Kur do të restaurohet minarja e kësaj ndërtese të vjetër historike? Për momentin, duket shumë e papërshtatshme dhe e shëmtuar dhe nuk përfaqëson stilin historik dhe origjinal të minareve prej guri shqiptaro-osman - si shumë minare të ndërtuara pas vitit 1990. [[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 5 maj 2026 16:15 (CEST) :::si je? po shihe, bera disa ndryshime dhe me thuaj. te pershendes [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 6 maj 2026 19:38 (CEST) ::::{{ping|Artan Kacani}} Faleminderit shum! Dhe a e dini nëse dhe kur do të restaurohet [[Minareja|minarja]] e kësaj ndërtese të vjetër historike me [[Sherefeja|sherefen]]? Për momentin, duket shumë e papërshtatshme dhe e shëmtuar dhe nuk përfaqëson stilin historik dhe origjinal të minareve prej guri shqiptaro-osmane - si shumë minare të ndërtuara pas vitit 1990.--[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 8 maj 2026 14:06 (CEST) :::::besoj se eshte proces shum i komplikuar pasi eshte monument kulture i kategorise pare. eshte nevoje emergjente me e rregulluar minaren, sic thua. por nuk besoj se me keto drejtues lokal apo kombetare te behet dicka. [[Përdoruesi:Artan Kacani|Artan Kacani]] ([[Përdoruesi diskutim:Artan Kacani|diskutimet]]) 8 maj 2026 15:20 (CEST) ::::::A ka ndonjë gjë që mund të organizohet brenda famullisë dhe komunitetit? Të gjitha kishat po restaurohen dhe rinovohen. Është për të ardhur keq që kjo ndërtesë e vjetër dhe me rëndësi historike është shpërfytyruar kaq lirë dhe thjesht. ::::::Dhe a mund t’i plotësoni dhe zgjeroni artikujt e shkurtër rreth xhamive të tjera të vjetra këtu në Wikipedia me librat dhe burimet tuaja? Si [[Xhamia e Kubeliesë]], [[Xhamia e Pazarit, Krujë]], [[Xhamia e Hysen Pashës]] dhe [[Xhamia e Haxhi Bendos]]. --[[Përdoruesi:Sojetz|Sojetz]] ([[Përdoruesi diskutim:Sojetz|diskutimet]]) 8 maj 2026 15:35 (CEST) tn2esaszwmk8khoqdnp3zh7q57e9ak4 0 372577 2978597 2771650 2026-05-08T14:47:23Z Makenzis 95633 2978597 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Independiente del Valle | image = Escudoindependientedelvalle2023.png | image_size = 235px | fullname = Club de Alto Rendimiento Especializado Independiente del Valle | nickname = ''Los Negriazules'' | founded = [[1 mars]] [[1958]] | manager = {{Flamuri|Spanja}} [[Javier Rabanal]] | ground = [[Estadio Banco Guayaquil]] | capacity = 12,000 | chairman = {{Flamuri|Ekuadori}} Franklin Tello Núñez | league = [[Serie A (Ekuador)|Serie A]] | season = 2025 | position = [[Serie A (Ekuador)|Serie A]], Vendi 1 | website = {{URL|https://www.independientedelvalle.com/}} | pattern_la1 = _idelvalle22h | pattern_b1 = _idelvalle22h | pattern_ra1 = _idelvalle22h | pattern_sh1 = _idelvalle22h | pattern_so1 = _idelvalle22h | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _idelvalle22a | pattern_b2 = _idelvalle22a | pattern_ra2 = _idelvalle22a | pattern_sh2 = _idelvalle22a | pattern_so2 = _idelvalle22a | leftarm2 = FF2085 | body2 = FF2085 | rightarm2 = FF2085 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _idelvalle22t | pattern_b3 = _idelvalle22t | pattern_ra3 = _idelvalle22t | pattern_sh3 = _barcelonaecu22t | pattern_so3 = _idelvalle22t | leftarm3 = 571B69 | body3 = 571B69 | rightarm3 = 571B69 | shorts3 = FFFFFF | socks3 = 571B69 | clubcolors = [[Skeda:Football of Ecuador - Independiente del Valle icon.svg|25px]] }} '''Club de Alto Rendimiento Especializado Independiente del Valle''' është një klub futbolli ekuadorian me bazë në [[Sangolquí]] dhe aktualisht konkurron në [[Serie A (Ekuador)|Serie A]]. Independiente del Valle u themelua më 1 mars 1958 edhe fitoi [[Serie A (Ekuador)|kampionatin e ekuadorit]] në 2021. == Historia == === Themelimi === == Nderimet == * '''[[Serie A (Ekuador)|Serie A]]: 1''' ** 2021 * '''[[Serie B (Ekuador)|Serie B]]: 1''' ** 2009 * '''Segunda Categoría: 1''' ** 2007 == Referimet == {{reflist}} == Shih edhe == * [[Serie A (Ekuador)]] {{Cung}} [[Kategoria:Klube futbolli në Ekuador]] d2vbyklcxgiil3i273bw4itbtkgiqeq 0 372588 2978734 2970573 2026-05-09T09:41:18Z Makenzis 95633 2978734 wikitext text/x-wiki {{For|klubin honduran|Club Deportivo Olimpia}} {{Infobox football club | header color = #000 | writing color = #fff | clubname = Olimpia | image = Logo de Olimpia 2022 PNG HD.png | image_size = 215px | fullname = Club Olimpia | nickname = ''El Decano'' <br />''Rey de Copas'' (Mbreti i kupave)<br />''El Expreso Decano'' <br />''La "O"'' <br />''El Tricampeón de América'' | founded = [[25 korrik]] [[1902]] | clubcolors = [[Skeda:600px_Flag_Club_Olimpia.png|20px]] | ground = [[Estadio Osvaldo Domínguez Dibb]] | capacity = 20,000 vende | chairman = {{Flamuri|Paraguaji}} Rodrigo Nogués | manager = {{Flamuri|Argjentina}} [[Martín Palermo]] | league = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | season = 2025 | position = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]], Vendi 5 | website = {{URL|https://clubolimpia.com.py/}} | pattern_la1 = _olimpia22h | pattern_b1 = _olimpia22h | pattern_ra1 = _olimpia22h | pattern_sh1 = _corinthians17a | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _whiteborder | pattern_b2 = _olimpia22a | pattern_ra2 = _whiteborder | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | current = 2023 Paraguayan Primera División season }} '''Club Olimpia''' është një klub futbolli paraguaian me bazë në qytetin e [[Asunsioni|Asunción]]. Promovon praktikimin e sporteve të ndryshme, ku rëndësia më e madhe i kushtohet skuadrës së [[Futbolli|futbollit]], [[Unioni i regbit|regbit]] dhe [[Basketbolli|basketbollit]], ku futbolli është më i suksesshmi. Klubi u themelua më 25 korrik 1902, nga një grup të rinjsh paraguaianë dhe emri rrjedh nga ideja e anëtarit kryesor themelues të tij, [[William Paats]], një holandez me bazë në Paraguaj, i cili konsiderohet babai i futbollit paraguaian për futjen e praktikës së sportit në vendin e Amerikës së Jugut. Ndërkombëtarisht, klubi përmendet si '''Olimpia Asunción''' për ta dalluar atë nga klubet e tjera të futbollit të Amerikës Latine me të njëjtin emër. Olimpia ka fituar një rekord 47 tituj të Primera División deri më sot, duke përfshirë një rekord unik të fitimit të ligës gjashtë herë radhazi. I vetmi klub paraguaian që ka fituar një titull [[CONMEBOL]], Olimpia ka fituar tre [[Copa Libertadores]] - dhe ka qenë nënkampion katër herë - si dhe dy [[Recopa Sudamericana|Recopa Sudamericanas]], një [[Kupa Ndërkontinentale|Kupë Interkontinentale]], një [[Copa Interamericana]] dhe një [[Supercopa Sudamericana]], një kompeticion që fitoi automatikisht në 1991. Në vitin 1979 arriti "katërfishin", arritjen e rrallë të fitimit të të gjithë titujve zyrtarë të mundshëm që ofroheshin atë vit: kampionatin paraguaian, [[Copa Libertadores 1979|Copa Libertadores]], Copa Interamericana dhe [[Kupa Ndërkontinentale|Kupën Ndërkontinentale]]. Olimpia garon derbin e futbollit paraguaian (klásico) me [[Cerro Porteño]], "clásico añejo" (Derbi i vjetër) me [[Club Guaraní|Guaranín]] dhe "derbin bardh e zi" me [[Club Libertad|Libertad]]. Ekipi i futbollit luan ndeshjet e tij në shtëpi në [[Estadio Osvaldo Domínguez Dibb]], i njohur gjithashtu si "El Bosque" (Pylli) dhe "Para Uno". Basketbolli dhe sportet e tjera kanë qendrën e tyre sportive të emërtuar sipas ish-presidentit [[Osvaldo Dominguez Dibb]] gjithashtu, në të njëjtin vend me stadiumin në lagjen [[Mariscal López]]. == Historia == === Fondacioni === Më 23 nëntor 1901, përpara formimit të Klubit Olimpia, [[William Paats]] organizoi një ndeshje të parë midis dy ekipeve të studentëve të tij, gjë që më pas bëri që të rinjtë të ishin të etur për të zhvilluar një ekip sportiv në Paraguaj.<ref>{{Cite web|last=Team|first=Editorial|date=2021-09-28|title=Club Olimpia - Paraguay's Most Successful Club|url=https://historyofsoccer.info/club-olimpia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215074300/https://historyofsoccer.info/club-olimpia|archive-date=15 dhjetor 2021|access-date=2021-12-15|website=historyofsoccer.info|language=en-US}}</ref> Olimpia u themelua më 25 korrik 1902, duke qenë ekipi më i vjetër [[Futbolli|i futbollit]] në Paraguaj. Klubi u themelua nga holandezi William Paats, së bashku me paraguajanët Sila Godoi, Fernando S. Pascual, José E. Torres, Gustavo M. Crovatto, Héctor Cabañas, Juan Rodi, Antonio Pedraza, Luis Marecos, Juan Mara dhe Genaro Gutiérrez Yegros. Akti i themelimit u shkrua në shtëpinë e familjes Rodi, e vendosur në rrugët e Azara dhe Independencia Nacional në qendër të qytetit [[Asunsioni|Asunción]], Paraguaj. Atë mbrëmje u sugjeruan tre emra për klubin: Paraguaj, Esparta dhe Olimpia. Vendimi përfundimtar erdhi tek William Paats, i cili zgjodhi "Club Olimpia" si emër zyrtar të ekipit, për nder të qytetit grek të [[Olympia (Greqi)|Olimpias]] ku lindën [[Lojërat Olimpike]].<ref>{{Cite web|title=Foundation of the Club|url=http://www.olimpia.com.py/fundacion.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071208121513/http://www.olimpia.com.py/fundacion.asp|archive-date=8 dhjetor 2007|access-date=17 dhjetor 2007|website=Club Olimpia Website|language=en}}</ref> Kompleti origjinal ishte i përbërë nga një këmishë e zezë me fjalën "Olimpia" të shkruar në të bardhë përgjatë gjoksit dhe pantallona të shkurtra të bardha. Më vonë, e bardha dhe e zeza u miratuan si ngjyra për ekipin, me një këmishë të bardhë me një shirit të zi horizontal. Fanella alternative është e zezë me një shirit të bardhë, megjithëse në vitin 2008 shiriti është vertikal. === Vitet e hershme (1902-1950) === [[Skeda:Olimpia_Campeon_LPF_1912.jpg|djathtas|parapamje| Skuadra që fitoi kampionatin e saj të parë në Primera División në 1912.]] Kampionati i parë kombëtar në Paraguaj u luajt në vitin 1906, pas themelimit të Shoqatës së Futbollit të Paraguajit (APF). Vetëm në vitin 1912 Olimpia fitoi një kampionat, duke u përballur me [[Club Sol de América|Sol de América]] në finale. Në të njëjtin vit, u themelua rivali më i madh i Olimpias, [[Cerro Porteño]]. Pas disa kampionateve të fituara gjatë viteve 1910, arritja tjetër e madhe e Olimpias ishin tre kampionatet radhazi në 1927, 1928, 1929 duke u bërë skuadra e parë paraguaiane që fitoi tre tituj radhazi. Olimpia përsëriti të njëjtën gjë duke u bërë kampione në 1936, 1937, 1938. Vitet 1940 paraqitën një kohë të vështirë për Olimpia me rezultate të këqija për pjesën më të madhe të dekadës; por pavarësisht kësaj Olimpia fitoi dy tituj (1947 dhe 1948). === Fillimi i dominimit (1950-1975) === Pas kohërave të pakëndshme në dekadën e viteve 1940, Olimpia filloi të vendosë dominimin e saj në ligën paraguajane kur [[Manuel Ferreira Sosa]] mori presidencën e klubit në mesin e viteve 1950. Gjatë presidencës së Ferreiras, u ndërtua stadiumi i futbollit, i quajtur atëherë [[Estadio Osvaldo Domínguez Dibb|Estadio Manuel Ferreira]]. Megjithatë, arritja më e rëndësishme e bërë nga Ferreira ishte blerja e disa lojtarëve kryesorë që e çuan Olimpian në një rekord pesë kampionate radhazi, nga 1956 deri në 1960 (me një kampionat të pamposhtur në 1959).<ref>{{Cite web|title=Historia del Mas Grande|url=http://www.eldecano.iwarp.com/historia.htm#Predominio%20de%20un%20gran%20Olimpia%20y%20%FAnico%20Pentacampe%F3n|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427000627/http://www.eldecano.iwarp.com/historia.htm#Predominio%20de%20un%20gran%20Olimpia%20y%20%FAnico%20Pentacampe%F3n|archive-date=27 prill 2006|website=El Decano Website|language=en}}</ref> Klubi gjithashtu pati një shije të parë të suksesit ndërkombëtar në vitin 1960 në edicionin e parë të [[Copa Libertadores|Copa Libertadores de América]] duke arritur në finalet në të cilat ata humbën ndaj [[Peñarol]]. Ironikisht, goli i fitores për Peñarol në finale u shënua nga uruguajani [[Luis Cubilla]], i cili më vonë u bë trajner dhe udhëhoqi Olimpian në disa kampionate kombëtare dhe ndërkombëtare. === Vitet e arta (1975-1986) === Zgjedhja e presidentit të ri të klubit [[Osvaldo Dominguez Dibb|Osvaldo Domínguez Dibb]] në 1975 është një pjesë kyçe në historinë e Olimpias. Presidenti i ri punësoi trajnerin [[Luis Cubilla]], i cili udhëhoqi Olimpian drejt titullit të parë të kupës ndërkombëtare kur klubi mposhti [[Boca Juniors]] të Argjentinës në finalet e Copa Libertadores të vitit 1979. Në ndeshjen e parë të luajtur në [[Asunsioni|Asunción]], Olimpia fitoi 2–0. Ky rezultat i lejoi Olimpia-s të luante skemën e saj efektive të mbrojtjes në stadiumin e famshëm [[La Bombonera]] në ndeshjen e dytë, duke e përfunduar ndeshjen në një barazim 0–0 që i dha skuadrës paraguajane Copa Libertadores të parë. Në të njëjtin vit, Olimpia fitoi [[Copa Interamericana]] duke mposhtur [[C.D. FAS|FAS]] të El Salvadorit me rezultatin e përgjithshëm 8–3 (rezultati i ndeshjes së parë: 3–3, rezultati i ndeshjes së dytë: 5–0) dhe [[Kupa Ndërkontinentale|Kupën Ndërkontinentale]] duke mundur nënkampionin e [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve të UEFA]]-s, [[Malmö FF|Malmö]] i Suedisë 3–1 në total.<ref>{{Cite web|title=Olimpia Emerge Triumphant in Unlikely Decider|url=https://www.fifa.com/news/olimpia-emerge-triumphant-unlikely-decider-510471|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724213554/https://www.fifa.com/news/olimpia-emerge-triumphant-unlikely-decider-510471|archive-date=24 korrik 2020|publisher=FIFA|language=en}}</ref> Suksesi i Olimpia-s nuk ishte i kufizuar në skenën ndërkombëtare: nga viti 1978 deri në 1983, skuadra fitoi një kampionat rekord të ligës paraguaiane gjashtë herë radhazi (duke mposhtur rekordin e tyre të vendosur në 1956–60 nga pesë tituj radhazi). === Suksesi i vazhdueshëm (1986–2000) === Pas fitores së Copa Libertadores të vitit 1979, tifozët ishin të uritur për më shumë sukses kontinental. Për këtë çështje, presidenti i klubit, Osvaldo Dominguez Dibb, vendosi të bëjë një përpjekje financiare për të sjellë [[Raúl Vicente Amarilla|Raul Vicente Amarilla]], një sulmues paraguaian që kishte dëshmuar cilësinë e tij në ligën spanjolle ndër vite. [[Skeda:R._Santa_Cruz_Blackburn.jpg|parapamje| Roque Santa Cruz, i fotografuar me [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] në 2009, debutoi për Olimpia në 1997 dhe fitoi trofe të njëpasnjëshëm me klubin.]] Nënshkrimi i Oscar Amarilla ishte po aq pozitiv për Olimpian sa pritej, pasi skuadra arriti në finalet e Copa Libertadores të vitit 1989, por nuk arriti, duke u mposhtur nga [[Atlético Nacional]]. Megjithatë, nuk kaloi shumë kohë që Olimpia të hakmerrej ndaj Atlético Nacional, pasi mposhti skuadrën kolumbiane në gjysmëfinalet e Copa Libertadores 1990. Kjo fitore gjysmëfinale i lejoi Olimpias të luante në finale kundër [[Barcelona S.C.|Barcelonës të Guayaquil]], duke mposhtur ekuadorianët 2–0 në ndeshjen e parë të luajtur në Asunción dhe duke barazuar 1–1 në Ekuador. Në këtë mënyrë Olimpia fitoi Kupën e saj të dytë Libertadores me një rezultat të përgjithshëm 3–1 dhe një ekip të frikshëm që kishte lojtarë kyç si [[Ever Hugo Almeida|Almeida]], [[Gabriel González (futbollist)|Gabriel González]], [[Adriano Samaniego|Samaniego]], [[Raúl Vicente Amarilla|Amarilla]] ndër të tjera. E pakënaqur me vetë titullin e Libertadores, Olimpia vazhdoi të fitojë [[Supercopa Sudamericana|Superkupën Sudamericana]] të vitit 1990, një turne i rezervuar vetëm për ekipet më të mira në [[Amerika Jugore|Amerikën e Jugut]] . Ata e bënë këtë duke mposhtur [[Club Nacional de Football|Nacional de Montevideo]] në finale me rezultatin e përgjithshëm 6–3. Në të njëjtin vit, Olimpia luajti finalen e Kupës Ndërkontinentale në Japoni kundër kampionit evropian [[A.C. Milan|AC Milan]], duke humbur 3–0. Për shkak se Olimpia fitoi Libertadores dhe Supercopa në të njëjtin vit, ata fituan automatikisht [[Recopa Sudamericana|Recopa Sudamericana 1990]]. Arritja e të gjithë titujve ndërkombëtarë të përmendur në vitin 1979 dhe 1990 e bëri Olimpia si një nga skuadrat më të respektuara dhe më tradicionale në futbollin e Amerikës së Jugut. Në 1991 Olimpia arriti në finalet e Copa Libertadores për herë të tretë radhazi, por humbi kundër [[Colo-Colo]] 3–0. Midis trofeve të tjera të fituara nga Olimpia në atë kohë, klubi u kurorëzua kampion i pamposhtur i [[Torneo República]] 1992, me [[Roberto Perfumo]] si menaxher të ekipit. Nga viti 1994 deri në 1999, Olimpia do të prodhonte debutimin e disa të diplomuarve të ekipit të të rinjve dhe lojtarëve të ardhshëm të ekipit kombëtar, si [[Richart Báez|Richart Baez]] (1993), [[Denis Caniza]] (1994), [[Carlos Humberto Paredes]] (1996), [[Roque Santa Cruz]] (1997) dhe [[Julio César Caceres]] (1999). Baez u transferua në klubin [[J1 League|e J1 League]] [[Avispa Fukuoka]] ndërsa Santa Cruz, Paredes, Maldonado dhe Caceres u transferuan në klubet [[UEFA|e UEFA-s]]. Pesë nga gjashtë lojtarët vazhduan të luanin në turnetë e Kupës së Botës FIFA për Paraguajin. Olimpia gjithashtu kishte fituar trofe në Primera División të Paraguajit në 1993, 1995 dhe më pas radhazi nga 1997 në 2000, përpara se të fitonte [[Copa Libertadores|Copa Libertadores de América]] në 2002. === Njëqindvjetori dhe sot (2000–tani) === [[Skeda:Olimpia_2002.JPG|djathtas|parapamje| Skuadra e Olimpias gjatë një ndeshje të Copa Libertadores 2002.]] Më 25 korrik 2002 Olimpia festoi njëqindvjetorin e saj. Kjo nuk ishte vetëm një datë historike në historinë e Olimpia-s për shkak të njëqindvjetorit, por shënoi vitin kur Olimpia fitoi Copa Libertadores të tretë. Pasi mundi [[Once Caldas]] (Kolumbi) dhe [[C.D. Universidad Católica (Kili)|Universidad Católica]] (Kili) në raundin e parë, Olimpia fitoi serinë kundër [[C.D. Cobreloa|Cobreloa]] (Kili) në raundin e dytë, dhe më pas kaloi për të mposhtur Boca Juniors në çerekfinale. Në gjysmëfinale, Olimpia mposhti [[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]] (Brazil). Në finale, skuadra e drejtuar nga trajneri [[Nery Pumpido]] mundi skuadrën braziliane [[Associação Desportiva São Caetano|São Caetano]] 4–2 në penallti pas rezultatit të përgjithshëm 2–2 në të dyja ndeshjet dhe duke fituar kështu finalen. Formacioni bazë i Olimpias për turneun ishte me [[Ricardo Tavarelli]] në portë; Nestor Isasi, [[Julio César Cáceres]], Nelson Zelaya dhe Henrique da Silva në mbrojtje; Sergio Orteman, [[Victor Quintana]], Julio Enciso dhe [[Fernando Gastón Córdoba|Gastón Córdoba]] në mesfushë; dhe Miguel Benítez dhe Richart Báez (më vonë [[Hernán Rodrigo López]]) në pjesën e përparme. Trajneri Nery Alberto Pumpido ishte në krye. Olimpia gjithashtu fitoi Recopa Sudamericana 2002 (luhet në 2003) duke mundur [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] të Argjentinës 2–0 në finalen e luajtur në [[Los Anxheles|Los Angeles]]. Ashtu si në vitin 1990, Olimpia humbi finalen e Kupës Ndërkontinentale, këtë herë kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]] të fuqishëm me rezultatin 0–2. Një rënie e thellë pasoi periudhën e suksesshme ndërkombëtare 2002–03. Olimpia nuk arriti të kualifikohej në Copa Libertadores vazhdimisht në vitet e fundit, dhe nuk e fitoi turneun vendas që nga viti 2000. Trajnerët kanë ardhur dhe janë larguar, shumica nuk kanë arritur ta ngrenë Olimpian në ndonjë lavdi. Oscar Scavone ishte president nga 2004-2006. [[Skeda:Marcelo_Recanate.jpg|parapamje| Marcelo Recanate, ish-president i Club Olimpia.]] Në fillim të sezonit të Apertura 2007, legjenda paraguaiane José Cardozo mori drejtimin si trajner. Mandati i tij nuk zgjati shumë, pasi Olimpia nuk arriti të fitonte kampionatin. Për turneun Clausura, ish-ylli [[Alicio Solalinde]] u rikthye në krye. Megjithëse rekordi i tij nuk ishte i keq, ai u zëvendësua nga [[Carlos Jara Saguier]] në gjysmë të turneut. Kjo shkaktoi shumë polemika, pasi Saguier ishte një ish-lojtar i [[Cerro Porteño]], dhe një tifoz i pranuar i atij klubi. Olimpia përfundoi e treta në turneun Clausura, pas Libertad dhe Cerro Porteño. Një përfundim në vendin e katërt në tabelën vjetore (duke shtuar turnetë Apertura dhe Clausura) i lejoi Olimpias të kthehej në lojën ndërkombëtare pas 4 vitesh mungesë me Copa Sudamericana 2008. Në Dhjetor 2010, Club Olimpia pati zgjedhjet e tyre të brendshme të cilat zakonisht mbahen çdo dy vjet. Dy listat e paraqitura u kryesuan nga kandidatët për president Marcelo Recanate dhe Eduardo Delmás. Lista e kryesuar nga Marcelo Recanate fitoi zgjedhjet dhe ata morën kontrollin e Klubit Olimpia nga i njëjti vit. [[Skeda:Defensores_del_Chaco.JPG|majtas|parapamje| Olimpia Asunción në një ndeshje kundër 3 de Febrero në Defensores del Chaco në 2011.]] Viti 2011 nisi me shumë sukses si për drejtuesit e rinj ashtu edhe për klubin. Gjithsej dymbëdhjetë lojtarë të rinj u inkorporuan në skuadrën e parë dhe ekipi i të rinjve mori shumë lojtarë të rinj si dhe trajnerë të rinj për çdo divizion. Skuadra e parë e filloi Apertura 2011 me shtatë fitore radhazi dhe e mbylli raundin e parë të turneut në pozicionin e parë. Një paraqitje të mirë në turneun e saj të brendshëm pati edhe ekipi alternativ, rezervisti. Një fakt shumë i rëndësishëm i kësaj epoke të re të Olimpias, është se numri i tifozëve aktivë të klubit u trefishua vetëm në tre muaj dhe se ata janë ende në rritje për shkak të performancës së shkëlqyer të skuadrës. Por përsëri, në raundin e dytë të turneut, u shfaq një mosmarrëveshje midis kryetarit, trajnerit dhe disa prej lojtarëve, pasi Marcelo Recanate i akuzoi ata se "nuk dhanë të gjitha përpjekjet e tij më të mira në fushë". Inati vazhdoi deri në ndeshjet finale, kur Nery Pumpido dha dorëheqjen. Mauro Caballero dhe Virginio Caceres morën epërsinë dhe morën vendin e dytë në turne. Më 18 dhjetor 2011, Olimpia fitoi titullin e saj të 39-të të ligës kombëtare duke fituar Clausura 2011 pas njëmbëdhjetë vjetësh, periudha më e gjatë pa fituar një kampionat kombëtar.<ref>Olimpia end 11-year wait for Paraguayan title win&nbsp;– https://sports.yahoo.com/soccer/news?slug=reu-latamparaguay_pix&nbsp;– {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250211212219/https://sports.yahoo.com/soccer/news%3Fslug%3Dreu-latamparaguay_pix/ |date=11 shkurt 2025 }} Yahoo Sports, 18 dhjetor 2011</ref> Titulli erdhi pasi mposhti [[Club Rubio Ñu|Rubio Ñu]] 2–1 në [[Estadio Defensores del Chaco]] dhe përfundoi tre pikë përpara Cerro Porteño. Titulli u festua kryesisht nga tifozët energjikë në rrugët e Asuncion dhe qyteteve përreth për shkak të mënyrës se si u fitua me Olimpia që kishte vetëm një pikë epërsi ndaj rivalëve Cerro deri në ndeshjen e fundit. Arsyet e tjera pse ishte një titull i papritur janë se Olimpia kishte humbur shumë lojtarë kyç për shkak të lëndimeve, debatet e brendshme me Kryetarin Recanate (më vonë të zgjidhura) dhe kritikat e rënda nga tifozët e ekipeve të tjera për thirrjet e diskutueshme të bëra në favor të Olimpias. Olimpia mori pjesë në [[Copa Libertadores 2012]] dhe [[Copa Sudamericana 2012|Copa Sudamericana]] si "konkurrenti numër një" i Paraguajit. Megjithatë, fushatat e tyre në të dyja kupat ishin të pakta, pasi u eliminuan përkatësisht në fazën e grupeve dhe në raundin e dytë. Në 2012 Apertura Olimpia përfundoi në vendin e dytë në [[Primera División (Paraguaji)|Primera División]] dhe u kualifikua në Copa Libertadores 2013 së bashku me dy skuadrat e tjera të mëdha të Paraguajit, Cerro Porteño dhe [[Club Libertad|Libertad]]. Ata patën një paraqitje të shkëlqyer atje, duke mundur dy skuadra të tjera të mëdha në fazat e eliminimit, [[Fluminense Football Club|Fluminense]] dhe [[Independiente Santa Fe|Santa Fe]]. Ata arritën në finale për herë të shtatë, një arritje që asnjë ekip brazilian apo kolumbian nuk ka mundur ta arrijë. Megjithatë, ata humbën ndaj [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] në [[Mineirão]] 0–2 pasi fituan 2–0 në Asunción dhe humbën penalltinë 4–3, me penalltinë e [[Matías Giménez]] që goditi traversën, duke i dhënë fund ëndrrës për titullin e katërt.<ref>{{Cite web|date=24 korrik 2013|title=Histórico! Galo bate Olimpia nos pênaltis e é campeão da Libertadores|trans-title=Historike! 'Galo' mposht Olimpian me penallti dhe është kampion i Copa Libertadores|url=http://globoesporte.globo.com/jogo/libertadores-2013/24-07-2013/atletico-mg-olimpia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728100358/http://globoesporte.globo.com:80/jogo/libertadores-2013/24-07-2013/atletico-mg-olimpia.html|archive-date=28 korrik 2013|access-date=21 dhjetor 2016|website=globoesporte.com|language=pt-br}}</ref> == Rivalitetet == Rivali më tradicional i Olimpias është [[Cerro Porteño]]. Për më shumë se nëntë dekada këto dy skuadra përfaqësonin "Super Klasikon" të futbollit paraguaj. Të tjera "klásico" të futbollit paraguaj në të cilat merr pjesë Olimpia janë ato kundër [[Club Guaraní|Guaraní]],<ref>[http://www.clubguarani.com.py/content/view/482/225/ Preparandose para el clásico mas añejo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218195312/http://www.clubguarani.com.py/content/view/482/225/|date=18 dhjetor 2014}}&nbsp;– Club Guarani Website</ref> që quhet "el clasico más añejo", (që do të thotë "derbi më i vjetër") sepse ishin dy skuadrat e para në Paraguaj, dhe kundër [[Club Libertad|Libertad]] (derbi Bardh e Zi). Olimpia ka një rivalitet shumë të fortë edhe ndaj Club Sportivo Luqueño nga qyteti fqinj Luque. == Nderimet == {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Klubi Olimpia nderon ! style="width: 1%;" | Lloji ! style="width: 5%;" | Konkurrenca ! style="width: 1%;" | Titujt ! style="width: 21%;" | Stinët |- | rowspan="5" | '''Kombëtare''' ! scope="col" | [[Primera División (Paraguaji)|Primera División]] | bgcolor="gold" | '''47''' | align="left" | 1912, 1914, 1916, 1925, 1927, 1928, 1929 , 1931, 1936, 1937, 1938 , 1947 , 1948 , 191957, 1960, 1962, 1965, [[1968 Paraguayan Primera División season|1968]], [[1971 Paraguayan Primera División season|1971]], [[1975 Paraguayan Primera División season|1975]], [[1978 Paraguayan Primera División season|1978]], [[1979 Paraguayan Primera División season|1979]], [[1980 Paraguayan Primera División season|1980]], [[1981 Paraguayan Primera División season|1981]], [[1982 Paraguayan Primera División season|1982]], 1983 , 1985 , 1989, [[1993 Paraguayan Primera División season|19]] [[1995 Paraguayan Primera División season|1995]], [[1997 Paraguayan Primera División season|1997]], [[1998 Paraguayan Primera División season|1998]], [[1999 Paraguayan Primera División season|1999]], [[2000 Paraguayan Primera División season|2000]], 2011 Clausura, 2015 Clausura, 2018 Apertura, 2018 Clausura, 2019 Apertura, 2019, 2019 Claus2 200 Clausura, 2024 Clausura |- ! scope="col" | [[Copa Paraguay|Kupa e Paraguajit]] | '''1''' |2021 |- ! scope="col" | [[Supercopa Paraguay|Superkupa e Paraguajit]] | bgcolor="gold" | '''1''' {{Sup|(s)}} |2021 |- ! scope="col" | Torneo República | '''2''' |1976, 1992 |- ! scope="col" | Plaketa Millington Drake | bgcolor="gold" | '''4''' {{Sup|(s)}} |1943, 1947, 1948, 1951 |- | rowspan="5" | '''Ndërkombëtare''' ! scope="col" | [[Copa Libertadores]] | '''3''' | align="left" | 1979, 1990, 2002 |- ! scope="col" | [[Recopa Sudamericana]] | '''2''' | align="left" | 1991, 2003 |- ! scope="col" | [[Supercopa Sudamericana]] | '''1''' | align="left" | 1990 |- ! scope="col" | [[Kupa Ndërkontinentale]] | '''1''' | align="left" | 1979 |- ! scope="col" | [[Copa Interamericana]] | '''1''' | align="left" | 1979 |} * {{Legend|gold|rekord}} * S rekord i ndarë == Lojtarët == === Skuadra aktuale === {{Përditësuar|20 janar 2025|}}{{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=Uruguay|name=[[Gastón Olveira]]|pos=GK}} {{Fs player|no=3|nat=Paraguay|name=Hugo Benítez|pos=DF|other={{small|në huazim nga [[Sportivo Ameliano]]}}}} {{Fs player|no=4|nat=Argentina|name=[[Lisandro López (footballer, born 1989)|Lisandro López]]|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=Paraguay|name=Junior Barreto|pos=DF}} {{Fs player|no=6|nat=Paraguay|name=[[Richard Ortiz]]|pos=MF|other=[[Captain (association football)|kapiteni]]}} {{Fs player|no=7|nat=Paraguay|name=Hugo Fernández|pos=FW}} {{Fs player|no=8|nat=Paraguay|name=Alex Franco|pos=MF}} {{Fs player|no=9|nat=Argentina|name=[[Darío Benedetto]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=Paraguay|name=[[Derlis González]]|pos=FW|other=[[Captain (association football)#Vice-captain|zv/kapiten]]}} {{Fs player|no=11|nat=Paraguay|name=[[Rodney Redes]]|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=Paraguay|name=Facundo Insfrán|pos=GK}} {{Fs player|no=13|nat=Paraguay|name=Rodrigo Frutos|pos=GK}} {{Fs player|no=14|nat=Paraguay|name=Pedro Zarza|pos=FW}} {{Fs player|no=16|nat=Paraguay|name=[[Jesús Paredes]]|pos=DF}} {{Fs player|no=17|nat=Paraguay|name=[[Marcos Gómez]]|pos=MF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=18|nat=Paraguay|name=Javier Domínguez|pos=MF}} {{Fs player|no=19|nat=Argentina|name=[[Lucas Pratto]]|pos=FW}} {{Fs player|no=20|nat=Paraguay|name=[[Antonio Bareiro]]|pos=FW}} {{Fs player|no=21|nat=Paraguay|name=César Olmedo|pos=DF}} {{Fs player|no=22|nat=Paraguay|name=[[Robert Rojas]]|pos=DF}} {{Fs player|no=23|nat=Paraguay|name=[[Alberto Espínola]]|pos=DF}} {{Fs player|no=25|nat=Paraguay|name=[[Marino Arzamendia]]|pos=GK}} {{Fs player|no=26|nat=Argentina|name=[[Alejandro Maciel]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=Paraguay|name=[[Iván Leguizamón]]|pos=FW}} {{Fs player|no=30|nat=Paraguay|name=Hugo Adrián Benítez|pos=FW}} {{Fs player|no=31|nat=Paraguay|name=Fredy Colmán|pos=FW}} {{Fs player|no=32|nat=Paraguay|name=[[Erik López]]|pos=FW}} {{Fs player|no=33|nat=Paraguay|name=Tobías Morinigo|pos=DF}} {{Fs player|no=36|nat=Argentina|name=[[Facundo Zabala]]|pos=DF}} {{Fs player|no=38|nat=Paraguay|name=Alan Cano|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=Paraguay|name=Carlos Urán|pos=GK}} {{Fs end}} === Lojtarët me kontratë === {{Fs start}} {{Fs player|no=?|nat=Paraguay|name=Matías Almeida|pos=FW}} {{Fs end}}  == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == {{Commonskat}} [[Kategoria:Klube futbolli në Paraguaj|Olimpia]] h0wtf8h65mdq9f9ksydhon1niozcchu 0 372941 2978736 2868358 2026-05-09T09:59:38Z Makenzis 95633 2978736 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | header color = #FFFF00 | writing color = #000 | clubname = Guaraní | image = Guaraní Logo 2018.png | image_size = 155px | fullname = Club Guaraní | nickname = ''Aurinegros''<br/>''El Aborigen''<br/>''El Cacique'' | founded = [[12 tetor]] [[1903]] | ground = [[Estadio Rogelio Livieres|Rogelio Livieres]] | capacity = 8,000 | chairman = {{Flamuri|Paraguaji}} Juan Alberto Acosta | manager = {{Flamuri|Paraguaji}} [[Francisco Arce]] | league = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | season = 2025 | position = 2të nga 12 | website = {{URL|http://clubguarani.com.py/}} <!-- Sección de uniforme -->| pattern_la1 = _clubguarani22h | pattern_b1 = _clubguarani22h | pattern_ra1 = _clubguarani22h | pattern_sh1 = _shorts | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = FFFF00 | body1 = | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _clubguarani22a | pattern_b2 = _clubguarani22a | pattern_ra2 = _right | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | current = 2023 Paraguayan Primera División season | clubcolors = [[Skeda:600px 3 stripes Yellow HEX-FFFF00 Black.svg|20px]] }} '''Club Guaraní''' është një klub futbolli paraguajan, me qendër në lagjen e [[Pinozá (Asunción)|Pinoz]] në [[Asunción|Asunción-in]] e jashtëm. E themeluar më 12 tetor 1903, është një nga skuadrat më të vjetra dhe një nga më të suksesshmit në vend, me njëmbëdhjetë tituj [[Paraguayan Primera División|Primera División]] dhe ska rënë asnjëherë në një divizion më të ulët. == Nderimet == * '''[[Paraguayan Primera División|Primera División]]: 11''' ** 1906, 1907, 1921, 1923, 1949, 1964, 1967, 1969, 1984, 2010 Apertura, 2016 Clausura * '''[[Copa Paraguay]]: 1''' ** 2018 == Lojtarët == === Skuadra e parë === {{updated|3 korrik 2024}}{{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=ARG|name=[[Gaspar Servio]]|pos=GK}} {{Fs player|no=2|nat=PAR|name=Alcides Benítez|pos=DF}} {{Fs player|no=3|nat=PAR|name=Paul Riveros|pos=DF}} {{Fs player|no=4|nat=PAR|name=Wilson Ibarrola|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=PAR|name=Estivel Moreira|pos=MF}} {{Fs player|no=6|nat=PAR|name=Gustavo Marecos|pos=MF}} {{Fs player|no=7|nat=ARG|name=[[Agustín Manzur]]|pos=FW|other={{small|në huazim nga [[Deportivo Maipú]]}}}} {{Fs player|no=8|nat=PAR|name=Bruno Díaz|pos=FW}} {{Fs player|no=9|nat=PAR|name=[[Walter González]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=PAR|name=Victor Cespedes|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=PAR|name=[[Richard Prieto]]|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=URU|name=[[Martín Rodríguez (footballer, born 1989)|Martín Rodríguez]]|pos=GK}} {{Fs player|no=13|nat=PAR|name=[[Mario López (footballer)|Mario López]]|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=PAR|name=Gustavo Vargas|pos=DF}} {{Fs player|no=15|nat=PAR|name=Thiago Servín|pos=MF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=17|nat=PAR|name=Adrián Alcaraz|pos=FW}} {{Fs player|no=18|nat=PAR|name=[[César Miño]]|pos=FW}} {{Fs player|no=19|nat=PAR|name=[[Danilo Santacruz]]|pos=MF}} {{Fs player|no=20|nat=ARG|name=Álvaro Cuello|pos=MF|other={{small|në huazim nga [[Estudiantes de Río Cuarto]]}}}} {{Fs player|no=21|nat=URU|name=[[Bruno Piñatares]]|pos=MF}} {{Fs player|no=27|nat=PAR|name=[[Fernando Román (footballer, born 2001)|Fernando Román]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=PAR|name=Anderson Legüizamón|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=ARG|name=Nicolás Barrientos|pos=MF}} {{Fs player|no=32|nat=PAR|name=Alexis Cantero|pos=DF}} {{Fs player|no=34|nat=PAR|name=[[Milciades Adorno]]|pos=FW}} {{Fs player|no=35|nat=PAR|name=Alan Pereira|pos=FW}} {{Fs player|no=36|nat=PAR|name=Luis Martínez|pos=MF}} {{Fs player|no=37|nat=PAR|name=Daniel Pérez|pos=DF}} {{Fs player|no=39|nat=PAR|name=Jesús Alvarenga|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Mathias Martínez|pos=FW}} {{Fs end}} === Në huazim === {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Aldo Pérez|pos=GK|other={{small|tek [[Club Sportivo Carapeguá|Sportivo Carapeguá]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Alcides Barbotte|pos=DF|other={{small|tek [[Deportivo Santaní]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=ARG|name=[[Guillermo Benítez (footballer, born 1993)|Guillermo Benítez]]|pos=DF|other={{small|tek [[Club Atlético Huracán|Huracán]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=César Ramírez|pos=DF|other={{small|tek [[Club Rubio Ñu|Rubio Ñu]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=|nat=ARG|name=Felipe Salomoni|pos=DF|other={{small|tek [[Al Ain FC|Al Ain]] deri më 30 qershor 2025}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Rodrigo Amarilla|pos=FW|other={{small|tek [[Club General Caballero (Juan León Mallorquín)|General Caballero (JLM)]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Milton Maciel|pos=FW|other={{small|tek [[Sportivo Trinidense|Trinidense]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Leonardo Rolón|pos=FW|other={{small|tek [[Independiente F.B.C.|Independiente CG]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs end}} == References == {{reflist}} == External links == {{Commonscat}} * {{official website|http://www.clubguarani.com.py}} * [http://www.clubguarani.org Faqja jo-zyrtare e klubit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613113631/http://clubguarani.org/|date=13 qershor 2017}}. [[Kategoria:Klube futbolli në Paraguaj|Guaraní]] nzwdvxmuzjfzemfe9owuaklnsnz4o1e 2978737 2978736 2026-05-09T09:59:49Z Makenzis 95633 /* Në huazim */ 2978737 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | header color = #FFFF00 | writing color = #000 | clubname = Guaraní | image = Guaraní Logo 2018.png | image_size = 155px | fullname = Club Guaraní | nickname = ''Aurinegros''<br/>''El Aborigen''<br/>''El Cacique'' | founded = [[12 tetor]] [[1903]] | ground = [[Estadio Rogelio Livieres|Rogelio Livieres]] | capacity = 8,000 | chairman = {{Flamuri|Paraguaji}} Juan Alberto Acosta | manager = {{Flamuri|Paraguaji}} [[Francisco Arce]] | league = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | season = 2025 | position = 2të nga 12 | website = {{URL|http://clubguarani.com.py/}} <!-- Sección de uniforme -->| pattern_la1 = _clubguarani22h | pattern_b1 = _clubguarani22h | pattern_ra1 = _clubguarani22h | pattern_sh1 = _shorts | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = FFFF00 | body1 = | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _clubguarani22a | pattern_b2 = _clubguarani22a | pattern_ra2 = _right | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | current = 2023 Paraguayan Primera División season | clubcolors = [[Skeda:600px 3 stripes Yellow HEX-FFFF00 Black.svg|20px]] }} '''Club Guaraní''' është një klub futbolli paraguajan, me qendër në lagjen e [[Pinozá (Asunción)|Pinoz]] në [[Asunción|Asunción-in]] e jashtëm. E themeluar më 12 tetor 1903, është një nga skuadrat më të vjetra dhe një nga më të suksesshmit në vend, me njëmbëdhjetë tituj [[Paraguayan Primera División|Primera División]] dhe ska rënë asnjëherë në një divizion më të ulët. == Nderimet == * '''[[Paraguayan Primera División|Primera División]]: 11''' ** 1906, 1907, 1921, 1923, 1949, 1964, 1967, 1969, 1984, 2010 Apertura, 2016 Clausura * '''[[Copa Paraguay]]: 1''' ** 2018 == Lojtarët == === Skuadra e parë === {{updated|3 korrik 2024}}{{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=ARG|name=[[Gaspar Servio]]|pos=GK}} {{Fs player|no=2|nat=PAR|name=Alcides Benítez|pos=DF}} {{Fs player|no=3|nat=PAR|name=Paul Riveros|pos=DF}} {{Fs player|no=4|nat=PAR|name=Wilson Ibarrola|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=PAR|name=Estivel Moreira|pos=MF}} {{Fs player|no=6|nat=PAR|name=Gustavo Marecos|pos=MF}} {{Fs player|no=7|nat=ARG|name=[[Agustín Manzur]]|pos=FW|other={{small|në huazim nga [[Deportivo Maipú]]}}}} {{Fs player|no=8|nat=PAR|name=Bruno Díaz|pos=FW}} {{Fs player|no=9|nat=PAR|name=[[Walter González]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=PAR|name=Victor Cespedes|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=PAR|name=[[Richard Prieto]]|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=URU|name=[[Martín Rodríguez (footballer, born 1989)|Martín Rodríguez]]|pos=GK}} {{Fs player|no=13|nat=PAR|name=[[Mario López (footballer)|Mario López]]|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=PAR|name=Gustavo Vargas|pos=DF}} {{Fs player|no=15|nat=PAR|name=Thiago Servín|pos=MF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=17|nat=PAR|name=Adrián Alcaraz|pos=FW}} {{Fs player|no=18|nat=PAR|name=[[César Miño]]|pos=FW}} {{Fs player|no=19|nat=PAR|name=[[Danilo Santacruz]]|pos=MF}} {{Fs player|no=20|nat=ARG|name=Álvaro Cuello|pos=MF|other={{small|në huazim nga [[Estudiantes de Río Cuarto]]}}}} {{Fs player|no=21|nat=URU|name=[[Bruno Piñatares]]|pos=MF}} {{Fs player|no=27|nat=PAR|name=[[Fernando Román (footballer, born 2001)|Fernando Román]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=PAR|name=Anderson Legüizamón|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=ARG|name=Nicolás Barrientos|pos=MF}} {{Fs player|no=32|nat=PAR|name=Alexis Cantero|pos=DF}} {{Fs player|no=34|nat=PAR|name=[[Milciades Adorno]]|pos=FW}} {{Fs player|no=35|nat=PAR|name=Alan Pereira|pos=FW}} {{Fs player|no=36|nat=PAR|name=Luis Martínez|pos=MF}} {{Fs player|no=37|nat=PAR|name=Daniel Pérez|pos=DF}} {{Fs player|no=39|nat=PAR|name=Jesús Alvarenga|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Mathias Martínez|pos=FW}} {{Fs end}} === Në huazim === {{Fs start}} {{Fs end}} == References == {{reflist}} == External links == {{Commonscat}} * {{official website|http://www.clubguarani.com.py}} * [http://www.clubguarani.org Faqja jo-zyrtare e klubit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613113631/http://clubguarani.org/|date=13 qershor 2017}}. [[Kategoria:Klube futbolli në Paraguaj|Guaraní]] 7zlhvq9igulg0k9xa9mbkv4l5fmovc3 0 372952 2978735 2970619 2026-05-09T09:55:49Z Makenzis 95633 2978735 wikitext text/x-wiki {{Dalloje|Club Cerro Porteño (Presidente Franco)}} {{Infobox football club | header color = #203060 | writing color = #E03020 | clubname = Cerro Porteño | image = Escudo Club Cerro Porteño 2023-Actual.svg | clubcolors = [[Figura:600px_Rosso_e_Blu_con_Scritta_CCP_cerchiata_al_centro.png|20px]] | fullname = Club Cerro Porteño | nickname = ''El Ciclón'' (Cikloni) <br /> ''Club del Pueblo'' (Ekipi i Popullit) <br /> ''La Mitad más Uno'' <br /> ''El Azulgrana'' | founded = [[1 tetor]] [[1912]] | ground = [[Estadio General Pablo Rojas]] | capacity = 45,000 | chairman = {{Flamuri|Paraguaji}} Juan José Zapag | manager = {{Flamuri|Argjentina}} [[Diego Martínez (footballer, born 1978)|Diego Martínez]] | league = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | season = 2025 | position = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]], Vendi 1 | website = http://www.clubcerro.com/ | pattern_la1 = _cerroporteno24h | pattern_b1 = _cerroporteno24h | pattern_ra1 = _cerroporteno24h | pattern_sh1 = _cerroporteno24h | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _cerroporteno24a | pattern_b2 = _cerroporteno24a | pattern_ra2 = _cerroporteno24a | pattern_sh2 = _cerroporteno24a | pattern_so2 = _rojo | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = FFFFFF | current = 2024 Paraguayan Primera División season }}'''Club Cerro Porteño''' është një klub futbolli paraguaian, me qendër në lagjen [[Obrero (Asunción)|Obrero]] në [[Asunsioni|Asunción]]. E themeluar në vitin 1912, Cerro ka fituar 34 tituj të [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] dhe është një nga klubet më të njohura të futbollit në Paraguaj.<ref>{{Cite web|title=Mayoria piensa que Cerro Porteño es el club mas popular - Deportes - ABC Digital|url=http://www.abc.com.py/nota/mayoria-piensa-que-cerro-porteno-es-el-club-mas-polular/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112122727/http://www.abc.com.py/nota/mayoria-piensa-que-cerro-porteno-es-el-club-mas-polular/|archive-date=2012-01-12|access-date=2011-05-30|language=es}}</ref> Cerro Porteño luan [[Derbi i futbollit paraguaian|derbin e Paraguajit]] me rivalin e tij kryesor [[Club Olimpia]]. Ata luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi në [[Estadio General Pablo Rojas|stadiumin General Pablo Rojas]] me 45,000 vende, i njohur gjithashtu si ''La Nueva Olla'' (Kaldaja e Re), më i madhi në vend. == Historia == [[Skeda:Diego_Berreto.jpg|djathtas|parapamje|105x105px| [[Diego Barreto]] u formua në akademinë e të rinjve të klubit]] '''''Cerro Porteño''''' u themelua më 1 tetor 1912 nga Susana Núñez dhe një grup të rinjsh që kërkonin të krijonin një klub të ri futbolli. Në kohën e themelimit të Cerro, situata në Paraguaj ishte e tensionuar me paqëndrueshmëri në qeveri të shkaktuar nga rivalitetet e zjarrta midis dy partive kryesore politike, [[Partia Colorado (Paraguaj)|''Partido Colorado'' (Partia Crimson)]] dhe [[Partia autentike Radikale Liberale|''Partido Liberale'' (Partia Liberale)]]. [[Skeda:Edgar_Barreto.jpg|djathtas|parapamje|114x114px| [[Edgar Barreto]] u diplomua nga akademia e klubit në ekipin e parë në 2003]] Për shkak të tensioneve, themeluesit e klubit vendosën të përdorin ngjyrat e të dyja palëve, të kuqe (Colorados) dhe blu (Liberalë), si ngjyrat e klubit si simbol i unitetit dhe miqësisë mes paraguaianëve. Më vonë, e bardha u përdor në pantallona të shkurtra për të përfshirë të gjitha ngjyrat e [[Flamuri i Paraguait|flamurit të Paraguajit]]. [[Skeda:U02_Diego_Lugano_7557.jpg|djathtas|parapamje|150x150px| [[Diego Lugano]] iu bashkua klubit në vitin 2015]] Klubi ia detyron emrin e tij betejës së zhvilluar midis forcave të [[Buenos Aires]], Argjentinë (''The Porteños'') dhe [[Forcat e Armatosura të Paraguajit|ushtrisë paraguajane]], në lagjen e ''Cerro Mbaé'' (Kodra Mbaé)&nbsp;- emëruar pas asaj beteje si ''Cerro Porteño'' (Kodra e Porteño)&nbsp;– më 19 janar 1811. Gjatë asaj beteje, trupat e Paraguajit (në atë kohë një koloni spanjolle) u braktisën nga guvernatori spanjoll, por vazhduan të drejtoheshin nga zyrtarët paraguaianë, të cilët i çuan në një fitore të madhe kundër trupave të Portenjos. Kjo betejë njihet si "Beteja e Cerro Porteño" dhe është një pikë kryesore e historisë ushtarake të Paraguajit. [[Skeda:Geremi_Njitap_Hull_City_v._Newcastle_United_1.png|djathtas|parapamje|244x244px| [[Geremi Njitap]] ka luajtur për klubin gjatë viteve '90.<ref>{{Cite web|last=Strack-Zimmermann|first=Benjamin|title=Geremi Njitap|url=http://www.national-football-teams.com/player/1248/Geremi_Njitap.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125132520/https://www.national-football-teams.com/player/1248/Geremi_Njitap.html|archive-date=2020-11-25|access-date=2020-11-06|website=www.national-football-teams.com|language=en}}</ref>]] Ndër vite klubi ka fituar një numër të konsiderueshëm kampionate kombëtare. Megjithatë, deri më sot, ajo nuk ka fituar asnjë turne ndërkombëtar, pavarësisht disa ecurive të mira në [[Copa Libertadores]], duke përfshirë paraqitjet në gjysmëfinale në 1973, 1978, 1993, 1998, 1999 dhe 2011. [[Skeda:JulioDosSantos10.jpg|djathtas|parapamje|100x100px| [[Julio dos Santos]] u formua në akademinë e të rinjve të klubit]] [[Osvaldo Ardiles]] iu bashkua klubit si menaxher në maj 2008, por u shkarkua në gusht të të njëjtit vit pas një varg rezultatesh të dobëta dhe u zëvendësua nga [[Pedro Troglio]].<ref>[http://www.sportsya.com/futbol/paraguay/torneo_clausura_2008/home/noticia.php/Pedro_Troglio_reemplazara_en_Cerro_Porteno_al_despedido_Osvaldo_Ardiles.html?id_estruc=396&id=184925 Pedro Troglio reemplazara en Cerro Porteno al despedido Osvaldo Ardiles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010011201/http://www.sportsya.com/futbol/paraguay/torneo_clausura_2008/home/noticia.php/Pedro_Troglio_reemplazara_en_Cerro_Porteno_al_despedido_Osvaldo_Ardiles.html?id_estruc=396&id=184925|date=10 tetor 2008}}</ref> [[Skeda:Морено_3.jpeg|djathtas|parapamje|150x150px| [[Marcelo Martins]] iu bashkua klubit për sezonin 2022]] Në vitin 2014, presidenti i Cerro Porteño, Juan José Zapag, foli në lidhje me korrupsionin në futbollin paraguaian se persona të ndryshëm i ishin ankuar për mosblerje të lojërave dhe se nëse klubi i tij do të fitonte, atëherë ata nuk do ta bënin këtë duke blerë dhe dopinguar lojtarë për t'u bërë kampionë.<ref>{{Cite web|title=Paraguay: ¿país expuesto a la corrupción en el fútbol?|url=https://d10.ultimahora.com/paraguay-pais-expuesto-la-corrupcion-el-futbol-n2371885.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419004511/https://d10.ultimahora.com/paraguay-pais-expuesto-la-corrupcion-el-futbol-n2371885.html|archive-date=2019-04-19|access-date=2019-04-19|website=d10.ultimahora.com|language=en}}</ref> == Stadiumi == {{Kryesor|Estadio General Pablo Rojas}} Stadiumi i Cerro Porteño, [[Estadio General Pablo Rojas]], i njohur gjithashtu si "La Nueva Olla" ose "La Olla", ndodhet në lagjen Obrero të Asunción. Ka një kapacitet prej 45,000 vendesh, duke e bërë atë më të madhin në Paraguaj. == Rekordi ndërkombëtar == * '''[[Copa Libertadores]]: 45 paraqitje''' :: '''Më e mira''': 1973, 1978, 1993, 1998, 1999, 2011 (gjysmëfinale) * '''[[Copa Sudamericana]]: 11 paraqitje''' :: '''Më e mira''': 2009, 2016 (gjysmëfinale) == Nderimet == {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Nderimet e Cerro Porteño ! style="width: 1%;" | Lloji ! style="width: 5%;" | Konkurrenca ! style="width: 1%;" | Titujt ! style="width: 21%;" | Stinët |- | rowspan="3" | '''Kombëtare''' ! scope="col" | [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | '''34''' | align="left" | 1913, 1915, 1918, 1919, 1935, 1939, 1940, 1941[[1972 Paraguayan Primera División season|,]] 1944, 1950, 1954, 1961, 1963, 1963, [[1973 Paraguayan Primera División season|1967]], [[1974 Paraguayan Primera División season|1974]], [[1977 Paraguayan Primera División season|1977]], 1987, 1990, [[1992 Paraguayan Primera División season|1992]], [[1994 Paraguayan Primera División season|1994]], [[1996 Paraguayan Primera División season|1996]], [[2001 Paraguayan Primera División season|2001]], [[2004 Paraguayan Primera División season|2004]], 2005, 2009, 2009, Apertura, 2012, 2012 Apertura 2015, 2013 Clausura, 2020 Apertura, 2021 Clausura |- ! scope="col" | [[Torneo República]] | bgcolor="gold" | '''3''' |1989, 1991, 1995 |- ! scope="col" | [[Plaketa Millington Drake]] | '''2''' |1949, 1950 |} * {{Legend|gold|rekord}} * S rekord i ndarë == Renditja == === Renditja e klubeve botërore === {{Përditësuar|21 mars 2024}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! style="background:blue" | <span style="color:white;">Renditja</span> ! style="background:blue" | <span style="color:white;">Vendi</span> ! style="background:blue" | <span style="color:white;">Ekipi</span> |- | 45 |{{Flamuri|Anglia}} | style="text-align: left;" | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- | 46 |{{Flamuri|Greqia}} | style="text-align: left;" | [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]] |- | '''47''' |{{Flamuri|Paraguaji}} | style="text-align: left;" | '''Cerro Porteño''' |- | 48 |{{Flamuri|Kolumbia}} | style="text-align: left;" | [[Atlético Nacional]] |- | 49 |{{Flamuri|Monako}} | style="text-align: left;" | [[AS Monaco FC|Monaco]] |} === Renditja e klubeve të Amerikës së Jugut === {{Përditësuar|21 mars 2024}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! style="background:blue" | <span style="color:white;">Renditja</span> ! style="background:blue" | <span style="color:white;">Vendi</span> ! style="background:blue" | <span style="color:white;">Ekipi</span> |- | 12 |{{Flamuri|Argjentina}} | style="text-align: left;" | [[Estudiantes de La Plata]] |- | 13 |{{Flamuri|Brazili}} | style="text-align: left;" | [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- | '''14''' |{{Flamuri|Paraguaji}} | style="text-align: left;" | '''Cerro Porteño''' |- | 15 |{{Flamuri|Kolumbia}} | style="text-align: left;" | [[Atlético Nacional]] |- | 16 |{{Flamuri|Argjentina}} | style="text-align: left;" | [[Racing Club de Avellaneda|Racing]] |} == Lojtarët == === Skuadra e parë === {{Përditësuar|1 janar 2025}} {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=ARG|name=[[Alexis Martín Arias]]|pos=GK}} {{Fs player|no=2|nat=PAR|name=[[Alan Benítez]]|pos=DF}} {{Fs player|no=3|nat=PAR|pos=DF|name=[[Gustavo Velázquez]]}} {{Fs player|no=4|nat=BRA|name=[[Eduardo Brock]]|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=PAR|name=[[Jorge Morel (footballer)|Jorge Morel]]|pos=DF}} {{Fs player|no=6|nat=COL|name=[[Rafael Carrascal]]|pos=MF}} {{Fs player|no=7|nat=PAR|name=[[Enzo Giménez]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=ARG|name=[[Federico Carrizo]]|pos=MF}} {{Fs player|no=9|nat=BRA|name=[[Chico (footballer, born 1995)|Chico]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=PAR|name=[[Cecilio Domínguez]]|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=PAR|name=[[Juan Iturbe]]|pos=FW}} {{Fs player|no=13|nat=BRA|name=[[Jean (footballer, born October 1995)|Jean]]|pos=GK}} {{Fs player|no=14|nat=PAR|name=[[Lucas Quintana]]|pos=DF}} {{Fs player|no=15|nat=PAR|name=[[Rodrigo Melgarejo]]|pos=DF}} {{Fs player|no=16|nat=PAR|name=Édgar Páez|pos=FW}} {{Fs player|no=17|nat=PAR|name=[[Gabriel Aguayo]]|pos=FW}} {{Fs player|no=18|nat=PAR|name=[[Bruno Valdez (footballer, born 1992)|Bruno Valdez]]|pos=DF|other={{small|në huazim nga [[Boca Juniors]]}}}} {{Fs player|no=20|nat=PAR|name=[[Wilder Viera]]|pos=MF}} {{Fs player|no=21|nat=ARG|name=[[Sergio Araujo]]|pos=FW}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=22|nat=PAR|name=Derlis Rodríguez|pos=FW}} {{Fs player|no=24|nat=PAR|name=[[Cristian Báez]]|pos=DF}} {{Fs player|no=25|nat=PAR|name=[[Gatito Fernández]]|pos=GK}} {{Fs player|no=26|nat=PAR|name=[[Robert Piris Da Motta]]|pos=MF}} {{Fs player|no=28|nat=PAR|name=[[Alexis Fariña]]|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=PAR|name=Enzo Cabrera|pos=DF}} {{Fs player|no=30|nat=PAR|name=[[Alan Núñez]]|pos=DF}} {{Fs player|no=31|nat=PAR|name=[[Luis Vargas Zorrilla]]|pos=DF}} {{Fs player|no=32|nat=PAR|name=[[Víctor Cabañas]]|pos=DF}} {{Fs player|no=34|nat=PAR|name=Miguel Benítez|pos=DF}} {{Fs player|no=35|nat=PAR|name=[[Ronaldo de Jesús]]|pos=DF}} {{Fs player|no=36|nat=PAR|name=Luis Olmedo|pos=FW}} {{Fs player|no=37|nat=PAR|name=[[Diego León (footballer, born 2007)|Diego León]]|pos=DF}} {{Fs player|no=38|nat=PAR|name=Tobías Marecos|pos=DF}} {{Fs player|no=39|nat=PAR|name=Tobias Portillo|pos=FW}} {{Fs player|no=40|nat=PAR|name=[[Fernando Fernández (Paraguayan footballer)|Fernando Fernández]]|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Antonio Martínez|pos=GK}} {{Fs player|no=|nat=ARG|pos=DF|name=[[Abel Luciatti]]}} {{Fs end}} === Në huazim === {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=[[Rodrigo Delvalle]]|pos=DF|other={{small|tek [[Club Sol de América|Sol de América]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=Daniel Rivas|pos=DF|other={{small|tek [[Club Nacional|Nacional]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=[[Ángel Cardozo Lucena]]|pos=MF|other={{small|tek [[Club Libertad|Libertad]] deri më 31 dhjetor 2024}}}} {{Fs player|no=|nat=PAR|name=[[Antonio Galeano]]|pos=MF|other={{small|tek [[Club Nacional de Football|Nacional]] deri më 31 dhjetor 2025}}}} {{Fs end}} == Disiplina të tjera == === Gratë === Skuadra e femrave ka fituar katër herë kampionatin e futbollit të femrave të Paraguajit, në 2007 dhe 2012 deri në 2014.<ref>{{Cite web|date=22 dhjetor 2014|title=Cerro Porteño tricampeón de fútbol femenino de Paraguay|url=http://www.conmebol.com/es/22122014-0932/cerro-porteno-tricampeon-de-futbol-femenino-de-paraguay|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052042/http://www.conmebol.com/es/22122014-0932/cerro-porteno-tricampeon-de-futbol-femenino-de-paraguay|archive-date=4 mars 2016|access-date=15 janar 2015|publisher=conmebol.com|language=es}}</ref> Skuadra më pas luajti në [[Copa Libertadores Femenina]]. === Rinia === Një nga ekipet e të rinjve të klubit luajti në Torneo di Viareggio 2006.<ref>{{Cite web|title=Coppa Carnevale - Torneo Internazionale Giovanile di Viareggio|url=https://www.rsssf.org/tablesv/viareggio-carnevale.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206221646/https://www.rsssf.org/tablesv/viareggio-carnevale.html|archive-date=2023-02-06|access-date=2023-02-02|website=[[RSSSF]]|language=en}}</ref> === Futsal === Klubi është më i miri në [[Liga Premium de Futsal]], liga kryesore e klubeve profesionale të futbollit të vendit, duke fituar të shtatë edicionet e tij që nga viti 2023, për të cilat ata njihen si "Los Dueños del Futsal" (Mbreti i Futsalit). == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Klube futbolli në Paraguaj|Cerro Porteño]] rra1udtyp8tk5v955fywj75xkh4krc4 0 372988 2978740 2970633 2026-05-09T10:07:09Z Makenzis 95633 2978740 wikitext text/x-wiki {{For|klubin uruguaian|Club Nacional de Football}} {{Infobox football club | header color = #3b37b0 | writing color = #FFF | clubname = Club Nacional | image = Club Nacional de Paraguay.png | image_size = 205px | alt = Nacional emblem | fullname = Club Nacional | nickname = ''La Academia''<br />''Tricolor'' | founded = [[5 qershor]] [[1904]] | ground = [[Estadio Arsenio Erico]] | capacity = 4,434 | chairman = {{Flamuri|Paraguaji}} Juan Carlos Galeano | manager = {{Flamuri|Argjentina}} [[Víctor Bernay]] | league = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | season = 2025 | position = 5të nga 12 | pattern_la1 = _nacionalpar22h | pattern_b1 = _nacionalpar22h | pattern_ra1 = _nacionalpar22h | pattern_sh1 = _shorts | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _nacionalpar22a | pattern_b2 = _nacionalpar22a | pattern_ra2 = _nacionalpar22a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | current = 2023 Paraguayan Primera División season | clubcolors = [[Skeda:600px_Flag_Club_Nacional_din_Paraguay.png|20px]] }} '''Club Nacional''' është një klub futbolli paraguaian me qendër në lagjen [[Barrio Obrero (Asunción)|Obrero]] në [[Asunsioni|Asunción]]. E themeluar në vitin 1904, klubi aktualisht luan në [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] dhe i zhvillon ndeshjet e tij në shtëpi në [[Estadio Arsenio Erico]]. Ndërkombëtarisht, klubi përmendet si '''Nacional Asunción''', në mënyrë që të dallohet nga [[Club Nacional de Football|Nacional]] i Uruguait dhe [[Atlético Nacional]] i Kolumbisë.<ref name="soccerway.com">{{Cite web|title=Paraguay - Club Nacional|url=https://int.soccerway.com/teams/paraguay/club-nacional/1627/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304025945/http://int.soccerway.com:80/teams/paraguay/club-nacional/1627/|archive-date=2013-03-04|access-date=16 shkurt 2025|website=Soccerway.com|language=en}}</ref> == Historia == Klubi u themelua më 5 qershor 1904, nga një grup [[Alumni|ish-studentësh]] të [[Colegio Nacional de la Capital]], një nga shkollat publike më të vjetra në [[Asunsioni|Asunción]]. Klubi fillimisht u quajt '''Nacional Football Club''', duke marrë emrin nga "Club Nacional de Football" klubi uruguaian, mburoja dhe tre ngjyrat e të cilit u morën për të lidhur origjinën kombëtare. Është referuar gjithashtu si e lidhur me shkollën që kanë ndjekur themeluesit. Presidenti i saj i parë ishte Víctor Paredes Gómez dhe e bardha u zgjodh si ngjyra e ekipit sepse ajo ishte ngjyra e uniformës së Shkollës Nacional de la Capital. Për emblemën e klubit u zgjodhën ngjyrat e flamurit të Paraguajit. Nacional është një nga skuadrat tradicionale në ligën paraguajane dhe deri më tani kanë fituar gjithsej nëntë kampionate. Nofka e tyre "La Academia" iu dha për shkak të sistemit të tyre të shkëlqyer rinor që nxori lojtarë të mëdhenj si [[Arsenio Erico]], i cili konsiderohet si futbollisti më i mirë paraguaian i të gjitha kohërave. Në vitin 2009, Nacional fitoi titullin e parë të ligës në 63 vjet.<ref>{{Cite web|date=13 dhjetor 2009|title=¡Nacional campeón del Clausura!|url=https://www.ultimahora.com/nacional-campeon-del-clausura-n282210.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117131140/https://www.ultimahora.com/nacional-campeon-del-clausura-n282210.html|archive-date=2021-01-17|website=ultimahora.com|language=es}}</ref> Në vitin 2014, Club Nacional bëri histori duke arritur në [[Copa Libertadores 2014|finalen e Copa Libertadores]] për herë të parë që nga themelimi i tij, dhe duke qenë vetëm klubi i dytë paraguaian që arrin në finale (pas Olimpias).<ref>{{Cite web|date=29 korrik 2014|title=Nacional cayó pero logró histórico paso a la final de la Libertadores|url=http://www.prensafutbol.cl/17393-defensor-vs-club-nacional-semi-copa-libertadores/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812132600/http://www.prensafutbol.cl/17393-defensor-vs-club-nacional-semi-copa-libertadores/|archive-date=2014-08-12|access-date=26 gusht 2018|website=Prensafutbol.cl|language=es}}</ref> Klubi e filloi fushatën me një nënkampion në fazën e grupeve. Në fazat e eliminimit, ata mundën klubet argjentinase [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] dhe [[Arsenal de Sarandí|Arsenal de Sarandi]]. Në gjysmëfinale, ata mundën klubin uruguaian [[Defensor Sporting]] 2–1 në total për të vendosur një finale me [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]].<ref>{{Cite web|date=30 korrik 2014|title=Nacional de Paraguay clasifica por primera vez a la final de Copa Libertadores|url=https://www.eluniverso.com/deportes/2014/07/29/nota/3295176/nacional-paraguay-clasifica-primera-vez-final-copa-libertadores|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802164829/http://www.eluniverso.com:80/deportes/2014/07/29/nota/3295176/nacional-paraguay-clasifica-primera-vez-final-copa-libertadores|archive-date=2014-08-02|access-date=7 dhjetor 2021|website=El Universo|language=es}}</ref> Ndeshja e parë e finales u luajt në Asunción dhe përfundoi 1-1. Sidoqoftë, San Lorenzo fitoi ndeshjen e dytë 1–0 në [[Estadio Pedro Bidegain]] dhe mori titullin me një fitore të përgjithshme 2-1. == Nderimet == === Kombëtare === * '''[[Primera División (Paraguaj)|Primera División]]''' ** '''Fituesit (9):''' 1909, 1911 ''(të pamposhtur)'', 1924, 1926, 1942, 1946, 2009 Clausura, 2011 Apertura, 2013 Apertura * '''[[Plaqueta Millington Drake|Plaketa Millington Drake]]''' ** '''Fituesit (4):''' 1942, 1944, 1945, 1946 * '''[[División Intermedia (Paraguaj)|Divizioni Intermedia]]''' ** '''Fituesit (3):''' 1979, 1989, 2003 == Skuadra aktuale == {{Përditësuar|24 janar 2024}}{{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=Paraguay|name=[[Antony Silva]]|pos=GK}} {{Fs player|no=5|nat=Argentina|name=[[Sergio Ojeda]]|pos=DF}} {{Fs player|no=6|nat=Paraguay|name=Juan Alfaro|pos=MF}} {{Fs player|no=7|nat=Paraguay|name=[[Edgardo Orzuza]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=Argentina|name=[[Facundo Velazco]]|pos=MF}} {{Fs player|no=11|nat=Paraguay|name=Gustavo Caballero|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=Paraguay|name=Christian Riveros|pos=GK}} {{Fs player|no=13|nat=Paraguay|name=Leandro Meza|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=Paraguay|name=Claudio Nuñez|pos=DF}} {{Fs player|no=15|nat=Paraguay|name=Francisco Morel|pos=FW}} {{Fs player|no=16|nat=Paraguay|name=Marcelo González|pos=MF}} {{Fs player|no=17|nat=Argentina|name=[[Brian Blasi]]|pos=DF}} {{Fs player|no=18|nat=Paraguay|name=Lucas Gonzalez|pos=FW}} {{Fs player|no=20|nat=Paraguay|name=Juan González|pos=DF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=21|nat=Paraguay|name=[[Blas Cáceres]]|pos=MF}} {{Fs player|no=22|nat=Paraguay|name=José Nuñez|pos=FW}} {{Fs player|no=23|nat=Paraguay|name=Diego Duarte|pos=FW}} {{Fs player|no=24|nat=Paraguay|name=Jordan Santacruz|pos=MF}} {{Fs player|no=25|nat=Paraguay|name=Jesús Cáceres|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=Paraguay|name=Eduardo Duarte|pos=DF}} {{Fs player|no=29|nat=Paraguay|name=Sebastián Vargas|pos=MF}} {{Fs player|no=30|nat=Paraguay|name=Lucas Galarza|pos=GK}} {{Fs player|no=31|nat=Argentina|name=[[Nazareno Bazán]]|pos=FW}} {{Fs player|no=33|nat=Paraguay|name=[[Orlando Gaona]]|pos=FW}} {{Fs player|no=36|nat=Paraguay|name=[[Ismael Benegas]]|pos=DF}} {{Fs player|no=37|nat=Paraguay|name=Kevin Benítez|pos=DF}} {{Fs player|no=38|nat=Paraguay|name=Rodrigo Arévalo|pos=FW}} {{Fs end}} == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.clubnacional.com.py/ Club Nacional de Paraguay] – faqja zyrtare e internetit * [http://www.nacionalquerido.com/ Club Nacional de Paraguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106063607/http://www.nacionalquerido.com/ |date=6 janar 2018 }} – faqe interneti jozyrtare [[Kategoria:Klube futbolli në Paraguaj|Nacional]] gmyhk9cjol8kz1y5osyvmobtviz3ncw 0 373009 2978742 2868363 2026-05-09T10:16:31Z Makenzis 95633 2978742 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | header color = #FFF000 | writing color = #00008a | clubname = Sportivo Luqueño | image = EscudoLuque2022.png | image_size = 195px | fullname = Club Sportivo Luqueño | nickname = ''Kure-Luque'' <br />''El Chanchón'' <br /> ''Auriazul'' | founded = [[1 maj]] [[1921]] | ground = [[Estadio Feliciano Cáceres]] | capacity = 27,000 | chairman = {{Flamuri|Paraguaji}} Hugo Daniel Rodríguez | manager = {{Flamuri|Argjentina}} [[Juan Pablo Pumpido]] | league = [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]] | season = 2025 | position = 6të nga 10 | pattern_la1 = _luqueno18h | pattern_b1 = _luqueno18h | pattern_ra1 = _luqueno18h | pattern_sh1 = _luqueno18h | pattern_so1 = _socks | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00008a | pattern_la2 = _luqueno16a | pattern_b2 = _luqueno16a | pattern_ra2 = _luqueno16a | pattern_sh2 = _luqueno16a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _luqueno16t | pattern_b3 = _luqueno16t | pattern_ra3 = _luqueno16t | pattern_sh3 = _luqueno16t | pattern_so3 = _socks | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = ffdf00 | current = 2023 Paraguayan Primera División season | clubcolors = [[Skeda:600px Giallo e Blu (Strisce)2.svg|20px]] }} '''Club Sportivo Luqueño''' është një klub futbolli paraguaian, me qendër në qytetin [[Luque]] në periferi të kryeqytetit [[Asunción]]. Aktualisht luan në [[Primera División (Paraguaj)|Primera División]], niveli më i lartë i futbollit të vendit, ku ka fituar tri herë, në 1951, 1953 dhe 2007-A. == Historia == === Themelimi === == Nderimet == * '''[[Primera División (Paraguaj)|Primera División]]: 3''' ** 1951, 1953, 2007-A * '''[[Plaqueta Millington Drake]]''' ** 1953 * '''[[División Intermedia (Paraguaj)|División Intermedia]]: 4''' ** 1924, 1956, 1964, 1968 == Referimet == {{reflist}} == Shih edhe == * [[Primera División (Paraguaj)]] == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20130921055128/http://www.clubsportivoluqueno.com.py/ Faqja zyrtare e klubit] {{cung}} [[Kategoria:Klube futbolli në Paraguaj]] q2ux0zz3dehqw4p62oda4j0q51kj3cf 0 373324 2978700 2970660 2026-05-09T01:03:23Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978700 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Map_of_Eparchies_of_Serbian_Orthodox_Church-sr.svg|parapamje| Zona e juridiksionit [[Kisha Ortodokse Serbe|të Kishës Ortodokse Serbe]].]] '''Veprimtaria politike e [[Kisha Ortodokse Serbe|Kishës Ortodokse Serbe]]''' është një nga karakteristikat domethënëse e cila gjatë historisë së saj, përveç çështjeve fetare, është marrë edhe me [[Politika|politikë]] [[Kombi|kombëtare]], e cila është karakteristikë e të gjitha kishave ortodokse në botë. Gjatë [[Serbia Osmane|periudhës osmane]], Kisha Serbe shpesh merrte jo vetëm udhëheqjen [[Besimi|fetare]], por edhe [[Politika|politike]]. Në rrethana të tilla por dhe më vonë, duke përfshirë shekullin e 20-të, Kisha la mënjanë detyrat e saj kryesore për t'u angazhuar aktivisht në luftën për "[[Serbia e Madhe|bashkimin e Serbisë]]". Në fillim të [[Shekulli XX|shekullit të 20-të]] kisha në Serbi (Mitropolia e Beogradit) mbështeti krijimin e [[Jugosllavia|Jugosllavisë]], e cila mundësoi bashkimin e të gjitha kishave lokale ortodokse në Kishën Ortodokse Serbe. Gjatë periudhës së [[Mbretëria Jugosllave|Mbretërisë së Jugosllavisë]], [[Kisha Ortodokse Lindore|Kisha Ortodokse]] Serbe mbështeti qeverinë dhe [[Diktatura e 6 janarit|diktaturën]] e mbretit Aleksandër dhe bashkëpunoi me organizatat kombëtare ( Mbrojtja e Popullit, [[çetnikët]], etj.). Gjatë periudhës së regjencës së princit Pavle (pas [[1935|vitit 1935]]), pati një ndarje midis qeverisë dhe Kishës Ortodokse Serbe, për shkak të një kthese politike. Pas anëtarësimit të Jugosllavisë [[Pakti Trepalësh|në Paktin Trepalësh,]] Kisha Ortodokse Serbe mori pjesë në përgatitjen dhe zbatimin e grushtit të shtetit ushtarak më 27. mars 1941.<ref name="Žutić" /> Udhëheqja e lartë e Kishës Ortodokse Serbe ishte pro-angleze në prag të luftës. Kisha Ortodokse Serbe u gjend në një pozitë të vështirë gjatë Luftës së Dytë Botërore . Në [[Serbia|Serbi]], gjermanët i konsideronin përfaqësuesit e Kishës Ortodokse Serbe si bashkëpunëtorët kryesorë në kryerjen e grushtit të shtetit të 27-të marsit , për të cilin Patriarku Gabriel dhe disa peshkopë u arrestuan.<ref name="cpi.hr">[http://www.cpi.hr/download/links/hr/7950.pdf Milan Ristović: Treći Rajh i pravoslavne crkve na Balkanu u Drugom svetskom ratu, 552]{{Lidhje e vdekur|date=September 2021|fix-attempted=yes}}</ref> Në [[Shteti i pavarur i Kroacisë|NDH]], kisha iu nënshtrua persekutimit të përgjakshëm nga [[ustashët]], të cilët kryen mizori të mëdha kundër priftërinjve serbë. Në [[Mali i Zi|Mal të Zi,]] Kisha Ortodokse ishte besnike ndaj [[Pushtimi ushtarak|pushtuesit]] italian (sidomos Mitropoliti Joanikije Lipovac ). Në përgjithësi, qëndrimi i Kishës Ortodokse Serbe ishte bashkëpunimi me [[çetnikët]] dhe forcat aleate. Kisha Ortodokse Serbe në [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|RSFJ]] ishte e ndarë nga shteti dhe përfaqësonte një institucion ekskluzivisht fetar, pa autoritet politik. Kisha Ortodokse Serbe luajti një rol shumë të diskutueshëm në luftërat jugosllave , përfaqësuesit e saj mbështetën formacionet ushtarake dhe paraushtarake serbe<ref name="Sprega">[http://www.koreni.net/modules.php?name=News&file=article&sid=924 Mirko Đorđević, O sprezi pravoslavne crkve sa strukturama političke moći]{{Lidhje e vdekur|date=August 2021|fix-attempted=yes}}</ref> dhe Patriarku Pavle bekoi [[Radovan Karaxhiq|Radovan Karaxhiqin]], [[Ratko Mlladiq|Ratko Mlladiqin]] dhe [[Arkani|Arkanin]] . Kisha Ortodokse Serbe hodhi poshtë pothuajse të gjitha planet e [[Paqja|paqes]] të ofruara, duke përfshirë Planin Vance, Planin Vance-Owen, Planin e Grupit të Kontaktit dhe [[Marrëveshja e Dejtonit|Marrëveshjen e Paqes të Dejtonit]]. Edhe kur deputetët [[Republika Sërbska|e Republika Srpska]] ishin gati për [[Armëpushimi|një armëpushim]], Kisha Ortodokse Serbe mbrojti një qëndrim më militant.<ref name="Vukomanović" /> Vitet e fundit, aktivitetet politike të Kishës Ortodokse Serbe kanë tërhequr kritika të shumta, kryesisht nga qarqet [[Politika e majtë|e majta]] dhe qytetare në Serbi, për promovimin e [[Klerikalizmi|klerikalizmit]], [[Nacionalizmi|nacionalizmit]] dhe [[Monarkia|monarkisë]], si dhe për kundërshtimin e integrimit [[Evropa|evropian]], barazisë [[Gruaja|së grave]], të drejtave [[LGBT|të pakicave seksuale]], etj. Disa analistë flasin për [[Klerikalizmi|klerikalizim]] të thellë të Republikës së Serbisë dhe lëvizjen e saj drejt bashkimit të fesë dhe shtetit , ndërsa të tjerë besojnë se këto përfundime janë të ekzagjeruara.<ref>{{Cite web|title=Клерикализација друштва или одјеци клирофобије?|url=http://www.nspm.rs/crkva-i-politika/klerikalizacija-drustva-ili-odjeci-klirofobije-q.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021543/http://www.nspm.rs/crkva-i-politika/klerikalizacija-drustva-ili-odjeci-klirofobije-q.html|archive-date=2009-11-25|access-date=2011-10-12}}</ref> Kritikët besojnë se Kisha duhet të jetë "më shumë [[Krishtërimi|një e krishterë]] dhe më pak një institucion politik", se misioni i Kishës është ungjillizimi, jo [[Klerikalizmi|klerikalizimi]] dhe se Kisha është një institucion shpëtimtar, jo një organizatë politike. Me gjithë kritikat, Kisha Ortodokse Serbe është një nga [[Institucioni|institucionet]] më të besuara në Serbi. Përveç Serbisë, Kisha Ortodokse Serbe ka një prani politike me ndikim edhe në disa republika të tjera të ish-Jugosllavisë, si [[Mali i Zi]] dhe [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnje-Hercegovina]]. == Sfondi ideologjik == Edhe pse ideologjia e Kishës Ortodokse Serbe nuk është shprehur hapur në dokumentet e saj formuese, disa studiues po përpiqen të përcaktojnë konceptet ideologjike që udhëheqin anëtarët e saj. Disa nga konceptet e rëndësishme të përdorura brenda Kishës Ortodokse Serbe janë [[Legjenda e Kosovës|miti i Kosovës]], Serbia qiellore dhe nacionalizmi i Shën Savës. Brenda Kishës Ortodokse Serbe, idetë politike mbizotëruese janë ato të së [[Politika e djathtë|djathtës]] serbe, afër konceptit [[Organicizam|organik]] të shoqërisë dhe shtetit. Sipas teorisë organiciste, shoqëria përfaqëson [[Organizmi|një organizëm]] - një "organizëm kombëtar", dhe individët brenda saj janë thjesht "qeliza" në funksion të atij organizmi. Në mesin e teologëve të Kishës Ortodokse Serbe, ky koncept është zhvilluar më së shumti në veprat e Nikolaj Velimiroviq dhe Justin Popović . Ky mësim hedh poshtë parimin [[Individualizmi|individualist]] dhe adopton parimet e [[Kolektivizmi|kolektivizmit]], ose në variantin serb, etikës " sabornosti " dhe "vendas-ortodokse".<ref name="aspiracije" /> Ideologët e kishës instrumentalizojnë disa koncepte teologjike, si p.sh Shënsavizmi dhe Sabornosti, së cilës i japin një kuptim të ri politik. Kështu, koncepti teologjik i krishterizmit, sipas çelësit [[Organicizam|të mendimit organik]], shndërrohet në një mbulesë ideologjike për [[Kolektivizmi|kolektivizmin]] dhe [[Autoritarizmi|autoritarizmin]] . Për sa i përket marrëdhënies midis kishës dhe shtetit, ka një idealizim të mrekullueshëm të mesjetës bizantine, dhe kështu autorët e kishës shpesh flasin për " simfoninë " (ose theoduliumin ) si modelin e dëshiruar. Për sa i përket [[Forma e qeverisjes|rendit shoqëror]], ideologjia politike e Kishës Ortodokse Serbe mbështetet në sloganin tradicional [[Politika e djathtë|të së djathtës]] : " ''Zoti në qiell, mbreti në tokë, babai në shtëpi'' ".<ref name="Atanacković" /> Historiani Petar Atanackovic beson se thelbi i programit ideologjik të Kishës Ortodokse Serbe përmbahet në tezën se një [[Shteti|shtet]] i fortë serb në simbiozë me një kishë të fortë ortodokse duhet së bashku të udhëheqin një [[Shoqëria|shoqëri]] të vetme, homogjene serbe në çdo aspekt. Ai arrin në përfundimin se Kisha Serbe "përpiqet qartë të arrijë një rend klasor", i cili ekzistonte në mesjetë, por që ka humbur dhe që prandaj duhet të ringjallet.<ref name="Atanacković" /> Rrjedhimisht, propagandohet kuptimi se çdo gjë që prish [[Homogenost|homogjenitetin]], pra çdo gjë që nuk është Kisha Ortodokse Serbe, është e rrezikshme, dhe kjo është veçanërisht e drejtuar ndaj [[Pakica kombëtare|pakicave]] - fetare, etnike dhe seksuale - të cilat paraqiten si "problem" i shoqërisë serbe.<ref name="III deo"/> [[Nacionalizmi]] konsiderohet virtyt, ndaj flasin për "nacionalizmin" si diçka që buron nga mësimet e Shën Savës . Në deklarata të ndryshme, Kisha Ortodokse Serbe ka folur më së shumti për satanizimin [[Shoqëria civile|e shoqërisë civile]], komuniteteve të vogla fetare, si dhe për qëndrimin negativ ndaj [[Demokracia|demokracisë]] dhe [[Shekullarizimi|laicizimit]] . Qëndrimi negativ ndaj pluralizmit fetar në Serbi shoqërohet me një qëndrim negativ ndaj [[Ekumenizmi|ekumenizmit]] dhe dialogut ndërfetar në përgjithësi.<ref name="Vukomanović" /> Një aspekt i rëndësishëm i mendimit politik të kishës është [[Teoria e komplotit|teoria e konspiracionit]] . Diskursi kishtar karakterizohet nga përmendja e vazhdueshme e një komploti mbarëbotëror kundër serbëve. Autorët e kishës zhvilluan një lloj [[Miti politik|mitologjie politike]], sipas së cilës e gjithë bota, nën kujdesin [[Antikrishti|e Antikrishtit]], u bashkua kundër serbëve, të cilët të vetmit janë ata që ruajtën besimin në Zotin e vërtetë.<ref name="III deo"/> Integrimi europian interpretohet në kontekstin e një [[Teoria e komplotit|konspiracioni]] [[Masonëria e Lirë|judeomason]] apo [[Vatikani|Vatikanist]], dhe vështirësitë që i kanë rënë popullit serb interpretohen si armiqësi dhe zili e të tjerëve, sepse vetëm serbët e kanë ruajtur besimin e vërtetë. Ndonjëherë, së bashku me serbët, edhe [[rusët]] përmenden si kundërshtarët kryesorë të Antikrishtit.<ref name="III deo" /> Shumë kritikë përmendin si orientimin antiperëndimor ashtu edhe atë antievropian të Kishës Ortodokse Serbe. Gazeta zyrtare e kishës Pravoslavlje shpesh shkruan për [[Teoria e komplotit|komplotin]] [[Perëndimi (gjeografi)|e Perëndimit]] për të kryer "gjenocid shpirtëror" të popullit serb. Ortodoksia shkruan se Perëndimi në tërësi i nënshtrohet ndikimit të "forcave ferritare", "një komploti kundër krishterimit, një kulturë e pafe".<ref name="aspiracije" /> Në Perëndim, mbizotëron psikologjia ateiste si një herezi moderne, e ngjashme me gnosticizmin. Gazeta SPC shpreson se “midis serbëve nuk do të ketë njerëz të çmendur që do të donin të na infektonin me sëmundjen vdekjeprurëse të kulturës perëndimore”.<ref name="aspiracije" /> Qytetarët properëndimorë cilësohen rregullisht si ''tradhtarë'', ''joserbë'', ''euroskeptikë'', ''moshatarë të rinj'', ''heretikë'', etj.<ref name="izvori" /> As Kisha Ortodokse Serbe nuk e pranon [[Barazia gjinore|barazinë gjinore]], por mbron bindjen [[Gruaja|e grave]] [[Burri|ndaj burrave]] . Përfaqësuesit e Kishës Ortodokse Serbe përkrahën krijimin e [[Serbia e Madhe|Serbisë së Madhe]] gjatë [[Luftërat në Jugosllavi|luftërave jugosllave]] .<ref>{{Cite web|title=Ethnic fundamentalism in Serbia|url=http://www.wluml.org/node/2839|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202153410/http://www.wluml.org/node/2839|archive-date=2010-02-02|access-date=2009-12-07}}</ref> Është simptomatike që Kisha Ortodokse Serbe zyrtare dërgon gjithmonë një mesazh më të moderuar, ndërsa përmes aktiviteteve praktike, apo përmes deklaratave të peshkopëve individualë, jep mesazhe shumë më agresive (për [[Evropa|Evropën]] dhe integrimin evropian, [[Feja|fetë]] e tjera, e të ngjashme). == Historia politike == === Mesjeta dhe Kohët Moderne === {{Cquote|Od kada je nastala, vidovitoscu Sv, Save, Srpska Crkva je bila vise nosilac i cuvar srpstva, dakle srpske narodne svesti, nego sto je bila verska ustanova. - Milan St. Protic}} Pas fitimit të autoqefalisë, Kisha Serbe inkurajoi përhapjen e Ortodoksisë dhe kultin e dinastisë [[Nemanjiqët|Nemanjić]] .<ref name="McDaniel">{{Citation|last=Gordon McDaniel|first=Gordon|title=Danilovi nastavljači|url=http://www.worldcat.org/title/danilovi-nastavljaci/oclc/243714767&referer=brief_results|year=1989|chapter=Uvod|chapter-url=http://www.rastko.rs/kosovo/pecarsija/ljudi/danilovi-nastavljaci/uvod_l.html|place=Beograd|publisher=Prosveta|isbn=9788607004423|oclc=243714767|quote=Odnedavno samostalna, srpska crkva;... ohrabrila je širenje pravoslavnog hrišćanstva i podržavala razvoj kulta dinastije Nemanjića.|access-date=23. oktobar 2011}}</ref> Krerët e kishës serbe mbështetën shpalljen e [[Perandoria Serbe|Perandorisë Serbe]] nga [[Stefan Dushani|Stefan Uroshi IV Dushan Nemanjić]], dhe një nga arsyet për këtë mbështetje ishte pritshmëria e tyre që ata të merrnin të ardhura nga ato famulli që deri atëherë ishin në varësi të Patriarkut të Kostandinopojës. Në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, Kisha dhe shteti serb zhvilluan veprimtari propagandistike në mesin e sllavëve maqedonas të cilët deri në luftërat ballkanike ishin në Perandorinë Osmane. === Mbretëria e Jugosllavisë === [[Skeda:Nikolaj-Velimirović.jpg|djathtas|parapamje|200x200px| Nikolaj Velimiroviq, ideologu kryesor i nacionalizmit të Shën Savës .]] Mitropoliti Gavrilo Dožić kryesoi një grup prej 18 anëtarësh të parlamentit malazez që në nëntor [[1918]] . e mori vendimin për t'u bashkuar me Serbinë në Beograd. Menjëherë pas shpalljes së [[Mbretëria Jugosllave|Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve]] [[1918|në vitin 1918]], Mbreti Aleksandër nxori [[Dekreti|një dekret]] që vendosi të gjitha kishat ortodokse lokale ( dioqezat metropolitane dhe selitë episkopale ) nën juridiksionin e Kishës Serbe. Deri atëherë, ekzistonte Mitropolia e Dabro-Bosnjës në Bosnje dhe Hercegovinë nën juridiksionin e Kostandinopojës, Patriarkana në Sremski Karlovci në Monarkinë Habsburge (e renditur e gjashta në diptikun e kishave ortodokse), një [[Kisha Ortodokse Malazeze|kishë ortodokse më vete në Mal të Zi]], etj. Kisha Ortodokse Serbe, në marrëveshje me Patriarkanën e Kostandinopojës, u ngrit në nivelin e patriarkanës dhe më 19. shtator [[1919]], [[Patrikana Ekumenike e Kostandinopojës|Patriarkana e Kostandinopojës]] ia dorëzoi asaj juridiksionin mbi besimtarët ortodoksë [[Maqedonia e Veriut|të Maqedonisë]] për 800,000 franga. Në atë kohë, [[Kisha Ortodokse Malazeze|kisha e veçantë ortodokse në Mal të Zi]] u shfuqizua dhe prona e saj i takonte Kishës Ortodokse Serbe.<ref>{{Cite web|url=http://www.e-novine.com/index.php?news=21358|title=Portret: Amfilohije Radović|access-date=20 shkurt 2025|archive-date=22 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022212030/http://www.e-novine.com/index.php?news=21358|url-status=dead}}</ref> Në vitin 1920, një kishë ortodokse serbe u themelua në një shtet – Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Në periudhën që nga [[krijimi i Jugosllavisë]] [[1918|më 1918]] deri në [[1935|vitin 1935]] Kisha Ortodokse Serbe ishte një organizatë fetare "shtetndërtuese", që glorifikonte rendin ekzistues, mbështeste kursin shtetëror [[Frankofilija|frankofil]] dhe [[Integralno jugoslovenstvo|jugosllavizmin integral]] të mbretit Aleksandër dhe shfaqte "legjitimizëm klerikal".<ref name="Žutić">{{Cite web |url=http://govori.tripod.com/nikola_zutic.htm |title=Nikola Žutić: Srpsko pravoslavlje i Anglikanska crkva |access-date=20 shkurt 2025 |archive-date=22 maj 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522034721/http://govori.tripod.com/nikola_zutic.htm |url-status=dead }}</ref> Udhëheqësit e kishës ortodokse, veçanërisht patriarku Varnava, ishin në favor të ideologjisë së nacionalizmit jugosllav dhe [[Diktatura e 6 janarit|diktaturës së 6 janarit]], dhe Kisha Ortodokse Serbe bashkëpunoi me organizatat kombëtare jugosllave si Partia Kombëtare Jugosllave, [[Savez srpskih sokola|Skifterat]], Skautët, Mbrojtja Kombëtare, [[Çetnikët]] etj. Gjatë periudhës së regjencës së princit Pavle, pas formimit të qeverisë së Milan Stojadinoviqit në korrik [[1935]], ndodhi një ndarje midis udhëheqjes shtetërore dhe Kishës Ortodokse Serbe, kryesisht për shkak të ndryshimeve politike të jashtme dhe të brendshme. Kisha Ortodokse Serbe luajti një rol të rëndësishëm në grushtin e shtetit më 27. mars 1941 për shkak të aderimit [[Mbretëria Jugosllave|të Mbretërisë së Jugosllavisë]] [[Pakti Trepalësh|në Paktin Trepalësh]] . Në fund të viteve 1930, [[Politika e ekstremit të djathtë|një ideologji e ekstremit të djathtë]] të nacionalizmit të Shën Savës u zhvillua brenda Kishës Ortodokse Serbe. Ideologu kryesor i nacionalizmit të Shën Savës ishte Nikolaj Velimirović ( [[1880]] - [[1956]] ), [[Peshkopi|peshkop]] i Kishës Ortodokse Serbe, [[Qëndrimi|pikëpamjet]] politike të të cilit vazhdojnë të përçajnë opinionin edhe sot e kësaj dite.<ref>{{Cite web|title=Sporno slovo u crkvenom kalendaru|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=341695|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185351/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=341695|archive-date=2013-10-29|access-date=2009-12-01}}</ref> Velimiroviq përfaqësonte të ashtuquajturin Nacionalizmi i krishterë , dhe me termin e Shën Savizmit theksoi karakterin etnik serb, në kundërshtim me karakterin universal të kishës së krishterë. Në ligjëratën e tij në Universitetin Kolarac në Beograd [[1937|më 1937]], ai bëri pretendimin tashmë të famshëm se përpjekjet [[Adolf Hitleri|e Adolf Hitlerit]] për të krijuar një kishë kombëtare gjermane ishin të ngjashme me idenë e Shën Savës për krijimin e një kishe kombëtare serbe.<ref name="Nacionalizam Svetog Save">{{Cite web|title=Nikolaj Velimirović, Nacionalizam Svetog Save|url=http://www.scribd.com/doc/2884610/Vladika-Nikolaj-Velimirovic-Nacionalizam-Svetog-Save|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108043114/http://www.scribd.com/doc/2884610/Vladika-Nikolaj-Velimirovic-Nacionalizam-Svetog-Save|archive-date=2012-11-08|access-date=2009-12-01}}</ref> Velimirović propagandoi refuzimin e "të gjitha zakoneve të huaja dhe traditave sipërfaqësore perëndimore", duke përfshirë demokracinë, barazinë, individualizmin, tolerancën fetare dhe vlerat e tjera të humanizmit dhe iluminizmit.<ref name="Kanonizacija" /> Orientimi i qartë antikomunist i ideologjisë së Velimirović-it lindi pjesërisht nën ndikimin e Kishës Ruse Jashtë vendit, e themeluar [[1921|në vitin 1921]] në Sremski Karlovci, nga anëtarët e emigracionit "të bardhë" rus të cilët ikën në [[Mbretëria Jugosllave|Mbretërinë e Jugosllavisë]] pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit Rus]] . === Lufta e Dytë Botërore === {{Cquote|Noćašnji akt spasao je čast našeg naroda i države, pa zbog toga i mi možemo samo blagosloviti ovo delo. – Patrijarh Gavrilo nakon puca 27 marta 1941}} Në Serbi, udhëheqja e lartë e Kishës Ortodokse Serbe në prag të luftës ishte pro-angleze, prandaj gjermanët i trajtuan ata si subversivë. Gjermanët besonin se përfaqësuesit e Kishës Ortodokse Serbe ishin bashkëpunëtorët kryesorë në kryerjen e grushtit të shtetit më 27. mars 1941. Prandaj, në ditët e para të luftës, një nga qëllimet ishte arrestimi i personaliteteve të kishës, veçanërisht atyre që konsideroheshin armiq të hapur të politikës gjermane, në radhë të parë Patriarkut Gavrilo Dozhiç dhe peshkopëve Irinej Gjorgjeviq dhe Nikolaj Velimiroviq . Në gusht 1941. " Qeveria e Shpëtimit Kombëtar " [[Milan Nediq|e Milan Nediqit]] kërkoi që Kisha Ortodokse Serbe të nënshkruajë një apel publik kundër [[Komunizmi|komunistëve]] dhe [[Partizani|partizanëve]] . Kisha Ortodokse Serbe refuzoi të bashkëpunonte me gjermanët, duke përmendur kanunet e kishës, Ungjillin dhe faktin që Patriarku Gabriel ishte kapur. Kisha u përpoq të qëndronte “neutrale”, por, nga ana tjetër, shfaqi një qëndrim haptazi armiqësor ndaj Lëvizjes Popullore Çlirimtare Partizane .<ref name="leksikon">[http://www.leksikon-yu-mitologije.net/read.php?id=2241 Uloga Crkve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812133501/http://www.leksikon-yu-mitologije.net/read.php?id=2241|date=2007-08-12}} (leksikon-yu-mitologije)</ref> [[Çetnikët]] [[Drazha Mihajlloviq|e Drazha Mihailovićit]], qëllimi i të cilëve ishte rivendosja e [[Monarkia|monarkisë]] së Karagjorgjeviqit dhe krijimi [[Serbia e Madhe|i Serbisë së Madhe]], patën mbështetje të konsiderueshme nga Kisha Ortodokse Serbe gjatë Luftës së Dytë Botërore.<ref name="Tomašević" /> Shumica e klerit dhe pothuajse e gjithë peshkopata e Kishës Ortodokse Serbe bashkëpunoi me organizatën e Drazha Mihajloviqit gjatë luftës. Gjatë luftës, edhe disa priftërinj ortodoksë u bënë komandantë çetnikë, si Momçilo Gjujiq dhe Savo Bozhiç .<ref name="Tomašević" /> Disa përfaqësues të Kishës ishin të afërt me bashkëpunëtorët serbë. Peshkopi Nikolaj Velimiroviq ishte mik i ngushtë i Dimitrij Lotiqit, liderit të lëvizjes fashiste ZBOR, parimet kryesore të së cilës ishin: antikomunizmi, [[Jahudofobia|antisemitizmi]] dhe avokimi për një sistem qeverisjeje të bazuar në klasë.<ref name="Kanonizacija">[http://www.pescanik.info/content/view/995/129/ Kanonizacija "proroka" antisemitizma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220181556/http://www.pescanik.info/content/view/995/129/ |date=20 shkurt 2025 }}</ref> Kjo lëvizje u shfaq pas pushtimit gjerman të Serbisë në vitin 1941 i vënë në shërbim të regjimit nazist. Në librin e tij "Përmes dritares së burgut", botuar në [[1944]] shkruar gjersa ishte si i burgosur nderi ( ''Ehrenhaftling'' ) në [[Kampi i përqëndrimit Dachau|kampin gjerman të përqendrimit Dachau]], Velimirović fajëson pothuajse të gjitha ideologjitë bashkëkohore në Evropë, përveç [[Fashizmi|fashizmit]], për shpërthimin [[Lufta e Dytë Botërore|e Luftës së Dytë Botërore]], dhe ia atribuon shpikjen e tyre hebrenjve, ose "babait të tyre djallit" {{Cquote|Sva moderna gesla evropska sastavili su Židi, koji su Hrista raspeli: i demokratiju, i štrajkove, i socijalizam, i ateizam, i toleranciju svih vera, i pacifizam, i sveopštu revoluciju, i kapitalizam, i komunizam. Sve su to izumi Židova, odnosno oca njihova đavola. – Nikolaj Velimirovic}} Për shkak të këtij dhe teksteve të tjera, shumë autorë e konsiderojnë Velimoroviqin si një ideolog të rëndësishëm të [[Jahudofobia|antisemitizmit]] serb.<ref name="Byford">{{Cite web|title=Jovan Byford, Sećanje na vladiku Nikolaja Velimirovića u savremenoj srpskoj pravoslavnoj kulturi|url=http://www.helsinki.org.yu/serbian/doc/Ogledi06.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121124233/http://www.helsinki.org.yu/serbian/doc/Ogledi06.pdf|archive-date=2008-11-21|access-date=2009-12-01}}</ref> Pas largimit nga kampi, peshkopi Nikolaj Velimiroviq, në predikimin e tij funeral për bashkëpunëtorin Dimitrije Lotiq [[1945|në vitin 1945]] , vuri në dukje se ai ishte një "burrë shteti i krishterë" i madh dhe se tani "i përket Serbisë qiellore ".<ref>{{Cite web|title=Sveti Nikolaj Žički i Ohridski, NAD ODROM DIMITRIJA LjOTIĆA|url=http://www.czipm.org/odar.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525114126/http://www.czipm.org/odar.html|archive-date=2010-05-25|access-date=2009-12-01}}</ref> Pas përfundimit të pushtimit fashist dhe vendosjes së një qeverie të re [[Komunizmi|komuniste]], Velimiroviqi u largua nga vendi për shkak të afërsisë së tij me Ljotiqin dhe organizatën e tij Zbor. === Periudha e RSFJ-së === Pas Luftës së Dytë Botërore, [[Jugosllavia]] u bë [[Republika|republikë]] dhe u krye një [[Shekullarizimi|laicizëm]] i vazhdueshëm i shoqërisë. Gjatë periudhës [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|së RSFJ-së]], Kisha Ortodokse Serbe ishte e ndarë nga shteti dhe përfaqësonte një institucion fetar pa autoritet politik.<ref name="Balkan bluz"/> Në [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|RSF Jugosllavi,]] Nikolaj Velimiroviq konsiderohej bashkëpunëtor dhe tradhtar i fashistëve.<ref name="Byford"/> Pas luftës, një pjesë e madhe e klerit dhe peshkopëve të Kishës Ortodokse Serbe mbajtën një qëndrim armiqësor ndaj Jugosllavisë së re. E theksuar ishte veçanërisht lidhja e një pjese të klerit ortodoks me emigracionin çetnik. Edhe pse Kisha Ortodokse Serbe nuk ishte politikisht aktive gjatë asaj periudhe, disa aspekte të ideologjisë së nacionalizmit të Shën Savës vazhduan të zhvillohen nën kujdesin e saj, veçanërisht karakteri i saj anti- [[Ekumenizmi|ekumenik]], në të cilin peshkopi Justin Popoviç dhe dishepujt e tij ishin në ballë.<ref>{{Cite web|title=Justin Popović, Pravoslavna crkva i ekumenizam|url=http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Izazovi/justin.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211093131/http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Izazovi/justin.htm|archive-date=2010-02-11|access-date=2009-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|title=Episkop Artemije, Pravoslavlje i savremeni izazovi kod nas|url=http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Izazovi/SavremeniIzazoviEpiskopArtemije.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110031651/http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Izazovi/SavremeniIzazoviEpiskopArtemije.htm|archive-date=2010-01-10|access-date=2009-11-30}}</ref> ==== Periudha pas vdekjes së Titos ==== Menjëherë pas vdekjes [[Josip Broz Tito|së Titos]], [[1982|në vitin 1982]], një grup priftërinjsh nga Ubi akuzuan kishën se ishte pro regjimit dhe kërkuan që ajo të dilte nga pasivizimi, për të cilin Patriarku gjerman u dha atyre një përgjigje të qartë: {{Cquote|Srpska pravoslavna crkva se u socijalističkoj Jugoslaviji drži reda i poretka. - Patriajrh German}} Megjithatë, kërkesa të tilla po bëheshin më të shpeshta brenda strukturave të kishës. Po atë vit, 21 priftërinj, duke përfshirë tre murgj teologë të shquar, Atanasije Jeftić, Irinej Bolović dhe Amfilohije Radović, i dërguan një "Apel" autoriteteve më të larta shtetërore të Serbisë dhe Federatës, duke kërkuar mbrojtje për serbët në Kosovë. Pas kësaj, një grup peshkopësh të Kishës Ortodokse Serbe folën për Kosovën në Kongresin Amerikan dhe në Departamentin e Shtetit, duke kërkuar ndërhyrjen amerikane.<ref name="Balkan bluz"/> Nga viti [[1983]] dhe në vijim, Atanasije Jeftić botoi një fejton "Nga Kosova në Jadovno" në revistën kishtare "Pravoslavlje", ku theksonte vuajtjet e popullit serb në pjesë të ndryshme të Jugosllavisë. Jeftiqi ishte në krye të opozitës konservatore brenda Kishës Ortodokse Serbe, e cila mbrojti një rol vendimtar për kishën në zgjidhjen e "çështjes kombëtare serbe".<ref name="Balkan bluz" /> Dërgimi i peticioneve dhe shfaqja në mediat kishtare ishin dukuri e re në shoqërinë jugosllave të asaj kohe.<ref name="Balkan bluz" /> Në mesin e viteve 80, brenda kishës filloi procesi i rehabilitimit të Nikolaj Velimiroviqit, i cili deri atëherë konsiderohej bashkëpunëtor i pushtuesve dhe tradhtar nga opinioni jugosllav. Në vitin [[1987]] Kisha fillon përgatitjet për kremtimin e 600 vjetorit [[Beteja e Kosovës|të Betejës së Kosovës]] . [[Reliku|Reliket]] [[Llazari i Serbisë|e princit Llazar]] barten nëpër dioqeza dhe në dekretin e nxjerrë me atë rast fillon të promovohet termi “ Serbi Qiellore ”.<ref name="Balkan bluz">{{Cite web|title=Duhovni krov "Velike Srbije"|url=http://www.e-novine.com/feljton/32506-Duhovni-krov-Velike-Srbije.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150552/http://www.e-novine.com/feljton/32506-Duhovni-krov-Velike-Srbije.html|archive-date=2017-10-17|access-date=2009-11-29}}</ref> Po atë vit, prifti i Sarajevës Dragomir Ubiparipović botoi një artikull për "Gjenocidin kulturor dhe fetar kundër serbëve të Sarajevës", i cili u pasqyrua në faktin se disa gazeta ditore "refuzuan të botonin certifikatat e vdekjes në cirilik".<ref name="Balkan bluz" /> Nga ana tjetër, shtypi i kishës në atë kohë botonte artikuj për myslimanët si "fara e djallit të Muhamedit".<ref name="Balkan bluz" /> Kisha Ortodokse Serbe dha mbështetje të konsiderueshme [[Sllobodan Millosheviç|për ngritjen e Millosheviçit]] në pushtet dhe mbështeti aktivitetet e udhëheqjes së tij për të shfuqizuar [[Autonomia|autonominë]] [[Vojvodina|e Vojvodinës]] dhe [[Kosova|Kosovës]] .<ref name="Balkan bluz"/> Gjatë [[Fjalimi i Gazimestanit|fjalimit të Millosheviçit në Gazimestan]] në vitin 1989, për herë të parë, flamujt e kishës me kryq dhe flamujt komunistë me çekiç e drapër valuan së bashku.<ref name="II deo"/> Brenda kishës, ka diskutime gjithnjë e më të hapura për ndarjen e Jugosllavisë, me një referencë veçanërisht të ashpër për zhvendosjen e afërt të miliona njerëzve: {{Cquote|Srbi su narod Božji, a Jugoslavija ovakva kakva jeste, saglasno s apsolutnom pravdom Božjom, nudi se da bude podeljena. Ne prolivajmo krokodilske suze zbog toga sto će se tada, odjednom, tri miliona ljudi naći u situaciji – što ce biti prinuđeni – da se nastane negde drugde. – Najava "crkveno-nacionalnog programa" juna 1989}} Në dhjetor [[1990]] në një seancë të jashtëzakonshme të Këshillit të Kishës Ortodokse Serbe, Patriarku German zëvendësohet nga peshkopi i Rashkës së Prizrenit Pavle për shkak të sëmundjes. Që atëherë, kisha është përfshirë gjithnjë e më shumë në politikë. Gjatë zgjedhjeve të para shumëpartiake në Bosnje, mediat kishtare intensifikuan retorikën për viktimat serbe [[Gjenocidi|të gjenocidit]], zhvarrosjen e eshtrave të viktimave dhe rivarrimin e tyre. [[Radovan Karaxhiq]] dhe Nikolla Koljeviq po e përdorin zbritjen në gropa ferri si një lloj marketingu politik duke konkuruar për zgjedhje me bekimin e Kishës Ortodokse Serbe.<ref name="Balkan bluz"/> Kisha Serbe ka hyrë në mënyrë të madhe në politikën e Bosnjë-Hercegovinës, duke i lidhur interesat kishtare dhe kombëtare me një opsion specifik politik. Në mitingjet politike të Partisë Demokratike Serbe, priftërinjtë u ulën në rreshtat e parë pranë politikanëve.<ref name="Balkan bluz" /> Në Sarajevë, ngjarjet e kishës shërbyen për të promovuar drejtuesit e partisë SDS . Kjo ndodhi me iniciativën e vetë Kishës, siç dëshmohet më së miri nga deklarata e [[Radovan Karaxhiq|Radovan Karaxhiqit]] : {{Cquote|Sveštenici su nas ponekad zbunjivali ukazanom pažnjom. Govorili su da nas je sami Bog poslao da spasimo srpski rod. - Radovan Karadzic}} === Luftërat Jugosllave === Në fillim të krizës jugosllave, [[Kisha Ortodokse Serbe]] fitoi hapësirë në rritje në skenën politike serbe. Në një seancë të jashtëzakonshme të Këshillit të Ipeshkvijve në janar [[1991]], Kisha Ortodokse Serbe vendosi që asnjë vendim politik detyrues në lidhje me serbët nuk mund të merrej pa lejen e saj: [[Skeda:Ratna_Srbija.gif|djathtas|parapamje| Territoret nën kontrollin serb sipas kishës ortodokse (1991-1995)]] {{Cquote|Ničije pogodbe sa nosiocima vlasti u Srbiji, koja nema mandat da istupa u ime čitavog srpstva, ili sa organima jugoslovenske federacije ili komandujućim strukturama jugoslovenske vojske ne obavezuju srpski narod kao cjelinu bez njegove saglasnosti i bez blagoslova duhovne matere, Pravoslavne srpske crkve. – Saopcenje arhierejskog sabora SPC, januar 1982}} Gjatë [[Luftërat në Jugosllavi|luftërave jugosllave]] të viteve 1990, shumë pjesëmarrës në luftëra iu drejtuan Kishës Ortodokse Serbe, kërkuan mbështetje nga Kisha Ortodokse Serbe dhe shpesh e merrnin atë.<ref name="II deo"/> Në mesin e tyre kishte shumë politikanë, ushtarë, komandantë ushtarakë serbë, përfshirë komandantë të formacioneve paraushtarake, gazetarë, poetë, shkrimtarë etj.<ref name="II deo" /> Nga ana tjetër, shumë përfaqësues të Kishës Ortodokse Serbe përkrahën publikisht formacionet ushtarake dhe paraushtarake serbe. Treshja e nacionalizmit të Shën Savës - Zot në qiell, mbret në shtet, baba në familje - bëhet shumë i shpeshtë në fjalimet e liderëve nacionalistë. Në atë kohë, nacionalizmi i Shën Savës u bë rryma dominuese brenda kishës.<ref name="Byford"/> Kritikët përmendin katër peshkopët e mëposhtëm si zëdhënës të nacionalizmit brenda Kishës në vitet 1990: [[Amfilohije Rradoviqi|Amfilohije Radović]], [[Arrtemije Rradosavleviqi|Artemije Radosavljević]], Atanasij Jevtić dhe Irinej Balović .<ref name="Byford" /> Atanasije Jeftić dhe [[Amfilohije Rradoviqi|Amfilohije Radović]] kërkuan publikisht bashkimin [[Serbia e Madhe|e të gjitha rajoneve serbe]] në Tokat e Bashkuara Serbe.<ref name="Balkan bluz"/> Rryma nacionaliste në Kishën Ortodokse Serbe e konsideronte rehabilitimin e Velimiroviqit si një mënyrë për të "pastruar qenjen kombëtare serbe nga spektri i komunizmit".<ref name="Byford" /> [[Reliku|Reliket]] e peshkopit Nikolaj u transferuan në Serbi në maj [[1991|të vitit 1991]] . në ditët kur filloi lufta në territorin e ish-Jugosllavisë.<ref name="Petakov" /> [[Skeda:Filaret_Mićević_sa_puškomitraljezom_1991._godine.jpg|parapamje|223x223px| Peshkopi [[Peshkopi Filaret|Filaret Miçeviq]] bashkë me paramilitarët serbë gjatë luftërave jugosllave.]] Edhe pse patriarku serb Pavle foli hapur kundër nacionalizmit, ai nuk mund t'i ndalte peshkopët në kohë lufte.<ref name="Sprega"/> Përballë nacionalizmit të ndezur, patriarku serb bëri thirrje: "Le të jemi [[Njeriu|njerëz]], edhe pse jemi [[Serbët|serbë]] ." Megjithatë, vetë Patriarku serb ishte i ekspozuar ndaj kritikave për rolin e tij në luftërat jugosllave. Pavli në letrën e tij të vitit 1991 gjatë luftës në Kroaci, deklaroi: "Serbët nuk mund të jetojnë me kroatët në asnjë shtet. As në asnjë Kroaci" . Menjëherë pas kësaj, Këshilli i Shenjtë i Ipeshkvijve të Kishës Ortodokse Serbe miratoi në muajin e parë të vitit 1992 vendimin për të mos njohur kufijtë ndërmjet republikave dhe krahinave jugosllave . {{Cquote|Tamo gde se prospe srpska krv i padnu srpske kosti, to mora biti srpska zemlja - Vladika Nikanor}} Në prag të [[Lufta Kroate për Pavarësi|luftës në Kroaci]], zyrtarët e KOS (SPC) deklaruan se territoret e banuara nga serbët "nuk mund të mbeten pjesë e asnjë Kroacie të pavarur, por duhet të vendosen nën një çati të përbashkët shtetërore me Serbinë e sotme dhe gjithë Krajinën serbe". Arkimandriti [[Peshkopi Filaret|Filaret]] i atëhershëm bëri thirrje publike për luftë përmes mediave dhe shkoi në zonat e shkatërruara nga lufta, duke inkurajuar vullnetarët serbë. Fotografia e tij në një kasotë me një automatik në mes të një tanku, që bëri xhiron e botës, ngjall ende kritika të ashpra edhe sot e kësaj dite. Filareti më vonë u gradua [[Peshkopi|ipeshkëv]] i Dioqezës së Mileshevës.<ref name="II deo"/> Gjatë [[Lufta Kroate për Pavarësi|luftës në Kroaci]], peshkopi i Kishës Ortodokse Serbe Nikanor i Gornje Karllovacit dënoi ata paqebërës që donin të pajtonin serbët dhe kroatët, "ata armiq të vjetër". Mitropoliti i Malit të Zi dhe i Bregdetit, [[Amfilohije Rradoviqi|Amfilohije Radoviq,]] ishte i përfshirë në ngjarjet e luftës në fushën e betejës së Dubrovnikut. Në vjeshtën e vitit 1991, ai vizitoi ushtrinë malazeze që rrethonte [[Rrethimi i Dubrovnikut|Dubrovnikun]] dhe u shpërndau kryqe dhe ikona.<ref name="II deo"/> Në nëntor 1991 peshkopi Amfilohije inkurajoi rezervistët e brigadës së Podgoricës "Veljko Vlahović" në fushën e Betejës së Dubrovnikut me këngën epike " Beteja e Mojkovcit " të interpretuar në lahutë (gusle). Amfilohije Radović në Petrovdan më 12 korrik [[1991]] në Manastirin e Cetinjes priti [[Arkani|Željko Ražnatović Arkan]], udhëheqësin e formacionit paraushtarak serb "Tigrat", i cili u lejua të hynte në manastir me njësinë e tij me armë të mbushura. Pas rënies [[Vukovar|së Vukovarit]] më 18 nëntor 1991. 'Pravoslavlje' bëri të ditur se fëmijët e Vukovarit po marrin frymë nga gëzimi dhe lumturia sepse janë çliruar.<ref name="II deo" /> Peshkopi ortodoks i Dalmacisë Longin bekoi njësitë ushtarake dhe paraushtarake serbe në Kroaci. Kur armëpushimi u nënshkrua për herë të parë në Kroaci, peshkopët e Kishës Ortodokse Serbe njoftuan se asnjë qeveri në emër të popullit serb nuk kishte të drejtë të nënshkruante ndonjë armëpushim pa bekimin e kishës së saj. Gjatë [[Lufta e Bosnjës|luftës në Bosnje dhe Hercegovinë,]] [[peshkopi]] i Zvornik-Tuzlës, Vasilije Kačavenda, mbajti fjalime luftarake në Bijelina dhe mbështeti publikisht politikat [[Radovan Karaxhiq|e Radovan Karaxhiqit]] .<ref name="pescanik" /> Ky peshkop i Kishës Ortodokse Serbe është gjithashtu i njohur për bekimin e të rinjve për të shkuar në luftë.<ref name="pescanik">{{Cite web|title=Jastrebovi SPC|url=http://www.pescanik.info/content/view/2288/97/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310023336/https://fonts.googleapis.com/css?family=Poppins:300|archive-date=2021-03-10|access-date=2011-10-23}}</ref> Kur presidenti i Republikës Federale të Jugosllavisë , Dobrica Ćosić, i kërkoi peshkopit të Hercegovinës, Atanasije, që ta informonte nëse kishte krime të kryera nga trupat serbe në territorin e dioqezës së tij, ai u përgjigj se ai ishte peshkopi i popullit ortodoks serb, e jo i disa myslimanëve apo dikujt tjetër që ishte viktimë e popullit të tij dhe që vuante. Bazuar në këtë, analisti Pavle Rak arrin në përfundimin se Atanasije Jeftiq, si prijës fisnor, shqetësohej për suksesin e luftës së fisit të tij, dhe jo si peshkop, për shpirtrat e kopesë së tij, sepse nuk i interesonte nëse këta njerëz kryenin krime apo jo.<ref name="II deo">{{Cite web|title=Zašto se u crkvi šapuće, II deo|url=http://www.pescanik.info/content/view/4028/171/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305232330/http://ww38.pescanik.info/content/view/4028/171/|archive-date=2021-03-05|access-date=2011-10-23}}</ref> Marrëdhëniet ndërmjet udhëheqjes së Kishës Ortodokse Serbe dhe [[Republika Sërbska|Republikës Sërpska]] ishin shumë të ngushta, në shkollat e atjeshme futej edukimi fetar, peshkopët merrnin pjesë në seancat parlamentare, këshilloheshin për të gjitha vendimet e rëndësishme dhe vetë [[Radovan Karaxhiq]] deklaronte se për çdo vendim që merrte, duhej të konsultohej me peshkopët ose patriarkun .<ref name="II deo" /> Kisha ia kthen shpinën Millosheviçit pasi ai pushon së mbështeturi serbët e Bosnjës. Gjatë viteve '93 dhe '94. Kisha lavdëron udhëheqjen e serbëve të Bosnjës gjatë kohës së luftës, duke theksuar se [[Radovan Karaxhiq]] dhe Biljana Plavshiq po ndjekin rrugën e Shën Llazarit.<ref name="II deo"/> Në vitet e mëvonshme të luftës në Bosnje dhe Hercegovinë, kur disa anëtarë të Republika Srpska ishin tashmë gati për kompromis, Kisha Serbe mbrojti një qëndrim më militant, duke kundërshtuar propozime të ndryshme për paqen, si Plani Vance-Owen i vitit 1993. dhe më pas plani i Grupit të Kontaktit nga viti 1994. dhe duke këmbëngulur që të mos ketë tërheqje nga territori i pushtuar.<ref name="II deo" /> Pothuajse të gjitha xhamitë (gjithsej 1186) dhe një numër i madh kishash katolike (mbi 500) u shkatërruan në territorin e Republikës Srpska, gjë që kisha nuk e dënoi.<ref>{{Cite web|title=Patrijarh Pavle izmakao zemljaskoj pravdi|url=http://www.bitno.ba/vijesti/svijet/patrijarh-pavle-izmakao-zemljaskoj-pravdi|archive-url=https://web.archive.org/web/20091120133253/http://www.bitno.ba/vijesti/svijet/patrijarh-pavle-izmakao-zemljaskoj-pravdi|archive-date=2009-11-20|access-date=2009-11-30}}</ref> Disa priftërinj, si peshkopi Vasilije Kaçavenda, madje janë akuzuar për përdhunim të grave dhe vajzave boshnjake. Me rastin e Marrëveshjes së Dejtonit, Sllobodan Millosheviqi kërkoi që Patriarku t'i miratojë autorizimet e dhëna nga serbët e Bosnjës në lidhje me negociatat. Patriarku e nënshkroi atë, por Sinodi tashmë në vjeshtën e 1995 vendosi që nënshkrimi ishte i pavlefshëm.<ref name="II deo"/> [[1996]] . Në vitin 1991, peshkopi Amfilohije Radović redaktoi koleksionin ''Qengji i Zotit dhe bisha nga humnera'', i cili shpjegon filozofinë ortodokse të luftës. Libri përmban kontribute nga shumë priftërinj dhe studiues serbë, duke përfshirë [[Radovan Karaxhiq|Radovan Karaxhiqin]] . Kjo përmbledhje shërben kryesisht për të justifikuar luftën serbe në Bosnje dhe për të shërbyer si një kundërshtim "filozofik" ndaj letërsisë kundër luftës të botuar në Jugosllavi.<ref>{{Cite web|title=Bieber, Florian; ''Montenegrin politics since the disintegration of Yugoslavia''|url=http://www.policy.hu/bieber/Publications/bieber.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703005659/http://www.policy.hu/bieber/Publications/bieber.pdf|archive-date=2010-07-03|access-date=2009-11-30}}</ref> Në vitin [[1997]] Patriarku serb Pavle nënshkroi një deklaratë për të pezulluar procedurat e Gjykatës së Hagës kundër Radovan Karaxhiqit. Në kohën e [[Lufta e Kosovës|Luftës Çlirimtare të Kosovës]] situata po përshkallëzohej gjithnjë e më shumë. Një nga murgjit e eparkisë Rashkë-Prizren, [[Sava Janjić|Sava Janjiq,]] tash së voni ka folur për vuajtjet e shqiptarëve në Kosovë, që ishte hera e parë që një anëtar i Kishës Ortodokse Serbe shfaqi shqetësim për pozitën e shqiptarëve.<ref name="II deo"/> === Periudha moderne === {{Cquote|Smatramo da je najbolji odnos izmedu drzave i crkve je onaj koji je vec bivao i pre, to je somfonija - saglasnost izmedu drzave odnosno drustva i crkve. - Patrijarh Pavle, januar 2002}} Pas [[Rrëzimi i Sllobodan Millosheviçit|ndryshimeve të 5 tetorit në 2000]], në Serbi filloi të forcohej [[klerikalizmi]] ortodoks<ref name="Petakov">Zoran Petakov, Od desekularizacije ka klerikalizaciji (u zborniku [http://www.kuda.org/sites/kuda/files/docs/Kritika%20klerikalizacije%20Srbije_final.pdf Kritika klerikalizacije Srbije]{{Lidhje e vdekur|date=September 2021|fix-attempted=yes}})</ref>, pra u shkel [[Odvajanje crkve od države|ndarja e kishës nga shteti]] . Pas 5 ttetorit, Kisha Ortodokse Serbe u mbështet fuqishëm nga vetë majat e qeverisë së RFJ-së, veçanërisht presidenti i saj, [[Vojsllav Koshtunica|Vojislav Koshtunica]] .<ref name="aspiracije" /> Veprimtaritë politike të Kishës Ortodokse Serbe në këtë periudhë karakterizohen nga desekularizimi, antikomunizmi dhe antievropianizmi. Gazeta zyrtare kishtare “ Pravoslavlje ” merr karakterin e një botimi antiperëndimor, në të cilin ata që mendojnë ndryshe cilësohen si ''tradhtarë'', ''joserbë'', ''eurointegrues'', “ ''new-ageists'' ” etj.<ref name="izvori" /> Në nëntor 2000, Sinodi i Shenjtë i Ipeshkvijve kërkoi që [[Veronauka|mësimi fetar]] të futet si lëndë e rregullt në shkollat shtetërore, gjë që u ndesh me kundërshtime të forta nga një pjesë e publikut në Serbi. Kisha Ortodokse Serbe i quajti qytetarët që kundërshtonin futjen e arsimit fetar në shkolla “pasues të [[Satani|Satanit]] ”: {{Cquote|Svi oni koji se protive verskoj dogmi, kao temelju moralnog vaspitanja, predstavljaju sledbenike satane. - Saopstenje Informativne Sluzbe SPC od 24 novembra 2000, povodom protivljenja uvodenju veronauke u drzavne skole.}€ Nga Zyra për Edukim Fetar në Patriarkanën Serbe në vitin 2000 u shpall se “shteti duhet ta shpallë Ortodoksinë fe shtetërore, pra që shteti ynë të verifikohet si shtet ortodoks”: {{Cquote|Država bi morala pravoslavlje da proglasi državnom religijom, odnosno naša država treba da se verifikuje kao pravloslavna država, u kojoj bi druge veroispovesti doduše imale pravo na postojanje, ali ne bi bile u istom rangu sa pravoslavljem i samo ako one po oceni SPC ne bi bile satanističke. - Kencelarija za veroanuku pri Patrijarsiji, 2000}} Ky interpretim i [[Liria e fesë|lirisë fetare]] është i përhapur në qarqet kishtare. Kisha dhe komunitete të shumta fetare, kryesisht [[Protestantizmi|protestante]], bëjnë pjesë në kategorinë [[Sekti|e sekteve]] . Ata trajtohen me intolerancë të fortë, ndonjëherë edhe me agresion të hapur, sikur të ishin “sekte”.<ref name="aspiracije" /> Pas ndryshimeve të 5 tetorit, Kisha kërkoi shfuqizimin e [[Republika|republikës]] dhe rivendosjen [[Monarkia|e monarkisë]] . Në fillim të [[2001|vitit 2001]], Kisha nisi një iniciativë për "ripërcaktimin e marrëdhënieve midis kishës dhe shtetit", e cila u diskutua në takimet midis Presidentit [[Vojsllav Koshtunica|Vojislav Koštunica]] dhe Patriarkut Pavle . Qeveria serbe kundërshtoi futjen e arsimit fetar në shkollat shtetërore, por u dorëzua nën presionin e kishës, ose më mirë të forcave politike që e mbështesin atë, në radhë të parë të atyre rreth Koshtunicës.<ref name="aspiracije" /> Po në vitin 2001, qeveria miratoi një dekret për futjen e arsimit fetar në shkolla dhe menjëherë pas kësaj u vendos prania e priftërinjve në institucionet ushtarake.<ref name="Petakov"/> Kapelanët ushtarakë kanë "statusin e personelit ushtarak", mbajnë gradë dhe janë në varësi të "komandantëve të njësive në të cilat shërbejnë", dhe për sa i përket shërbimit fetar ndaj peshkopit kompetent. Djordjevic vlerëson se roli i tyre përcaktohet si “roli i komisarit për çështje ideologjike”. Kisha në Serbi kundërshton të drejtat homoseksuale, mbron rritjen e [[Nataliteti|numrit të lindjeve]] dhe ndalimin e abortit . Kështu p.sh. më [[30 Qershor|30.]] [[30 Qershor|qershor]] [[2001]], [[Parada e Krenarisë]] në Beograd u ndërpre dhunshëm, me pjesëmarrësit e rrahur [[Huliganizmi|nga huliganët]], me praninë dhe nxitjen e priftërinjve [[Kisha Ortodokse Serbe|të Kishës Ortodokse Serbe]] . Kisha Ortodokse Serbe kundërshton autonominë [[Vojvodina|e Vojvodinës]] dhe në janar [[2002]], peshkopi Irinej i Baçkës njoftoi se Kisha do të shënonte përvjetorin e viktimave të " Bastisjes së Novi Sadit " veçmas nga shteti, nëse kryetari i Asamblesë së Vojvodinës, [[Nenad Çanak|Nenad Čanak]], një tubim i njohur autonomie, do të fliste [[Autonomia|për autonominë]] e njohur. Në përgjigje, Çanak kujtoi tolerancën që Irinej tregoi ndaj përfaqësuesve të mëparshëm të qeverisë si “Arkani, Perosheviqi, Jugosllav Kostiq e të tjerë”. Rezultati i konfliktit ishte se ceremonitë u mbajtën veçmas. Në fund të vitit, Irinej akuzoi [[Kuvendi i Vojvodinës|Kuvendin e Vojvodinës]] se "nuk është serb sepse serbët janë pakicë në të". Kjo u pasua me reagime të ashpra politike nga DOS-i i Vojvodinës, i cili e quajti këtë veprim një "rrëfim të neveritshëm të përbërjes kombëtare të substancës krahinore" nga Kisha Ortodokse Serbe. Disa besojnë se pas vrasjes së kryeministrit Zoran Gjinxhiq [[2003|në vitin 2003]] u vendos e ashtuquajtura marrëdhënie ''simfonike'' ndërmjet Republikës së Serbisë dhe Kishës Ortodokse Serbe, e cila ishte tipike për [[Mbretëria e Serbisë|Mbretërinë e Serbisë]] . Në fjalimin funeral [[Zoran Gjingjiq|të Zoran Gjinxhiqit]], Amfilohije Radoviq shprehet se Gjinxhiqi “ ''në momentin e poshtërimit më të madh të popullit të tij, në një mënyrë obrenoviqiane i zgjati dorën e pajtimit Evropës dhe botës'' ”, të cilën kritikët e konsiderojnë një shuplakë demokratike ndaj publikut serb. Më [[21 Mars|21]] [[21 Mars|mars]] 2003. Unioni i Komuniteteve Hebraike të Serbisë dhe Malit të Zi, duke vënë në dukje se [[Jahudofobia|antisemitizmi]] është në rritje, përmendi librin e peshkopit Nikolaj '', Fjalë drejtuar popullit serb nga prapa dritareve të burgut,'' si një shembull i "antisemitizmit më të neveritshëm", në të cilin hebrenjtë janë "sinonim me djallin". Më [[19 Maj|19.]] [[19 Maj|maj]] [[2003]], Këshilli i Shenjtë i Ipeshkvijve të Kishës Ortodokse Serbe [[Kanonizimi|e kanonizoi]] Nikolaj Velimiroviqin si [[Shenjtori|shenjtor]], pavarësisht kritikave të shumta për pikëpamjet e tij politike. Peshkopi Nikolaj bëhet autoriteti më i lartë i rrymës më konservatore, në këtë kohë dominuese në kishën ortodokse serbe. Në maj të viti [[2003]] në Kuvendin e Rinisë Ortodokse Serbe, e ashtuquajtura ''Deklarata e Studentëve'' nga Atanasije Jeftić, e cila kritikon integrimin evropian dhe kulturën evropiane në tërësi, dhe ata që avokojnë për Evropën quhen eurozuskarë.<ref name="III deo">{{Cite web|title=Zašto se u crkvi šapuće, III deo|url=http://www.pescanik.info/content/view/4028/171/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305232330/http://ww38.pescanik.info/content/view/4028/171/|archive-date=2021-03-05|access-date=2011-10-23}}</ref> Në [[2004|vitin 2004]], në Manastirin Vavedenje pranë Çaçakut, Është organizuar [[pagëzimi]] i parë kolektiv [[Oficeri (forcat e armatosura)|i oficerëve]] dhe [[Ushtari|ushtarëve]] të një njësie ushtarake në Serbi. Qeveria e re serbe, e udhëhequr nga kryeministri [[Vojsllav Koshtunica|Vojislav Koshtunica,]] hartoi ''një draft paraprak të Ligjit për lirinë e fesë, kishat, bashkësitë fetare dhe shoqatat fetare'' (korrik 2004), i cili parashikon lëshime të mëdha për Kishën, duke përfshirë [[Imuniteti (mjekësi)|imunitetin]] nga ligji për [[Prifti|priftërinjtë]] . Pas reagimeve të ashpra të publikut, drafti paraprak megjithatë u tërhoq nga procedura.<ref name="Vukomanović" /> Në këtë periudhë, të shënuar nga pushteti i Koshtunicës, po ndodhte një kalim i caktuar drejt [[Klerikalizmi|klerikalizimit]] .<ref name="Vukomanović" /> Gjatë atyre viteve, disa grupe ekstremiste, si Lëvizja Patriotike Obraz, fituan forcë, të cilat thirrën kishën në aktivitetet e tyre dhe nga të cilat kisha nuk u distancua. Në programin politik të kishës nga viti 2004, i quajtur "Draft i propozuar për shekullin e 21" (shih: [[Naçertanje]]), thekson sa vijon: {{Cquote|Naša će se budućnost i buduće srpske države zasnivati na svetosavlju, kosovskom zavetu, preispitivanju dosadašnje ukupne srpske kulture, očuvanja srpskog jezika i ćirilice, obnovi srpskog sela, domaćinske porodice, parohijske zajednice, crkveno-narodnih sabora i monarhije, koji će o svemu odlučivati. - Predlog nacertanja za XXI Vek, 2004}} Sinodi i Shenjtë i Ipeshkvijve më 1 tetor 2004 në fjalimin e tij publik "u bëri thirrje të gjithë faktorëve politikë në Serbi" që "të mos u bëjnë thirrje serbëve të Kosovës që të marrin pjesë në zgjedhjet për autoritetet lokale". Që nga [[Presidenti i Serbisë|Presidenti i Serbisë,]] [[Boris Tadiq]], megjithatë, më 5 tetor 2004 dërgoi ftesë për serbët e Kosovës, peshkopi Artemije i Rashkës së Prizrenit e vlerësoi veprimin e tij si "tradhti nga presidenti i shtetit tonë".<ref name="Vukomanović" /> Në Mal të Zi, marrëdhëniet mes Mitropolitit të Kishës Ortodokse Serbe, [[Amfilohije Rradoviqi|Amfilohije]], dhe autoriteteve malazeze po ftohen për shkak të angazhimit të tyre për pavarësi.<ref>{{Cite web|title=Ratnik u mantiji|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=535229|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317111734/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=535229|archive-date=2008-03-17|access-date=2009-12-01}}</ref> Në prag të referendumit të pavarësisë [[2006]], Amfilohije tha për projektin shtetëror malazez: " ''Mos bëni byrek nga kjo'' ". Në vitin 2008, Kisha Ortodokse Serbe fitoi vrullin e saj të plotë pas ngjarjeve [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës|që lidhen me shpalljen e pavarësisë së Kosovës]] . Në zhvillimet politike në [[Kosova|Kosovë,]] Kisha Ortodokse Serbe edhe një herë po mbante një “vijë të ashpër”, siç ilustrohet mirë nga vendimi [[Arrtemije Rradosavleviqi|i peshkopit Artemije]] drejtuar të gjitha manastireve në Kosovë: {{Cquote|Sa predstavnicima prištinskih vlasti, misije EU u pokrajini, kao i sa predstavnicima zemalja koje su priznale Kosovo, ne treba održavati nikakve kontakte, razgovore o bilo čemu, ne primati ih u posetu, ne odazivati se i ne odlaziti na njihove pozive bilo kojim povodom. Nepoštovanje i ogrešenje o ovu našu odluku, u ma kom vidu, biće strogo sankcionisani. - Naredba episkopa Artemija manastirima na Kosovu, 2008}} [[Skeda:Nebeska_Srbija.jpg|djathtas|parapamje| ''Serbia Qiellore'', [[Ikonat|ikona]] ortodokse. Në këndin e poshtëm djathtas [[Drazha Mihajlloviq|Drazha Mihailoviç]] si ushtar i Krishtit.]] Kisha Ortodokse Serbe për vite me radhë ka mbrojtur jo vetëm lëvizjen çetnike , por edhe bashkëpunëtorët serbë nga Lufta e Dytë Botërore, Dimitrije Lotiq dhe [[Milan Nediq]] . Më 9 maj 2009, në Ditën e Fitores mbi Fashizmin, në Kishën Katedrale në Beograd u mbajt një shërbim përkujtimor për të përkujtuar bashkëpunëtorët fashistë [[Milan Nediq]], Dimitrije Lotiq dhe mbështetësit e tyre. Në fillim të [[2009|vitit 2009]] Kisha Ortodokse Serbe e ndaloi Ligjin për Ndalimin e Diskriminimit, sepse ai ndalon [[Diskriminimi|diskriminimin]] në bazë të orientimit seksual. Ministri serb [[Rasim Lajiq|Rasim Ljajiq]] deklaroi me këtë rast: “ ''Të na thuhet se në të ardhmen do t'u dërgojmë ligje kishave fillimisht dhe pastaj do t'i lëmë të kalojnë në procedurë të rregullt'' . Në prag të Paradës së Krenarisë në Beograd në 2009, i cili u anulua, Mitropoliti [[Amfilohije Rradoviqi|Amfilohije Radoviq]] e quajti dashurinë homoseksuale shterpë, duke shtuar se " ''një pemë që nuk jep fryt pritet dhe hidhet në zjarr'' ".<ref>Srpska pravoslavna crkva - [http://www.spc.rs/sr/povorka_srama „Povorka srama“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922170941/http://spc.rs/sr/povorka_srama|date=2009-09-22}}, 16.9.2009.</ref> Kjo deklaratë, e cila më vonë u pranua si qëndrim zyrtar i Kishës, u dënua nga disa organizata joqeveritare si [[Gjuha e urrejtjes|gjuhë urrejtjeje]] , dhe disa avokatë gjetën elemente të veprës penale në të , për këtë arsye organizatat e të drejtave të njeriut shpallën padi. Në [[2011|vitin]] akademik [[2010|2010/2011]] 11, arsimi fetar ortodoks u bë lëndë e detyrueshme në shkollat e mesme [[Republika Sërbska|në Republika Srpska]] (u prezantua si lëndë e detyrueshme në shkollat fillore në vitin 1992). {{Cquote|Izgrađeno je nekoliko stotina novih objekata i crkava koji su u funkciji onog što upravo želimo da vidimo, a to je jaka, moćna i odlučujuća društvena uloga Crkve u pogledu razvoja same RS. - Milorad Dodik, 2010}} Në verën e viti [[2011]] Kisha Ortodokse Serbe promovoi një libër [[Milan Lukić|të Milan Lukiç]], një i burgosur i Hagës i dënuar me burgim të përjetshëm për djegien e mbi 100 grave dhe fëmijëve boshnjakë në [[Vishegradi|Vishegrad]] . == Kritika == {{Cquote|Ne greše mnogo oni, a i ja sam blizak njima, koji kažu da je religija u crkveno-dogmatskom smislu zauzela mesto nekada dominantne ideologije, a crkva mesto političkog faktora kakav je u jednopartijskom sistemu bio centralni komitet. - Mirko Dordevic}} Sociologu i fesë Milan Vukomanoviç beson se Kisha Ortodokse Serbe shfaq "një mungesë të habitshme ndjeshmërie ndaj problemeve të shoqërisë bashkëkohore", ndaj lëvizjeve ndërkishtare dhe ndërfetare në botën bashkëkohore, si dhe mungesë të të kuptuarit të dallimit midis ideologjisë [[Komunizmi|komuniste]] dhe [[Shekullarizmi|sekularizmit]] evropian, i cili e ka origjinën e tij në [[Epoka e Iluminizmit|iluminizëm]] . Vukomanoviq beson se qëndrimi antiekumenik i shumë përfaqësuesve të Kishës Ortodokse Serbe është vetëm një nga karakteristikat e ekskluzivitetit aktual të Kishës Ortodokse Serbe. Kritikët thonë se vitet e fundit marrëdhënia e Kishës Ortodokse Serbe me pjesën tjetër të botës së krishterë është bërë gjithnjë e më sektare dhe se SPC po ndjek një politikë izolacioniste.<ref name="III deo"/> E gjithë [[Kisha Katolike]] shikohet ekskluzivisht përmes [[Shteti i pavarur i Kroacisë|Shtetit të Pavarur të Kroacisë]], Paveliçit, masakrave dhe Jasenovacit.<ref name="III deo" /> Marrëdhëniet me [[Patrikana Ekumenike e Kostandinopojës|Patriarkanën Ekumenike]] Ortodokse janë gjithashtu të këqija sepse Kisha Ortodokse Serbe e kundërshton orientimin e saj [[Ekumenizmi|ekumenik]] .<ref name="III deo" /> Raporti i Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut vlerëson se Kisha Ortodokse Serbe neglizhon mesazhet universale [[Ungjilli|të Ungjillit]], duke rrëshqitur në [[Nacionalizmi|nacionalizëm]], dhe se dy karakteristikat kryesore të veprimeve të saj janë [[antikomunizmi]] dhe [[nacionalizmi]], përmes të cilave përpiqet të "pastrojë" identitetin kombëtar serb nga pasojat e ideologjisë komuniste.<ref>[http://www.pravoslavlje.rs/broj/997/tekst/ljudska-prava-na-helsinski-nacin/ Gordana Živković, Ljudska prava na helsinški način]{{Lidhje e vdekur|date=August 2021|fix-attempted=yes}}</ref> Sociologia Vesna Peshiq vlerëson se Kisha Ortodokse Serbe nuk është kishë por “kishë totemike” e klanit serb, e kuptuar si bashkësi klanore. Shfaqja e nacionalizmit në kishë është bërë objekt kritike jo vetëm nga publiku laik, por edhe nga përfaqësues të caktuar të Kishës Ortodokse Serbe, të cilët veprimet e tilla i vlerësojnë si "ndërtim i një godine të një shpirti skizmatik ".<ref name="Grigorije">{{Cite web|title=Pismo vladike Grigorija arhijerejima SPC|url=http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?view=story&id=53161&sectionId=37|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212053243/http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?view=story&id=53161&sectionId=37|archive-date=2008-12-12|access-date=2009-12-01}}</ref> Ipeshkvi Grigorije kujton se fshehja pas idesë së serbizmit, Trinisë së Shenjtë dhe “rojës së qenies kombëtare”, tregon “papërgatitjen dhe paaftësinë për të përballuar sfidat baritore të kohës”, pra “paaftësinë për të qenë Kishë ”.<ref name="Grigorije" /> Profesori në Fakultetin e Teologjisë, Dr. [[Vladan Perišić|Vladan Perishiq]], e konsideron shqetësues faktin se "nacionalizmi është bërë një konfirmim i besimit ortodoks". “Barazimi i besimit dhe kombit i ka kushtuar shumë Kishës Ortodokse dhe do të vazhdojë ta bëjë këtë edhe në të ardhmen, nëse nuk fshihet shenja e barazisë mes tyre”, dhe Kisha nuk i kthehet “misionit të dëshmimit të mësimit të Krishtit që nuk njeh kombe” dhe në të cilin, siç thotë Ungjilli, “nuk ka as grek as hebre”. Kritikët besojnë se një formë e veçantë [[Propaganda|e veprimtarisë propagandistike]] të Kishës Ortodokse Serbe pasqyrohet në heshtje. Është mbajtur e heshtur se gjatë luftës në [[Banja Lluka|Banja Luka]], të 16 [[Xhamia|xhamitë]] në Banja Luka u fshinë nga faqja e dheut në më pak se gjysmë viti.<ref name="Tomanić" /> Dhe më e dukshme ishte heshtja në lidhje me renovimin e parandaluar dhunshëm të Xhamisë Ferhadija [[6 Maj|më 6.]] [[6 Maj|Maj]] [[2001]], kur demonstruesit serbë vranë me gurë mysafirët, vunë zjarrin pesë autobusëve që transportonin mysafirë dhe dogjën flamurin e tyre nga selia [[Bashkësia Islame e Bosnjës dhe Hercegovinës|e bashkësisë fetare islame]], gjë që kaloi pa dënim të qartë dhe të ashpër nga zyrtarët e KOS-it.<ref name="Tomanić" /> Kisha Ortodokse Serbe sot kritikohet nga shumë për mospërmendjen e [[Krimet e luftës|krimeve serbe të luftës]] dhe veçanërisht për shkak se ende nuk ka pendim publik për [[Gjenocidi i Srebrenicës|Masakrën e Srebrenicës]] e as për Masakrat e Kosovës.<ref name="II deo" /> == Shih edhe == * [[Kisha Ortodokse Serbe]] * [[Beteja e Kosovës]] * [[Legjenda e Kosovës|Miti i Kosovës]] == Referime == [[Kategoria:Irredentizëm serb]] [[Kategoria:Politika e Malit të Zi]] [[Kategoria:Politika e Bosnjës dhe Hercegovinës]] [[Kategoria:Kisha Ortodokse Serbe]] 99qo4yigglhn4pto4l2e41mexijvf3b 1 373402 2978701 2838858 2026-05-09T01:03:24Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978701 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veprimtaria politike e Kishës Ortodokse Serbe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2762439 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201022212030/http://www.e-novine.com/index.php?news=21358 për lidhjen http://www.e-novine.com/index.php?news=21358. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 shkurt 2025 23:32 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veprimtaria politike e Kishës Ortodokse Serbe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2838857 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250220181556/http://www.pescanik.info/content/view/995/129/ për lidhjen http://www.pescanik.info/content/view/995/129/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 shtator 2025 11:54 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veprimtaria politike e Kishës Ortodokse Serbe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978700 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150522034721/http://govori.tripod.com/nikola_zutic.htm për lidhjen http://govori.tripod.com/nikola_zutic.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 03:03 (CEST) bodr6ssclzxv24a7mnucam2eq683m3r 0 381986 2978746 2971652 2026-05-09T10:54:37Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978746 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | header color = #4b2a91 | writing color = #FFFFFF | clubname = Anderlecht | image = 600px_Anderlecht.png | clubcolors = [[Skeda:600px_Anderlecht.png|20px]] | upright = 0.9 | fullname = Royal Sporting Club Anderlecht | nickname = ''Les Mauves Et Blancs'' (Vjollcat dhe të Bardhat) | short name = R.S.C.A. | founded = {{Start date and age|df=yes|1908|5|27}} | ground = [[Constant Vanden Stock Stadium|Constant Vanden Stock]] | capacity = 22,500 | owntitle = Chairman | owner = [[Wouter Vandenhaute]] | mgrtitle = Head coach | manager = [[Besnik Hasi]] | league = [[Belgian Pro League]] | season = 2024–25 | position = 4të nga 16 | website = https://www.rsca.be/en | pattern_la1 = _anderlecht2425h | pattern_b1 = _anderlecht2425h | pattern_ra1 = _anderlecht2425h | pattern_sh1 = _anderlecht2425h | pattern_so1 = _anderlecht2425hl | leftarm1 = 5c2195 | body1 = 5c2195 | rightarm1 = 5c2195 | shorts1 = 5c2195 | socks1 = 5c2195 | pattern_la2 = _anderlecht2425a | pattern_b2 = _anderlecht2425a | pattern_ra2 = _anderlecht2425a | pattern_sh2 = _anderlecht2425a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 =_anderlecht2425t | pattern_b3 = _anderlecht2425t | pattern_ra3 =_anderlecht2425t | pattern_sh3 = _anderlecht2425t | pattern_so3 =_anderlecht2425tl | leftarm3 =097066 | body3 = 097066 | rightarm3 =097066 | shorts3 =097066 | socks3 =097066 | current = 2024–25 R.S.C. Anderlecht season }} '''Royal Sporting Club Anderlecht''', zakonisht i shkurtuar në '''RSC''' '''Anderlecht''' ({{IPA|nl|ˈɑndərlɛxt|lang}}, {{IPA|fr|ɑ̃dɛʁlɛkt|lang}}, {{IPA|de|ˈandɐlɛçt|lang}}) ose '''RSCA''' ({{IPA|nl|ˌɛr.ɛs.seːˈaː, -ˈʔaː|lang}}, {{IPA|fr|ɛʁ.ɛs.se.ɑ|lang}}, {{IPA|de|ˌɛʁʔɛs.tseːˈʔaː|lang}}), është një klub profesionist belg me seli në [[Anderlecht]], rajon i [[Bruksel]]. Anderlechti luan në [[Belgian Pro League]] dhe është ekipi më i suksesshëm belg i futbollit në garat evropiane, me pesë trofe, si dhe në ligën vendase belge, me 34 fitore kampionati. Ata gjithashtu kanë fituar nëntë [[Kupa e Belgjikës|Kupën e Belgjikës]] dhe mbajnë rekordin për më shumë tituj kampionati belg radhazi, duke fituar pesë midis sezoneve 1963–64 dhe 1967–68. I themeluar në vitin 1908, klubi arriti për herë të parë nivelin më të lartë në futbollin belg në [[Divizioni i Parë Belg 1921–22|1921–22]] dhe ka luajtur në divizionin e parë vazhdimisht që nga [[Divizioni i Parë Belg 1935–36|1935–36]] dhe në Evropë që nga viti 1964–65. Ata fituan trofeun e tyre të parë të madh pas [[Luftës së Dytë Botërore]] me një fitore kampionati në [[Divizioni i Parë Belg 1946–47|1946–47]]. Ata kurrë nuk përfunduan jashtë gjashtë ekipeve më të mira të divizionit të parë belg me përjashtim të [[Divizioni i Parë Belg A 2019–20|2019–20]] (i 8-ti) dhe [[Liga Pro Belge 2022–23|2022–23]]. Ata renditen të 14-tët midis të gjitha kohërave [[Lista e fituesve të garave të klubeve të UEFA-s|Fituesit e garave të klubeve të UEFA-s]], të dhjetat në renditjen evropiane të Klubeve kontinentale të shekullit të 20-të të [[Federatës Ndërkombëtare të Historisë dhe Statistikave të Futbollit]] dhe ishin të 41-tët në [[Renditja e UEFA-s|Renditja e ekipeve të UEFA-s]] të vitit 2012.<ref>{{cite web|title=UEFA coefficient|url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2012.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304090741/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2012.html|archive-date=4 mars 2013|access-date=28 gusht 2012|language=en}}</ref> Në vitin 1986, ata arritën renditjen e tyre më të mirë në UEFA duke ndarë vendin e parë me [[Juventus FC|Juventus]].<ref>{{cite web|title=UEFA coefficient|url=http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method1/trank1986.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027005502/http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method1/trank1986.html|archive-date=27 tetor 2009|access-date=1 nëntor 2010|language=en}}</ref> Anderlecht ka luajtur ndeshjet e tyre në [[Astrid Park]] në komunën e Anderlechtit që nga viti 1917. Stadiumi i tyre aktual u riemërua Lotto Park në vitin 2019. Më parë quhej [[Constant Vanden Stock Stadium]], i cili u hap për herë të parë në vitin 1983 për të zëvendësuar ish-stadiumin Emile Versé. Ata luajnë me fanella vjollcë dhe të bardha. Ata kanë rivalitete të gjata me [[Club Brugge KV|Club Brugge]] dhe [[Standard Liège]]. == Lojtarët == === Skuadra aktuale === {{updated|10 shkurt 2025}}<ref>{{cite news|url=https://www.rsca.be/en/teams/a-team|title=A-Team|publisher=R.S.C. Anderlecht|access-date=1 korrik 2018|archive-date=29 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729114554/https://www.rsca.be/en/teams/a-team|url-status=live|lang=en}}</ref> <!----------------------------- READ THIS NOTICE FIRST BEFORE EDITING ---------------------------------- – Do NOT add new players before their signing is officially announced by the club through their website, including medical and signing the contract. A transfer fee agreed doesn't mean the player will sign. – Do NOT remove players before their exit is officially announced by the club. – Do NOT add or change squad numbers until it is official on the R.S.C. Anderlecht website – Only add numberless players that are likely to become part of the first team – Pre-season numbers can be added temporarily with A REFERENCE – This is Wikipedia, not a football newspaper. Anything unconfirmed and unsourced will be removed on sight ------------------------------------------------------------------------------------------------------>{{Fs start}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=DEN|name=[[Lucas Hey]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=SRB|name=[[Jan-Carlo Simić]]}} {{Fs player|no=5|pos=DF|nat=SEN|name=[[Moussa N'Diaye (footballer, born 2002)|Moussa N'Diaye]]}} {{Fs player|no=6|pos=DF|nat=SWE|name=[[Ludwig Augustinsson]]}} {{Fs player|no=10|pos=MF|nat=BEL|name=[[Yari Verschaeren]]}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=BEL|name=[[Thorgan Hazard]]}} {{Fs player|no=12|pos=FW|nat=DEN|name=[[Kasper Dolberg]]}} {{Fs player|no=14|pos=DF|nat=BEL|name=[[Jan Vertonghen]]|other=[[captain (association football)|kapiteni]]}} {{Fs player|no=16|pos=GK|nat=DEN|name=[[Mads Kikkenborg]]}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=BEL|name=[[Théo Leoni]]}} {{Fs player|no=18|pos=MF|nat=GHA|name=[[Majeed Ashimeru]]}} {{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ECU|name=[[Nilson Angulo]]}} {{Fs player|no=20|pos=FW|nat=ARG|name=[[Luis Vázquez (footballer)|Luis Vázquez]]}} {{Fs player|no=21|pos=FW|nat=MEX|name=[[César Huerta]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=22|pos=FW|nat=MAR|name=[[Elyess Dao]]}} {{Fs player|no=23|pos=MF|nat=BEL|name=[[Mats Rits]]}} {{Fs player|no=25|pos=DF|nat=BEL|name=[[Thomas Foket]]}} {{Fs player|no=26|pos=GK|nat=BEL|name=[[Colin Coosemans]]}} {{Fs player|no=27|pos=MF|nat=ENG|name=[[Samuel Edozie]]|other=në huazim nga [[Southampton F.C.|Southampton]]}} {{Fs player|no=29|pos=MF|nat=BEL|name=[[Mario Stroeykens]]}} {{Fs player|no=32|pos=MF|nat=BEL|name=[[Leander Dendoncker]]|other=në huazim nga [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]}} {{Fs player|no=34|pos=DF|nat=BRA|name=[[Adryelson]]|other=në huazim nga [[Olympique Lyonnais|Lyon]]}} {{Fs player|no=54|pos=DF|nat=BEL|name=[[Killian Sardella]]}} {{Fs player|no=55|pos=DF|nat=BEL|name=[[Marco Kana]]}} {{Fs player|no=62|pos=FW|nat=JPN|name=[[Keisuke Goto]]}} {{Fs player|no=63|pos=GK|nat=BEL|name=[[Timon Vanhoutte]]}} {{Fs player|no=72|pos=MF|nat=BEL|name=[[Nathan De Cat]]}} {{Fs player|no=83|pos=MF|nat=BEL|name=[[Tristan Degreef]]}} {{Fs end}} === Në huazim === {{Fs start}} {{Fs player|no=|pos=DF|nat=BEL|name=[[Louis Patris]]|other={{small|tek [[Sint-Truidense V.V.|Sint-Truiden]] deri më 30 qershor 2025}}}} {{Fs player|no=|pos=MF|nat=FRA|name=[[Alexis Flips]]|other={{small|tek [[Royal Charleroi S.C.|Charleroi]] deri më 30 qershor 2025}}}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=|pos=MF|nat=NED|name=Cedric Hatenboer|other={{small|tek [[Excelsior Rotterdam]] deri më 30 qershor 2025}}}} {{Fs end}} == Nderimet == {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+ ! style="width: 10%;" |Tipi ! style="width: 10%;" |Gara ! style="width: 5%;" |Tituj ! style="width: 30%;" |Sezonet |- | rowspan="5" |'''Domestike''' ! scope="col" |[[Belgian Pro League|Liga e Parë Belge]] | scope="col" style="background-color: gold" |'''34''' |[[1946–47 Belgian First Division|1946–47]], [[1948–49 Belgian First Division|1948–49]], [[1949–50 Belgian First Division|1949–50]], [[1950–51 Belgian First Division|1950–51]], [[1953–54 Belgian First Division|1953–54]], [[1954–55 Belgian First Division|1954–55]], [[1955–56 Belgian First Division|1955–56]], [[1958–59 Belgian First Division|1958–59]], [[1961–62 Belgian First Division|1961–62]], [[1963–64 Belgian First Division|1963–64]] [[Skeda:Stella_10_Scudetti.svg|20x20px]], [[1964–65 Belgian First Division|1964–65]], [[Belgian First Division 1965-66|1965–66]], [[1966–67 Belgian First Division|1966–67]], [[1967–68 Belgian First Division|1967–68]], [[1971–72 Belgian First Division|1971–72]], [[1973–74 Belgian First Division|1973–74]], [[1980–81 Belgian First Division|1980–81]], [[1984–85 Belgian First Division|1984–85]], [[1985–86 Belgian First Division|1985–86]], [[1986–87 Belgian First Division|1986–87]] [[Skeda:Stella_10_Scudetti.svg|20x20px]], [[1990–91 Belgian First Division|1990–91]], [[1992–93 Belgian First Division|1992–93]], [[1993–94 Belgian First Division|1993–94]], [[Belgian First Division 1994–95|1994–95]], [[1999–2000 Belgian First Division|1999–2000]], [[2000–01 Belgian First Division|2000–01]], [[2003–04 Belgian First Division|2003–04]], [[Belgian First Division 2005–06|2005–06]], [[Belgian First Division 2006–07|2006–07]], [[2009–10 Belgian First Division|2009–10]] [[Skeda:Stella_10_Scudetti.svg|20x20px]], [[2011–12 Belgian Pro League|2011–12]], [[2012–13 Belgian Pro League|2012–13]], [[2013–14 Belgian Pro League|2013–14]], [[2016–17 Belgian First Division A|2016–17]] |- ! scope="col" |[[Belgian Second Division|Liga e Dytë Belge]] |'''2''' |1923–24, 1934–35 |- ! scope="col" |[[Kupa e Belgjikës]] |'''9''' |[[Belgian Cup|1964–65]], [[Belgian Cup|1971–72]], [[Belgian Cup|1972–73]], [[Belgian Cup|1974–75]], [[Belgian Cup|1975–76]], [[Belgian Cup|1987–88]], [[Belgian Cup|1988–89]], [[Belgian Cup|1993–94]], [[Belgian Cup 2007-08|2007–08]] |- ! scope="col" |[[Belgian League Cup]] | scope="col" style="background-color: gold" |'''3''' |1973, 1974, 2000 |- ! scope="col" |[[Belgian Super Cup]] |'''13''' |[[Belgian Supercup|1985]], [[Belgian Supercup|1987]], [[Belgian Supercup|1993]], [[Belgian Supercup|1995]], [[2000 Belgian Super Cup|2000]], [[2001 Belgian Super Cup|2001]], [[2006 Belgian Super Cup|2006]], [[2007 Belgian Super Cup|2007]], [[2010 Belgian Super Cup|2010]], [[2012 Belgian Super Cup|2012]], [[2013 Belgian Super Cup|2013]], [[2014 Belgian Super Cup|2014]], [[2017 Belgian Super Cup|2017]] |- | rowspan="3" |'''Kontinentale''' ! scope="col" |[[UEFA Europa League]] |'''1''' |[[1982–83 UEFA Cup|1982–83]] |- ![[UEFA Cup Winners' Cup]] |'''2''' |[[1975–76 European Cup Winners' Cup|1975–76]], [[1977–78 European Cup Winners' Cup|1977–78]] |- ![[UEFA Super Cup]] |'''2''' |[[1976 European Super Cup|1976]], [[1978 European Super Cup|1978]] |} * {{legend|gold|rekord}} * {{smallsup|s}} rekord i ndarë == Referime == <references /> == Lidhje të jashtme == {{commons category}} * {{Official website|https://www.rsca.be/en}} * [https://web.archive.org/web/20051020015809/http://www.uefa.com/footballEurope/Club=50074/domestic.html Anderlecht] tek UEFA.com * [https://thesefootballtimes.co/2015/04/21/the-anderlecht-academy-way/ Mënyra e akademisë së Anderlechtit] – ''These Football Times'' (2015) * [https://www.anderlecht-online.be/en Lajmet e përditshme të Anderlechtit dhe zona më e madhe e tifozëve online] [[Kategoria:R.S.C. Anderlecht]] [[Kategoria:Klube futbolli në Belgjikë|Anderlecht]] i8rwiad8rxoqw478w0sekcayzl5mkf4 0 381990 2978752 2913497 2026-05-09T11:00:58Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 2978752 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | header color = #DF1027 | writing color = #FFFFFF | clubname = Royal Antwerp | image = 600px_Fantasy_flag_Royal_Antwerp_1880.png | upright = 0.6 | fullname = Royal Antwerp Football Club | nickname = ''Great Old''<br>''Ploeg van 't Stad'' <br> ''De oude dame'' | founded = {{start date and years ago|df=yes|1880}} | owner = {{Ill|Paul Gheysens|nl}} | chairman = Paul Gheysens | manager = [[Stef Wils]] | ground = [[Bosuilstadion]] | capacity = 16,144<ref>[https://www.gva.be/cnt/dmf20180810_03657478/capaciteitsuitbreiding-bosuil-goedgekeurd Bosuil mag voortaan 16.144 supporters ontvangen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902012119/https://www.gva.be/cnt/dmf20180810_03657478/capaciteitsuitbreiding-bosuil-goedgekeurd |date=2 shtator 2018 }}</ref> | current = 2024–25 Royal Antwerp F.C. season | league = [[Belgian Pro League]] | season = 2024–25 | position = 5të nga 16 | website = {{Faqja zyrtare|https://royalantwerpfc.be/}} | pattern_la1 = _antwerp2324h | pattern_b1 = _antwerp2324h | pattern_ra1 = _antwerp2324h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _antwerp2324h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _antwerp2324a | pattern_b2 = _antwerp2324a | pattern_ra2 = _antwerp2324a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _antwerp2324a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _antwerp2324t | pattern_b3 = _antwerp2324t | pattern_ra3 = _antwerp2324t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = c5ffff | body3 = c5ffff | rightarm3 = c5ffff | shorts3 = c5ffff | socks3 = c5ffff }} '''Royal Antwerp Football Club''' (zakonisht i referuar si '''Royal Antwerp''' ose thjesht '''Antwerp''') është një klub profesionist belg i [[Association football|futbollit]] me seli në qytetin e [[Antwerp]]. Ata garojnë në [[Belgian Pro League]], liga më e lartë e [[Sistemit belg të ligës së futbollit|futbollit belg]]. I themeluar në vitin 1880, Royal Antwerp konsiderohet të jetë klubi më i vjetër i futbollit në Belgjikë. Ekipi ka fituar [[Belgian Pro League|titullin e ligës belge]] pesë herë dhe [[Kupa e Belgjikës|Kupën belge]] katër herë, duke përfshirë një dopio në sezonin 2022–23. Në garat evropiane, arriti në finalen e [[Kupa e Fituesve të Kupave UEFA|Kupës së Fituesve të Kupave UEFA]] në 1992–93 dhe u kualifikua për fazën e grupeve të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve]] për herë të parë në vitin 2023. Ngjyrat e klubit në shtëpi janë e kuqja dhe e bardha dhe, që nga viti 1923, ata kanë luajtur ndeshjet e tyre në shtëpi në [[Bosuilstadion]] në distriktin [[Deurne, Belgjikë|Deurne]] të Antwerpit. == Lojtarët == === Skuadra aktuale === {{updated|14 qershor 2025<ref>{{cite web|url=https://royalantwerpfc.be/sportief/team/eerste-ploeg|title=Eerste ploeg|trans-title=Skuadra e parë|language=nl|publisher=Royal Antwerp F.C.|date=22 korrik 2022|access-date=29 korrik 2022|archive-date=21 shtator 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921012452/https://royalantwerpfc.be/sportief/team/eerste-ploeg|url-status=live}}</ref>|}} {{fs start}} {{Fs player|no=2|nat=BEL|pos=DF|name=[[Kobe Corbanie]]}} {{Fs player|no=3|nat=BEL|pos=DF|name=[[Björn Engels]]}} {{Fs player|no=4|nat=NED|pos=MF|name=[[Jaïro Riedewald]]}} {{Fs player|no=5|nat=BEL|pos=DF|name=[[Olivier Deman]]|other=në huazim nga [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]}} {{Fs player|no=6|nat=GHA|pos=DF|name=[[Denis Odoi]]}} {{Fs player|no=7|nat=Suriname|pos=FW|name=[[Gyrano Kerk]]}} {{Fs player|no=8|nat=BEL|pos=MF|name=[[Dennis Praet]]}} {{Fs player|no=10|nat=BEL|pos=FW|name=[[Michel-Ange Balikwisha]]}} {{Fs player|no=11|nat=ENG|pos=MF|name=[[Kadan Young]]|other=në huazim nga [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]}} {{Fs player|no=14|nat=ECU|pos=FW|name=[[Anthony Valencia]]}} {{Fs player|no=15|nat=BEL|pos=GK|name=[[Yannick Thoelen]]}} {{Fs player|no=16|nat=ARG|pos=MF|name=Mauricio Benítez|other=në huazim nga [[Boca Juniors]]}} {{Fs player|no=18|nat=NED|pos=FW|name=[[Vincent Janssen]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=20|nat=Mali|pos=MF|name=[[Mahamadou Doumbia]]}} {{Fs player|no=23|nat=BEL|pos=DF|name=[[Toby Alderweireld]]|other=[[Captain (association football)|kapiteni]]}} {{Fs player|no=25|nat=BEL|pos=DF|name=[[Jelle Bataille]]}} {{Fs player|no=26|nat=BUL|pos=DF|name=[[Rosen Bozhinov]]}} {{Fs player|no=27|nat=GUI|pos=FW|name=[[Mohamed Bayo]]|other=në huazim nga [[Lille OSC|Lille]]}} {{Fs player|no=30|nat=GER|pos=MF|name=[[Christopher Scott (footballer, born 2002)|Christopher Scott]]}} {{Fs player|no=33|nat=BEL|pos=DF|name=[[Zeno Van Den Bosch]]}} {{Fs player|no=43|nat=MAR|pos=MF|name=Youssef Hamdaoui}} {{Fs player|no=46|nat=BEL|pos=MF|name=[[Milan Smits]]}} {{Fs player|no=54|nat=BEL|pos=DF|name=[[Semm Renders]]}} {{Fs player|no=75|nat=BEL|pos=MF|name=Andreas Verstraeten}} {{Fs player|no=79|nat=BEL|pos=FW|name=Gerard Vandeplas}} {{Fs player|no=81|nat=BEL|pos=GK|name=Niels Devalckeneer}} {{Fs player|no=91|nat=BEL|pos=GK|name=[[Senne Lammens]]}} {{Fs end}} == Nderimet == * '''[[Belgian Pro League]]: 5''' ** 1928–29, 1930–31, 1943–44, 1956–57, 2022–23 * '''[[Kupa e Belgjikës]]: 4''' ** 1955, 1992, 2019–20, 2022–23 * '''[[Superkupa e Belgjikës|Superliga e Belgjikës]]: 1''' ** 2023 * '''[[Kupa e Fituesve të Kupave UEFA]]''' ** ''Nënkampion:'' 1993 == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == {{commons category}} * {{Faqja zyrtare|https://royalantwerpfc.be/}} [[Kategoria:Royal Antwerp F.C.]] [[Kategoria:Klube futbolli në Belgjikë|Antwerp]] [[Kategoria:Numër lidhjesh të shabllonit të lidhjeve ndërgjuhësore]] 63e8k88zhtr5kfz0kys0whrey7jgiv1 1 386528 2978723 2969969 2026-05-09T04:23:06Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Panoramimi (fotografia)/Arkivi 1]] 2978723 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Panoramimi (fotografia)/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 1092mcz6mor81iiaw4iey3fy4i2unf5 1 389691 2978722 2955233 2026-05-09T04:22:56Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Panoramimi (fotografia)]] 2978722 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Mungojne burimet == @[[Përdoruesi:Antonkneeyo|Antonkneeyo]], kur te shtosh permbajtje ose te krijosh artikuj te rinje, sigurohu te i citosh burimet ku e ke marre tekstin. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 shtator 2025 20:51 (CEST) :Faleminderit që më njoftuat @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], menaxhova të vendos disa burime në artikullin e krijuar "[[Panoramimi (fotografia)|Panny]]". [[Përdoruesi:Antonkneeyo|Antonkneeyo]] ([[Përdoruesi diskutim:Antonkneeyo|diskutimet]]) 13 shtator 2025 12:13 (CEST) ::Mire. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2025 01:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Panoramimi (fotografia)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2919463 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250123170906/https://www.canon.com.al/get-inspired/tips-and-techniques/action-panning/ për lidhjen https://www.canon.com.al/get-inspired/tips-and-techniques/action-panning/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.canon.com.al/get-inspired/tips-and-techniques/action-panning/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 prill 2026 03:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Panoramimi (fotografia)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2969968 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250123170906/https://www.canon.com.al/get-inspired/tips-and-techniques/action-panning/ për lidhjen https://www.canon.com.al/get-inspired/tips-and-techniques/action-panning/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 16:28 (CEST) chqm1t5tpt7jsa9jc128hvay332zbf9 1 390688 2978593 2870666 2026-05-08T13:34:22Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978593 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samba]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2870665 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230131203450/http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador për lidhjen http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 nëntor 2025 16:05 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samba]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978592 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 15:34 (CEST) 9cqttarnykjntap0uwtf6ojnh2u5h2g 0 393267 2978690 2973063 2026-05-08T22:46:18Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978690 wikitext text/x-wiki {{Infobox book|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = Të vrasësh zogun përqeshës | author = [[Harper Lee]] | language = Anglisht | country = Shtetet e Bashkuara të Amerikës (ShBA) | genre = Gotik jugor Bildungsroman (Roman formimi/edukimi) | published = 11 korrik 1960 | publisher = J. B. Lippincott & Co. | image = To Kill a Mockingbird (first edition cover).jpg <!--prefer first edition--> | caption = Kopertina e botimit të parë të librit (versioni origjinal në anglisht) | alt = Cover of the book showing title in white letters against a black background in a banner above a painting of a portion of a tree against a red background | pages = 281 }} '''''"Të vrasësh zogun përqeshës"''''' është një [[Romani|roman]] i vitit 1960 i stilit gotik jugor nga autorja amerikane [[Harper Lee]] . U bë menjëherë i suksesshëm pas botimit; në Shtetet e Bashkuara, lexohet gjerësisht në shkollat 9-vjeçare e të mesme.<ref>{{Cite web|title=Harper Lee: The Impact of 'To Kill a Mockingbird'|url=https://abcnews.go.com/US/harper-lee-impact-kill-mockingbird/story?id=37055512|access-date=2025-06-04|website=ABC News|language=en}}</ref> ''“Të vrasësh zogun përqeshës”'' fitoi [[Çmimi Pulitzer|Çmimin Pulitzer]] një vit pas botimit dhe është bërë një klasik i letërsisë moderne amerikane .<ref>{{Cite web|title=The Pulitzer Prizes- Harper Lee|url=https://www.pulitzer.org/winners/%7B%7Bglobal.pageCanocialUrl%7D%7D|access-date=2025-06-04|website=www.pulitzer.org|language=en|archive-date=12 shtator 2023|archive-url=https://archive.today/20230912135318/https://www.pulitzer.org/winners/fahmida-azim-anthony-del-col-josh-adams-and-walt-hickey-insider-new-york-ny|url-status=dead}}</ref> Ngjarja dhe personazhet bazohen në vëzhgimet e autores lidhur me familjen e saj, fqinjët dhe një ngjarje që ndodhi pranë qytetit të saj të lindjes, Monroeville, Alabama, në vitin 1936, kur ajo ishte dhjetë vjeç.<ref>{{Cite web|title=Was 'To Kill a Mockingbird' based on real events - DailyHistory.org|url=https://www.dailyhistory.org/Was_%27To_Kill_a_Mockingbird%27_based_on_real_events|access-date=2025-06-04|website=www.dailyhistory.org|archive-date=5 shtator 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905020716/https://www.dailyhistory.org/Was_%27To_Kill_a_Mockingbird%27_based_on_real_events|url-status=dead}}</ref> Ndonëse trajton çështjet serioze të [[Përdhunimi|përdhunimit]] dhe pabarazisë racore, romani njihet për ngrohtësinë dhe humorin e tij. Atikus Finç, babai i rrëfimtarit, ka qenë dhe ende është një frymëzim: një hero moral për shumë lexues dhe një model integriteti për avokatët. Historiani Joseph Crespino u shpreh: "Në shekullin e njëzet, ''Të vrasësh zogun përqeshës'' është ndoshta libri më i lexuar rreth racës në Amerikë, dhe personazhi i tij kryesor, Atikus Finç është imazhi më i qëndrueshëm i trilluar i heroizmit racor."<ref name="crespino">{{Cite journal|last=Crespino|first=J.|year=2000|title=The Strange Career of Atticus Finch|journal=Southern Cultures|volume=6|issue=2|pages=9–30|doi=10.1353/scu.2000.0030}}</ref> Si Bildungsroman (që mund të përkthehet fjalë për fjalë si: roman formimi) dhe roman në stilin gotik jugor, temat kryesore të këtij libri janë padrejtësia racore dhe shkatërrimi i pafajësisë. Studiuesit janë shprehur se Lee trajton gjithashtu çështje të mirësjelljes, guximit, dhembshurisë dhe roleve gjinore në Jugun e Thellë. Mësimet e librit promovojnë tolerancën dhe qortojnë paragjykimet.<ref>{{Cite news|date=2014-05-25|title=Mockingbird 'dropped from GCSE exam'|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/education-27563466|access-date=2020-07-11|quote=Steinbeck's [[Of Mice and Men|six-chapter novella]] written in 1937 about displaced ranch workers during the Great Depression}}</ref> Pavarësisht temave dhe mësimeve të tij, ''“Të vrasësh zogun përqeshës”'' është bërë subjekt i fushatave për shkollimin e fëmijëve në shtëpi, shpesh i kritikuar për përdorimin e [[Epiteti|epiteteve]] raciste. Në vitin 2006, bibliotekarët britanikë e renditën librin përpara [[Bibla|Biblës]] si një libër që "çdo i rritur duhet ta lexojë para se të vdesë". Reagimet ndaj romanit ndryshuan shumë pas botimit. Megjithëse numri i kopjeve të shitura është i madh dhe përdoret gjerësisht në arsim, analizat letrare të saj janë të pakta. Shkrimtarja Mary McDonough Murphy, e cila mblodhi përshtypje individuale të “''To Kill a Mockingbird”'' nga disa autorë dhe figura publike, e quan librin “një fenomen të befasishëm”. U përshtat në film kinematografik, i cili fitoi [[Academy Award|çmimin Oscar]] në vitin 1962 nga regjisori Robert Mulligan, me një skenar nga Horton Foote. Që nga viti 1990, një shfaqje e bazuar në roman është luajtur çdo vit në qytetin e lindjes së Harper Lee-së. ''Të vrasësh zogun përqeshës'' ishte libri i vetëm që kish botuar shkrimtarja deri në botimin e ''“Go Set a Watchman”'', një draft i mëparshëm i ''Të vrasësh zogun përqeshës'', i cili doli në treg më 14 korrik 2015. Ajo ishte shumë e rezervuar për jetën e saj personale dhe intervistën e saj të fundit e dha në vitin 1964.<ref>{{Cite news|last=Gale|first=Yvonne|date=17 nëntor 2014|title=Book Conversations: Harper Lee's struggle with fame|work=[[The Fayetteville Observer]]|url=https://www.fayobserver.com/story/news/2014/11/07/book-conversations-harper-lee-s/22199573007/|access-date=13 tetor 2024}}</ref> == Referime == i6wfxjmes8rvgv7ym3g9e6fd80ixwce 1 394038 2978691 2890340 2026-05-08T22:46:18Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978691 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të vrasësh zogun përqeshës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2890339 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250905020716/https://www.dailyhistory.org/Was_%27To_Kill_a_Mockingbird%27_based_on_real_events për lidhjen https://www.dailyhistory.org/Was_%27To_Kill_a_Mockingbird%27_based_on_real_events. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 janar 2026 18:37 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të vrasësh zogun përqeshës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978690 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20230912135318/https://www.pulitzer.org/winners/fahmida-azim-anthony-del-col-josh-adams-and-walt-hickey-insider-new-york-ny për lidhjen https://www.pulitzer.org/winners/%7B%7Bglobal.pageCanocialUrl%7D%7D. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 00:46 (CEST) copyswmy7uj0c73cnhyv2whzxdkg5an 0 394483 2978761 2973207 2026-05-09T11:57:26Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 3) #IABot (v2.0.9.5 2978761 wikitext text/x-wiki '''Beteja e Nikushtakut''' ishte një përplasje ushtarake në vitin 2001 midis [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-së dhe [[Forcat e Armatosura të Maqedonisë së Veriut|Ushtrisë Maqedonase]] në fshatin [[Nikushtaku|Nikushtak]]. {{Infobox military conflict | conflict = Beteja e Nikushtak | width = | partof = e [[Fronti i Karadakut|Frontit te Karadakut]] dhe [[Lufta e vitit 2001 në Maqedoni|Luftës së vitit 2001 në Maqedoni]] | image = | caption = | date = 27 qershor–4 korrik 2001 | place = [[Nikushtak]], [[Komuna e Likovës]], në [[Malet e Karadakut]], [[Republika e Maqedonisë]], (sot [[Maqedonia e Veriut]]) | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = Fitorja e UÇK-së *Forcat maqedonase nisën një ofensivë në shkallë të gjerë në Nikuhtak më 27 qershor 2001.<ref>{{Cite web|title=Macedonia: Fighting Continues Amid Political Squabbling|url=https://www.rferl.org/a/1096801.html|access-date=2023-06-25|website=www.rferl.org}}</ref> *Maqedonasit bënë thirrje për armëpushim më 5 korrik, duke e lënë përfundimisht UÇK-në në kontroll të Nikushtakut.<ref>{{Cite web|title=AP Archive, Pictures from Macedonian army positions|url=https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=c80002cb0471b5fc7af97e512a1a8516&mediatype=video|access-date=2023-06-25|website=newsroom.ap.org|quote=The rebels remain in control of the adjacent village of Nikustak, where they are holed up but armed with mortars, anti-aircraft cannons and snipers.}}</ref><ref>{{Cite web|title=5, July-2001.|url=https://nikushtak.tripod.com/nikushtak/id5.html|access-date=2023-06-25|website=nikushtak.tripod.com|quote=On July 5, 2001, the Macedonian government announced a nationwide ceasefire Thursday with ethnic Albanian rebels whose four-month insurgency has threatened political stability in this Balkan country.}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{Cite news|date=2001-07-05|title=Analysis: Macedonian truce prospects|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1424192.stm|access-date=2023-06-28}}</ref> | status = | combatants_header = | combatant1 = {{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} [[National Liberation Army (Macedonia)|National Liberation Army]] | combatant2 = {{flagicon|Macedonia}} [[Republika e Maqedonisë]]<br>{{flagicon image|Flag of NATO.svg}} [[NATO]]<ref>{{Cite news|title=Politik: Mazedonien: Kfor-Truppe nimmt albanische Rebellen fest|language=de-DE|work=Der Tagesspiegel Online|url=https://www.tagesspiegel.de/politik/mazedonien-kfor-truppe-nimmt-albanische-rebellen-fest-808714.html|access-date=2023-06-25|issn=1865-2263}}</ref> | commander1 = {{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} [[Xhezair Shaqiri]]<br/>{{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} [[Nazmi Sulejmani]]<br/>{{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} [[Harun Aliu]] | commander2 = {{flagicon|Macedonia}} [[Boris Trajkovski]]<br>{{flagicon|Macedonia}} [[Ljubčo Georgievski]]<br>{{flagicon|Macedonia}} [[Ljube Boškoski]]<br>{{flagicon|Macedonia}} Blagoja Markovski | units1 = {{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} Brigada 113 "Ismet Jashari" | units2 = {{flagicon|Republic of Macedonia}} [[Ushtria e Maqedonisë]]<br>[[File:North Macedonian police patch.png|22px]] [[Policia e Maqedonisë]]<br>{{flagicon image|Flag of the Kosovo Force.svg}} [[KFOR]] | strength1 = | strength2 = | casualties1 = {{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} 4 të vrarë<ref>{{Cite web|url=https://lideri.mk/nisi-ndertimi-i-pllakes-perkujtimore-per-5-deshmoret-e-fshatit-nikushtak-te-likoves/|title=Kopje e arkivuar|access-date=30 janar 2026|archive-date=15 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615044312/https://lideri.mk/nisi-ndertimi-i-pllakes-perkujtimore-per-5-deshmoret-e-fshatit-nikushtak-te-likoves/|url-status=dead}}</ref><br>{{Flagicon image|Uck Nla logo.svg|border=|size=22px}} 90 rrëmbyer nga [[NATO]]-ja<ref>{{Cite news|title=Politik: Mazedonien: Kfor-Truppe nimmt albanische Rebellen fest|language=de-DE|work=Der Tagesspiegel Online|url=https://www.tagesspiegel.de/politik/mazedonien-kfor-truppe-nimmt-albanische-rebellen-fest-808714.html|access-date=2023-06-25|issn=1865-2263}}</ref> | casualties2 = {{flagicon|Republic of Macedonia}} 1 i vrarë<ref>{{Cite web|title=Macedonian soldier killed in heavy fighting|url=https://www.irishtimes.com/news/macedonian-soldier-killed-in-heavy-fighting-1.389185|access-date=2023-06-25|website=The Irish Times|language=en}}</ref><br>{{flagicon|Republic of Macedonia}} 1 i plagosur<ref>{{Cite web|title=Macedonian soldier killed in heavy fighting|url=https://www.irishtimes.com/news/macedonian-soldier-killed-in-heavy-fighting-1.389185|access-date=2023-06-25|website=The Irish Times|language=en}}</ref> | casualties3 = {{flagicon|Albania}} Xhamia e Nikushtakut u shkatërrua nga granatimet maqedonase. }} == Prapaskena == {{main|Beteja e Haraçinës}} Pak para betejës, luftëtarët e UÇK-së u evakuuan në [[Nikushtaku|Nikushtak]], pas [[Beteja e Haraçinës|Betejës së]] [[Beteja e Haraçinës|Haraçinës]].<ref name=":1">{{Cite web|title=CNN.com - New front opens in Macedonia - June 27, 2001|url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/06/27/macedonia/index.html|access-date=2023-06-25|website=edition.cnn.com|language=en}}</ref> == Beteja == Më 27 korrik, [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-ja nisi një sulm ndaj pozicioneve të ushtrisë maqedonase në [[Umin Dolli|Umin Doll]], i cili ndodhet pak në lindje të Nikushtakut. [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-ja thuhet se përdori mortaja, snajperë dhe zjarr automatik kundër forcave maqedonase.<ref>{{Cite web|title=More fighting breaks out in Macedonia|url=https://www.seacoastonline.com/story/news/2001/06/27/more-fighting-breaks-out-in/51300208007/|access-date=2023-06-25|website=Portsmouth Herald|language=en}}</ref> Disa orë më vonë, [[Forcat e Armatosura të Maqedonisë së Veriut|Ushtria Maqedonase]] nisi një ofensivë dhe përdori armë të ndryshme, përfshirë artileri dhe tanke [[T-54/T-55|T-55]], për të luftuar UÇK-në në [[Nikushtaku|Nikushtak]].<ref>{{Cite web|date=2001-06-27|title=Macedonia: Fighting continues amid political squabbling - the Republic of North Macedonia {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/former-yugoslav-republic-macedonia/macedonia-fighting-continues-amid-political-squabbling|access-date=2023-06-25|website=reliefweb.int|language=en}}</ref><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=27, June-2001.|url=https://tanusevci.tripod.com/june/id27.html|access-date=2023-06-25|website=tanusevci.tripod.com|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Më 28 qershor, ushtarët e [[KFOR]]-it ndërmorën një sulm ndaj një njësie të [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-së të vendosur pak jashtë Nikushtakut. Ata arrestuan 90 luftëtarë të [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-së që kishin për qëllim t’i bashkoheshin betejës në Nikushtak. Ky veprim u ndërmor pas vendimit të [[NATO]]-s për të dislokuar 3000 ushtarë të KFOR-it në mbështetje të Ushtrisë Maqedonase, me synimin për zgjidhjen e konfliktit dhe rivendosjen e paqes.<ref>{{Cite news|title=Politik: Mazedonien: Kfor-Truppe nimmt albanische Rebellen fest|language=de-DE|work=Der Tagesspiegel Online|url=https://www.tagesspiegel.de/politik/mazedonien-kfor-truppe-nimmt-albanische-rebellen-fest-808714.html|access-date=2023-06-25|issn=1865-2263}}</ref> Luftimet vazhduan dhe më 2 korrik, si pjesë e ofensivës, forcat maqedonase lëshuan 80 raketa ndaj pozicioneve të [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-së brenda fshatit.<ref name=":0">{{Cite web|title=AP|url=https://newsroom.ap.org/editorial-photos-videos/detail?itemid=c80002cb0471b5fc7af97e512a1a8516&mediatype=video|access-date=2023-06-25|website=newsroom.ap.org|language=en}}</ref> Megjithatë, pavarësisht këtij bombardimi të rëndë, [[Ushtria Çlirimtare Kombëtare|UÇK]]-ja e mbajti kontrollin e plotë mbi Nikushtakun.<ref name=":0" /> Më 4 korrik, fshati përjetoi luftimet më të ashpra. Një ushtar maqedonas u vra, ndërsa një tjetër u plagos gjatë përplasjeve.<ref>{{Cite web|title=Macedonian soldier killed in heavy fighting|url=https://www.irishtimes.com/news/macedonian-soldier-killed-in-heavy-fighting-1.389185|access-date=2023-06-26|website=The Irish Times|language=en}}</ref> Më 5 korrik, qeveria maqedonase shpalli një armëpushim mbarëkombëtar me UÇK-në, kryengritja katërmujore e së cilës kishte kërcënuar stabilitetin politik në vend. Si rezultat, UÇK-ja përfundimisht e ruajti kontrollin mbi Nikushtakun.<ref>{{Cite web|title=5, July-2001.|url=https://nikushtak.tripod.com/nikushtak/id5.html|access-date=2023-06-25|website=nikushtak.tripod.com|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> == Pasojat == Si pasojë e granatimeve maqedonase dhe luftimeve të ashpra, pjesa më e madhe e fshatit, përfshirë xhaminë e Nikushtakut, u shkatërrua.<ref name=":0" /> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lufta e vitit 2001 në Maqedoni]] [[Kategoria:Beteja të Luftës së vitit 2001 në Maqedoni]] afoqi48fxwg0szos4268i4hgbvry3tv 1 395240 2978762 2899136 2026-05-09T11:57:27Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978762 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Beteja e Nikushtakut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2899135 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230615044312/https://lideri.mk/nisi-ndertimi-i-pllakes-perkujtimore-per-5-deshmoret-e-fshatit-nikushtak-te-likoves/ për lidhjen https://lideri.mk/nisi-ndertimi-i-pllakes-perkujtimore-per-5-deshmoret-e-fshatit-nikushtak-te-likoves/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 shkurt 2026 22:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Beteja e Nikushtakut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978761 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://nikushtak.tripod.com/nikushtak/id5.html. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://tanusevci.tripod.com/june/id27.html. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://nikushtak.tripod.com/nikushtak/id5.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 13:57 (CEST) 43dw7n3944x2r9pumfjs6h7xy1rrxh7 0 396109 2978727 2905265 2026-05-09T08:28:56Z Lanceloth345 172573 rregullime 2978727 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mjeke obstetër-gjinekologe dhe politikane shqiptare}} {{Infobox officeholder | name = Brunilda Mersini | image = | office = [[Kryetari i Bashkisë së Vlorës|Kryetare e Bashkisë së Vlorës]] | term_start = 21 nëntor 2025 | predecessor = [[Ermal Dredha]] | office2 = [[Kuvendi i Shqipërisë|Deputete e Kuvendit të Shqipërisë]] | term_start2 = 2025 | term_end2 = 2025 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|19|9|1969}} | birth_place = [[Sofje]], Bullgari | nationality = Shqiptare | profession = Mjeke obstetër-gjinekologe, pedagoge, politikane | party = [[Partia Socialiste e Shqipërisë]] | alma_mater = [[Universiteti i Mjekësisë, Tiranë]] }} '''Brunilda Mersini''' (lindur më 19 shtator 1969) është mjeke obstetër-gjinekologe dhe politikane shqiptare, e cila shërben si Kryetare e Bashkisë së Vlorës që nga nëntori i 2025.<ref>{{Cite web |url=https://alfapress.al/politike/ka-lindur-ne-sofje-kush-eshte-deputetja-brunilda-mersini-qe-edi-rama-i--i173422/ |title=Ka lindur në Sofje, kush është deputetja Brunilda Mersini që Edi Rama i besoi Vlorën |website=Alfapress |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Që prej vitit 2014, Mersini ka drejtuar Spitalin Rajonal të Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.al/politike/ps-zgjedh-deputeten-brunilda-mersini-kandidate-per-bashkine-e-vlores-cuci-ka-eksperience-te-gjate-menaxheriale-dhe-politike/ |title=PS zgjedh deputeten Brunilda Mersini kandidate për Bashkinë e Vlorës |website=Telegraf |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Ajo ka ushtruar gjithashtu aktivitet akademik në fushën e mjekësisë dhe infermierisë. Në jetën publike, ajo ka qenë anëtare e Këshillit Bashkiak dhe e Këshillit të Qarkut Vlorë.<ref>{{Cite web |url=https://alfapress.al/politike/ka-lindur-ne-sofje-kush-eshte-deputetja-brunilda-mersini-qe-edi-rama-i--i173422/ |title=Ka lindur në Sofje, kush është deputetja Brunilda Mersini që Edi Rama i besoi Vlorën |website=Alfapress |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Në vitin 2025, Mersini u zgjodh deputete e [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendit të Shqipërisë]] si përfaqësuese e [[Partia Socialiste e Shqipërisë|Partisë Socialiste]].<ref>{{Cite web |url=https://vna.al/politika/deputetja-socialiste-brunilda-mersini-dorehiqet-nga-mandati-i-deputetit-i16175/ |title=Deputetja socialiste Brunilda Mersini dorëhiqet nga mandati i deputetit |website=VNA |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Më pas, ajo dha dorëheqjen nga mandati parlamentar për të kandiduar për Kryetare të Bashkisë së Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://kohajone.com/lajme/gara-per-vloren-brunilda-mersini-le-mandatin-e-deputetit-ja-kush-e-zevendeson/ |title=Gara për Vlorën, Brunilda Mersini lë mandatin e deputetit |website=Koha Jonë |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Aktualisht, ajo ushtron detyrën e Kryetares së Bashkisë së Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://brunildamersini.com/sq/ |title=Brunilda Mersini |website=Faqja zyrtare |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> == Karriera == === Shëndetësia === * Mjeke obstetër-gjinekologe * Drejtoreshë e Spitalit Rajonal të Vlorës (2014–2025) * Pedagoge në fushën e mjekësisë dhe infermierisë === Politika === * Anëtare e Këshillit Bashkiak Vlorë * Anëtare e Këshillit të Qarkut Vlorë * Deputete e Kuvendit të Shqipërisë (2025) * Kryetare e Bashkisë së Vlorës (2025–) == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://brunildamersini.com/sq/ Faqja zyrtare] {{Authority control}} [[Kategoria:Politikanë shqiptarë]] [[Kategoria:Mjekë shqiptarë]] [[Kategoria:Kryetarë të Bashkisë së Vlorës]] [[Kategoria:Deputetë të Kuvendit të Shqipërisë]] [[Kategoria:Njerëz nga Vlora]] [[Kategoria:Lindje 1969]] cy591wjm3uu1entjsxca1cnffi2mwb2 2978728 2978727 2026-05-09T08:36:06Z Lanceloth345 172573 2978728 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mjeke obstetër-gjinekologe dhe politikane shqiptare}} {{Infobox officeholder | name = Brunilda Mersini | image = | office = [[Kryetari i Bashkisë së Vlorës|Kryetare e Bashkisë së Vlorës]] | term_start = 21 nëntor 2025 | predecessor = [[Ermal Dredha]] | office2 = [[Kuvendi i Shqipërisë|Deputete e Kuvendit të Shqipërisë]] | term_start2 = 2025 | term_end2 = 2025 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|19|9|1969}} | birth_place = [[Sofje]], Bullgari | nationality = Shqiptare | profession = Mjeke obstetër-gjinekologe, pedagoge, politikane | party = [[Partia Socialiste e Shqipërisë]] | alma_mater = [[Universiteti i Mjekësisë, Tiranë]] }} '''Brunilda Mersini''' (lindur më 19 shtator 1969) është mjeke obstetër-gjinekologe dhe politikane shqiptare, e cila shërben si Kryetare e Bashkisë së Vlorës që nga nëntori i 2025.<ref>{{Cite web |url=https://alfapress.al/politike/ka-lindur-ne-sofje-kush-eshte-deputetja-brunilda-mersini-qe-edi-rama-i--i173422/ |title=Ka lindur në Sofje, kush është deputetja Brunilda Mersini që Edi Rama i besoi Vlorën |website=Alfapress |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Që prej vitit 2014, Mersini ka drejtuar Spitalin Rajonal të Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.al/politike/ps-zgjedh-deputeten-brunilda-mersini-kandidate-per-bashkine-e-vlores-cuci-ka-eksperience-te-gjate-menaxheriale-dhe-politike/ |title=PS zgjedh deputeten Brunilda Mersini kandidate për Bashkinë e Vlorës |website=Telegraf |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Ajo ka ushtruar gjithashtu aktivitet akademik në fushën e mjekësisë dhe infermierisë. Në jetën publike, ajo ka qenë anëtare e Këshillit Bashkiak dhe e Këshillit të Qarkut Vlorë. Në vitin 2025, Mersini u zgjodh deputete e [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendit të Shqipërisë]] si përfaqësuese e [[Partia Socialiste e Shqipërisë|Partisë Socialiste]].<ref>{{Cite web |url=https://vna.al/politika/deputetja-socialiste-brunilda-mersini-dorehiqet-nga-mandati-i-deputetit-i16175/ |title=Deputetja socialiste Brunilda Mersini dorëhiqet nga mandati i deputetit |website=VNA |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Më pas, ajo dha dorëheqjen nga mandati parlamentar për të kandiduar për Kryetare të Bashkisë së Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://kohajone.com/lajme/gara-per-vloren-brunilda-mersini-le-mandatin-e-deputetit-ja-kush-e-zevendeson/ |title=Gara për Vlorën, Brunilda Mersini lë mandatin e deputetit |website=Koha Jonë |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Aktualisht, ajo ushtron detyrën e Kryetares së Bashkisë së Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://brunildamersini.com/sq/ |title=Brunilda Mersini |website=Faqja zyrtare |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> == Karriera == === Shëndetësia === * Mjeke obstetër-gjinekologe * Drejtoreshë e Spitalit Rajonal të Vlorës (2014–2025) * Pedagoge në fushën e mjekësisë dhe infermierisë === Politika === * Anëtare e Këshillit Bashkiak Vlorë * Anëtare e Këshillit të Qarkut Vlorë * Deputete e Kuvendit të Shqipërisë (2025) * Kryetare e Bashkisë së Vlorës (2025–) == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://brunildamersini.com/sq/ Faqja zyrtare] {{Authority control}} [[Kategoria:Politikanë shqiptarë]] [[Kategoria:Mjekë shqiptarë]] [[Kategoria:Kryetarë të Bashkisë së Vlorës]] [[Kategoria:Deputetë të Kuvendit të Shqipërisë]] [[Kategoria:Njerëz nga Vlora]] [[Kategoria:Lindje 1969]] 5lw2ksdfplufe0l698js2sw77f0xuli 2978741 2978728 2026-05-09T10:16:19Z Lanceloth345 172573 2978741 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mjeke obstetër-gjinekologe dhe politikane shqiptare}} {{Infobox officeholder | name = Brunilda Mersini | image = | office = [[Kryetari i Bashkisë së Vlorës|Kryetare e Bashkisë së Vlorës]] | term_start = 21 nëntor 2025 | predecessor = [[Ermal Dredha]] | office2 = [[Kuvendi i Shqipërisë|Deputete e Kuvendit të Shqipërisë]] | term_start2 = 12 shtator 2025 | term_end2 = 27 tetor 2025 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|19|9|1969}} | birth_place = [[Sofje]], Bullgari | nationality = Shqiptare | profession = Mjeke obstetër-gjinekologe, pedagoge, politikane | party = [[Partia Socialiste e Shqipërisë]] | alma_mater = [[Universiteti i Mjekësisë, Tiranë]] }} '''Brunilda Mersini''' (lindur më 19 shtator 1969) është mjeke obstetër-gjinekologe dhe politikane shqiptare, e cila shërben si Kryetare e Bashkisë së Vlorës që nga nëntori i 2025.<ref>{{Cite web |url=https://alfapress.al/politike/ka-lindur-ne-sofje-kush-eshte-deputetja-brunilda-mersini-qe-edi-rama-i--i173422/ |title=Ka lindur në Sofje, kush është deputetja Brunilda Mersini që Edi Rama i besoi Vlorën |website=Alfapress |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Që prej vitit 2014, Mersini ka drejtuar Spitalin Rajonal të Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.al/politike/ps-zgjedh-deputeten-brunilda-mersini-kandidate-per-bashkine-e-vlores-cuci-ka-eksperience-te-gjate-menaxheriale-dhe-politike/ |title=PS zgjedh deputeten Brunilda Mersini kandidate për Bashkinë e Vlorës |website=Telegraf |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Ajo ka ushtruar gjithashtu aktivitet akademik në fushën e mjekësisë dhe infermierisë. Në jetën publike, ajo ka qenë anëtare e Këshillit Bashkiak dhe e Këshillit të Qarkut Vlorë. Në vitin 2025, Mersini u zgjodh deputete e [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendit të Shqipërisë]] si përfaqësuese e [[Partia Socialiste e Shqipërisë|Partisë Socialiste]].<ref>{{Cite web |url=https://vna.al/politika/deputetja-socialiste-brunilda-mersini-dorehiqet-nga-mandati-i-deputetit-i16175/ |title=Deputetja socialiste Brunilda Mersini dorëhiqet nga mandati i deputetit |website=VNA |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Më pas, ajo dha dorëheqjen nga mandati parlamentar për të kandiduar për Kryetare të Bashkisë së Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://kohajone.com/lajme/gara-per-vloren-brunilda-mersini-le-mandatin-e-deputetit-ja-kush-e-zevendeson/ |title=Gara për Vlorën, Brunilda Mersini lë mandatin e deputetit |website=Koha Jonë |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> Aktualisht, ajo ushtron detyrën e Kryetares së Bashkisë së Vlorës.<ref>{{Cite web |url=https://brunildamersini.com/sq/ |title=Brunilda Mersini |website=Faqja zyrtare |language=sq |access-date=9 maj 2026}}</ref> == Karriera == === Shëndetësia === * Mjeke obstetër-gjinekologe * Drejtoreshë e Spitalit Rajonal të Vlorës (2014–2025) * Pedagoge në fushën e mjekësisë dhe infermierisë === Politika === * Anëtare e Këshillit Bashkiak Vlorë * Anëtare e Këshillit të Qarkut Vlorë * Deputete e Kuvendit të Shqipërisë (2025) * Kryetare e Bashkisë së Vlorës (2025–) == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://brunildamersini.com/sq/ Faqja zyrtare] {{Authority control}} [[Kategoria:Politikanë shqiptarë]] [[Kategoria:Mjekë shqiptarë]] [[Kategoria:Kryetarë të Bashkisë së Vlorës]] [[Kategoria:Deputetë të Kuvendit të Shqipërisë]] [[Kategoria:Njerëz nga Vlora]] [[Kategoria:Lindje 1969]] 0f2grbki6p94hr0m2wbfz6wwlcvk2nw 0 398565 2978608 2920024 2026-05-08T15:34:16Z Mitrovica02 128863 2978608 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Bledar Devolli | image = | full_name = | birth_date = 15 janar 1978 | birth_place = [[Gjirokastër]], [[Shqipëria|Shqipëri]] | height = 1.81 m | position = [[Midfielder]] | currentclub = | years1 = 1996–1998 | clubs1 = [[KS Luftëtari|Luftëtari]] | caps1 = 44 | goals1 = 1 | years2 = 1998–1999 | clubs2 = [[KF Bylis|Bylis]] | caps2 = 22 | goals2 = 1 | years3 = 2000–2001 | clubs3 = [[Luftëtari Gjirokastër|Luftëtari]] | caps3 = 33 | goals3 = 3 | years4 = 2001–2002 | clubs4 = [[KF Tirana|Tirana]] | caps4 = 20 | goals4 = 1 | years5 = 2002–2003 | clubs5 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | caps5 = 24 | goals5 = 2 | years6 = 2003–2004 | clubs6 = [[FK Tomori Berat|Tomori]] | caps6 = 16 | goals6 = 0 | years7 = 2004–2005 | clubs7 = [[KF Lushnja|Lushnja]] | caps7 = 24 | goals7 = 3 | years8 = 2005–2006 | clubs8 = [[KF Elbasani|Elbasani]] | caps8 = 12 | goals8 = 1 | years9 = 2006 | clubs9 = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | caps9 = 15 | goals9 = 1 | years10 = 2006–2007 | clubs10 = [[KS Teuta Durrës|Teuta]] | caps10 = 28 | goals10 = 2 | years11 = 2007–2008 | clubs11 = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | caps11 = 21 | goals11 = 1 | years12 = 2008–2010 | clubs12 = [[KF Tirana|Tirana]] | caps12 = 60 | goals12 = 4 | years13 = 2010–2011 | clubs13 = [[Flamurtari FC|Flamurtari]] | caps13 = 23 | goals13 = 1 | years14 = 2011–2012 | clubs14 = [[KS Luftëtari|Luftëtari]] | caps14 = 28 | goals14 = 1 | years15 = 2012–2013 | clubs15 = [[Shkumbini Peqin|Shkumbini]] | caps15 = 11 | goals15 = 0 | years16 = 2013 | clubs16 = [[Partizani Tirana|Partizani]] | caps16 = 12 | goals16 = 0 | totalcaps = 377 | totalgoals = 22 | nationalyears1 = 1998–2000 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|Shqipëria nën-21]] | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2000 | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | manageryears1 = 2014–2015 | managerclubs1 = [[KS Luftëtari|Luftëtari]] | manageryears2 = 2016 | managerclubs2 = [[KS Kamza|Kamza]] | manageryears3 = 2017 | managerclubs3 = [[KF Bylis|Bylis]] | manageryears4 = 2018 | managerclubs4 = [[KF KEK|FC KEK]] | manageryears5 = 2018 | managerclubs5 = [[KS Kamza|Kamza]] | manageryears6 = 2018−2019 | managerclubs6 = [[KF Tomori|Tomori]] | manageryears7 = 2019 | managerclubs7 = [[KS Kastrioti|Kastrioti]] | manageryears8 = 2019−2020 | managerclubs8 = [[KF Tirana|Tirana U-19]] | manageryears9 = 2020−2021 | managerclubs9 = [[KF Drenica|Drenica]] | manageryears10 = 2022 | managerclubs10 = [[FK Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]] | manageryears11 = 2022 | managerclubs11 = [[KF Turbina|Turbina]] | manageryears12 = 2022 | managerclubs12 = [[Akademia e Futbollit|Akademia e Futbollit U-19]] | manageryears13 = 2023 | managerclubs13 = [[KF Drenica|Drenica]] | manageryears14 = 2023 | managerclubs14 = [[KF Luzi i Vogël 2008|Luzi 2008]] | manageryears15 = 2024 | managerclubs15 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | manageryears16 = 2024 | managerclubs16 = [[KF Iliria|Iliria]] | manageryears17 = 2024−2025 | managerclubs17 = [[KF Liria|Liria Prizren]] | manageryears18 = 2025 | managerclubs18 = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | manageryears19 = 2025 | managerclubs19 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | manageryears20 = 2025– | managerclubs20 = [[AF Luftëtari|Luftëtari]] }} '''Bledar Devolli''' është një trajner [[futbolli]] profesionist shqiptar. {{DEFAULTSORT:Devolli, Bledar}} [[Kategoria:Lindje 1978]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Luftëtari]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Bylis]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Bylis]] [[Kategoria:Trajnerë në KF KEK]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Drenica]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Turbina Cërrik]] [[Kategoria:Trajnerë në FK Kukësi]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Liria]] {{sport-cung}} 2ybwcj0f80j7b7mgyuhf9y3vik0f4be 2978609 2978608 2026-05-08T15:36:32Z Mitrovica02 128863 2978609 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Bledar Devolli | image = | full_name = | birth_date = 15 janar 1978 | birth_place = [[Gjirokastër]], [[Shqipëria|Shqipëri]] | height = 1.81 m | position = [[Midfielder]] | currentclub = | years1 = 1996–1998 | clubs1 = [[KS Luftëtari|Luftëtari]] | caps1 = 44 | goals1 = 1 | years2 = 1998–1999 | clubs2 = [[KF Bylis|Bylis]] | caps2 = 22 | goals2 = 1 | years3 = 2000–2001 | clubs3 = [[Luftëtari Gjirokastër|Luftëtari]] | caps3 = 33 | goals3 = 3 | years4 = 2001–2002 | clubs4 = [[KF Tirana|Tirana]] | caps4 = 20 | goals4 = 1 | years5 = 2002–2003 | clubs5 = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | caps5 = 24 | goals5 = 2 | years6 = 2003–2004 | clubs6 = [[FK Tomori Berat|Tomori]] | caps6 = 16 | goals6 = 0 | years7 = 2004–2005 | clubs7 = [[KF Lushnja|Lushnja]] | caps7 = 24 | goals7 = 3 | years8 = 2005–2006 | clubs8 = [[KF Elbasani|Elbasani]] | caps8 = 12 | goals8 = 1 | years9 = 2006 | clubs9 = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | caps9 = 15 | goals9 = 1 | years10 = 2006–2007 | clubs10 = [[KS Teuta Durrës|Teuta]] | caps10 = 28 | goals10 = 2 | years11 = 2007–2008 | clubs11 = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | caps11 = 21 | goals11 = 1 | years12 = 2008–2010 | clubs12 = [[KF Tirana|Tirana]] | caps12 = 60 | goals12 = 4 | years13 = 2010–2011 | clubs13 = [[Flamurtari FC|Flamurtari]] | caps13 = 23 | goals13 = 1 | years14 = 2011–2012 | clubs14 = [[KS Luftëtari|Luftëtari]] | caps14 = 28 | goals14 = 1 | years15 = 2012–2013 | clubs15 = [[Shkumbini Peqin|Shkumbini]] | caps15 = 11 | goals15 = 0 | years16 = 2013 | clubs16 = [[Partizani Tirana|Partizani]] | caps16 = 12 | goals16 = 0 | totalcaps = 377 | totalgoals = 22 | nationalyears1 = 1998–2000 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|Shqipëria nën-21]] | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2000 | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | manageryears1 = 2014–2015 | managerclubs1 = [[KS Luftëtari|Luftëtari]] | manageryears2 = 2016 | managerclubs2 = [[KS Kamza|Kamza]] | manageryears3 = 2017 | managerclubs3 = [[KF Bylis|Bylis]] | manageryears4 = 2018 | managerclubs4 = [[KF KEK|FC KEK]] | manageryears5 = 2018 | managerclubs5 = [[KS Kamza|Kamza]] | manageryears6 = 2018−2019 | managerclubs6 = [[KF Tomori|Tomori]] | manageryears7 = 2019 | managerclubs7 = [[KS Kastrioti|Kastrioti]] | manageryears8 = 2019−2020 | managerclubs8 = [[KF Tirana|Tirana U-19]] | manageryears9 = 2020−2021 | managerclubs9 = [[KF Drenica|Drenica]] | manageryears10 = 2022 | managerclubs10 = [[FK Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]] | manageryears11 = 2022 | managerclubs11 = [[KF Turbina|Turbina]] | manageryears12 = 2022 | managerclubs12 = [[Akademia e Futbollit|Akademia e Futbollit U-19]] | manageryears13 = 2023 | managerclubs13 = [[KF Drenica|Drenica]] | manageryears14 = 2023 | managerclubs14 = [[KF Luzi i Vogël 2008|Luzi 2008]] | manageryears15 = 2024 | managerclubs15 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | manageryears16 = 2024 | managerclubs16 = [[KF Iliria|Iliria]] | manageryears17 = 2024−2025 | managerclubs17 = [[KF Liria|Liria Prizren]] | manageryears18 = 2025 | managerclubs18 = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | manageryears19 = 2025 | managerclubs19 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | manageryears20 = 2025– | managerclubs20 = [[AF Luftëtari|Luftëtari]] }} '''Bledar Devolli''' është një trajner [[futbolli]] profesionist shqiptar. {{DEFAULTSORT:Devolli, Bledar}} [[Kategoria:Lindje 1978]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Luftëtari]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Bylis]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Bylis]] [[Kategoria:Trajnerë në KF KEK]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Kastrioti]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Drenica]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Turbina Cërrik]] [[Kategoria:Trajnerë në FK Kukësi]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Liria]] {{sport-cung}} dazsvt0skc884dyatrxoup4ud6zuy85 14 398757 2978603 2939594 2026-05-08T15:26:40Z Klein Muçi 52109 2978603 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Wikipedia:Artikuj të mirë]] hetbgdka6hd7kl5zpmkitm7ykfmeksk 14 399014 2978604 2953153 2026-05-08T15:27:32Z Klein Muçi 52109 2978604 wikitext text/x-wiki Artikuj nga fushata "CEE Spring" 2026 [[Kategoria:Artikuj nga CEE Spring]] dmuhl4eqdudgrpklunsr3efvfs9niwh 1 399465 2978708 2971096 2026-05-09T04:16:37Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Qarku i Beratit]] 2978708 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli [[Qarku i Beratit]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1995447 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf te http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120211061006/http://qarkuberat.net/ te http://qarkuberat.net/ Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 06:59 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qarku i Beratit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2068769 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf për lidhjen http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120211061006/http://qarkuberat.net/ për lidhjen http://qarkuberat.net/. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.regions.org.al/enberat.php. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304053030/http://www.instat.gov.al/media/195814/3__durres.pdf për lidhjen http://www.instat.gov.al/al/temat/treguesit-demografik%C3%AB-dhe-social%C3%AB/popullsia/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 janar 2020 06:50 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qarku i Beratit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2116632 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf për lidhjen http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120211061006/http://qarkuberat.net/ për lidhjen http://qarkuberat.net/. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.regions.org.al/enberat.php. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304053030/http://www.instat.gov.al/media/195814/3__durres.pdf për lidhjen http://www.instat.gov.al/media/195814/3__durres.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 maj 2020 11:06 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qarku i Beratit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2970501 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://qarkuberat.gov.al/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 21:44 (CEST) s5a1s527ydf8ejpyj45i7649lsbvt8c 1 399519 2978720 2973622 2026-05-09T04:22:24Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Reinhard Bütikofer]] 2978720 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Reinhard Bütikofer]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2565150 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211101213231/https://www.deutschlandfunk.de/ampel-koalition-das-sind-die-verhandlungsteams-von-spd.1939.de.html?drn:news_id=1316022 për lidhjen https://www.deutschlandfunk.de/ampel-koalition-das-sind-die-verhandlungsteams-von-spd.1939.de.html?drn:news_id=1316022. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 korrik 2023 10:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Reinhard Bütikofer]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2567941 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200918113848/https://www.global-politics.org/about-us/advisory-board/polenz-ruprecht-profile/index.html për lidhjen http://www.global-politics.org/about-us/advisory-board/polenz-ruprecht-profile/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180220033235/http://www.flogen.org/awards.php?spage=2&sp=1&sp2=Reinhard_Butikofer_SIPS2011 për lidhjen http://www.flogen.org/awards.php?spage=2&sp=1&sp2=Reinhard_Butikofer_SIPS2011. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 korrik 2023 04:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Reinhard Bütikofer]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2750285 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210611062404/http://pncp.info/members për lidhjen http://pncp.info/members. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 shkurt 2025 15:16 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Reinhard Bütikofer]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2800836 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131216192210/http://www.gruene-europa.de/europaeische-gruene-partei-waehlt-reinhard-buetikofer-zum-neuen-ko-vorsitzenden-8515.html për lidhjen http://www.gruene-europa.de/europaeische-gruene-partei-waehlt-reinhard-buetikofer-zum-neuen-ko-vorsitzenden-8515.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 maj 2025 07:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Reinhard Bütikofer]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2971044 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.reinhardbuetikofer.eu/vita/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 prill 2026 04:33 (CEST) a862ki7khysgvncksoji4zlnl4kwc8c 0 399576 2978692 2975108 2026-05-08T23:00:12Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1) #IABot (v2.0.9.5 2978692 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Jet d'eau de Genève (swiss).jpg|parapamje|510x510px|Pamje e shadërvanit nga Ura Mont-Blanc '''<big>Prezentimi</big>''' '''Pjesë e''' [[Listës së pasurive kulturore të Gjenevës / Eaux-Vive|Listës së pasurive kulturore të]] [[Listës së pasurive kulturore të Gjenevës / Eaux-Vive|Gjenevës / Eaux-Vive]]<nowiki/>s '''Qëllimi fillestar:''' [[Valvul sigurie]] '''Qëllimi aktual:''' [[Atraksion turistik]] '''Themelimi:''' [[Korrik 1891]] '''Ndërtimi:''' Korrik 1891 '''Lartësia:''' 51 m 140 m '''Pronari:''' [[Shërbimet Industriale të Gjenevës]] '''Menaxheri:''' [[Shërbimet Industriale të Gjenevës]] '''Statusi trashëgimor:''' Pasuri kulturore zvicerane me rëndësi kombëtare '''Faqja zyrtare:''' [[sig-ge.ch]] <nowiki/> '''<big>Vendndodhja:</big>''' '''Shteti:''' <nowiki/> [[Zvicra|Zvicër]] '''Kantoni:''' [[Gjeneva|Gjenevë]] '''Komu'''<nowiki/>'''na:''' [[Gjeneva|Gjenevë]] '''Adresa:''' [[Quai Gustave Ador|Qu]]<nowiki/>[[Quai Gustave Ador|ai]]<nowiki/> [[Quai Gustave Ador|Gustave Ador]] '''<big>Qasja dhe</big>'''<nowiki/> '''<big>t</big>'''<nowiki/>'''<big>ransporti:</big>''' '''Autobus:''' (2) (6) (29<nowiki/>) (E) (G) në stacionin Genève,<nowiki/> Vollandes '''Koordinat'''<nowiki/>'''at:''' [[46° 12′ 27″ N, 6° 09′ 21″ E]] <mapframe latitude="46.213813" longitude="6.153374" zoom="11" width="200" height="100"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 6.155995, 46.208007 ] } } ] } </mapframe>]] '''Shatërvani në Gjenevë''' është një rrjed<nowiki/>hë vertikale uji 140 mètres e lartë e vendosur në portin e [[Gjeneva|Gjenevës]],<nowiki/> [[Zvicra|Zvicër]] . Një emblemë e vërtetë e qytetit, ka qenë një nga atraksionet kryesore turistike që nga...{{Date|1891|en Suisse}} . == Historia == === Origjina === [[Skeda:Jet_d'eau_1886.jpg|majtas|parapamje|Shatërvani i parë në Coulouvrenière, rreth vitit 1886.]] Në XIX e 19- të Në shekullin e 19-të, Gjeneva u zhvillua ndjeshëm. Nga 64 000 habitants në [[1850|vitin 1850]], u rrit në mbi 100 000 në [[1890|vitin 1890.]] Nevoja për ujë ishte e domosdoshme, si për industrinë në zhvillim ashtu edhe për banorët. Prandaj, qyteti vendosi të ndërtonte një central hidraulik në La Coulouvrenière, i cili u vu në shërbim më{{Date|17|mai|1886}} Misioni i saj është të shpërndajë fuqinë lëvizëse të [[Lumi i Ronës|lumit Ronë]] te [[Artizanati|artizanët]] e Gjenevës. Në mbrëmje, kur këta artizanë ndalojnë makinat e tyre, ndodhin [[Trysnia|rritje të presionit]] . Inxhinierët në stacionin e pompimit Coulouvrenière duhet të nxitojnë për të ndaluar [[Pompa|pompat]], pasi nuk mund të parashikojnë momentin e saktë kur do të ndodhë rritja e presionit. Atëherë lind ideja për të krijuar një rrjedhë shtesë, duke përdorur një valvul sigurie, e cila lejon që presioni të kontrollohet duke lëshuar ujin e tepërt në ajër . Rryma e parë e ujit, 30 mètres e lartë, sapo është krijuar. Ajo ndodhet në fund të fabrikës Coulouvrenière. Megjithatë, që nga viti 1889 e tutje, funksioni i valvulës së sigurisë transferohet në rezervuarin Bessinge, pranë Cologny-t<ref>{{Cite web|title=Il était une fois le Jet d’eau...|url=http://www.sig-ge.ch/entreprise/publications/Documents/Documentation/Institutionnel/jetdEau.pdf|access-date=20 mars 2014|website=[[Services industriels de Genève]]|archive-date=22 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322015130/http://www.sig-ge.ch/entreprise/publications/Documents/Documentation/Institutionnel/jetdEau.pdf|url-status=dead}}.</ref> . Në korrik të [[1891|vitit 1891]], për të shënuar 600 ans e [[Zvicra|Konfederatës Zvicerane]], Këshilli Administrativ i Gjenevës, duke njohur tërheqjen e saj estetike dhe [[Turizmi|turistike]], vendosi ta rikrijonte atë në fund të skelës Eaux-Vives, në zemër të portit. Shatërvani i ri, që atëherë arrinte një lartësi prej 90 mètres, u përurua gjatë Festivalit Federal [[Gjimnastika|të Gjimnastikës]] dhe ndriçoi...2 août2 gusht të të njëjtit vit. Më pas, ai përbëhej nga një rrym i fuqishëm qendror dhe katër rryma më të vogla të rregulluara në formë ventilatori, të cilat u hoqën më vonë. Ky shatërvan i ri funksiononte vetëm të dielave. Ai ndriçohej që nga viti 1891 e tutje nga dritat e fokusit të montuara në një trap në port . [[Ngjyra e verdhë|E verdha]], [[Ngjyra e gjelbër|jeshile]], [[Ngjyra vjollcë|vjollcë]], [[Ngjyra e kuqe|e kuqe]] dhe [[Ngjyra e bardhë|e bardhë]] e zbukuronin vazhdimisht shatërvanin, dhe në fund u zgjodh ngjyra e dytë, e konsideruar në atë kohë si më spektakolare. Ndriçimi u ndal në vitin 1931, pasi kalat ishin bërë shumë të ndritshme që efekti i dritave të fokusit në shatërvan të ishte i dukshëm. Në vitin 1906, në Termocentral u instaluan dy grupe pompash motorike, duke lejuar që shatërvani të furnizohej me ujë gjatë gjithë javës. === Vendndodhja aktuale === Në vitet [[Vitet 1930|1930,]] u propozua ideja e ndërtimit të një stacioni të pavarur pompimi, me shatërvanin që do të lidhej më pas me rrjetin e [[Uji i pijshëm|ujit të pijshëm]] . Planet e detajuara për shatërvanin aktual u hartuan në vitin 1947 dhe u miratuan në vitin 1948. Shpenzimet u ndanë midis Shërbimeve Industriale dhe Këshillit Administrativ të Gjenevës . Ndërtimi filloi në vitin 1950 dhe testi i parë u krye me sukses më [data mungon].{{Date|28|avril|1951}} Inaugurimi u zhvillua më{{Date|3 mai}} të të njëjtit vit. Një stacion pompimi autonom, pjesërisht i zhytur dhe që përdor ujë nga Liqeni [[Liqeni i Gjenevës|i Gjenevës]], e lejon atë të funksionojë gjatë gjithë vitit. Deri në vitin 2003, sistemi i ujit ndalej çdo vit për mirëmbajtje të dielën e dytë të tetorit dhe rifillonte punën marsin pasardhës, me rastin e hapjes së panairit ndërkombëtar të automobilave<ref>{{Cite web|title=Le jet d'eau de la Rade de Genève|url=http://www.sartoretti.org/display.php?id1=1267|access-date=2 avril 2013|website=sartoretti.org|archive-date=22 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322002129/http://www.sartoretti.org/display.php?id1=1267|url-status=dead}}.</ref> . Ai vihej në funksion në raste të veçanta gjatë ngjarjeve të veçanta, siç ishte takimi i parë midis Presidentit të SHBA-së [[Ronald Reagan]] dhe homologut të tij sovjetik [[Mihail Gorbaçovi|Mikhail Gorbachev]] në Konferencën e Gjenevës për Çarmatimin e vitit 1985. Që nga viti 2003, spërkatësi i ujit ka funksionuar gjatë gjithë vitit<ref>{{Cite web|title=Fête pour les 120 ans du Jet d’eau de Genève|url=http://www.svgw.ch/index.php?id=290&L=1|access-date=2 avril 2013|website=Société Suisse de l’Industrie du Gaz et des Eaux SSIGE|archive-date=22 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322013515/http://www.svgw.ch/index.php?id=290&L=1|url-status=dead}}.</ref> . Në vitin 2014, spërkatësi i ujit ishte aktiv midis{{Date|5 mai}} dhe{{Date|14 septembre}}<ref>{{Cite web|title=Jet d'eau de Genève|url=http://www.geneve-tourisme.ch/fr/a-voir-et-a-faire/most-popular/fiche/feed/jet-deau-de-geneve/|access-date=4 novembre 2014|website=geneve-tourisme.ch|language=Français}}{{Lidhje e vdekur}}.</ref> . I{{Date|15 novembre 2015}} Shatërvani u ndriçua me ngjyrat e flamurit trengjyrësh francez për të përkujtuar sulmet në Paris të 13 nëntorit 2015<ref>{{Cite web|last=Le Messager|title=Le jet d’eau de Genève en bleu, blanc, rouge|url=http://www.lemessager.fr/a-la-une-le-messager/le-jet-d-eau-de-geneve-en-bleu-blanc-rouge-ia914b0n152278|access-date=22 novembre 2015|website=Le Messager}}.</ref> . Ai ndërpritet midis{{Date|20 mars}} dhe{{Date|11 juin 2020}} për të shënuar gjysmë-karantinën për shkak të [[Pandemia e COVID-19 në Zvicër|pandemisë së koronavirusit]]<ref>{{Cite web|last=Cattaneo|first=Roxane|title=Le Jet d’eau reprend du service!|url=https://www.radiolac.ch/actualite/canton-de-geneve/geneve/le-jet-deau-reprend-du-service/|access-date=2020-06-12|website=Radio Lac|language=fr-FR}}.</ref> . == Karakteristikat == * Lartësia mesatare e avionit : 140 mètres * Shpejtësia e daljes së ujit : 200 km/orë * Shpejtësia 500  * Masa e ujit të pezulluar në ajër është afërsisht 8  dhe një pikë uji i duhen 16 secondes nga dalja nga gryka për të rënë përsëri në liqen. * Shkalla e rrjedhjes së secilit grup 250 në sekondë * Fuqia e ndriçimit 9 000 watts * Numri i projektorëve : 12 me llamba halide metalike * Dy njësi motor-pompash me një fuqi totale prej 1 000  që funksionojnë në 2 400  Dy pompat janë emëruar sipas maleve në afërsi të Gjenevës. Salève për pompën 1 dhe Jura për pompën 2. * Detajet e kontaktit Gjerësia gjeografike: 46° 12′ 26″ N, 6° 09′ 22″ E Ngjyra e bardhë e tymit të saj është për shkak të një gryke që mbush ujin e projektuar nga gryka me diametër 16  me flluska ajri. Inxhinieri përgjegjës për projektin (projektimi dhe ekzekutimi) është Oscar Herzog, gjyshi i alpinistit Maurice Herzog<ref>Catherine de Baecque, ''Maurice Herzog : Le survivant de l'Annapurna'', Arthaud, {{ISBN|978-2-0812-5427-5}}.</ref> . Lartësia e rrymit të ujit në Gjenevë nuk mund të rritet, për shkak të vendndodhjes së saj urbane.<gallery perrow="4" mode="packed"> Skeda:Jet_d'eau_de_Genève_sur_le_lac_Léman.jpg|lidhja=Fichier:Jet_d'eau_de_Genève_sur_le_lac_Léman.jpg|alt=Base du jet d'eau.| Bazë për avion uji. Skeda:Geneve_120_ans_Jet_d'eau_2011-09-16_18_27_57_PICT4792.JPG|lidhja=Fichier:Geneve_120_ans_Jet_d'eau_2011-09-16_18_27_57_PICT4792.JPG|alt=Tuyère (buse) et coiffe.| Grykë dhe kapak. Skeda:Geneve_120_ans_Jet_d'eau_2011-09-16_18_25_36_PICT4788.JPG|lidhja=Fichier:Geneve_120_ans_Jet_d'eau_2011-09-16_18_25_36_PICT4788.JPG|alt=Pompes et moteurs.| Pompa dhe motorë. Skeda:Geneve_120_ans_Jet_d'eau_2011-09-16_18_25_06_PICT4787.JPG|lidhja=Fichier:Geneve_120_ans_Jet_d'eau_2011-09-16_18_25_06_PICT4787.JPG|alt=Schéma de fonctionnement.| Diagrami i funksionimit. </gallery> == Rrjedhat e ujit në të gjithë botën == Konkurrenca ndërkombëtare është e ashpër për të thyer rekordin për shatërvanin më të lartë në botë. Më i larti ndonjëherë, shatërvani i Xhedës, arrin 312 mètres . Një tjetër është {{Interlanguage link|World Cup Fountain}} Ndodhet në [[Seuli|Seul]] në Parkun Seonyudo I instaluar për [[Kampionati Botëror i Futbollit 2002|Kupën e Botës FIFA 2002,]] ai arrin një lartësi prej 202 mètres (për të simbolizuar vitin 2002). == Në kulturën popullore == Rryma e ujit të Gjenevës u përjetësua në titrat e parë të serialit britanik ''The Champions''<ref>{{Cite web|title=The Champions- Opening Scene|url=https://www.youtube.com/watch?v=AccLo_yQgFg|access-date=17 septembre 2024|publisher=[[YouTube]]|language=en|format=vid}}.</ref>, i cili tregon aventurat e jashtëzakonshme të tre agjentëve sekretë që i përkasin një organizate të quajtur ''Nemesis,'' me seli në [[Gjeneva|Gjenevë]] . == Galeria == <gallery perrow="4" mode="packed"> Skeda:Lake_Geneva.jpg|lidhja=Fichier:Lake_Geneva.jpg|alt=Vue de la ville.| Pamje e qytetit. Skeda:Jet_d'eau.jpg|lidhja=Fichier:Jet_d'eau.jpg|alt=Soleil.| Dielli. Skeda:Photographie_aérienne_de_Genève_avril2005.jpg|lidhja=Fichier:Photographie_aérienne_de_Genève_avril2005.jpg|alt=Arc-en-ciel.| [[Ylberi]] . Skeda:Jet_d'Eau_Geneva.jpg|lidhja=Fichier:Jet_d'Eau_Geneva.jpg|alt=Crépuscule.| Muzg. Skeda:Geneva_red_je_d'eau.jpg|lidhja=Fichier:Geneva_red_je_d'eau.jpg|alt=Lumière rouge.| Dritë e kuqe. Skeda:JetdEau-avi.jpg|lidhja=Fichier:JetdEau-avi.jpg|alt=Lumière bleue.| Dritë blu. Skeda:Flying_over_Geneva_II.jpg|lidhja=Fichier:Flying_over_Geneva_II.jpg|alt=Vue aérienne.| Pamje ajrore. </gallery> == Fari i Eaux-Vives == Në fund të skelës Eaux-Vives, përtej shatërvanit, ndodhet një far i vogël që çiftëzohet me atë në Pâquis . Ky far është restauruar plotësisht në vitet 2024-2025. Ai çmontohet në fund.{{Date|novembre 2024}} (gjatë ndërprerjes vjetore të rrjedhës së ujit), kabina dhe kupola prej bakri transportohen me një barkë në një punishte ndërtimi metalesh<ref>{{Cite web|date=23.12.2024|title=La restauration des phares a commencé|url=https://phare-des-paquis.ch/la-restauration-des-phares-a-commence/|access-date=27 janvier 2025|website=phare-des-paquis.ch|language=fr}}.</ref> .<gallery perrow="4" mode="packed"> Skeda:Jetée_des_Eaux_Vives_@_Lac_Léman_@_Genève_(51321257030).jpg|lidhja=Fichier:Jetée_des_Eaux_Vives_@_Lac_Léman_@_Genève_(51321257030).jpg| 2021. Skeda:Phare_des_Eaux-Vives-travaux2025-3.jpg|lidhja=Fichier:Phare_des_Eaux-Vives-travaux2025-3.jpg|alt=Travaux, janvier 2025.| Puna që do të kryhet, janar 2025. </gallery> == Shënime dhe referenca == <references responsive="1"></references> == Shih edhe == {{Sisterlinks|Category:Jet d'eau de Genève}} === Bibliografia === * {{Cite book|last=Williamson|first=Elizabeth|title=Le Jet d'Eau de Genève|publisher=[[Éditions Slatkine|Slatkine]]|year=1990|isbn=978-2-05-101106-8|location=Genève|language=fr|lccn=91177732|access-date=9 avril 2011}} * {{Cite book|last=Mayor|first=Jean-Claude|title=Le Jet d'Eau de Genève|publisher=Services industriels de Genève|year=1991|location=Genève|pages=144|language=fr}} === Lidhje të jashtme === * [https://ww2.sig-ge.ch/a-propos-de-sig/nous-connaitre/sites_expositions/jet_deau Faqe kushtuar Jet d'Eau në faqen e internetit të SIG, pronar i monumentit] * [https://www.youtube.com/watch?v=wRrvNm9Xasc ''Video'' : ''The Water Jet'', prodhuar nga SIG, pronar dhe operator i Water Jet, dhe nga KNM Productions] * [http://www.ville-geneve.ch/faire-geneve/decouvrir-geneve-quartiers/patrimoine-monuments/jet-eau-jardin-anglais/ Uebfaqja zyrtare e Qytetit të Gjenevës: Jet d'Eau dhe Kopshti Anglez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108230127/http://www.ville-geneve.ch/faire-geneve/decouvrir-geneve-quartiers/patrimoine-monuments/jet-eau-jardin-anglais/ |date=8 nëntor 2018 }} * [http://sig-mobile.ch/page/webcam-jet-deau ''Video'' nga kamera e Jet d'Eau] * [https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=1S_hzTtYeMo ''Video:'' Anija Jet d'Eau e filmuar nga një dron 158 metra mbi liqen] . {{Palette|Genève}} * '''[[Portali i ujit]]''' * '''[[Portali i kulturës zviceranePortali i Gjenevës dhe kantonit të saj|Portali i kulturës zvicerane]]''' * '''[[Portali i kulturës zviceranePortali i Gjenevës dhe kantonit të saj|Portali i Gjenevës dhe kantonit të saj]]''' [[Kategoria:Gjeneva]] [[Kategoria:Tourismi ne Geneve]] [[Kategoria:Uji i gjenevës]] 4mm5012rwncdyyvq2k1u1sjju9fkeje 1 399684 2978693 2975109 2026-05-08T23:00:12Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978693 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uji i Gjenevës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2975108 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140322015130/http://www.sig-ge.ch/entreprise/publications/Documents/Documentation/Institutionnel/jetdEau.pdf për lidhjen http://www.sig-ge.ch/entreprise/publications/Documents/Documentation/Institutionnel/jetdEau.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140322002129/http://www.sartoretti.org/display.php?id1=1267 për lidhjen http://www.sartoretti.org/display.php?id1=1267. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140322013515/http://www.svgw.ch/index.php?id=290&L=1 për lidhjen http://www.svgw.ch/index.php?id=290&L=1. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181108230127/http://www.ville-geneve.ch/faire-geneve/decouvrir-geneve-quartiers/patrimoine-monuments/jet-eau-jardin-anglais/ për lidhjen http://www.ville-geneve.ch/faire-geneve/decouvrir-geneve-quartiers/patrimoine-monuments/jet-eau-jardin-anglais/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 prill 2026 02:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uji i Gjenevës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978692 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.geneve-tourisme.ch/fr/a-voir-et-a-faire/most-popular/fiche/feed/jet-deau-de-geneve/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 01:00 (CEST) m5qaf8pjccnr126mc9zg8zdd9w1m5fj 0 400191 2978757 2978330 2026-05-09T11:11:32Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 2978757 wikitext text/x-wiki Bashkimi i [[Shqipërisë]] dhe [[Kosovës]] është pjesë e procesit të [[Bashkimi kombëtar shqiptar|Bashkimit kombëtar shqiptar]], i cili ka ekzistuar që nga rënia e [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]] kur u [[Copëtimi i Shqipërisë|copëtuan territoret shqiptare]] nga fuqitë e mëdha dhe vendet fqinje. Betimi i [[Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] ka qenë me të njëjtin qëllim.<ref>{{Cite web |last=Arbresh.info |date=2018-03-05 |title=Betimi i ushtarëve të UÇK-së |url=https://www.arbresh.info/lajmet/betimi-i-ushtareve-te-uck-se/ |access-date=2026-05-07 |website=Arbresh.info |language=en-US}}</ref> Ideja e bashkimit të [[Shqipëria|Shqipërisë]] dhe [[Kosova|Kosovës]] është hedhur edhe para dhe pas [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|shpalljes së pavarësisë së Kosovës]] në vitin 2008.<ref>{{Cite book |last=Wolchik |first=Sharon L. |url=https://books.google.com/books?id=BjVNJ1REkoEC&pg=PA390 |title=Central and East European Politics: From Communism to Democracy |last2=Curry |first2=Jane Leftwich |date=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing PLC |isbn=978-0-7425-6734-4 |language=en}}</ref> Kjo ide ndërlidhet me konceptin e [[Shqipëria etnike|Shqipërisë]] [[Shqipëria etnike|etnike]]. Sipas vlerësimit të vitit 2021, afërsisht 97% e popullsisë së Kosovës janë [[Shqiptarët e Kosovës|shqiptarë]] etnikë.<ref>{{Cite web |title=Kosovo - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kosovo/#people-and-society |access-date=2026-05-07 |website=www.cia.gov |language=en |archive-date=4 shkurt 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204144331/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kosovo/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> Anketat tregojnë norma vazhdimisht të larta miratimi me kalimin e kohës, me shumicën në Shqipëri dhe Kosovë që favorizojnë bashkimin, duke përfshirë të dhënat e fundit nga viti 2024 që tregojnë mbështetje dërrmuese në Shqipëri dhe një shumicë të qartë në Kosovë. Pavarësisht këtij sentimenti publik, të dy qeveritë mbështesin ekzistencën e dy shteteve të pavarura dhe i japin përparësi integrimit evroatlantik. Shqipëria vazhdon të luajë një rol kyç si aleati kryesor i Kosovës, duke ofruar mbështetje thelbësore politike dhe diplomatike për konsolidimin e saj ndërkombëtar. [[Skeda:Albania-Kosovo.png|parapamje|[[Shqipëria]] (e kuqe) dhe [[Kosova]] (portokalli) në [[Evropa Juglindore|Evropën Juglindore]].]] == Historia == Perspektiva e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë daton që nga Konferenca e Bujanit, e mbajtur midis delegatëve të partive komuniste të cilat drejtuan lëvizjet çlirimtare kombëtare shqiptare dhe jugosllave gjatë Luftës së Dytë Botërore. Bazuar në idealin e vetëvendosjes, Jugosllavia do t'ia lëshonte Kosovën Shqipërisë pas luftës sipas një rezolute të miratuar në konferencë; megjithatë, kjo rezolutë nuk u materializua. Republika Republikane e Shqipërisë dhe Republika Republikane Republikane e Jugosllavisë mbajtën marrëdhënie të ngushta në periudhën menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, gjatë së cilës Jugosllavia e joshi Shqipërinë me një ofertë për t'ia lëshuar Rajonin Autonom të Kosovës dhe Metohisë Shqipërisë në këmbim të integrimit të Shqipërisë në një Federatë të ardhshme Ballkanike. Megjithatë, ndarja Tito-Stalin e vitit 1948 i ndërpreu këto ide, duke çuar në tensione midis Jugosllavisë dhe Shqipërisë.<ref>{{Cite web |title=Albania - Albanian-Yugoslav Tensions |url=https://countrystudies.us/albania/36.htm |access-date=2026-05-07 |website=countrystudies.us}}</ref> Gjatë protestave të vitit 1981 në Kosovë për autonomi më të madhe, Jugosllavia kishte frikë nga thirrjet për bashkimin e Kosovës dhe Shqipërisë. Megjithatë, shqiptarët nuk ishin të një mendjeje. Në fillim të viteve 1990, politikanët shqiptarë ofruan deklarata kontradiktore mbi mundësinë. Aktivisti politik Ukshin Hoti, themelues i Partisë së Bashkimit Kombëtar Shqiptar, i cili u zhduk në paraburgimin e policisë serbe në vitin 1999, ishte një mbështetës i flaktë i bashkimit të Kosovës me Shqipërinë. Në vitin 2001, Arben Imami, një politikan nga Partia Demokratike e Shqipërisë, deklaroi se bashkimi i Kosovës me Shqipërinë duhet të jetë një qëllim i partisë, por kjo deklaratë u kritikua brenda partisë së tij. Plani i Ahtisaarit e kushtëzoi pavarësinë e Kosovës me miratimin e një identiteti shumëetnik "kosovar" në vend të "shqiptar". Megjithatë, sondazhet e Gallup nga viti 2007 zbuluan se 73% e shqiptarëve të Kosovës besonin se, në një botë ideale, shqiptarët do të jetonin të bashkuar në një vend. E njëjta mbështetje u pa në Shqipëri, ku 68% e qytetarëve ishin dakord. Megjithatë, mbështetja për bashkimin ra pasi Kosova shpalli pavarësinë - mbështetja për bashkimin në Kosovë ra në 54% në vitin 2008, dhe një sondazh i mëvonshëm nga Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare nga viti 2010 tregoi se 37% e shqiptarëve të anketuar e konsideronin bashkimin e Shqipërisë me Kosovën as pozitiv dhe as negativ, ndërsa 35% e shihnin atë si negativ dhe vetëm 9% e konsideronin atë një zhvillim pozitiv. Në vitin 2017, disa politikanë kryesorë shqiptarë, si Ben Blushi, dolën në mbështetje të bashkimit. Në Kosovë, partia politike Vetëvendosje mbështet bashkimin. Përpjekjet për bashkim politik midis Shqipërisë dhe Kosovës mund të rezultojnë në konflikt diplomatik me Serbinë, e cila e konsideron Kosovën si territorin e saj de jure. Në maj 2019, Presidenti i Kosovës Hashim Thaçi sugjeroi një referendum për bashkimin e Kosovës dhe Shqipërisë, nëse procesi i ngadaltë i integrimit me Bashkimin Evropian nuk përshpejtohej. Disa, megjithatë, e panë këtë thjesht si një përpjekje të Thaçit për të "mbajtur veten në qendër të vëmendjes", pa ndonjë qëllim të vërtetë për të bashkuar dy vendet. Më herët, në vitin 2011, Ministri i Jashtëm i Shqipërisë, Edmond Haxhinasto, e quajti perspektivën e bashkimit kombëtar të Shqipërisë dhe Kosovës "të dëmshme", duke argumentuar se "integrimi i shqiptarëve do të arrihet përmes integrimit në Bashkimin Evropian, kur i gjithë rajoni ynë dhe të gjitha shtetet ku jetojnë shqiptarët të jenë anëtarë të BE-së"; udhëheqësit politikë të Kosovës ishin dakord. Në shtator 2025, Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, përjashtoi një bashkim territorial të Kosovës dhe Shqipërisë, duke deklaruar se "bashkimi kombëtar do të thotë vetëm anëtarësim në Bashkimin Evropian, çdo gjë tjetër është një përrallë". Ai shtoi: "Ne jetojmë në shekullin e 21-të dhe nuk mund të mendojmë në shekullin e 21-të me formula nga shekulli i 20-të, e lëre më shekulli i 19-të ose më herët".<ref>{{Cite web |title=Kryeministri Rama: Kosova e ka të pamundur të përparojë në BE pa zgjeruar miqësitë ndërkombëtare - Shqiptarja.com |url=https://shqiptarja.com/lajm/kryeministri-rama-kosova-e-ka-te-pamundur-te-perparoje-ne-be-pa-zgjeruar-miqesite-nderkombetare |access-date=2026-05-07 |website=shqiptarja.com |language=sq}}</ref> == Opinioni publik == Para shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008, mbështetja për bashkimin e Shqipërisë dhe Kosovës ishte e ulët. Sipas një sondazhi të vitit 2005, vetëm 10% e kosovarëve mbështetën një bashkim të Shqipërisë dhe Kosovës në atë kohë. Në vitin 2007, The Economist arriti në përfundimin se "shqiptarët e rinj në Kosovë kanë zhvilluar një identitet të tyren kosovar", dhe se në politikën shqiptare, një bashkim i mundshëm me Kosovën nuk shihej si një çështje e rëndësishme dhe një anëtarësim i mundshëm në BE ishte një shqetësim shumë më i rëndësishëm për shqiptarët. U vu re gjithashtu mungesa e integrimit ekonomik midis Kosovës dhe Shqipërisë - Shqipëria nuk renditej midis 10 importuesve kryesorë të Kosovës. Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, një sondazh i Balkan Insight në vitin 2010 tregoi se vetëm 29.2% e shqiptarëve të anketuar të Kosovës mbështetën një realizim të kufizuar të Shqipërisë së Madhe në formën e një bashkimi midis Shqipërisë dhe Kosovës.<ref>{{Cite web |last=Likmeta |first=Besar |date=2010-11-17 |title=Poll Reveals Support for ‘Greater Albania’ |url=https://balkaninsight.com/2010/11/17/survey-greater-albania-remains-popular/bi/all-balkan-countries/ |access-date=2026-05-07 |website=Balkan Insight |language=en-US}}</ref> Pavarësisht sondazheve që mbështesin bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, qëllimi i politikanëve shqiptarë ka qenë hyrja në NATO dhe Bashkimin Evropian, në vend të bashkimit kombëtar. Disa shqiptarë të krishterë katolikë dhe ortodoksë kanë frikë se çdo bashkim i mundshëm i zonave të Ballkanit që sjell një numër të konsiderueshëm myslimanësh në shtetin e ri mund të çojë në një "myslimanizim" në rritje të Shqipërisë.<ref>{{Cite book |last=Lesser |first=Ian O. |url=https://books.google.com/books?id=4SNB8yXsTioC&q=Albania+Islam+geopolitics&pg=PA51#v=snippet&q=Albania%20Islam%20geopolitics&f=false |title=Greece's New Geopolitics |last2=Larrabee |first2=F. Stephen |last3=Zanini |first3=Michele |last4=Vlachos |first4=Katia |date=2001-11-05 |publisher=Rand Corporation |isbn=978-0-8330-3233-1 |language=en}}</ref> Sipas një sondazhi të vitit 2019 nga Open Society Foundations që mbuloi 2,504 të anketuar në të dy vendet, 54% e të anketuarve shqiptarë të Kosovës ishin në favor të bashkimit midis Shqipërisë dhe Kosovës, krahasuar me 63% të të anketuarve në Shqipëri. I njëjti sondazh zbuloi se 64% e shqiptarëve të Kosovës dhe 75% e shqiptarëve në Shqipëri ishin në favor të mbajtjes së një referendumi. Ata që kundërshtojnë bashkimin besojnë se Kosova dhe Shqipëria do të funksiononin më mirë si vende të ndara dhe se Kosova dhe Shqipëria kanë një kulturë dhe traditë të ndryshme. Kur u pyetën nëse do të ishin të gatshëm të paguanin një taksë për bashkim, 43.5% e të anketuarve në Kosovë u pajtuan, krahasuar me 29.5% në Shqipëri. Megjithatë, shumica e të anketuarve besojnë se bashkimi i Kosovës dhe Shqipërisë dhe pranimi në BE janë reciprokisht përjashtues, me vetëm 29.6% të të anketuarve në Kosovë dhe 46.5% të të anketuarve në Shqipëri që besojnë se këto dy procese nuk bien ndesh me njëri-tjetrin. Në këtë drejtim, 66.4% e të anketuarve shqiptarë të Kosovës dhe 84.7% e të anketuarve shqiptarë besojnë se vendi i tyre duhet të kërkojë pranimin në Bashkimin Evropian dhe jo bashkimin kombëtar. Një artikull i vitit 2020 nga Tirana Times ngriti disa çështje që lidhen me bashkimin e mundshëm të dy vendeve. Rreth 42% e të anketuarve në Kosovë dhe 37% në Shqipëri e konsideruan pranimin në BE dhe bashkimin e dy vendeve si procese kontradiktore. Në Shqipëri, 76% e të anketuarve besonin se zhvillimi i marrëdhënieve midis Shqipërisë dhe Kosovës do t'u sillte dobi të dyja palëve në mënyrë të barabartë, ndërsa 59% e të anketuarve kosovarë e besonin këtë. Lidhur me bashkimin midis Shqipërisë dhe Kosovës, 63% e të anketuarve shqiptarë dhe 54% e atyre që u përgjigjën nga Kosova shprehën mbështetjen e tyre për të, por kur u pyetën nëse do ta mbështesnin ende bashkimin edhe nëse do të kërkonte një taksë, mbështetja ra në 29% në Shqipëri dhe 44% në Kosovë. Tirana Times argumenton se mbështetja relativisht më e ulët për bashkimin në Kosovë tregon "rritje të rrjedhës së të menduarit dhe identitetit të përqendruar në Kosovë gjatë dekadës së parë të shtetësisë së saj". Sipas gazetës, "sondazhi tregon qartë se, përveç pjesës së Kosovës që ishte më shumë e integruar me Jugosllavinë, tani klasa e mesme e pasluftës e Kosovës po e gjen gjithashtu më të lehtë të identifikohet me shtetin e ri të Kosovës sesa me identitetin e saj të vjetër, të lidhur me shqiptarët".<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tirana |date=2020-01-14 |title=Kosovo-Albania future: the many ‘but-s’ that follow the idea of unification - Tirana Times |url=https://www.tiranatimes.com/kosovo-albania-relations-the-many-but-s-that-follow-the-idea-of-unification/ |access-date=2026-05-07 |language=en-US}}</ref> Një sondazh i Euronews Albania Barometer në vitin 2021 tregoi se 79.2% e shqiptarëve në Shqipëri mbështesnin bashkimin me Kosovën. Në një sondazh të shtatorit 2021 nga Qendra Kosovare për Studime të Sigurisë (QKSS) dhe Fondi Kombëtar për Demokraci, 55% e të anketuarve shqiptarë të Kosovës ishin në favor të bashkimit të Kosovës me Shqipërinë.<ref>{{Cite web |title= |url=https://qkss.org/images/uploads/files/Barometer_2021_Kosovo_4_Eng_%282%29.pdf |language=sq}}</ref> Sipas një ankete të dhjetorit 2022 nga UBO Consulting nga Prishtina, 60% e qytetarëve të Kosovës ishin pro bashkimit.<ref>{{Cite web |title=Survey: 60% of Kosovo citizens want unification with Albania - Kosovo Online |url=https://www.kosovo-online.com/en/news/society/survey-60-kosovo-citizens-want-unification-albania-15-12-2022 |access-date=2026-05-07 |website=www.kosovo-online.com |language=en}}</ref> == Krahasim == {| class="wikitable" ! Nënndarje ! Sipërfaqja km² ! Popullsia<ref>{{cite web |title=Population on 1 January |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en |access-date=12 July 2023 |website=ec.europa.eu |publisher=Eurostat}}</ref> ! PBB (nominale)<ref name="europa1">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00001/default/table?lang=en |title=Gross domestic product at market prices (Current prices and per capita) |publisher=Eurostat}}</ref> |- | {{flag|Albania}} || 28,748 || 2,765,468<ref name="Albania population 2025">[https://www.worldometers.info/world-population/albania-population/] Albania population 2025</ref>|| €25.000 miliardë<ref name="Albania">[https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB] Albania gdp 2025</ref> |- | | {{flag|Kosovo}} || 10,887 || 1,577,000<ref name="Kosovo population 2025">[https://www.imf.org/en/countries/kos] Kosovo population 2025</ref>|| €10.350 miliardë<ref name="Kosovo gdp 2025">[https://www.imf.org/en/countries/kos] Kosovo gdp 2025</ref> |- | '''Gjithsej''' || '''39,635''' || '''4,342,468'''||'''€35.350 miliardë''' |} == Shih edhe == * [[Copëtimi i Shqipërisë]] * [[Bashkimi kombëtar shqiptar]] * [[Shqipëria etnike]] * [[Historia e Shqipërisë]] * [[Historia e Kosovës]] == Burime == {{Reflist|30em}} [[Kategoria:Shqipëria etnike]] [[Kategoria:Historia e Shqipërisë]] [[Kategoria:Historia e Kosovës]] [[Kategoria:Marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Kosovës]] [[Kategoria:Bashkimi kombëtar shqiptar]] kcypbv9a6rnbp2b6n0rn540lcpsq64f 1 400226 2978580 2026-05-08T12:22:19Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978580 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rrethimi i Sfetigradit (1448)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978579 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211016175838/http://pop-stat.mashke.org/alb-historic/1942-diber-tetove-ethnicrel-loc.htm për lidhjen http://pop-stat.mashke.org/alb-historic/1942-diber-tetove-ethnicrel-loc.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 14:22 (CEST) 24lmvfk4tc2d5a5o85lgjd490zs55ja 0 400227 2978586 2026-05-08T12:34:52Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[Naim Krieziu]] te [[Naim Kryeziu]] 2978586 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Naim Kryeziu]] re730dwyd8hfj85wpwxrh15jl9v8bi4 1 400228 2978588 2026-05-08T12:34:52Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[Diskutim:Naim Krieziu]] te [[Diskutim:Naim Kryeziu]] 2978588 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Diskutim:Naim Kryeziu]] 953496gmcj6245tdaifa7l89cstlurt 0 400229 2978598 2026-05-08T15:07:41Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: {{Short description|Klub futbolli nga Azerbajxhani}} {{Infobox football club | clubname = Qarabağ FK | fullname = Qarabağ Futbol Klubu | nickname = | short name = | founded = {{Start date and age|df=yes|1951}} (si ''Məhsul'') <br /> {{Start date and age|df=yes|1987}} (si ''Qarabağ'') | ground = [[Azersun Arena]] | capacity = 5,800 | owner = [[Azersun Holding]] | chrtitle = President | chairman = Tahir Gözel | manager = [[Gurban Gurbanov]] | league = Azerbaijan Premier Le... 2978598 wikitext text/x-wiki {{Short description|Klub futbolli nga Azerbajxhani}} {{Infobox football club | clubname = Qarabağ FK | fullname = Qarabağ Futbol Klubu | nickname = | short name = | founded = {{Start date and age|df=yes|1951}} (si ''Məhsul'') <br /> {{Start date and age|df=yes|1987}} (si ''Qarabağ'') | ground = [[Azersun Arena]] | capacity = 5,800 | owner = [[Azersun Holding]] | chrtitle = President | chairman = Tahir Gözel | manager = [[Gurban Gurbanov]] | league = [[Azerbaijan Premier League]] | pattern_la1 = _adidasicon25ub | pattern_b1 = _adidasicon25ub | pattern_ra1 = _adidasicon25ub | pattern_sh1 = _adidastirocm25b | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _adidasicon25w | pattern_b2 = _adidasicon25w | pattern_ra2 = _adidasicon25w | pattern_sh2 = _adidastirom23w | pattern_so2 = _3_stripes_black | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _adidasicon25b | pattern_b3 = _adidasicon25b | pattern_ra3 = _adidasicon25b | pattern_sh3 = _adidastirocm24tr | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = 0000FF }} '''Qarabağ FK''' është një klub futbolli nga [[Azerbajxhani]]. [[Kategoria:Klube futbolli në Azerbajxhan|Qarabag]] {{Fut-cung}} e2ytj5jeti3x31ig9fy491t10lv1o4l 14 400230 2978610 2026-05-08T15:36:51Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:KS Kastrioti]] 2978610 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:KS Kastrioti]] dgpkk6wkmz7fe9ovh209q4rdldozaac 14 400231 2978613 2026-05-08T15:38:27Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[Kategoria:Futbollistë të Beratit]] te [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] 2978613 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[:Kategoria:Futbollistë nga Berati]] 68x62ktvdh6sgahl7hoeevdwnk0we3n 14 400232 2978615 2026-05-08T15:41:27Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Njerëz nga Berati]] 2978615 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Njerëz nga Berati]] jlxicz17le28ushmpv9md6i783ga3uj 1 400233 2978641 2026-05-08T16:52:14Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978641 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës 2024]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978640 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231103211550/https://eurovisionfun.com/en/2023/11/albania-the-public-will-choose-the-2024-eurovision-representative-while-the-jury-the-winner-of-festivali-i-kenges-62/ për lidhjen https://eurovisionfun.com/en/2023/11/albania-the-public-will-choose-the-2024-eurovision-representative-while-the-jury-the-winner-of-festivali-i-kenges-62/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 18:52 (CEST) bjpcduyjk4e7ar3979i88uglxavdolp 3 400234 2978647 2026-05-08T17:48:51Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 2978647 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Hajria09}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 8 maj 2026 19:48 (CEST) 9qbffiyp2epuvh5bclazkwreel0iccg 0 400235 2978649 2026-05-08T18:17:39Z Fjolla Aliu9 185449 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:la:Special:Redirect/revision/3949766|Iuppiter]]" 2978649 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ë]]<nowiki/>ndia më i madh dhe "mbreti i perëndive." IAi ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]] ) * Jupiteri, Thirrës i Shiut * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]] ) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]] ) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal ) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]] ) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]] ) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]] ) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]] ) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]] ) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]] ) == Shënime == <references /> == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] 0ud2ucuwhv8yorl3s2ciww6npkjkyv2 2978650 2978649 2026-05-08T18:19:15Z Fjolla Aliu9 185449 2978650 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." IAi ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]] ) * Jupiteri, Thirrës i Shiut * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]] ) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]] ) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal ) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]] ) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]] ) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]] ) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]] ) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]] ) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]] ) == Shënime == <references /> == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] d1wch04gvw3ol0ex2iraej7t0d68r9q 2978651 2978650 2026-05-08T18:19:54Z Fjolla Aliu9 185449 2978651 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." Ai ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]] ) * Jupiteri, Thirrës i Shiut * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]] ) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]] ) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal ) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]] ) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]] ) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]] ) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]] ) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]] ) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]] ) == Shënime == <references /> == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] i7taxf5b20adcfge7sta4f6c6yqa6rv 2978652 2978651 2026-05-08T18:23:30Z Fjolla Aliu9 185449 2978652 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." Ai ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]]) * Jupiteri, Thirrës i Shiut (ai që sjell shiun) * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]]) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]]) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]]) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]]) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]]) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]]) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]]) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]]) == Shënime == <references /> == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] 03t49ztxovu6ovpkw4u5b2a8hx10nuq 2978653 2978652 2026-05-08T18:24:53Z Fjolla Aliu9 185449 /* Shënime */ 2978653 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." Ai ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]]) * Jupiteri, Thirrës i Shiut (ai që sjell shiun) * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]]) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]]) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]]) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]]) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]]) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]]) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]]) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]]) == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] 67td3ilio6mr8nz5zq520jv9llm6id5 2978654 2978653 2026-05-08T18:25:45Z Fjolla Aliu9 185449 2978654 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." Ai ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]]) * Jupiteri, Thirrës i Shiut (ai që sjell shiun) * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]]) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]]) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]]) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]]) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]]) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]]) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]]) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]]) == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] pmem3xtwul33kzw4a8dsd0dyu0e50uv 2978655 2978654 2026-05-08T18:26:08Z Fjolla Aliu9 185449 2978655 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Iuppiter (discretiva)}} [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Iuppiter ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." Ai ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]]) * Jupiteri, Thirrës i Shiut (ai që sjell shiun) * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]]) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]]) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]]) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]]) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]]) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]]) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]]) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]]) == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] c46m7risykhdspkecmyzjx5dhdfda8h 2978656 2978655 2026-05-08T18:28:15Z Fjolla Aliu9 185449 2978656 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Jupiter_cameo_Louvre_Bj1820.jpg|parapamje|Jupiteri. Kameo [[Roma|romake]] e ruajtur në [[Muzeu i Luvrit|Muzeun Luparen]] .]] [[Skeda:Jupiter_Tonans.jpg|parapamje|Jupiteri Bubullimtari.]] Jupiteri ([[Greqishtja e lashtë|n]][[Bija|ë]] greqisht [[Zeusi|Ζeusi]], gen. Διός) në [[Mitologjia romake|mitologjin]][[Greqishtja e lashtë|ë]] romake ishte [[Perëndia|per]][[Bija|ëndia]] më i madh dhe "mbreti i perëndive." Ai ishte para së gjithash, [[Deus caeli|perëndia i qiellit,]] [[Vetëtima|vetëtimës dhe bubullimës]], si dhe [[Kroni|biri i Saturnit]]. Sipas besimeve, [[Shtëpia|sht]][[Bija|ëpia]] e tij ndodhej në [[Mali i Olimpit|Malin e Olimpit]]. Jupiteri konsiderohej burimi i gjithë [[Auctoritas|autoritetit dhe fuqis]][[Bija|ë]] në [[Qyteti|qytetin]] Roman. Sipas [[Petrus Grimal|Petrum Grimal]], [[Dushku|druri i lisit]] ishte i shenjtë për të. [[Bashkëshortja|Jupiteri]] ka një grua, Junonën (greqisht: [[Hera|Ἥρα]] ), të cilën shpesh e tradhëton me [[Gruaja|gra]] të tjera. Sigurisht, Juno është shumë xheloze. Ai ka [[Bija|një vajzë,]] Minervën (greqisht: [[Atena|Ἀθηνᾶ]] ), e cila është shumë e dashur për të. [[Tempulli]] i saj ishte i hapur në {{Interlanguage link|Albanus mons|Albano monte|en|qid=Q1129380}} dhe në Kodrën e Kapitolit. Emri i [[Prifti|priftit]] të saj është ''flamen dialis.'' == Mbi etimologjinë == Emri ''Jupiter'' rrjedh fillimisht nga ndërtimi thirror i [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] * ''dyeu pH ₂ ter'', prej nga vjen greqishtja Ζεῦ πάτερ dhe [[Gjuha latine|latinisht]] * ''Diū pater'' > ''Iū-piter'' . , që do të thotë 'zot atë'; nga forma he ''Iūpiter'' ''Iŭppiter'' evoluoi vetëm nga ''shkronja'' ''lĭttera''. == Epitetet e Jupiterit == [[Skeda:Júpiter_y_Tetis,_por_Dominique_Ingres.jpg|parapamje|''Jupiteri dhe Tetisi,'' pikturuar nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Ingres]] .]] Jupiteri quhet me shumë emra: * Jupiteri Qiellor * Jupiteri, Ruajtësi i Augusteve * Jupiteri, Ruajtësi i Botës (mbrojti [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]]) * Jupiteri, Thirrës i Shiut (ai që sjell shiun) * Jupiteri i Fitores në Luftë * Jupiteri i Vetëtimës * Jupiteri i Dritës * Jupiteri, Më i Miri dhe Më i Madhi * Jupiteri i Shiut * Jupiteri, Mbrojtës - Qëndruesi * Jupiteri i Bubullimës së Natës * Jupiteri i Kufijve (mbrojti kufijtë e perandorisë; hapax legomenon, shih CIL XI 351) * Jupiteri Fitimtar, Dhënësi i Fitores (u dha fitoren [[Ushtari|ushtarëve]]) Edhe emrat e rajoneve dhe kombeve * Jupiteri Amoni (i krahasuar me [[Amon|Amonin,]] perëndinë egjiptiane) * Jupiter Brixian (i barazuar me perëndinë [[Celti|kelte]] nga [[Bresha|Brixia]]) * Jupiteri Kapitolin (i adhuruar nga perandoria) * Jupiter Doliken (i krahasuar me perëndinë [[Siria|siriane]] Baal) * Jupiteri Indigjen (emri i dhënë [[Enea Ankiziadi|Eneas]]) * Jupiter Ladik (i barazuar me një zot të caktuar keltiberian) * Jupiter Lateri ose Latiar (zot [[Lacio|i Laciumit]]) * Jupiteri Parthin (i adhuruar pranë kufijve në [[Iliriku|Iliri]]) * Jupiteri Poenin (kulti i Jupiterit në [[Spanja|Spanjë]]) * Jupiteri Taranis (krahasuar me perëndinë kelte [[Taranis|Taras]]) * Jupiteri i Maleve të Larta (zoti i maleve të [[Mali (gjeografi)|larta]]) == Burime të lashta == * Arnobius, ''Kundër Kombeve'' III.30 * [[Agostini|Agustini i Hippos]] në ''Qytetin e Zotit'' IV.9-11 * [[Ciceroni]], ''Mbi Natyrën e Perëndive'' I.13.40 dhe II.28.66. == Bibliografia == * Dumézil, George. [[1988]] ''Mitra-Varuna: Një ese mbi dy përfaqësime indo-evropiane të sovranitetit.'' Nju Jork: Zone Books. ISBN 0-942299-13-2 . * Dumézil, George. [[1996]] ''Feja Arkaike Romake: Me një Shtojcë mbi Fenë e Etruskëve.'' Baltimore: Shtëpia Botuese e Universitetit Johns Hopkins. ISBN 0-8018-5481-4 . * Green, Miranda J. ''Fjalor i Miteve dhe Legjendave Kelte.'' ISBN 0-500-27975-6 . * "Jupiteri" në ''Fjalorin Klasik të Oksfordit'' . ISBN 0-19-860641-9 . * Niedermann, Max. [[1907]] ''Historische Lautlehre des lateinischen'' Deutsche Bearbeitung des französische Originals von D ^r Ed. Hermann. Heidelberg: Dimër. * Osbourne, Mary Pope. ''Mitet e preferuara greke.'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Aedes_Jovis_Capitolini.html ''Tempulli i Jupiter Optimus Maximus Capitolinus.''] * Platner, SB & T. Ashby. [[1929]] ''Një Fjalor Topografik i Romës së Lashtë.'' Londër: Oxford University Press, H. Milford. OCLC 1061481. * Rüpke, Jörg, red. [[2007]] ''Një shoqërues për fenë romake.'' Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2943-5 . * WH ³ I = Walde, A. & Hofmann, JB 1938. ''Lateinisches etymologisches Wörterbuch'', vëll. I. 3., neubearbeitete Auflage. Heidelberg: Dimër. == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Iupiter|Iovem}} * [https://web.archive.org/web/20060208221243/http://www.museicapitolini.org/en/museo/sezioni.asp?l1=5&l2=3 Musei Capitolini,] në www.museicapitolini.org * [http://www.utahskies.org/solarsystem/planets/jupiter/mythology.html%7CIovis Mitologji,] {{Lidhje e vdekur|date=October 2022|fix-attempted=yes}} në www.utahskies.org * Imazhe të Jupiterit në [https://web.archive.org/web/20160303194302/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=47 ''Muzeun Ikonografik të Warburgut'']  [[Kategoria:Mitologji romake]] [[Kategoria:Zeusi]] 7pwz2yirgqd7bz78ikjknxv33fr18y9 3 400236 2978661 2026-05-08T19:07:17Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 2978661 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Ermir Bujupi}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 8 maj 2026 21:07 (CEST) emfjybqms7afnkwegpw2y92uczjxa4p 3 400237 2978663 2026-05-08T19:10:49Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 2978663 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=MrsNora}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 8 maj 2026 21:10 (CEST) lrd9y1oxi2pia7ogroevwjwfi6mpf44 1 400238 2978671 2026-05-08T19:52:37Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978671 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tania Sachdev]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978670 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181225062400/http://asianjuniors02.tripod.com/main/id3.html për lidhjen http://asianjuniors02.tripod.com/main/id3.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 21:52 (CEST) kf5qsxba6f4yqagw22knnrsfobw8jvr 1 400239 2978682 2026-05-08T21:33:01Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978682 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Titoizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978681 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220704114441/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/62735/1/Perovic_Tito.pdf për lidhjen https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/62735/1/Perovic_Tito.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 23:33 (CEST) cswx6urnhrx4bah5x1eftpx1weqvrfw 2 400241 2978684 2026-05-08T21:40:36Z Rrahmans 9351 Body Insight Shqip 2978684 wikitext text/x-wiki [https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/&#x5D; Body Insight Shqip] '''Body Insight Shqip''' është një platformë mediatike dixhitale dhe edukative me seli në Gjermani, e themeluar nga një sipërmarrës me origjinë nga Prizreni. Platforma është specializuar në krijimin e përmbajtjeve vizuale mbi anatominë e njeriut, proceset biologjike dhe këshillat për mirëqenie përmes produkteve natyrale. === Historia dhe Zhvillimi === E nisur si një projekt për shpërndarjen e informacionit shëndetësor në gjuhën shqipe, Body Insight Shqip arriti një sukses të shpejtë në platformat sociale si Facebook dhe Instagram. Deri në vitin 2026, platforma ka regjistruar mbi 90 milionë shikime totale, duke u bërë një nga burimet kryesore të edukimit shëndetësor vizual për audiencën shqipfolëse në Ballkan dhe diasporë. === Teknologjia dhe Përmbajtja === Platforma shquhet për përdorimin e teknologjisë 3D dhe mjeteve të inteligjencës artificiale për të shpjeguar funksionimin e organeve të trupit të njeriut në mënyrë të thjeshtësuar për publikun e gjerë. Përmbajtja është e fokusuar në: * Vizualizimin e anatomisë njerëzore përmes grafikave kompjuterike. * Edukimin mbi proceset fiziologjike. * Informimin mbi receta tradicionale dhe përdorimin e produkteve natyrale për mirëqenie. Përmbajtja e platformës shërben vetëm për qëllime informative dhe edukative, duke mos zëvendësuar këshillat mjekësore profesionale. === Statusi Ligjor === Body Insight Shqip operon si një platformë e pavarur në Gjermani. Ajo mbron autorësinë e materialeve të saj përmes të drejtave të autorit (Copyright) mbi videot dhe vizualizimet origjinale të prodhuara nga stafi i saj. 5x6pttk2m9132k61i3juossvomowz6p 2978687 2978684 2026-05-08T21:58:48Z Rrahmans 9351 Referencen 2978687 wikitext text/x-wiki [https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/ Body Insight Shqip] '''Body Insight Shqip''' është një platformë mediatike dixhitale dhe edukative me seli në Gjermani, e themeluar nga një sipërmarrës me origjinë nga Prizreni. Platforma është specializuar në krijimin e përmbajtjeve vizuale mbi anatominë e njeriut, proceset biologjike dhe këshillat për mirëqenie përmes produkteve natyrale. === Historia dhe Zhvillimi === E nisur si një projekt për shpërndarjen e informacionit shëndetësor në gjuhën shqipe, Body Insight Shqip arriti një sukses të shpejtë në platformat sociale si Facebook dhe Instagram. Deri në vitin 2026, platforma ka regjistruar mbi 90 milionë shikime totale, duke u bërë një nga burimet kryesore të edukimit shëndetësor vizual për audiencën shqipfolëse në Ballkan dhe diasporë. === Teknologjia dhe Përmbajtja === Platforma shquhet për përdorimin e teknologjisë 3D dhe mjeteve të inteligjencës artificiale për të shpjeguar funksionimin e organeve të trupit të njeriut në mënyrë të thjeshtësuar për publikun e gjerë. Përmbajtja është e fokusuar në: * Vizualizimin e anatomisë njerëzore përmes grafikave kompjuterike. * Edukimin mbi proceset fiziologjike. * Informimin mbi receta tradicionale dhe përdorimin e produkteve natyrale për mirëqenie. Përmbajtja e platformës shërben vetëm për qëllime informative dhe edukative, duke mos zëvendësuar këshillat mjekësore profesionale. === Statusi Ligjor === Body Insight Shqip operon si një platformë e pavarur në Gjermani. Ajo mbron autorësinë e materialeve të saj përmes të drejtave të autorit (Copyright) mbi videot dhe vizualizimet origjinale të prodhuara nga stafi i saj. 8tyfzd6xnrd647xb03zoi4qigsqn0ka 0 400242 2978685 2026-05-08T21:51:00Z Rrahmans 9351 Emrin e faqes 2978685 wikitext text/x-wiki '''Body Insight Shqip''' është një platformë mediatike dixhitale dhe edukative me seli në Gjermani, e themeluar nga një sipërmarrës me origjinë nga Prizreni. Platforma është specializuar në krijimin e përmbajtjeve vizuale mbi anatominë e njeriut, proceset biologjike dhe këshillat për mirëqenie përmes produkteve natyrale. === Historia dhe Zhvillimi === E nisur si një projekt për shpërndarjen e informacionit shëndetësor në gjuhën shqipe, Body Insight Shqip arriti një sukses të shpejtë në platformat sociale si Facebook dhe Instagram. Deri në vitin 2026, platforma ka regjistruar mbi 91 milionë shikime totale, duke u bërë një nga burimet kryesore të edukimit shëndetësor vizual për audiencën shqipfolëse në Ballkan dhe diasporë. === Teknologjia dhe Përmbajtja === Platforma shquhet për përdorimin e teknologjisë 3D dhe mjeteve të inteligjencës artificiale për të shpjeguar funksionimin e organeve të trupit të njeriut në mënyrë të thjeshtësuar për publikun e gjerë. Përmbajtja është e fokusuar në: * Vizualizimin e anatomisë njerëzore përmes grafikave kompjuterike. * Edukimin mbi proceset fiziologjike. * Informimin mbi receta tradicionale dhe përdorimin e produkteve natyrale për mirëqenie. Përmbajtja e platformës shërben vetëm për qëllime informative dhe edukative, duke mos zëvendësuar këshillat mjekësore profesionale. === Statusi Ligjor === Body Insight Shqip operon si një platformë e pavarur në Gjermani. Ajo mbron autorësinë e materialeve të saj përmes të drejtave të autorit (Copyright) mbi videot dhe vizualizimet origjinale të prodhuara nga stafi i saj. [https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/ Nga Prizreni në majat e suksesit digjital: Historia e emigrantit që arriti 90 milionë shikime me Body Insight Shqip", 04online.info, maj 2026.]<ref>{{Cite web |title=Nga Prizreni në majat e suksesit digjital: Historia e emigrantit që arriti 90 milionë shikime me Body Insight Shqip", 04online.info, maj 2026. |url=https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/] |language=sq}}</ref> bwm2bgsk7ro3gz9gpc9yi6upo1pvlwt 2978686 2978685 2026-05-08T21:55:15Z Rrahmans 9351 Linkun e references 2978686 wikitext text/x-wiki '''Body Insight Shqip''' është një platformë mediatike dixhitale dhe edukative me seli në Gjermani, e themeluar nga një sipërmarrës me origjinë nga Prizreni. Platforma është specializuar në krijimin e përmbajtjeve vizuale mbi anatominë e njeriut, proceset biologjike dhe këshillat për mirëqenie përmes produkteve natyrale. === Historia dhe Zhvillimi === E nisur si një projekt për shpërndarjen e informacionit shëndetësor në gjuhën shqipe, Body Insight Shqip arriti një sukses të shpejtë në platformat sociale si Facebook dhe Instagram. Deri në vitin 2026, platforma ka regjistruar mbi 91 milionë shikime totale, duke u bërë një nga burimet kryesore të edukimit shëndetësor vizual për audiencën shqipfolëse në Ballkan dhe diasporë. === Teknologjia dhe Përmbajtja === Platforma shquhet për përdorimin e teknologjisë 3D dhe mjeteve të inteligjencës artificiale për të shpjeguar funksionimin e organeve të trupit të njeriut në mënyrë të thjeshtësuar për publikun e gjerë. Përmbajtja është e fokusuar në: * Vizualizimin e anatomisë njerëzore përmes grafikave kompjuterike. * Edukimin mbi proceset fiziologjike. * Informimin mbi receta tradicionale dhe përdorimin e produkteve natyrale për mirëqenie. Përmbajtja e platformës shërben vetëm për qëllime informative dhe edukative, duke mos zëvendësuar këshillat mjekësore profesionale. === Statusi Ligjor === Body Insight Shqip operon si një platformë e pavarur në Gjermani. Ajo mbron autorësinë e materialeve të saj përmes të drejtave të autorit (Copyright) mbi videot dhe vizualizimet origjinale të prodhuara nga stafi i saj. [https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/ Nga Prizreni në majat e suksesit digjital: Historia e emigrantit që arriti 90 milionë shikime me Body Insight Shqip", 04online.info, maj 2026.]<ref>{{Cite web |title=Nga Prizreni në majat e suksesit digjital: Historia e emigrantit që arriti 90 milionë shikime me Body Insight Shqip", 04online.info, maj 2026. |url=https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/] |language=sq}}</ref> <references group="https://04online.info/nga-prizreni-ne-majat-e-suksesit-digjital-historia-e-emigrantit-qe-arriti-90-milione-shikime-me-body-insight-shqip/" /> dgie0e1fscu6gfw1xs24e5ehjumq5f9 1 400243 2978707 2026-05-09T02:57:46Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978707 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Xhorxhia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978706 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190501132003/https://www.bea.gov/system/files/2019-04/qgdpstate0519_4.pdf për lidhjen https://www.bea.gov/system/files/2019-04/qgdpstate0519_4.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 04:57 (CEST) atd98iuyfp8zxdl96cwp6nh6n3riuvp 0 400244 2978725 2026-05-09T07:35:17Z Shkelqim Berberi 115368 Faqe e re: Shkelqim Berberi Born April 15, 1996 (age 29) Gjakovë, Kosovo Origin Kosovo Genres Pop, folk pop Occupation(s) Singer Years active 2016–present Shkelqim Berberi (born April 15, 1996) is an Albanian Pop artist who has been a success for a very short time. Shkelqim Berberi has been involved in art in general since his youth, in addition to music Shkelqim is also an actor where he has participated in various theatrical performances ... He also participated in various festivals,... 2978725 wikitext text/x-wiki Shkelqim Berberi Born April 15, 1996 (age 29) Gjakovë, Kosovo Origin Kosovo Genres Pop, folk pop Occupation(s) Singer Years active 2016–present Shkelqim Berberi (born April 15, 1996) is an Albanian Pop artist who has been a success for a very short time. Shkelqim Berberi has been involved in art in general since his youth, in addition to music Shkelqim is also an actor where he has participated in various theatrical performances ... He also participated in various festivals, while in 2016 he began his professional career with music. Biography Redakto Studying at the Faculty of Arts (Masters) in Pristina, his first song is "Era Jote", which collaborated with renowned rapper, Lyrical Son. While the 2nd song titled "Je Ajo " is also a successful song that the video clip was shot in Prizren by ZoomMedia. " Asaj " bears the title of his new song, which comes in collaboration with DJ Iljano. Dj from Albania, the song was worked in the studio "Soul Records", while the lyrics were taken care of singer and producer Ergys Shahu. “ Asaj ” was posted on the YouTube channel on October 17, 2017 with a video clip that was taken care of by Swart Productions. On September 13, 2018, Shkelqim Berberi publishes the video clip "Goce Pejane". The song was composed by Lyrics Master, the lyrics were written by Shkelqim Hoti. The clip by director Visar Demaku fits the song quite well and his filming was done in Skopje. The song "Goce Pejane" is sung in the original version by the famous singer Bedri Islami, and is known as a "hymn" for the beautiful girls of Peja. The latest song of Excellence is titled " Ti " a project worked by singer and producer Lyrics Master. On December 12, 2020, Shkelqim Berberi publishes the video clip "O moj Bukuroshe". The song was composed by Lyrics Master , the lyrics were writen by Shkelqim Berberi & Endrit Mehmeti. The clip director Blerim Salillari. The last project of artist Shkelqim Berberi its “ Pa Ty” Lyrics by: Shkelqim Berberi , Endrit Mehmeti, Produced: HD Studio, Directed: Behar Bokshi 1m7y7lbpnkitjktxl4ctydvtqhkx4ya 3 400245 2978726 2026-05-09T08:23:44Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 2978726 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=MrsHajrie}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 9 maj 2026 10:23 (CEST) ceptlspq66e00nnd9ad7jioz9r4053s 3 400246 2978730 2026-05-09T09:23:13Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 2978730 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Dimitr Gashi}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 9 maj 2026 11:23 (CEST) dov6kvzqf0o05ji27gf0b4baqm8kkwu 2978745 2978730 2026-05-09T10:48:46Z Qwerfjkl (bot) 160953 /* Probleme me referimet te artikulli Russian Helicopters */ 2978745 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Dimitr Gashi}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 9 maj 2026 11:23 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Russian Helicopters]]'' == Përshëndetje, Dimitr Gashi! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2978743|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Russian Helicopters]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës|Gjendja e adresës]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret parametri parametrin {{!}}url-status=. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: url-status|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(9%20maj%202026,%2010:48)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 9 maj 2026 12:48 (CEST) monchm0sjog756oy8lxje89qejsusch 14 400247 2978747 2026-05-09T10:54:52Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Klube futbolli në Belgjikë|Anderlecht]] 2978747 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Klube futbolli në Belgjikë|Anderlecht]] 9m6xvbt31xnpn6umciti1pr65wuqwbv 3 400248 2978748 2026-05-09T10:56:06Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 2978748 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Kabobcage}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 9 maj 2026 12:56 (CEST) rfa9835vpe2g7xmdi2iw93abg7wcffs 14 400249 2978750 2026-05-09T10:56:49Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:R.S.C. Anderlecht]] 2978750 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:R.S.C. Anderlecht]] 5olovgenou66gk0gjz7sxq66p1n0muk 14 400250 2978753 2026-05-09T11:01:14Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Klube futbolli në Belgjikë|Antwerp]] 2978753 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Klube futbolli në Belgjikë|Antwerp]] t1j1oojcgegb1dpen384cya67o0iuq3 14 400251 2978755 2026-05-09T11:02:57Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Royal Antwerp F.C.]] 2978755 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Royal Antwerp F.C.]] qgylo0kph6yp1r1xxk9j2mzg9okwqiw 1 400252 2978758 2026-05-09T11:11:32Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 2978758 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Bashkimi i Shqipërisë dhe Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978757 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210204144331/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kosovo/ për lidhjen https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kosovo/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 maj 2026 13:11 (CEST) i2petc4n7ccblc11r9t795prs8lsneg